Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 155 2908229 2903539 2026-05-30T23:57:07Z HermanvanAswegen988 200973 /* Romans, bibliografiese skrywes en essays */ 2908229 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = J.M. Coetzee | bynaam = | beeld = J.M. Coetzee.JPG | beeldbeskrywing = | onderskrif = J. M. Coetzee in [[Warskou]] (2006) | geboortenaam = John Maxwell Coetzee | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1940|2|9}} | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans<br />Australies | beroep = Romanskrywer, essayis, literatuurkritikus, taalkundige, vertaler | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | toekennings = [[Booker-prys]] (1983)<br />''Prix Femina Étranger'' (1985)<br />''The Irish Times International Fiction Prize'' (1995)<br />Booker-prys (1999)<br />[[Nobelprys vir Letterkunde]] (2003) | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''John Maxwell Coetzee''' (gebore 9 Februarie 1940) is 'n [[Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaansgebore skrywer]]. Hy word as die mees bekroonde lewende skrywer in die Engelssprekende wêreld beskou.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Hy is die eerste skrywer aan wie die [[Bookerprys]] twee keer toegeken is en in 2003 ontvang hy die [[Nobelprys vir Letterkunde]].<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Literature 2003 |publisher=Nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html |access-date=7 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702122421/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html |archive-date=2 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy werk sluit in die [[roman]]s ''Life & Times of Michael K'', ''Disgrace'', ''Waiting for the Barbarians'', ''The Master of Petersburg'', ''Slow Man'' en ''Diary of a Bad Year'', en die gefiksionaliseerde [[outobiografie]]ë ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'', ''Youth: Scenes from Provincial Life'' en ''Summertime''. Onder sy [[essay]]s tel ''Doubling the Point: Essays and Interviews'', ''Giving Offence: Essays on Censorship'', en ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999''. == Lewensloop == John Maxwell Coetzee is op [[9 Februarie]] [[1940]] in [[Kaapstad]] gebore. Hy het aan die [[Universiteit van Kaapstad]] gestudeer, en het in [[wiskunde]] en [[Engels]] gekwalifiseer. In die vroeë 1960's het hy in [[Engeland]] gewoon, waar hy onder andere as rekenaarprogrameerder gewerk het. Hy het hieroor in ''Youth'' ([[2002]]) geskryf. Hy het daarna in die [[VSA]] gestudeer, en as dosent in Engels en literatuur daar gewerk. In 1971 het hy teruggekeer na Suid-Afrika, en in 1984 word hy aangestel as professor aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Hy was die eerste skrywer wat twee keer die [[Booker-prys]] gewen het, vir ''[[Life & Times of Michael K]]'' in 1983, en ''Disgrace'' in [[1999]]. In 2003 is die [[Nobelprys vir Letterkunde]] aan hom toegeken, die vierde persoon van [[Afrika]], en tweede van [[Suid-Afrika]] wat die prys verwerf (die ander was [[Nadine Gordimer]]). Coetzee is op 14 Junie 2010 in [[Amsterdam]] benoem tot ''Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw'', die oudste en hoogste Nederlandse siviele orde. Tydens die seremonie is hy geprys vir sy rol as verbindingsoffisier tussen die Suid-Afrikaanse en Nederlandse kulture.<ref>[http://www.nuus24.com/Vermaak/Nuus/JM-Coetzee-word-Nederlandse-ridder-20100516 J.M. Coetzee word Nederlandse ridder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519143917/http://www.nuus24.com/Vermaak/Nuus/JM-Coetzee-word-Nederlandse-ridder-20100516 |date=19 Mei 2010 }}, Nuus24, besoek op 16 Mei 2010.</ref> Hy woon sedert 2002 in [[Adelaide, Suid-Australië|Adelaide]], [[Australië]], waar hy burgerskap ontvang het. ’n Biografie oor hóm deur [[J.C. Kannemeyer]], ''J.M. Coetzee – ’n geskryfde lewe'', het in 2012 verskyn. == Romans, bibliografiese skrywes en essays == {{Hoofartikel|Bibliografie van J. M. Coetzee}} * ''Dusklands'' ([[1974]]) {{ISBN|0-14-024177-9}} * ''In the Heart of the Country'' ([[1977]]) {{ISBN|0-14-006228-9}} * ''[[Waiting for the Barbarians]]'' ([[1980]]) {{ISBN|0-14-006110-X}} * ''[[Life & Times of Michael K]]'' (1983; Bookerprys) {{ISBN|0-14-007448-1}} * ''Foe'' ([[1986]]) {{ISBN|0-14-009623-X}} * ''White Writing: On the Culture of Letters in South Africa'' ([[1988]]) {{ISBN|0-300-03974-3}} * ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'' ([[1998]]) {{ISBN|0-14-026566-X}} * ''[[Age of Iron]]'' ([[1990]]) {{ISBN|0-14-027565-7}} * ''The Master of Petersburg'' ([[1994]]) * ''Giving Offense: Essays on Censorship'' ([[1997]]) {{ISBN|0-226-11176-8}} * ''Disgrace'' (1999; [[Booker-prys|Bookerprys]]) {{ISBN|0-09-928952-0}} * ''The Lives of Animals (1999) {{ISBN|0-691-07089-X}}'' * ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' (2002) {{ISBN|0-670-03102-X}} * ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999'' (September 2002) {{ISBN|0-14-200137-6}} * ''Elizabeth Costello'' (2003) {{ISBN|0-670-03130-5}} * ''Slow Man'' ([[2005]]) {{ISBN|0-670-03459-2}} * ''Diary of a Bad Year'' (2005) {{ISBN|1-84655-120-X}} * ''Inner Workings: Literary Essays, 2000–2005'' ([[2007]]) {{ISBN|0-09-950614-9}} * ''Summertime'' ([[2009]]) {{ISBN|1-84655-318-0}} * ''Here and Now: Letters, 2008–2011'' ([[2013]]) {{ISBN|0-670-02666-2}}, 'n versameling briewe wat Coetzee met [[Paul Auster]] verwissel het * ''The Childhood of Jesus'' (2013) {{ISBN|978-1-84655-726-2}} * ''The Schooldays of Jesus'' (2016) {{ISBN|978-1-91121-535-6}} * ''Late Essays: 2006-2017'' (Londen: Harvill Secker, 2017) {{ISBN|978-1-91121-543-1}} * ''The Death of Jesus'' (2019) {{ISBN|978-1-92226-828-0}} * The Pole and Other Stories (2023), ISBN 9781787304055; opmerking: uitgegee in die VSA as ''The Pole'' (2023) ISBN 9781324093862<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/culture/2022-09-13/j-m-coetzee-after-many-years-of-practice-i-write-good-english-sentences.html|title=J. M. Coetzee: 'After many years of practice, I write good English sentences'|first=Berna González|last=Harbour|date=13 September 2022|website=EL PAÍS Engelse uitgawe}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|J. M. Coetzee}} {{Nobelprys vir Letterkunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Coetzee, J.M.}} [[Kategorie:Australiese skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vertalers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Nobelpryswenners]] [[Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Taalkundiges]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] mi75l4gy0is9s76kxjmh93minpw4bhu 2908232 2908229 2026-05-31T00:03:42Z HermanvanAswegen988 200973 /* Romans, bibliografiese skrywes en essays */ 2908232 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = J.M. Coetzee | bynaam = | beeld = J.M. Coetzee.JPG | beeldbeskrywing = | onderskrif = J. M. Coetzee in [[Warskou]] (2006) | geboortenaam = John Maxwell Coetzee | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1940|2|9}} | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans<br />Australies | beroep = Romanskrywer, essayis, literatuurkritikus, taalkundige, vertaler | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | toekennings = [[Booker-prys]] (1983)<br />''Prix Femina Étranger'' (1985)<br />''The Irish Times International Fiction Prize'' (1995)<br />Booker-prys (1999)<br />[[Nobelprys vir Letterkunde]] (2003) | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''John Maxwell Coetzee''' (gebore 9 Februarie 1940) is 'n [[Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaansgebore skrywer]]. Hy word as die mees bekroonde lewende skrywer in die Engelssprekende wêreld beskou.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Hy is die eerste skrywer aan wie die [[Bookerprys]] twee keer toegeken is en in 2003 ontvang hy die [[Nobelprys vir Letterkunde]].<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Literature 2003 |publisher=Nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html |access-date=7 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702122421/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html |archive-date=2 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy werk sluit in die [[roman]]s ''Life & Times of Michael K'', ''Disgrace'', ''Waiting for the Barbarians'', ''The Master of Petersburg'', ''Slow Man'' en ''Diary of a Bad Year'', en die gefiksionaliseerde [[outobiografie]]ë ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'', ''Youth: Scenes from Provincial Life'' en ''Summertime''. Onder sy [[essay]]s tel ''Doubling the Point: Essays and Interviews'', ''Giving Offence: Essays on Censorship'', en ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999''. == Lewensloop == John Maxwell Coetzee is op [[9 Februarie]] [[1940]] in [[Kaapstad]] gebore. Hy het aan die [[Universiteit van Kaapstad]] gestudeer, en het in [[wiskunde]] en [[Engels]] gekwalifiseer. In die vroeë 1960's het hy in [[Engeland]] gewoon, waar hy onder andere as rekenaarprogrameerder gewerk het. Hy het hieroor in ''Youth'' ([[2002]]) geskryf. Hy het daarna in die [[VSA]] gestudeer, en as dosent in Engels en literatuur daar gewerk. In 1971 het hy teruggekeer na Suid-Afrika, en in 1984 word hy aangestel as professor aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Hy was die eerste skrywer wat twee keer die [[Booker-prys]] gewen het, vir ''[[Life & Times of Michael K]]'' in 1983, en ''Disgrace'' in [[1999]]. In 2003 is die [[Nobelprys vir Letterkunde]] aan hom toegeken, die vierde persoon van [[Afrika]], en tweede van [[Suid-Afrika]] wat die prys verwerf (die ander was [[Nadine Gordimer]]). Coetzee is op 14 Junie 2010 in [[Amsterdam]] benoem tot ''Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw'', die oudste en hoogste Nederlandse siviele orde. Tydens die seremonie is hy geprys vir sy rol as verbindingsoffisier tussen die Suid-Afrikaanse en Nederlandse kulture.<ref>[http://www.nuus24.com/Vermaak/Nuus/JM-Coetzee-word-Nederlandse-ridder-20100516 J.M. Coetzee word Nederlandse ridder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519143917/http://www.nuus24.com/Vermaak/Nuus/JM-Coetzee-word-Nederlandse-ridder-20100516 |date=19 Mei 2010 }}, Nuus24, besoek op 16 Mei 2010.</ref> Hy woon sedert 2002 in [[Adelaide, Suid-Australië|Adelaide]], [[Australië]], waar hy burgerskap ontvang het. ’n Biografie oor hóm deur [[J.C. Kannemeyer]], ''J.M. Coetzee – ’n geskryfde lewe'', het in 2012 verskyn. == Romans, bibliografiese skrywes en essays == {{Hoofartikel|Bibliografie van J. M. Coetzee}} * ''Dusklands'' ([[1974]]) {{ISBN|0-14-024177-9}} * ''In the Heart of the Country'' ([[1977]]) {{ISBN|0-14-006228-9}} * ''[[Waiting for the Barbarians]]'' ([[1980]]) {{ISBN|0-14-006110-X}} * ''[[Life & Times of Michael K]]'' (1983; Bookerprys) {{ISBN|0-14-007448-1}} * ''Foe'' ([[1986]]) {{ISBN|0-14-009623-X}} * ''White Writing: On the Culture of Letters in South Africa'' ([[1988]]) {{ISBN|0-300-03974-3}} * ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'' ([[1998]]) {{ISBN|0-14-026566-X}} * ''[[Age of Iron]]'' ([[1990]]) {{ISBN|0-14-027565-7}} * ''The Master of Petersburg'' ([[1994]]) * ''Giving Offense: Essays on Censorship'' ([[1997]]) {{ISBN|0-226-11176-8}} * ''Disgrace'' (1999; [[Booker-prys|Bookerprys]]) {{ISBN|0-09-928952-0}} * ''The Lives of Animals (1999) {{ISBN|0-691-07089-X}}'' * ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' (2002) {{ISBN|0-670-03102-X}} * ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999'' (September 2002) {{ISBN|0-14-200137-6}} * ''Elizabeth Costello'' (2003) {{ISBN|0-670-03130-5}} * ''Slow Man'' ([[2005]]) {{ISBN|0-670-03459-2}} * ''Diary of a Bad Year'' (2005) {{ISBN|1-84655-120-X}} * ''Inner Workings: Literary Essays, 2000–2005'' ([[2007]]) {{ISBN|0-09-950614-9}} * ''Summertime'' ([[2009]]) {{ISBN|1-84655-318-0}} * ''Here and Now: Letters, 2008–2011'' ([[2013]]) {{ISBN|0-670-02666-2}}, 'n versameling briewe wat Coetzee met [[Paul Auster]] verwissel het * ''The Childhood of Jesus'' (2013) {{ISBN|978-1-84655-726-2}} * ''The Schooldays of Jesus'' (2016) {{ISBN|978-1-91121-535-6}} * ''Late Essays: 2006-2017'' (Londen: Harvill Secker, 2017) {{ISBN|978-1-91121-543-1}} * ''The Death of Jesus'' (2019) {{ISBN|978-1-92226-828-0}} * ''The Pole and Other Stories'' (2023), {{ISBN|9781787304055}}; opmerking: uitgegee in die Verenigde State as ''The Pole'' (2023) {{ISBN|9781324093862}}<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/culture/2022-09-13/j-m-coetzee-after-many-years-of-practice-i-write-good-english-sentences.html|title=J. M. Coetzee: 'After many years of practice, I write good English sentences'|first=Berna González|last=Harbour|date=13 September 2022|website=EL PAÍS Engelse uitgawe}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|J. M. Coetzee}} {{Nobelprys vir Letterkunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Coetzee, J.M.}} [[Kategorie:Australiese skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vertalers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Nobelpryswenners]] [[Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Taalkundiges]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] k9au6uqoe11u9hqdkw5yyt4dgw4l32k 4 5209 2908227 2907959 2026-05-30T22:45:34Z BurgertB 2401 /* Hantering van kategorieë... */ 2908227 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|"Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis langnaweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Rosy-faced lovebirds (Agapornis roseicollis roseicollis) composite.jpg|duimnael|links|350px|Maak vrede in [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa]] en [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Oekraïne]], nie oorlog nie!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Skryfwedstryd 2026 == Hallo. Ek probeer om fondse van WMZA te bekom vir 'n skryfkompetisie in Mei. Ons benodig nog 'n beoordelaar. Kontak my of SpesBona asseblief as jy belangstel. Dankie. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:54, 14 Maart 2026 (UTC) :Goeienaand Gemeenskap, ek is baie jammer, maar om tydredes moet ek as 'n beoordelaar onttrek. Moenie bekommer nie, pleks daarvan probeer ek maar die een of ander voorbladartikel skep, maar in 'n ander maand met meer tyd vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 15 Maart 2026 (UTC) ::Geen probleem. Ons kort nou 2 beoordelaars. {{ping|Oesjaar|Rooiratel|Pynappel|BurgertB|Sobaka|Aliwal2012|JMK}} stel een van julle belang? Ek neem aan party van julle wil liewers deelneem. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 07:55, 16 Maart 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek sal 'n beoordelaar wees. Dis nie eintlik my'' scene'' nie, maar ek is bereid om uit te help. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 15:05, 16 Maart 2026 (UTC) ::::Wonderlik, baie dankie. Ek het ook vir die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns gevra vir 'n beoordelaar. Reken tussen ons 3 via email kan ons dit doen. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:02, 16 Maart 2026 (UTC) ::::: Jammer, besig. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:12, 16 Maart 2026 (UTC) :::::: [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek sal ook as 'n beoordelaar kan help. Weet nie of dit te laat is nie, ek was vir 10 dae op vakansie in die natuur. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:04, 19 Maart 2026 (UTC) :::::::Wonderlik, baie dankie. Ek reken ons 3 is perfek en kan via email dit doen. Kyk gerus na [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026]] en maak veranderinge. Ek het 'n vergadering volgende Woensdag om die pryse te bevestig. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:27, 19 Maart 2026 (UTC) :Ek is bevrees ek sal nie kan deelneem nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 00:36, 24 Maart 2026 (UTC) ::Kan iemand help met 'n bannier op te sit vir die wedstryd? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:41, 21 April 2026 (UTC) ::: Hallo, onthou die Skryfwedstryd begin more. Hoop om baie bydraes te sien. {{ping|Naudefj|Jcwf|Puvircho}} [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:33, 30 April 2026 (UTC) == Maandelikse besoeke en diepte == Gemeenskap, ons maandelikse besoeke vir Desember is weer 'n nuwe rekord van oor die 8 miljoen. Ek vertrou egter nie die inligting nie, want Desember is skoolvakansietyd. Ek het vir [[Gebruiker:Rooiratel]] gevra om dit met die relevante owerhede te bespreek. Hy sal vir ons terugvoer gee wanneer beskikbaar. Die goeie nuus is dat ons diepte nou 38 is, hopenlik hou dit aan met groei. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:27, 14 Januarie 2026 (UTC) :Vir die wat self wil saam volg, sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 :Dit is deel van 'n wyer ondersoek : https://phabricator.wikimedia.org/T412655 :Ek sal dit dophou, en opvolg as dit te lank neem. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:21, 14 Januarie 2026 (UTC) [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:08, 23 Maart 2026 (UTC) ::Hierdie is nou uit eindelik reggemaak. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:09, 27 Mei 2026 (UTC) == Grootste artikel? == Gemeenskap, is [[Spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield]] ons grootste artikel in terme van grepe? Tans is dit 341 545 grepe groot. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:44, 17 Mei 2026 (UTC) == Hantering van kategorieë... == Gemeenskap, wat is die beste van die twee sjablone {{sj|CompactTOC2}} vs. {{sj|indeks}}? Sien [[Cynanchum]] en [[Lys van Erica-spesies]] waar dit gebruik word. Wat verkies julle? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:52, 17 Mei 2026 (UTC) :{{sj|indeks}}. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:45, 30 Mei 2026 (UTC) == Kan ons nuwe lesers lok met sport? == Gemeenskap, nou is beide [[rugby]] en [[krieket]] voorbladartikels en interessant genoeg ook ewe groot. Vir my is dit steeds snaaks dat ek in die sokkerland Duitsland sit en in Afrikaans oor Suid-Afrika se suksesvolste sportsoorte voorbladartikels skryf. Met elke nuwe sportartikel wat ek op ons voorblad mag plaas draai die volgende gedagtes in my kop. Die Afrikaanse Wikipedia spog sedert jare met uitstekende artikels oor beide krieket en rugby. Voorbladartikels word vir ander tale ook aangewys met 'n geel sterretjie. Met sportvoorbladartikels probeer ek ook die een of ander Indiër se belangstelling in Afrikaans prikkel. Die Proteas en Indië het reeds in baie belangrike wedstryde mekaar ontmoet soos die [[T20I-wêreldbeker 2024|T20I-wêreldbekereindstryd 2024]] en die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|Vrouekrieketwêreldbekereindstryd 2025]]. Suid-Afrikaanse krieket geniet oor die algemeen baie respek in Indië. Daarom dink ek dit is 'n goeie idee om Indiërs se belangstelling in Afrikaans te probeer groei. Onthou, die tale in Noord-Indië soos [[Hindi]] is soos Afrikaans [[Indo-Europese tale]]. Dalk leer iemand in Indië Afrikaans omdat daar 'n groot belangstelling in Suid-Afrika is. Ek het krieket en rugby deur Afrikaans leer ken, miskien werk dit vir ander ook andersom. Myns insiens is dit 'n goeie idee om dit te probeer en daarmee voort te gaan. In my opinie is die voorbladartikels oor beide krieket en rugby beter as die oorspronklike Engelse artikels omdat ek die bronne konsekwent nagaan en wat ek vir die een toernooi doen, doen ek ook vir die ander. Tydens toernooie neem dit elke dag ure om dit te doen, ook al die skryfwerk en statistieke. Maar miskien is dit die moeite werd vir Afrikaans. As ons nie probeer nie, sal ons nooit weet nie. Nou wil ek graag weet wat julle dink. Moenie bekommer nie, daar volg nou nie 'n klomp nuwe nominasies nie, daar is tans nie 'n sportartikel van my kant wat ek kan benoem nie. Net hierdie gedagtes wat ek graag wil deel. Nuwe lesers vir ons Wikipedia lok. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:01, 17 Mei 2026 (UTC) :Of artikels oor sport in Indonesië. Miskien is daar mense wat belangstel in die voormalige koloniale taal, maar die grammatika te ingewikkeld vind en besluit om eerder Afrikaans te leer. Goeie begin: https://en.wikipedia.org/wiki/Indonesia_national_rugby_union_team https://en.wikipedia.org/wiki/Indonesia_national_cricket_team [[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 21:31, 17 Mei 2026 (UTC) ::{{Ping|Maximiliaan Ronaldszoon}} dan is ons outomaties ook by Maleisië, dink maar aan [[Kaapse Maleiers]]. Terloops, ek benodig jou hulp met inligtingskasse, bv. politici soos die onlangse klomp Turkse ministers. Jy doen baie goed wat dit betref. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:40, 17 Mei 2026 (UTC) == Voorbladuitleg == Goeiemiddag gemeenskap, vandag lyk beide die voorbladartikel- en beeld snaaks. Lyk my {{sl|Omraam}} het 'n verandering ondergaan wat nie sigbaar is nie. Dit raak nou al die vorige inskrywings ook! Ek sien egter nie die fout nie. Enige raad? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 09:30, 21 Mei 2026 (UTC) :Die voorbladteks moet regs van die beeld begin, maar dié sjabloon maak die spasie vir die beeld wyer, waardeur die teks ondertoe geskuif word. Myns insiens sal dit die beste wees om die sjabloon te fiks pleks daarvan om al die verlede plasings (amper 20 jaar) aan te pas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 21 Mei 2026 (UTC) ::SpesBona: Jou probleem is opgelos! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:43, 21 Mei 2026 (UTC) :::{{Ping|Aliwal2012}} jammer, nie rêrig nie, sien die lyn is nou bo die eerste paragraaf, maar nie rondom die beeld nie. Dié raam moet die beeld "omraam", dis waar sy naam vandaan kom. Ek het ook op die Duitse Wikipedia vir hulp aangeklop. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:05, 21 Mei 2026 (UTC) ::::Ons kan dit nie los soos dit is nie, dit is ons mees prominente deel! {{Ping|Jcb}} sien jy dalk die fout? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 21 Mei 2026 (UTC) :::::[[Wikipedia:Voorbladartikel week 21 2026/test]] en [[Sjabloon:Omraam/test]]. Werk vir 200px en 250px. Ek kan breedtes byvoeg indien nodig. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 21:40, 21 Mei 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Jcb}} baie dankie, die raam is daar, maar die teks word onder die beeld gedruk. Die oplossing van die Duitse Wikipedia (toets maar in die voorskou tussen {{sl|Omraam}} en {{sl|Omraam2}}) is ook naby. Maar die beeld hang effens "in die lug". Ons is naby die oplossing. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:49, 21 Mei 2026 (UTC) Ons kan die verskil duidelik maak: * Ons voorblad sedert die verandering sonder ons ingryping: https://web.archive.org/web/20260521125616/https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad * Ons voorblad verlede week soos dit moet lyk: https://web.archive.org/web/20260514083645/https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad * 'n Ander voorbeeld van die korrekte wyse: https://web.archive.org/web/20260301055012/https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad Lyk my die verandering vanoggend deur my was naby aan die korrekte vertoning. Ek het dit weer ingestel. Jammer vir al die veranderinge, maar die respek teenoor al ons voorbladartikels vereis 'n korrekte vertoning daarvan. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:20, 22 Mei 2026 (UTC) :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:57, 22 Mei 2026 (UTC) == Uitnodiging: Bespreking oor voorgestelde rigting vir Wishlist == Jy word genooi om deel te neem aan 'n bespreking oor 'n [[meta:Talk:Community_Wishlist#Proposed_direction_for_Wishlist|voorstel oor die toekoms van die Wishlist]] vanuit die gemeenskap. Dit is in verband met die ontbinding van CommTech, verwante afleggings, en die daaropvolgende bespreking. [[Gebruiker:Femke|Femke]] ([[Gebruikerbespreking:Femke|kontak]]) 06:13, 26 Mei 2026 (UTC) == [[Die boek met vlerke]] == Dagsê almal! Ek merk op 'n nuwe artikel "[[Die boek met vlerke]]" is pas deur 'n nuweling geskep. Ek kon dit nie suksesvol skakel aan 'n ander taal nie, dit bestaan ook nie in Engels nie? (Die artikel [[:en:Books with Wings]] verwys na iets anders!) Julle insae? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:36, 27 Mei 2026 (UTC) :Die bronne is onleesbaar. Hy kan enige onheil verkomdig via sy bronne. Ek het juis so pas 'n vraag op sy besprekingsblad gevra. Ek sê: verwyder. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:39, 27 Mei 2026 (UTC) ::Daar is wél Spaanse bronne oor ''El libro con alas'' (“Die boek met vlerke”), en dit blyk ’n werklike eksperimentele boekformaat te wees wat deur die Argentynse skrywer Pablo Andrés Rial ontwikkel is. Die meeste verwysings kom egter uit plaaslike nuuswebwerwe, universiteitsmedia en bemarkingsartikels — nie uit gevestigde akademiese of groot hoofstroombronne nie. ::Die belangrikste rooi vlae: ::*Die artikel klink baie soos ’n vertaling uit Spaans of selfs AI-gegenereerde teks. ::*Die onderwerp het baie beperkte onafhanklike dekking. ::*Verskeie bronne herhaal byna identiese formulering — tipies van persverklarings wat oorgeneem word. ::*Daar is tans geen aanduiding dat dit ’n wyd erkende literêre of redaksionele formaat geword het nie. ::*Selfs die Spaanse Wikipedia-artikel lyk nuut en swak gevestig. ::Daar is egter tekens dat die projek werklik bestaan: ::*Registrasie by Argentinië se INPI word herhaaldelik genoem. ::*Die konsep word beskryf as ’n boek met vou-“vlerke” of flapbladsye wat alternatiewe leesvolgordes moontlik maak. ::*Dit word verbind met kombinatoriese literatuur soos Raymond Queneau se werk Cent Mille Milliards de Poèmes. ::Beoordeling: ::*Nie noodwendig vals nie ::*Maar waarskynlik nie ensiklopedies belangrik genoeg vir ’n aparte Wikipedia-artikel op hierdie stadium nie. ::*Dit lyk meer soos ’n eksperimentele selfgepubliseerde projek wat deur media-aandag opgeblaas is. ::Dus kan dit verwyder word en indien dit noemenswaardig word in die toekoms kan die skrywer weer probeer. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:22, 27 Mei 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Ou Kaapse pad/wapad/weg == Ek het 'n ervare Kaapse kaartmaker se mening gevra oor hierdie vraag van 16 Maart, en sy antwoord is: "There are 'ou Kaapse weg' or 'pad' all over. Every town that had an old road to the Cape has an old Cape Road. They are all different." [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:07, 29 Mei 2026 (UTC) 3ywsyexwogmx3agdvr334d8r07f5kkj 0 5245 2908185 2908042 2026-05-30T20:42:20Z Martinvl 12559 /* Veldwerk */ Afrikaans-taal beeld 2908185 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Cricket pictogram.svg|duimnael|[[Piktogram]] wat krieket aandui]] [[Lêer:CricketSCG1.jpg|duimnael|’n Kriekettoets in spel]] [[Lêer:Pollock to Hussey.jpg|duimnael|Die [[Proteas|Suid-Afrikaanse]] [[Shaun Pollock]] boul na die Australiese [[Michael Hussey]] tydens die [[Welwillendheidsdag]] 2005 op die [[Melbourne-krieketveld]]]] '''Krieket''' is ’n [[Sport|boul-en-kolf-, asook spansport]] wat gespeel word tussen twee spanne met elf spelers elk op ’n krieketveld met ’n 22-[[jaart]]-kolfblad (20&nbsp;meter) in die middel met paaltjies aan weerskante wat bestaan uit twee dwarsbalkies op drie houtpenne. Twee spelers van die kolfspan, die aktiewe en onaktiewe kolwer, staan elk met ’n kolf in hulle hande voor elke paaltjie, terwyl ’n speler van die veldwerkspan, die bouler, die bal van die teenoorliggende kant van die kolfblad na die aktiewe kolwer se paaltjies boul. Die aktiewe kolwer probeer die geboulde bal met sy kolf slaan en ruil dan sy plek met die onaktiewe kolwer om, waarby die kolfspan met elkeen van dié bewegings ’n lopie aanteken. Lopies word ook aangeteken wanneer die bal die veldgrens raak of wanneer die bal onwettig geboul word. Die veldwerkerspan probeer lopies voorkom deur die kolwers uit te skakel (hulle is “uit”, hulle het hul paaltjies verloor). ’n Uitskakeling kan op verskeie maniere behaal word, waaronder uitgeboul, wanneer ’n geboulde bal ’n paaltjie tref en die dwarsbalkies afval, wanneer die veldwerkspan ’n geslane bal vang voordat dit die grond raak, of om die paaltjies met ’n bal te tref voordat ’n kolwer sy kolfkampie voor die paaltjies bereik het om ’n lopie aan te teken. Sodra tien kolwers uitgehaal is, eindig die kolfbeurt en die spanne verander van rolle. Tradisioneel speel krieketspelers in ’n volledige wit uitrusting, maar in korter formate dra hulle klub- of spankleure. Bykomend tot die gewone uitrusting dra sommige spelers beskermende uitrusting om moontlike beserings te verhoed deur die bal, ’n harde, soliede sferoïed, gemaak van saamgeperste [[Leer (stof)|leer]] met ’n effens verhewe toegewerkte naat uit ’n styf gewikkelde tou wat ’n kurkkern omsluit. Die wedstryd word deur twee skeidsregters beheer, ondersteun deur ’n derde skeidsregter en ’n wedstrydbeampte in internasionale wedstryde. Krieketformate sluit in tradisionele [[Toetskrieket|toetswedstryde]] wat oor vyf dae gespeel word, [[internasionale eendagwedstryd]]e (EDI) oor 50 boulbeurte oftewel een dag, tot [[Twintig20]] (T20), met elke span wat vir 20 boulbeurte kolf (elke boulbeurt bestaan uit ses wettiglik geboulde balle wat die kolfspan die geleentheid bied om lopies aan te teken) en ’n wedstryd wat gewoonlik drie uur neem. Die vroegste bekende verwysing na krieket dateer uit die middel-16de eeu in Suidoos-Engeland. Dit het met die uitbreiding van die [[Britse Ryk]] wêreldwyd versprei, met die eerste internasionale wedstryde wat in die tweede helfte van die 19de eeu gespeel is. Die sport se beheerliggaam is die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR), wat in 1909 gestig is en nou meer as ’n 100 lede het, waarvan twaalf volle lede toetswedstryde mag speel. Die speelreëls, die krieketwette, word deur die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) in [[Londen]] behartig. Die sport is veral in [[Suid-Asië]], [[Australasië]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Suider-Afrika]] en [[Wes-Indië]] gewild.<ref name="90%">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-survey-reveals-over-a-billion-fans-90-in-subcontinent-1150473 |title=ICC survey reveals over a billion fans – 90% in subcontinent |publisher=ESPNcricinfo |author=Osman Samiuddin |date=27 Junie 2018 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Krieketwêreldbeker]]toernooie is van die gewildste sportkompetisies wêreldwyd en word in die EDI-vorm gespeel, maar ook [[T20I-wêreldbeker]]toernooie en [[Kampioenetrofee|Kampioenetrofeë]] geniet ’n groot ondersteuning. Hoewel krieket in die verlede veral deur mans beoefen is, het vrouekrieket in die 21ste eeu aansienlik gegroei met beide [[Vrouekrieketwêreldbeker]]- en [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie wat nou ook groot skare lok. ’n Internasionale toetskrieket kan, in een vorm van die spel, vir ses of meer uur per dag vir vyf dae aanhou, en nog steeds nie ’n uitslag lewer nie – die verskeidenheid intervalle tussen middagete en [[tee]] en die ryk terminologie is kenmerkende aspekte wat maklik dié wat nie met die spel vertroud is nie, deurmekaar maak. Vir sy ondersteuners hou die spel uitstaande sportmylpale en intense mededinging tussen topkrieketlande in. Dit het selfs al op kere gesorg vir diplomatieke spanning met die berugste geval tydens die sogenaamde [[Lyfkrieket-reeks|lyf-reeks]] ([[Engels]]: ''Bodyline series'') tussen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] en [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] in 1932/33 om [[die As]]. Wedstryde tussen aartsvyande soos [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] en [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] met die doel van politieke ontspanning staan as “krieketdiplomasie” bekend. Krieketwedstryde is al tydens internasionale sporttoernooie soos die [[Olimpiese Somerspele 1900]] in [[Parys]] en die [[Statebondspele]] 1998 in [[Kuala Lumpur]] beslis. In 2019 het die Internasionale Krieketraad ’n ooreenkoms bereik, waarvolgens ’n Twintig20-toernooi met agt vrouespanne tydens die Statebondspele 2022 in [[Birmingham]] beslis is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-to-return-to-commonwealth-games-in-2022-with-women-s-t20s-1197291 |title=Cricket to return to Commonwealth Games in 2022 with women's T20s |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Augustus 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daarbenewens het die IKR onderhandel met die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) oor die hertoelating van krieket vir die [[Olimpiese Somerspele 2028]] in [[Los Angeles]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-working-towards-cricket-in-2028-la-olympics-says-mcc-s-gatting-1197262 |title=ICC working towards cricket in 2028 LA Olympics, says MCC's Gatting |publisher=ESPNcricinfo |author=Daniel Brettig |date=12 Augustus 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In Oktober 2023 is dit op die kortlys vir dié Olimpiese Somerspele geplaas<ref name="Economic_Times">{{en}} {{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/ioc-approves-cricket-for-2028-los-angeles-olympics/articleshow/104397486.cms |title=IOC approves Cricket for 2028 Los Angeles Olympics |publisher=The Economic Times |date=13 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> met die [[Twintig20|T20I-formaat]] wat deur die IOK goedgekeur is.<ref name="Sky">{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/cricket/news/15234/12985395/international-olympic-committee-approves-cricket-and-four-other-sports-for-2028-games-in-los-angeles |title=International Olympic Committee approves cricket and four other sports for 2028 Games in Los Angeles |publisher=[[Sky News]] |date=17 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === [[Lêer:Cantigas de Santa María - Xogo da pelota.jpg|duimnael|’n [[Middeleeue|Middeleeuse]] “klubbal”-wedstryd met ’n onderarmaflewering na ’n kolwer. Balvangers probeer ’n bal vang. Detail uit die ''Cantigas de Santa Maria'', 13de eeu.]] Krieket is een van baie spele in die “klubbal”-sfeer wat veral daaruit bestaan het om ’n bal met ’n toestel in die hand te probeer slaan. Van die ander sluit in [[bofbal]] (wat baie ooreenkomste met krieket toon, albei behoort aan die slaan-en-bal-spele<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2HdVkSClhXdp5CsD3JJ093T/cricket-baseball-rounders-and-softball-what-s-the-difference |title=Cricket, baseball, rounders and softball: What's the difference? |publisher=[[BBC]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>), [[gholf]], [[hokkie]], [[tennis]], [[muurbal]], [[pluimbal]] en [[tafeltennis]].<ref name="JM17">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=17}}</ref> Wat krieket betref is die belangrikste verskil die vaste mikstruktuur, die paaltjie (oorspronklik was dit glo ’n “paaltjiepoort” waardeur [[Skaap|skape]] gelei is), wat die kolwer moes verdedig.<ref name="BWC1">{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=1}}</ref> Die kriekethistorikus [[Harry Altham]] beskryf drie “groepe” “klubbal”-spele: die “hokkiegroep”, waarby die bal tussen twee doele gespeel word; die “gholfgroep”, waarby die bal na ’n onverdedigde doel beweeg word (die putjie); en die “krieketgroep”, waarby “die bal ’n mikpunt (die paaltjie) probeer tref en weggeslaan word”.<ref name="HSA19">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=19–20}}</ref> Volgens algemene siening het krieket uit ’n kinderspeletjie in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] suidoostelike [[grafskappe van Engeland]] ontstaan.<ref name="BWC1" /> Hoewel daar moontlik ’n vroeëre datering kan wees, dateer die oudste bekende verwysing na krieket uit ’n hoofsaak in [[Guildford]] in Januarie 1597 ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|Ou Styl]]), volgens die moderne kalender in Januarie 1598. Dié saak handel oor die besit van ’n bepaalde hoeveelheid grond en die hof het die getuienis van ’n 59-jaar oue lykskouer, John Derrick, aangehoor, wat soos volg getuig het:<ref name="HSA21">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=21}}</ref><ref name="DU3">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=3}}</ref><ref name="JM19">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=19}}</ref> <blockquote>''Being a scholler in the [[Royal Grammar School, Guildford|ffree schoole of Guldeford]] hee and diverse of his fellows did runne and play there at creckett and other plaies.''</blockquote> <blockquote>“As ’n skolier by die vrye Skool Guldeford het hy en sekere van sy maats daar rondgeloop en krieket en ander spele gespeel.”</blockquote> Derrick se ouderdom in ag geneem was dit sowat ’n halwe eeu vroeër wanneer hy skool gegaan het, waarvolgens krieket rondom 1550 deur seuns in [[Surrey]] gespeel is.<ref name="JM19" /> Die aanname dat dit oorspronklik ’n kinderspeletjie was, word ondersteun deur [[Randle Cotgrave]] se [[Engels]]-[[Frans]]-[[woordeboek]] uit 1611, waarin hy die [[selfstandige naamwoord]] “''crosse''” as “die skewe staf waarmee seuns krieket speel” en die [[werkwoord]] “''crosser''” as “om krieket te speel” beskryf het.<ref name="HSA22">{{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen |pages=22}}</ref><ref name="JM31">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=31}}</ref> ’n Moontlike herkoms van die sport se naam is die [[Ou Engels]]e woord “''cryce''” (of “''cricc''”) wat na ’n kruk of staf verwys. In [[Samuel Johnson]] se ''Dictionary'' lei hy ''cricket'' af van “''cryce'', Saxon, ’n stok”.<ref name="HSA21" /> In Ou Engels verwys die woord “''criquet''” blykbaar na ’n soort knuppel of stok.<ref name="DB3">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=3}}</ref> Die sterk Middeleeuse handelskontakte tussen Suidoos-Engeland en die Graafskap [[Vlaandere]] in ag geneem, toe laasgenoemde aan die [[Hertogdom van Boergondië]] behoort het, is die naam moontlik afgelei van [[Middelnederlands]] (wat destyds in Vlaandere gepraat is) “''krick''(''-e'')”, wat na ’n stok (skelm) verwys.<ref name="DB3" /> ’n Ander moontlike bron is die Middelnederlandse woord “''krickstoel''” wat verwys na ’n lang, lae stoel wat gebruik word om in die [[Kerk (gebou)|kerk]] te kniel en soos die lang, lae paaltjie met twee stompe in vroeë krieket lyk.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=33}}</ref> Volgens Heiner Gillmeister, ’n Europese [[Taalwetenskappe|taalwetenskaplike]] by die [[Universiteit van Bonn]], is “cricket” afgelei van die Middelnederlandse frase vir [[hokkie]], ''met de (krik ket)sen'' (d.w.s. “met die stok jaag”).<ref name="17CGC">{{en}} {{cite web |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/SportsHistorian/2000/sh201e.pdf |title=The Seventeenth Century Game of Cricket: A Reconstruction of the Game |work=The Sports Historian, No. 20 |publisher=The British Society of Sports History |author=David Terry |location=Londen |year=2000 |pages=33–43 |accessdate=21 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090621011709/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/SportsHistorian/2000/sh201e.pdf |archive-date=21 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens Gillmeister het nie net die naam nie, maar ook die sport as sulks ’n Vlaamse oorsprong.<ref name="17CGC" /> === Groei van amateur- en professionele krieket in Engeland === [[Lêer:Historical cricket bat art.jpg|duimnael|Ontwikkeling van die krieketkolf. Toe met aflewerings op die kolfblad begin is, het die oorspronklike “hokkiestok” (links) rondom 1760 in ’n kolf ontwikkel.]] Hoewel die hoofdoel van die sport nog altyd was om die meeste lopies aan te teken, verskil die vroeë weergawe van die moderne speel in sekere tegniese aspekte; in die [[Noord-Amerika]]anse weergawe van krieket, ''wicket'', het baie van dié aspekte oorgebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ctpublic.org/sports/2013-10-31/before-there-was-baseball-there-was-wicket |title=Before There Was Baseball, There Was Wicket |publisher=Connecticut Public Broadcasting |author=Ray Hardman |date=31 Oktober 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die bal is deur die bouler onderarm na die grond geboul na ’n kolwer wat toegerus is met ’n kolf wat aan ’n hokkiestok herinner; die kolwer het ’n lae paaltjie met twee dwarsbalkies verdedig; en lopies is kerwe genoem omdat die tellinghouers dit aangeteken het deur telstokke te kerf.<ref name="DB9">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=9}}</ref><ref name="BWC2">{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=1–2}}</ref><ref name="JM21">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=21–22}}</ref> In 1611 is Cotgrave se woordeboek gepubliseer, waarin die kerklike regbank beskryf het, hoe in [[Sidlesham]] in [[Sussex]] twee gemeentelede, Bartholomew Wyatt en Richard Latter, die kerkdiens op [[Paasfees]] versuim omdat hulle krieket gespeel het. Hulle is elkeen met 12 penny beboet en opdrag gegee om boete te doen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxi}}</ref> Dit is die oudste bekende verwysing na volwasse deelname aan krieket en omtrent dieselfde tyd is die oudste bekende intergemeente of dorpwedstryd gespeel – in [[Chevening, Kent|Chevening]], [[Kent]].<ref name="HSA21" /><ref name="DU4">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=4}}</ref> In 1624 is ’n speler genaamd Jasper Vinall dood nadat hy tydens ’n wedstryd tussen twee gemeentespanne in Sussex per ongeluk aan die kop getref is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxiii–xxxiv}}</ref> Krieket was vir ’n groot deel van die 17de eeu ’n plaaslike tydsverdryf.<ref name="JM31" /> Deur talle verwysings in die rekords van kerklike hofsake is bekend dat dit soms voor en tydens die [[Gemenebes van Engeland]] deur die Puriteine verbied was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xxxi–xli}}</ref><ref name="DU11">{{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8 |pages=11–15}}</ref> Die probleem was byna altyd die kwessie van Sondagspel, aangesien die Puriteine krieket as “onheilig” beskou het as dit op ’n [[Sabbat]] gespeel is, veral wanneer groot skares of [[dobbel]] betrokke was.<ref name="DB7">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=7–8}}</ref><ref name="JM23">{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=23}}</ref> Volgens die sosiale historikus [[Derek Birley]] was daar in 1660 ’n “groot oplewing van sport ná die restourasie”.<ref name="DB11">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=11}}</ref> Verskeie lede van koning [[Karel II van Engeland|Karel II]] se hof het gedurende dié tydperk ’n sterk belangstelling in krieket getoon.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> Dobbelary op sport het ’n probleem geword, erg genoeg vir die Parlement om die Dobbelwet van 1664 goed te keur, wat die insette op £100 beperk het, in elk geval ’n enorme bedrag wat 99% van die bevolking se jaarlikse inkomste oorskry het.<ref name="DB11" /> Saam met perdewedrenne, prysgevegte en ander soorte bloedsport is krieket as ’n dobbelsport beskou.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=11–13}}</ref> Ryk beskermhere het wedstryde vir hoë insette gereël en spanne saamgestel, waarmee hulle die eerste professionele spelers betrek het.<ref name="RW10">{{en}} {{cite book |author=Roy Webber |title=The Phoenix History of Cricket |year=1960 |publisher=Phoenix House Ltd |location=Londen |pages=10}}</ref> Aan die einde van die eeu het krieket ontwikkel in ’n groot sport wat dwarsdeur Engeland versprei het en reeds deur Engelse seevaarders en koloniseerders na die buiteland geneem is – die vroegste verwysing na oorsese krieket dateer uit 1676.<ref>{{en}} {{cite book |author=Arthur Haygarth |title=Frederick Lillywhite's Cricket Scores & Biographies, Volume 1 (1744–1826) |year=1862 |publisher=Frederick Lillywhite |location=Londen |pages=vi}}</ref> ’n 1697-koerantberig van “’n groot krieketwedstryd” in Sussex “vir vyftig guineas per stuk” het bewaar gebly – dit is die vroegste bekende wedstryd wat algemeen as ’n [[Eersterangse krieket|eersterangse wedstryd]] beskou word.<ref>{{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6 |pages=xli}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=36}}</ref> Die beskermhere en ander spelers van die “[[landadel]]” het na hulleself as “amateurs” begin verwys<ref name="amateur" group="fn">Die term “amateur” verwys in dié konteks nie na iemand wat in sy vrye tyd krieket gespeel het nie. Baie amateurs in eersterangse krieket was gedurende die krieketseisoen voltydse spelers. Van die spel se beste spelers, insluitend [[W.G. Grace]], het amateurstatus gehad.</ref> om ’n duidelike onderskeid te skep teen die professionele persone, wat altyd lede van die werkersklas was, selfs tot die punt dat hulle aparte kleed- en eetgeriewe gehad het.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=268–269}}</ref> Die landadel, insluitende hoë-adelikes soos die hertoë van Richmond, het hul eerkode van “adelskap verplig” uitgevoer om op leierskapsrolle in enige sportsoort waaraan hulle deelgeneem het aanspraak te maak, veral as dit vir hulle nodig was om saam met “sosiaal swakker” geagte mense te speel om hulle weddenskappe te wen.<ref name="DB19">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=19}}</ref> Tot met die afskaffing van amateurisme in 1962 was die waarneming van die tipiese amateur, wat eersterangse krieket gespeel het, iemand met ’n opleiding by ’n openbare skool wat daarna die [[Universiteit van Cambridge]] of [[Universiteit van Oxford]] besoek het. Die samelewing het verwag dat dié mense “offisiere en here” was wie se lot dit was om leierskap waar te neem.<ref name="CW23">{{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1 |pages=23}}</ref> In ’n suiwer finansiële betekenis sou die amateurspelers teoreties op uitgawes staat maak, terwyl sy professionele teenstander aan ’n kontrak gebonde was en ’n salaris of wedstrydgeld ontvang het; in werklikheid het baie amateurs meer as hulle werklike uitgawes geëis en die spottende term “shamateur” was bedoel om dié praktyk te beskryf.<ref>{{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1 |pages=94–95}}</ref><ref name="DB146">{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=146}}</ref> === Engelse krieketspelers in die 18de en 19de eeu === [[Lêer:Francis Cotes - The young cricketer (1768).jpg|duimnael|upright|''The Young Cricketer'' deur [[Francis Cotes]] in 1768]] Die sport het in die 18de eeu ’n groot ontwikkeling ondergaan en Engeland se nasionale sport geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> Sy sukses was gegrond op die twee noodwendighede van beskermhere en weddenskap.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=14–16}}</ref> Krieket was van 1707 af in [[Londen]] oorheersend en in die middel van die eeu het groot skare byeengekom om wedstryde op die Artillery Ground in Finsbury by te woon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricket-grounds/honourable-artillery-club-london-234526 |title=Artillery Ground |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die een-paaltjie-weergawe van die sport het baie toeskouers en waaghalse gelok en sy gewildheid het gedurende die 1748-seisoen ’n hoogtepunt bereik.<ref name="ASW">{{en}} {{cite web |url=http://stats.acscricket.com/Cricket/1900/index.html#10 |title=At the Sign of the Wicket: Cricket 1742–1751 – Cricket: A Weekly Record of the Game |publisher=[[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] |author=F. S. Ashley-Cooper |location=Cardiff |year=1900 |pages=4–85 |accessdate=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201316/http://stats.acscricket.com/Cricket/1900/index.html#10 |archive-date=8 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Rondom 1760 het die boulwerk ’n ewolusie ondergaan, toe die boulers die bal op die kolfblad begin bons het pleks daarvan om dit na die kolwer te laat rol of te gly. Dit het ’n rewolusie in die kolf se ontwerp meegebring, aangesien dit vir die hantering van die bonsende bal nodig was om die moderne plat kolf pleks van die ou “hokkiestok” in te voer.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Nyren |title=The Cricketers of my Time |orig-year=eerste uitgawe in 1833 |editor=Ashley Mote |year=1998 |publisher=Robson Books |location=Londen |isbn=1-86105-168-9 |pages=153–154}}</ref> Die Hambledon Club is in die 1760’s gestig en dit was vir die daaropvolgende 20 jaar tot die stigting van die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) en die inwyding van [[Lord’s Old Ground]] in 1787 beide die sport se grootste klub en fikspunt.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-cradle-of-cricket-315120 |title=The cradle of cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=13 Oktober 2007 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die MKK het spoedig die sport se voorste klub en die kurator van die krieketwette geword. Nuwe wette wat aan die einde van die 18de eeu ingevoer is sluit in die paaltjie met drie stompe en been voor paaltjie.<ref name="WCA63">{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=Evolution of the Laws of Cricket |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=Londen |pages=184–187}}</ref> In die 19de eeu is onderarmaflewerings eers met rondarm- en toe met boarmaflewerings vervang. Albei ontwikkelinge was omstrede.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=97–101}}</ref> Die reëling van die sport op graafskapvlak het tot die stigting van die graafskapklubs gelei, beginnende met [[Sussex]] in 1839.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=456}}</ref> In Desember 1889 het die agt leidende graafskapklubs die amptelike graafskapkampioenskap gestig, wat in 1890 vir die eerste keer aangebied is.<ref name="AMCS">{{en}} {{cite web |url=http://stats.acscricket.com/Cricket/1889/index.html#523/z |title=Annual Meeting of County Secretaries – the programme for 1890 |work=Cricket: A Weekly Record of the Game |publisher=[[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] |location=Cardiff |year=1889 |pages=478–479 |accessdate=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908020352/http://stats.acscricket.com/Cricket/1889/index.html#523/z |archive-date=8 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die bekendste speler in die 19de eeu was [[W.G. Grace]], wie se lang en invloedryke loopbaan in 1865 begin het. Dit was veral Grace se loopbaan wat die onderskeiding tussen amateurs en professionele spelers in die wiele gery het, aangesien hy nominell ’n amateur was, maar volgens sy finansiële inkomste was hy ''de facto'' ’n professionele speler. Grace het van homself gesê dat hy meer geld deur krieket verdien het as enige professionele speler.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum |isbn=1-85410-941-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/socialhistoryofe0000birl |pages=108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Simon Rae |title=W. G. Grace: A Life |year=1998 |isbn=978-0-571-17855-1 |pages=104}}</ref> Na die laaste twee dekades voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] word as die “goue tydperk van krieket” verwys. Dit is ’n nostalgiese benaming wat deur die algemene verliese deur die oorlog gekenmerk is, maar dié tydperk het party goeie spelers en noemenswaardige wedstryde opgelewer, veral omdat kompetisies op graafskap- en [[Toetskrieket|toetsvlak]] verder ontwikkel is.<ref>{{en}} {{cite book |author=David Frith |title=The Golden Age of Cricket: 1890–1914 |year=1978 |publisher=Lutterworth Press |location=Guildford |isbn=0-7188-7022-0}}</ref> === Krieket as ’n internasionale sport === [[Lêer:First photo of a cricket match by Roger Fenton.jpg|duimnael|links|Die eerste bekende foto van ’n krieketwedstryd is op 25 Julie 1857 deur [[Roger Fenton]] geneem]] [[Lêer:England in North America 1859.jpg|duimnael|Die [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse krieketspan]] van 1859 op pad na [[Noord-Amerika]], die eerste Engelse kriekettoer ooit]] Intussen het die [[Britse Ryk]] die spel oorsee begin vestig en teen die middel-19de eeu was dit reeds goed gevestig in [[Australië]], [[Brits-Indië]] (wat ook die huidige [[Pakistan]] en [[Bangladesj]] insluit), die [[Karibiese gebied]], [[Nieu-Seeland]], [[Noord-Amerika]] en [[Suid-Afrika]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=62, 78, 87, 99, 113, 127 en 131}}</ref> In 1844 is die eerste internasionale wedstryd tussen as ’t ware klubspanne<ref name="NYH-25-09-1844">{{en}} {{cite web |url=https://www.newspaperarchive.com/us/new-york/new-york/new-york-herald/1844/09-25/page-2 |title=Grand Cricket Match for 1,000 Dollars, between the Players of Canada, and the St. George's Club of this City |publisher=The New York Herald |volume=10 |issue=265#3865 |page=2 |date=25 September 1844}}</ref> van [[Kanadese nasionale krieketspan|Kanada]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] in [[New York]] aangebied en deur Kanada gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/cricket-in-america-usa-history |title=Cricket in the USA |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Nag Utathya |date=25 Desember 2024 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1859 het ’n [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse span]] na Noord-Amerika getoer en sodoende die eerste oorsese toer ooit aangepak.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=96–97}}</ref> In 1862 het ’n Engelse span die eerste toer na Australië onderneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=97}}</ref> Die eerste [[Australiese nasionale krieketspan|Australiese span]] wat oorsee getoer het, het uit [[Aborigines]] bestaan wat in 1868 Engeland besoek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-cricket-team |title=The Australian Eleven: The first Australian team |publisher=Nasionale Museum van Australië |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1876/77 het ’n Engelse span teen Australië op die [[Melbourne-krieketveld]] gespeel, wat in retrospektief as die eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]] erken word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152099.html |title=The Centenary Test match |publisher=ESPNcricinfo |work=Wisden |author=Reg Hayter |date=1978 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die mededinging tussen Engeland en Australië het in 1882 neerslag gevind in [[die As]] wat sedertdien die bekendste wedywering in toetskrieket is.<ref>{{en}} {{cite book |author1=Wendy Lewis |author2=Simon Balderstone |author3=John Bowan |title=Events That Shaped Australia |page=75 |publisher=New Holland |year=2006 |isbn=978-1-74110-492-9}}</ref> Toetskrieket is in 1888/89 begin uitbrei toe [[Proteas|Suid-Afrika]] teen Engeland gespeel het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ashley Brown |title=The Pictorial History of Cricket |publisher=Bison Books |location=Londen |year=1988}}</ref> === Krieket in die 20ste eeu === [[Lêer:Bradman&Bat.jpg|duimnael|links|upright|[[Donald Bradman]] van [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] het die rekord vir die hoogste kolfgemiddelde van 99.94 aangeteken]] Die tussenoorlogse jare is oorheers deur die Australiese [[Donald Bradman]], in statistieke opsig die beste toetskolwer ooit. Om sy oorheersing te probeer beteuel het Engeland tydens die 1932–33-reeks om die As [[Lyfkrieket-reeks|Lyfkrieket-taktieke]] ontwikkel. Dit het aflewerings aan die kolwer se liggaam ingesluit en ’n veld is geplaas, waarvolgens kolwers moes kies tussen om raakgegooi te word of om uitgehaal te word. Dié reeks het krieket van ’n spel in ’n saak van nasionale belang verander, aangesien diplomatieke versendings oor die voorval tussen die twee lande uitgeruil is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-nottingham |title=Bodyline: 80 years of cricket's greatest controversy |publisher=[[BBC]] |date=16 Januarie 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In dié tyd is toetskrieket verder uitgebrei met die aansluiting van [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] (in 1928), [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] (in 1930) en [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] (in 1932).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963 |title=1909–1963 – Imperial Cricket Conference |publisher=Internasionale Krieketraad |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is toetskrieket gekniehalter, waarna die [[Verdeling van Indië]] toetsstatus aan [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] besorg het (in 1952).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152363.html |title=Some dates in Pakistan cricket history |publisher=ESPNcricinfo |author=Rowland Bowen |date=1967 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Omdat spanne meer begin reis het, het die aantal toetswedstryde van 500 toetse in 84 jaar spoedig gegroei na 1&nbsp;000 binne die volgende 23 jaar. In 1963 het krieket ’n nuwe tydperk betree toe die Engelse graafskappe die korter krieketformat ingevoer het.<ref>{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=One-Day Knockout Competition, 1963 |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=London |pages=1074–1076}}</ref> Aangesien dit in elk geval ’n uitslag opgelewer het, was die korter krieketformaat winsgewend en die aantal wedstryde het toegeneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=495–496}}</ref> Die eerste [[internasionale eendagwedstryd]] is op 5 Januarie 1971 tussen Australië en Engeland op die Melbourne-krieketveld gespeel<ref name="BatemanHill2011">{{en}} {{cite book |author1=Anthony Bateman |author2=Jeffrey Hill |title=The Cambridge Companion to Cricket |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.de/books?id=yd6J7waMBRsC&pg=PA101&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=17 Maart 2011 |accessdate=17 Mei 2026 |isbn=978-0-521-76129-1|pages=101}}</ref> en die beheerliggaam [[Internasionale Krieketraad]] (IKR), wat dié weergawe se potensiaal raakgesien het, het in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] die eerste [[krieketwêreldbeker]]toernooi aangebied.<ref>{{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2 |pages=496–497}}</ref> [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] het in 1982 toetsstatus ontvang,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152210.html |title=Notes by the Editor |publisher=ESPNcricinfo |work=Wisden Cricketers' Almanack online |author=John Woodcock |date=1982 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> terwyl [[Proteas|Suid-Afrika]] weens sy [[Apartheid]]sbeleid tussen 1970 tot 1992 van internasionale krieket verban was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Douglas Booth |title=The Race Game: Sport and Politics in South Africa |publisher=Routledge |year=1998 |page=88 |isbn=0-7146-4799-3 |url=https://archive.org/details/racegamesportpol0000boot/page/88/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In 1992 het ook [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] toetsstatus verkry.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/cricket-sport/Test-matches|title=Test matches|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Krieket in die 21ste eeu === [[Lêer:SRH fans while an ipl match.jpg|duimnael|Die [[Indiese Premierliga]] (IPL) is in 2008 van stapel gestuur. Dit het een van die rykste sportligas wêreldwyd geword en die belangrikheid van T20-krieket en professionele ligas aansienlik verhoog.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2023/apr/08/the-indian-premier-league-is-a-brilliant-thing-but-is-killing-test-cricket |title=The Indian Premier League is a brilliant thing – but is killing Test cricket |publisher=[[The Guardian]] |author=Barney Ronay |date=8 April 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>]] Die 21ste eeu het met toetsstatus vir [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] begin, wat sy verskyning in 2000 gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-bangladesh-made-their-test-cricket-debut-19521/ |title=When Bangladesh made their Test cricket debut |publisher=Cricket County |date=10 November 2012 |accessdate=31 Maart 2024}}</ref> Die spel op sigself het ook gegroei met die instelling van ’n nuwe korter formaat, [[Twintig20]], wat ’n onmiddellike impak gemaak het en in ’n mededinger vir die langer formate ontpop het. Dié nuwe korter formaat het ook tot die stigting van professionele krieket gelei en nuwe toernooie soos die [[Indiese Premierliga]] (IPL) is gestig. Die IKR gebruik die T20-formaat vir die groei van krieket met die [[T20I-wêreldbeker]]toernooi wat al om die twee jaar beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/two-year-t20-world-cup-cycle-important-for-growth-of-cricket-icc-7636067/ |title=Two-year T20 World Cup cycle important for growth of cricket: ICC |publisher=The Indian Express |date=22 November 2021 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> T20-krieket word ook toenemend op belangrike toernooie soos Asiatiese en Afrikaspele gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-at-la28-cricket-confirmed-as-one-of-five-new-sports-at-la28-1403570 |title=T20 cricket confirmed as one of five new sports at LA28 |publisher=ESPNcricinfo |date=16 Oktober 2023 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die gevolglike groei het krieket se aanhangersbasis meer as een miljard mense laat oorskry, waarvan 90% in [[Suid-Asië]].<ref name="90%" /> Die sukses van T20-krieket het nog korter formate soos T10- en 100-balkrieket voortgebring, maar nie sonder teenkanting nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/twenty20-cricket-future-revolution-icc-tim-wigmore-freddie-wilde-a9179116.html |title=Thirty-two predictions for the future of Twenty20 cricket |publisher=The Independent |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Eksterne faktore het ook ’n impak op krieket gehad. Byvoorbeeld is ná die aanvalle in [[Mumbai]] in 2008 die bilaterale reekse tussen Indië en Pakistan onbepaald opgeskort. Die 2009-aanval op die Sri Lankaanse span tydens hul toer na Pakistan het daartoe gelei dat Pakistan tot in 2019 geen internasionale wedstryde kon huisves nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2019/11/14/sport/pakistan-test-cricket-return-2009-terrorist-attack-spt-intl/index.html |title=Pakistan to play first Test at home since 2009 terror attack |publisher=[[CNN]] |author=Ben Morse |date=14 November 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/Twenty20-cricket|title=Twenty20 cricket|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna28298820 |title=Mumbai fallout: India cancels cricket tour |publisher=NBC |date=18 Desember 2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Op 22 Junie 2017 het Afghanistan en Ierland die elfde en twaalfde volle lede van die IKR geword en hulle mag dus toetskrieket speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/afghanistan-ireland-get-test-status-1105347 |title=Afghanistan, Ireland get Test status |publisher=ESPNcricinfo |date=22 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/40364481 |title=Ireland & Afghanistan awarded Test status by International Cricket Council |publisher=[[BBC]] |date=22 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Wisden |article=Dates in Cricket History |title=Wisden Cricketers' Almanack, 100th edition |edition=1963 |publisher=Sporting Handbooks Ltd |location=London |page=183}}</ref> == Wette en spel == [[Lêer:Cricket field parts af.svg|duimnael|’n Tipiese krieketveld]] In krieket is die reëls van die spel gekodifiseer as “Die wette van krieket” (''The Laws of Cricket'', hierna “die Wette” genoem) wat ’n globale taak het en deur die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) in gesprek met die hoofkrieketlande ontwikkel is. Daar is 42 Wette (altyd met ’n hoofletter “W” geskryf). Die vroegste bekende weergawe van die kode is in 1744 opgestel en sedert 1788 word dit deur sy voog, die Marylebone-krieketklub in [[Londen]], besit en onderhou.<ref name=Laws>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/ |title=Laws |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Buitendien is daar nasionale reëls wat van toepassing is in ’n spesifieke land en kompetisiereëls vir ’n bepaalde wedstryd of liga.<ref name="ECB">{{en}} (Byvoorbeeld) {{cite web |url=https://www.ecb.co.uk/governance/regulations/non-first-class-regulations |title=Rules and Regulations – Non-First Class Cricket |publisher=[[Engelse en Walliese Krieketraad]] |location=Londen |year=2017 |accessdate=7 Februarie 2021}}</ref> === Speelveld === [[Lêer:Cricket Stumps af.svg|duimnael|links|’n Paaltjie bestaan uit drie houtpenne vertikaal in die grond ingedruk waarop twee houtdwarsstokkies, die dwarsbalkies, geplaas is]] Krieket is ’n boul-en-kolf-sport wat op ’n krieketveld tussen twee spanne met elf spelers elk gespeel word.<ref name=Law1>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-players/ |title=Law 1 – Players |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar is geen vaste regulasies met betrekking tot die afmetings van die speelveld nie, maar in sy kompetisies beveel die [[Engelse en Walliese Krieketraad]] ’n diameter van tussen 110&nbsp;m en 140&nbsp;m vir volwassenemanskrieket en kleiner velde vir jeugkrieket (tussen 60&nbsp;m en 100&nbsp;m vir onder 13 meisies) aan.<ref name="ECB" /> Die speelveld is gewoonlik sirkel- of ovaalvormig en die rand van die speelveld word gemerk deur ’n grens, wat ’n heining, ’n deel van die staanplekke, ’n tou, ’n geverfde lyn of ’n kombinasie hiervan kan wees; die grens moet, indien moontlik, oor sy hele lengte gemerk word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/boundaries/ |title=Law 19 – Boundaries |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die meeste aksie vind in die middel van die speelveld plaas op ’n reghoekige kleistrook met kort gras wat die kolfblad genoem word. Die kolfblad is ’n plat oppervlak met dimensies van 3,05&nbsp;m by 20,12&nbsp;m met baie kort gras wat geneig is om weggedra te word soos die wedstryd vorder (krieket kan ook op kunsmatige oppervlakke soos matte gespeel word). Aan albei kante van die kolfblad word drie regop houtpenne, paaltjies genoem, in die grond ingedruk; die paaltjies word 22 treë (20&nbsp;m) uitmekaar geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-pitch |title=Law 7 – The pitch |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Elke paaltjie bestaan uit drie houtpenne met twee dwarsbalkies bo-op. Twee kort houtdwarsstokkies, dwarsbalkies genoem, sit in groewe bo-op die drie paaltjies en raak met hulle punte aanmekaar. Elke stel van drie houtpenne en twee dwarsbalkies word saam die paaltjies genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-wickets/ |title=Law 8 – The wickets |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Wit streep van 1,22&nbsp;m voor die paaltjies dui die kolfkampie aan. Een kant van die kolfblad is waar die kolwer staan en die bal inwag, en die ander kant is waarvandaan die bouler boul. Ná elke boulbeurt word die boulkante omgeruil; maar die twee kolwers bly só staan, dus kolf die ander kant se kolwer verder in die volgende boulbeurt. [[Lêer:Cricket pitch af.svg|duimnael|senter|800px|Die kolfblad se afmetings]] Die kolfblad word aan elke kant met vier wit geverfde lyne gemerk: ’n boulkampie, ’n opspringkampie en twee draaikampies. Die drie paaltjies is sentraal geplaas in die boulkampie, wat ten minste 264&nbsp;cm lank is. Die opspringkampie is 122&nbsp;cm voor die boulkampie en parallel daarmee geplaas; hoewel dit met ’n 366&nbsp;cm lyn gekenmerk word (1,83&nbsp;cm weerskante aan die sentrale houtpenne), is dit in werklikheid onbeperk in lengte. Die draaikampie word reghoekig met die opspringkampie geplaas sodat hulle die punte van die boulkampie sny; elke draaikampie word deur ’n 2,44&nbsp;cm lyn gemerk, sodat dit 1,22&nbsp;cm agter die boulkampie strek, maar ook as ’t ware onbeperk in lengte is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bowling-popping-and-return-creases/ |title=Law 9 – The bowling, popping and return creases |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Wedstrydstruktuur === [[Lêer:A modern Cricket bat (back view).jpg|duimnael|upright|Agterkant van ’n moderne SG-krieketkolf]] [[Lêer:Wicket being hit by a ball.jpg|duimnael|upright|’n Bal tref die paaltjie]] Voor die wedstryd ondersoek beide die kapteins (en hulle raadgewers) die kolfblad en bepaal watter spelers beste gepas sal wees vir die kolfblad se omstandighede en kies dan hulle elftal. Die kapteins (wat ook spelers is) van die twee spanne loot dan deur ’n muntstuk op te skiet saam met die skeidsregters. Die kaptein wat die loot wen mag dan besluit of sy span eerste gaan boul of kolf.<ref name="inns" /> Die loot in krieket is baie belangriker as in ander sportsoorte. Omdat die spel so lank is en die gedrag van die kolfblad oor die bestek van vyf dae dramaties kan verander, is dit ’n geweldige voordeel om te kan kies om eerste te boul of te kolf, na gelang van die omstandighede. Kolfbeurt is die term waarmee na ’n fase van die wedstryd verwys word.<ref name=inns>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/innings/ |title=Law 12 – Innings |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In elke kolfbeurt kolf een span in ’n poging om lopies aan te teken, terwyl die ander span die telling probeer beperk en die kolwers uit te skakel deur die bal te boul en veldwerk te doen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/scoring-runs/ |title=Law 18 – Scoring runs |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/appeals/ |title=Law 27 – Appeals |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Wanneer die eerste kolfbeurt eindig verander die spanne van rolle; daar kan van twee tot vier kolfbeurte wees, afhangende van die soort wedstryd. ’n Wedstryd met vier geskeduleerde kolfbeurte word oor drie tot vyf dae gespeel; ’n wedstryd met twee geskeduleerde kolfbeurte is gewoonlik binne een enkele dag afgehandel.<ref name=inns /> Gedurende ’n kolfbeurt is al die elf lede van die veldwerkspan op die krieketveld, terwyl van die kolfwerkspan op enige tyd slegs twee spelers op die speelveld is. Die uitsondering is indien ’n kolwer ’n soort siekte of besering het wat sy of haar vermoë om te loop beperk, in dié geval mag die kolwer ’n hardloper inspan wat tussen die paaltjies kan hardloop wanneer die kolwer ’n lopie aanteken of sou hardloop,<ref name="Law25">{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/batsman-s-innings;-runners |title=Law 25 – Batter's Innings; Runners |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> hoewel dit nie van toepassing in internasionale krieket is nie.<ref name=ICCTestPlayCond>{{en}} {{cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/09/02/9182955c-04a4-4fa0-a2b6-f5908f02a51d/ICC-Test-Match-Playing-Conditions-Final-1-September-2019.pdf |title=ICC Test Match Playing Conditions |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=1 September 2019 |accessdate=3 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903140826/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/09/02/9182955c-04a4-4fa0-a2b6-f5908f02a51d/ICC-Test-Match-Playing-Conditions-Final-1-September-2019.pdf |archive-date=3 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die kolforde word gewoonlik net voor die wedstryd se begin bekend gemaak, maar dit mag aangepas word.<ref name=Law1 /> Die hoofdoel van elke span is om meer lopies as hul teenstander aan te teken, maar in sommige krieketformate kan dit vir ’n oorwinning ook nodig wees om in die laaste kolfbeurt al die kolwers van die teenstander behalwe vir een uit te skakel (waarmee “almal uit” is), andersins kan die wedstryd onbeslis eindig (sonder ’n oorwinning of gelykop).<ref name=result>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-result/ |title=Law 21 – The result |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Klere en uitrusting === [[Lêer:WGGrace.jpg|duimnael|upright|Die Engelse krieketspeler [[W.G. Grace]] “hou wag” in 1883. Sy skerms en kolf is baie soortgelyk aan dié wat vandag gebruik word. Die handskoene het ietwat verander. Baie moderne spelers gebruik meer defensiewe uitrusting as wat dit vir Grace beskikbaar was, veral helms en armskerms.]] Die [[paaltjiewagter]] (’n gespesialiseerde veldwerker agter die kolwer) en die kolwers dra beskermende uitrusting weens die harde bal, wat met ’n spoed van meer as 145&nbsp;km/h afgelewer kan word en ’n groot veiligheids- en gesondheidsrisiko inhou. Beskermende uitrusting sluit in skerms (wat die knieë en skeenbeen beskerm), kolf- of paaltjiewagterhandskoene vir die hande, ’n helm vir die kop en ’n kis in die broek vir manlike spelers (wat die lies beskerm).<ref name=AppD>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-d/ |title=Appendix D |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=2 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702064301/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-d/ |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sommige kolwers dra bykomende skerms onder hul truie en broeke soos dik skerms, arm-, ribbe- en skouerskerms. Die enigste veldwerkers wat toegelaat word om beskermende uitrusting te dra is dié baie naby aan die kolwer (d.w.s. indien hulle langs of voor hom staan), maar hulle mag nie handskoene of buitebeenskerms dra nie.<ref name=Law41 /> Met verskeie variante bestaan die wedstrydklere gewoonlik uit ’n woltrui met kort of lang moue, lang broeke, woloortrektruie (indien nodig); ’n krieketpet (vir veldwerk) of ’n veiligheidshelm; en skoene of stewels met spykers om die vastrap te verbeter. Die trui is tradisioneel geheel en al wit en dit word só in toets- en eersterangse krieket gedra, maar in korter krieket word nou eerder spanklere gedra.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=343}}</ref> ==== Kolf en bal ==== {{Multibeeld | wydte = 150 | voetskrif = Drie soorte krieketballe in dieselfde grotte: i) ’n Nuwe wit bal. Wit balle word meestal in korter krieket gebruik, veral gedurende snagse wedstryde onder spreiligte (links).<br /> ii) ’n Nuwe rooi bal. Rooi balle word in [[Toetskrieket|dagtoets-]], [[Eersterangse krieket|eersterangse]] en sommige ander krieketvorme gebruik (middel).<br /> iii) ’n Gebruikte pienk bal. Pienk balle word in [[Dag/aandkrieket|dag/aand]]-toetswedstryde gebruik (regs). | beeld1 = Cricket ball white (2025) 01 (cropped).jpg | alt1 = | onderskrif1 = ’n Nuwe wit bal | beeld2 = Cricket Ball (27343391052) cropped.jpg | alt2 = | onderskrif2 = ’n Nuwe rooi bal | beeld3 = Cricket ball at Church Times Cricket Cup final 2019 (cropped).jpg | alt3 = | onderskrif3 = ’n Gebruikte pienk bal }} Die beginsel van die sport is ’n bouler lewer (d.w.s. boul) die bal van sy of haar kant vir die kolwer wat, toegerus met ’n kolf, aan die ander kant aan die slaan is. Die kolf is vervaardig uit hout, gewoonlik [[witwilger]] (''Salix alba'') en het die vorm van ’n lem met ’n silindriese handvatsel. Die lem mag nie breër as 10,8&nbsp;cm wees nie en die kolf nie langer as 97&nbsp;cm nie. Die gewig is nie bepaal nie, gewoonlik weeg dit tussen 1,1 en 1,4&nbsp;kg.<ref name=Law6>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-bat/ |title=Law 6 – The bat |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=7 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-e-the-bat/ |title=Appendix E – The bat |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=4 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703063903/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/appendix-e-the-bat/ |archive-date=3 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die bal is ’n harde leer-naat [[sferoïde]] met ’n omtrek van 23&nbsp;cm. Die bal het ’n “naat”: ses rye se steke wat die leerdop van die bal aan die tou en die kurk binnekant hou. Die naat van ’n nuwe bal is prominent en help die bouler om dit op ’n minder voorspelbare manier aan te dryf. Gedurende wedstryde verswak die kwaliteit van die bal tot ’n punt waar dit nie meer bruikbaar is nie; gedurende die verloop van dié slytasie sal sy gedrag in vlug verander en dit kan die uitslag van die wedstryd beïnvloed. Spelers sal dus probeer om die bal se gedrag te verander deur sy fisiese eienskappe te wysig. Om die bal te poets en dit nat te maak met sweet of speeksel is wettig, selfs wanneer die polering doelbewus aan die een kant gedoen word net om die bal se swaai deur die lug te verhoog, maar om ander stowwe in die bal te vryf, die oppervlak te krap of aan die naat te pluk is onwettige balpeutery.<ref name=Law5>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-ball/ |title=Law 5 – The ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=7 Mei 2026}}</ref> === Spelerrolle === ==== Basiese spel: bouler na kolwer ==== Gedurende die gewone speel is 13 spelers en twee skeidsregters op die veld. Twee van die spelers is kolwers en die ander elf is almal lede van die veldwerkspan. Die ander nege spelers van die kolfspan is buite die veld in die pawiljoen. Die beeld hieronder met syfers op toon wat gebeur wanneer die bal geboul word en wie op of naby die kolfblad staan.<ref group="fn">Dié beeld is geneem tydens ’n internasionale wedstryd tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]]; Sri Lanka se [[Muttiah Muralitharan]] boul na die Australiese kolwer [[Adam Gilchrist]].</ref> Let wel: dié beeld bewys ’n linkshandige kolwer. {{overlay |image=Muralitharan bowling to Adam Gilchrist.jpg |width=500 |height=340 |grid=no |overlay1=Skeidsregter|overlay1left=75|overlay1top=2|overlay1tip=Skeidsregter aan die bouler se kant |overlay2=Paaltjie|overlay2left=105|overlay2top=68|overlay2tip=Paaltjie, bouler se kant of onaktiewe kolwer se kant |overlay3=Onaktiewe kolwer|overlay3left=50|overlay3top=50|overlay3tip=Onaktiewe kolwer, Simon Katich |overlay4=Bouler|overlay4left=155|overlay4top=55|overlay4tip=Bouler, Muttiah Muralitharan |overlay5=Bal|overlay5left=230|overlay5top=75|overlay5tip=’n wit krieketbal in vlug |overlay6=Kolfblad|overlay6left=235|overlay6top=165|overlay6tip=Kolfblad, die hele gebied in ’n ander kleur |overlay7=Opspringkampie|overlay7left=295|overlay7top=105|overlay7tip=Kolf- of opspringkampie |overlay7left2=265|overlay7top2=265|overlay7tip2=Kolf- of opspringkampie |overlay8=Aktiewe kolwer|overlay8left=390|overlay8top=160|overlay8tip=Aktiewe kolwer, Adam Gilchrist |overlay9=Paaltjie|overlay9left=425|overlay9top=225|overlay9tip=Paaltjie, aktiewe kolwer se kant |overlay10=Paaltjiewagter|overlay10left=420|overlay10top=270|overlay10tip=Veldwerker in posisie, paaltjiewagter |overlay11=Eerste glip|overlay11left=325|overlay11top=300|overlay11tip=Veldwerker in posisie, eerste glip vir linkshandige kolwer |overlay12=Draaikampie|overlay12left=15|overlay12top=105|overlay12tip=Draaikampie, een weerskante elke paaltjie |overlay12left2=455|overlay12top2=235|overlay12tip2=Draaikampie, een weerskante elke paaltjie }} Op die beeld het die twee kolwers (3 & 8; met geel truie) hul posisies aan elke kant van die kolfblad ingeneem (6). Drie lede van die span wat veldwerk doen (4, 10 & 11; met donkerblou truie) is ook op die beeld. Een van die twee skeidsregters (1; met ’n wit hoed) staan agter die paaltjie (2) aan die kolwer se kant (4) op die kolfblad. Die bouler (4) boul die bal (5) van sy kant aan die kolwer (8) aan die ander kant wat “aktiewe kolwer” genoem word. Die ander kolwer (3) by die boulkant is die “onaktiewe kolwer”. Die paaltjiewagter (10), wat gespesialiseer is, is agter die aktiewe kolwer se paaltjie (9) en agter hom staan een van die veldwerkers in ’n posisie genoem “eerste glip” (11). Terwyl die bouler en die eerste glip gewone truie dra, dra die twee kolwers en die paaltjiewagter beskermende toerusting insluitende veiligheidshelms, versterkte handskoene en beenskerms. Die paaltjiewagter is die enigste veldwerker wat beskermende handskoene mag dra. Terwyl die skeidsregter (1) op die beeld aan die bouler se kant staan, staan sy eweknie in die buiteveld, gewoonlik op of naby die veldposisie “regby”, sodat hy op een lyn is met die opspringkampie (7) aan die aktiewe kolwer se kant. Die boulkampie (sonder ’n syfer) is dié waar die paaltjie tussen die draaikampies is (12). Die bouler (4) beoog om die paaltjie (9) met die bal te tref (5) of, ten minste, om te voorkom dat die aktiewe kolwer (8) lopies kan aanteken. Die aktiewe kolwer (8) probeer om met sy kolf sy paaltjie te beskerm en, indien moontlik, om die bal van die kolfblad weg te slaan om lopies aan te teken. Sommige spelers is vaardig in beide kolf- en boulwerk, sogenoemde veelsydiges. Boulers word volgens hul styl en spoed geklassifiseer, met snelboulers, naatboulers of draaiers. Kolwers word volgens hul hande geklassifiseer, regs- of linkshandig, met tweehandige kolwers wat ongewoon is en dit word veral as ’n taktiek gebruik waarby ’n kolwer van houding verander kort voordat die bouler die bal afstuur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.com.au/news/3306597 |title=Maxwell launches strong defence of 'unfair' switch hit |publisher=[[Krieket Australië]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ==== Boulbeurte ==== Die wette bepaal dat, gedurende ’n kolfbeurt, “die bal afwisselend geboul sal word van albei kante in boulbeurte van ses balle”.<ref name=Law22>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-over/ |title=Law 22 – The over |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Dit word “over” genoem omdat die skeidsregter “Over!” roep wanneer ses wettige balle (aflewerings) geboul is. Dan word ’n ander bouler na die ander kant van die kolfblad gestuur en die veldwerkers verander van posisies, terwyl die kolwers dit nie doen nie. ’n Bouler mag nie twee opeenvolgende boulbeurte bedien nie, hoewel ’n bouler vir ’n sekere aantal nieopeenvolgende boulbeurte van dieselfde kant mag bedien (wat hy gewoonlik ook doen) wat ’n “spell” genoem word; indien die kaptein wil hê dat ’n bouler van kante moet verander, moet ’n ander bouler tydelik instaan sodat die verandering nie onmiddellik is nie. Die kolwers verander aan die einde van die boulbeurt nie van kante nie en sodoende word die onaktiewe die aktiewe en andersom. Die skeidsregters verander ook van posisies sodat die een wat “regby” gestaan het nou agter die paaltjie van die onaktiewe kolwer staan en andersom.<ref name=Law22 /> ==== Veldwerk ==== [[Lêer:Cricket fielding positions2_af.svg|duimnael|Veldposisies vir ’n regshandige kolwer]] Van die elf veldwerkers kan drie in die beeld bo gesien word. Die ander agt is elders op die veld en hul posisies word deur die kaptein of bouler se taktiese beginsels bepaal. Veldwerkers verander tussen aflewerings dikwels van posisie, weer soos aangewys deur die kaptein of bouler.<ref name=Law41>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-fielder/ |title=Law 41 – The fielder |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Wanneer ’n veldwerker beseer is of tydens ’n wedstryd siek word, mag ’n plaasvervanger pleks van dié speler veldwerk doen, maar die plaasvervanger mag nie boul of as ’n kaptein optree nie, met uitsondering van harsingskuddingplaasvervangers in internasionale krieket.<ref name="ICCTestPlayCond" /> Die plaasvervanger verlaat die veld sodra die beseerde speler fiks genoeg is om terug te keer.<ref name=Law2>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/substitutes-and-runners-batsman-or-fielder-leaving-the-field-batsman-retiring-or-batsman-commencing-innings/ |title=Law 2 – Substitutes, etc. |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=2 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702043645/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/law-2-substitutes-and-runners-batsman-or-fielder-leaving-the-field-batsman-retiring-or-batsman-commencing-innings/ |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die krieketwette is in 2017 hersien en laat nou plaasvervangers as paaltjiewagters toe.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |title=Summary of changes to the Laws of Cricket 2017 Code |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=4 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627233220/https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |archive-date=27 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Kolfwerk, lopies en ekstras ==== [[Lêer:Cricket shots af.svg|duimnael|Die rigtings waarin ’n regshandige kolwer, wat na die bladsy kyk, probeer om die bal te slaan wanneer hy verskeie kriekethoue speel. Die diagram vir ’n linkshandige kolwer is ’n spieëlbeeld van dié een.]] Kolwers kom aan die beurt om te kolf gedurende ’n kolforde wat voor die begin van die wedstryd deur die spankaptein vasgelê en aan die skeidsregters voorgelê is, hoewel die orde buigsaam bly wanneer die kaptein die span nomineer.<ref name="Law1" /> Plaasvervangende kolwers word oor die algemeen nie toegelaat nie,<ref name="Law2" /> met uitsondering van harsingskuddingplaasvervangers in internasionale krieket.<ref name="ICCTestPlayCond" /> Wanneer hy begin kolf neem die kolwer ’n kolfhouding in. Gewoonlik behels dit ’n effense hurk met die voete wat oor die voorkant van die paaltjie wys, in die bouler se rigting te kyk en om die kolf vas te hou sodat dit oor die voete gaan en sodat sy punt op die grond naby die tone van die agtervoet kan rus.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketweb.net/grip-stance-back-lift/ |title=Grip, Stance, Back-Lift |publisher=Cricket Web |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Bekwame kolwer kan ’n wye verskeidenheid “skote” of “houe” in beide ’n verdedigende en ’n aanvallende manier gebruik. Die idee daaragter is om die bal met die kolf se plat oppervlak vir die beste effek te slaan. As die bal die kant van die kolf raak word dit ’n “rand” genoem. Die kolwer hoef nie ’n hou te speel nie en kan die bal na die paaltjiewagter laat deurgaan. Net só hoef die kolwer nie ’n lopie te probeer aanteken nie wanneer hy die bal met sy kolf slaan. Kolwers probeer nie altyd om die bal so hard as moontlik te slaan nie en ’n goeie speler kan lopies aanteken deur net ’n behendige hou met ’n draai van die polse te maak of deur bloot die bal te “blokkeer” maar dit van veldspelers weg te beweeg sodat hy tyd het om te hardloop. ’n Wye verskeidenheid houe word gespeel, die kolwer se repertorium sluit houe in wat genoem is na die styl van swaai en die rigting waarheen gemik word: byvoorbeeld “kaphou”, “dryfhou”, “haak” en “trek”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/75-batting/ |title=Batting |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theyogicjournal.com/pdf/2017/vol2issue2/PartB/2-2-4-313.pdf |title=Relationship of selected biomechanical variables with the performance of cricket players in cover drive shot |publisher=International Journal of Yogic, Human Movement and Sports Sciences |author=Pratibha Dhake |date=10 Junie 2017 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Lêer:Master Blaster at work.jpg|duimnael|links|[[Sachin Tendulkar]] is die enigste speler wat honderd internasionale honderdtalle aangeteken het]] Die aktiewe kolwer moet keer dat die bal die paaltjie tref en lopies probeer aanteken deur die bal met sy kolf te slaan sodat hy en sy vennoot tyd het om van die een kant van die kolfblad na die ander te hardloop voordat die veldwerkspan die bal kan terugbesorg. Om ’n lopie aan te teken moet albei kolwers met óf hul kolwe óf hul liggame die grond agter die draaikampie raak (die kolwers dra hul kolwe terwyl hulle hardloop). Elke voltooide lopie verhoog die telling van beide die span en die aktiewe kolwer.<ref name=Law18>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/scoring-runs |title=Law 18 – Scoring runs |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die besluit om ’n lopie te probeer aanteken lê gewoonlik by die kolwer wat die beter sig op die bal se beweging het en dit word meestal met roepe gekommunikeer: meestal “ja”, “nee” of “wag”. Meer as een lopie kan met een enkele hou aangeteken word. Houe ter waarde van een tot drie lopies is algemeen, maar die grote van die veld maak dit meestal moeilik om vir vier of meer lopies te hardloop.<ref name="Law18" /> Om dit te kompenseer word vir houe wat die veldgrens bereik outomaties vier lopies toegeken as die bal die grond raak op pad na die grens toe of ses lopies as die bal die grens oorsteek sonder om die grond binne die grens te raak. In dié gevalle hoef die kolwers nie te hardloop nie.<ref name=Law19>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/boundaries/ |title=Law 19 – Boundaries |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Houe vir vyf lopies is ongewoon en maak oor die algemeen staat op die hulp van “omverwerpings” deur ’n veldwerker wat die bal terugbesorg. As ’n onewe aantal lopies deur die aktiewe kolwer aangeteken word, het die twee kolwers van kante verander, en die een wat nie aktief was nie, is nou die aktiewe kolwer. Slegs die aktiewe kolwer kan individuele lopies aanteken, maar al die lopies word by die span se totaal gevoeg.<ref name="Law18" /> [[Lêer:Cambridge University CC v MCC at Cambridge, England 018.jpg|duimnael|links|Kolwers besig om ’n lopie aan te teken terwyl ’n veldwerker ’n gooi inwag]] Bykomende lopies kan deur die kolfspan as ekstras ingepalm word weens foute wat deur die veldwerkspan gemaak is. Dit word bereik op vier maniere: * Geenbal, ’n straflopie van een ekstra lopie wat deur die bouler afgestaan word as hy die reëls oortree (dikwels nadat die bouler versuim het om die bal te boul voordat sy voorvoet sy kant se opspringkampie raak).<ref name=Law24>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/no-ball/ |title=Law 24 – No ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Wyes, ’n straflopie van een ekstra lopie wat deur die bouler afgestaan word as hy so boul dat die bal buite die kolwer se bereik is.<ref name=Law25a>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/wide-ball/ |title=Law 25 – Wide ball |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Byes, ’n ekstra lopie as die kolwer die bal misslaan en dit verby die paaltjiewagter gaan en die kolwers tyd gee om op die konvensionele manier te hardloop.<ref name=Law26>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bye-and-leg-bye/ |title=Law 26 – Bye and Leg bye |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Been bye, soortgelyk aan die bye, behalwe dat die bal die kolwer se lyf getref het, maar nie sy kolf nie.<ref name="Law26" /> As die bouler ’n onwettige aflewering geboul het (d.w.s. ’n geenbal of ’n wye), kry die bouler se span ’n bykomende strafbal omdat daardie bal (d.w.s. aflewering) weer geboul moet word en dus het die kolfspan die geleentheid om meer lopies van dié ekstra bal aan te teken. Daarbenewens word die maniere waarop die kolwers tydens ’n onwettige aflewering uitgehaal kan word, aansienlik verklein; in die geval van ’n geenbal, wat die mees algemene onwettige aflewering is, is die enigste toegelate manier waarmee ’n kolwer uitgehaal kan word, ’n uithardloop.<ref name="Law24" /><ref name="Law25a" /> ==== Uitgee ==== [[Lêer:Glenn McGrath 01 crop 2.jpg|duimnael|links|upright|[[Glenn McGrath]] van [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] hou die wêreldrekord vir die meeste paaltjies in die [[krieketwêreldbeker]]geskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-wickets-taken-in-an-icc-world-cup-career-(male) |title=Most wickets taken in an ICC World Cup career (male) |publisher=[[Guinness World Records]] |accessdate=23 Junie 2015}}</ref>]] [[Lêer:Cricket Umpire dismissal.jpg|duimnael|Die skeidsregter dui aan dat die kolwer uit is]] [[Lêer:Cricketer bowled.jpg|duimnael|Die meeste algemene uithaalmetodes behels die paaltjies, soos wanneer die bal na die aktiewe kolwer se paaltjies geboul word]] Daar is nege maniere waarop ’n kolwer uitgegee kan word: vyf is redelik algemeen en vier is uiters skaars. Wanneer ’n kolwer uitgehaal is, word daar gesê dat hulle “hul paaltjie verloor” het, waarmee hulle verbied word om in die kolfbeurt weer te kolf (die sportkommentator sal skertsend sê “die kolwer moet gaan stort”); hulle span het só te sê ook “’n paaltjie verloor”. Sodra ’n span tien paaltjies verloor het, is hulle kolfbeurt beëindig. Die algemene vorme van uitgee is: * Geboul – As die kolwer nie kan keer dat ’n aflewering van die bouler sy paaltjies tref nie, is die kolwer “geboul”.<ref name=Law30>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/bowled/ |title=Law 30 – Bowled |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Gevang – As die bal wat deur die kolwer geslaan is, deur ’n veldwerker gevang word sonder dat dit die grond geraak het, is die kolwer “uitgevang”.<ref name=Law32>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/caught/ |title=Law 32 – Caught |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Been voor paaltjie – As die kolwer se liggaam “onregverdig” verhoed dat ’n aflewering die paaltjies kan tref, is die kolwer “been voor paaltjie” (bvp) betrap. Dit is een van die mees omstrede beslissings, en word gereeld deur die televisieskeidsregter hersien wat televisie-opnames raadpleeg.<ref name=Law36>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/leg-before-wicket/ |title=Law 36 – Leg before wicket |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Uitgehardloop – As ’n veldwerker die paaltjies met die bal kan raakgooi terwyl die kolwer voor sy kolfkamp is (gewoonlik terwyl die kolwers besig is om tussen die paaltjies te hardloop), is die kolwer “uitgehardloop”.<ref name=Law38>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/run-out/ |title=Law 38 – Run out |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Gestonk – As die paaltjiewagter die paaltjies met die bal neer kan gooi terwyl die kolwer voor sy kolfkamp is en voordat enige ander veldwerker die bal geraak het, is die kolwer “gestonk”.<ref name=Law39>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/stumped/ |title=Law 39 – Stumped |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Seldsame metodes is: * Paaltjies geslaan – As die kolwer self sy eie paaltjies raakslaan, is hy uit “paaltjies geslaan”.<ref name=Law35>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/hit-wicket/ |title=Law 35 – Hit wicket |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Bal twee maal geslaan – Die kolwer kry slegs een kans om die bal te slaan behalwe as hy sy paaltjie verdedig.<ref name=Law34>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/hit-the-ball-twice/ |title=Law 34 – Hit the ball twice |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Veldwerker verhinder – As die kolwer die veldwerker verhinder om veldwerk te doen, kan hy uit wees weens “veldwerker verhinder”.<ref name=Law37>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/obstructing-the-field/ |title=Law 37 – Obstructing the field |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> * Tyd verstreke – As ’n nuwe kolwer meer as drie minute neem om die kolfblad te bereik, kan hy uit wees weens “tyd verstreke”.<ref name=Law31>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/timed-out/ |title=Law 31 – Timed out |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die reëls bepaal dat die veldwerkspan, in praktyk veral die bouler, moet appelleer vir ’n uitgee voordat die skeidsregter sy beslissing kan gee. As die kolwer uit is, lig die skeidsregter ’n wysvinger en sê “Uit!”; anders sal hy sy kop skud en sê “Nie uit nie”.<ref name=Law27>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/appeals/ |title=Law 27 – Appeals |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar is effektief ’n tiende metode van uitskakeling, uitgetree, wat nie ’n op-veld-uitskakeling as sodanig is nie, maar eerder ’n terugwerkende een waarvoor geen veldwerker gekrediteer word nie.<ref name=Law2 /> ==== Boulwerk ==== [[Lêer:Darren Gough bowling.jpg|duimnael|links|upright|Boulers genereer momentum deur te hardloop en laat dan die bal los wanneer hulle hul “afleweringsplek” bereik het]] [[Lêer:Bowling action.png|duimnael|400px|Die boulaksie]] Die meeste boulers word as spesialiste beskou omdat hulle vir die span gekies is weens hul vaardigheid as ’n bouler, hoewel sommige veelsydiges is en selfs gespesialiseerde kolwers boul af en toe. Die spesialiste boul verskeie kere gedurende ’n kolfbeurt maar hulle mag nie twee opeenvolgende boulbeurte bedien nie. Dié spesialiste boul “spells” van gewoonlik vier tot agt boulbeurte om die bouler nie fisies uit te put nie, wat veroorsaak kan word deur spierspanning en stres op die skelet. Die Wette verbied ’n bouler om opeenvolgende boulbeurte te bedien, waarvolgens ten minste twee boulers afwisselende boulbeurte bedien. Indien die kaptein van “kante wil verander” moet ’n ander bouler inspring sodat die verandering nie onmiddellik is nie.<ref name="Law22" /> Die beweging om die bal te boul is soortgelyk aan gooi, onder voorbehoud dat ’n bouler se elmboogstrek byna heeltemal beperk is, waarvolgens die meeste boulers ’n reguit arm behou wanneer hulle die bal tydens hul afleweringsbeweging loslaat. Daarbenewens word, hoewel die bouler nie die bal hoef te gooi (laat bons) nie, ’n volledige gooi (nie-bonsende) aflewering wat die kolwer bo sy middellyfhoogte bereik, as ’n geenbal gepenaliseer. ’n Bouler bereik sy afleweringsspoed deur middel van ’n “aanloop” en ’n boulbeurt word as geopen geag wanneer die bouler sy aanloop vir die eerste aflewering van daardie boulbeurt begin het, waarmee die bal “in spel” is.<ref name="Law22" /> Snelboulers, wat ’n momentum nodig het, vat ’n langer aanloop terwyl boulers met ’n stadiger aflewering nie meer as ’n aantal stappe voor hul aflewering neem nie. Die vinnigste boulers kan die bal teen ’n spoed van meer as 145&nbsp;km/h boul en hulle maak soms staat op pure spoed om die kolwer te probeer verslaan, wat genoodsaak word om baie vinnig te reageer.<ref name=pace>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2660-types-of-fast-bowling/ |title=Types of fast bowling |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Ander snelboulers maak staat op ’n mengsel aan spoed en uitoorlê deur die bal se naat in te span of in vlug te laat swaai (b.v. kurwes). Dié tipe aflewering kan ’n kolwer noodsaak om sy hou verkeerd te doen, sodat die bal byvoorbeeld slegs die rand van die kolf raak en hy dan deur die paaltjiewagter of ’n glipveldverker “agter gevang” kan word.<ref name="pace" /> Aan die ander kant van die boulskala is die draaibouler wat teen ’n relatief stadige spoed boul en hy vertrou geheel en al daarop om die kolwer te uitoorlê. ’n Draaier sal dikwels “sy paaltjie koop” deur “een op te gooi” (in ’n stadiger, steiler paraboliese pad) om die kolwer vir ’n swak hou uit te lok. Die kolwer moet baie versigtig wees vir sulke aflewerings aangesien dit dikwels “gevlug” of gedraai word sodat die bal nie heeltemal sal optree soos hy dit verwag nie en hy kan “vasgekeer” word en homself uitskakel. Toevallige volspoedaflewerings kan ook paaltjies inoes, aangesien ’n kolwer verras kan word deur die bal se versuim om te bons of tot ’n swak hou kan lei wanneer die kolwer die swak aflewering met ’n grenshou probeer straf.<ref name=spin>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/185-spin-bowling/ |title=Spin bowling |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Tussen die pasaangeërs en die draaiers is die mediumtempo-naatboulers wat op volgehoue akkuraatheid staatmaak om die lopietempo te probeer beteuel en die kolwer se konsentrasie te verslyt.<ref name="pace" /> ==== Spesialisrolle ==== [[Lêer:Southgate CC v Stanmore CC at Walker Cricket Ground, Southgate, London 22.jpg|duimnael|Die paaltjiewagter het handskoene om balle te vang wat die kolwer nie raakslaan nie. Hy mag ook beskerming soos beenbeskermers en ’n helm dra.]] Die kaptein is dikwels die mees ervare speler in die span, sekerlik die mees takties skerpsinnige, en hy kan enige van die belangrikste vaardighede van ’n kolwer, ’n bouler of ’n paaltjiewagter vervul. Binne die Wette het die kaptein sekere verantwoordelikhede wat betref die nominasie van sy spelers by die skeidsregters voor die wedstryd en om te verseker dat sy spelers hulself gedra “binne die gees en tradisies van die spel sowel as binne die Wette”.<ref name="Law1" /> Die paaltjiewagter (wat soms bloot die “wagter” genoem word) is ’n gespesialiseerde veldwerker wat onderworpe is aan verskeie reëls binne die Wette oor sy toerusting en houding. Die paaltjiewagter is die enigste lid van die veldwerkspan wat ’n stonk kan bewerkstellig en hy is die enigste wat handskoene en eksterne beenskerms mag dra.<ref name=Law40>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-wicket-keeper/ |title=Law 40 – The wicket-keeper |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Na gelang van hulle primêre vaardighede word die ander tien spelers in die span dikwels as gespesialiseerde kolwers of gespesialiseerde boulers geklassifiseer. Oor die algemeen sal ’n span saam met die paaltjiewagter vyf of ses gespesialiseerde kolwers en vier of vyf gespesialiseerde boulers bevat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2662-bowling-strategy/ |title=Bowling Strategy |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://sportspundit.com/cricket/terms/2661-batting-strategy/ |title=Batting Strategy |publisher=TalkCricket |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ==== Wedstrydafsluiting ==== [[Lêer:Southgate CC v Stanmore CC at Walker Cricket Ground, Southgate, London 11.jpg|duimnael|Wedstryduitslae word soms bepaal deur ’n finale uitskakeling, óf omdat die kolfspan se laaste paaltjie val, óf in ’n wedstryd met beperkte boulbeurte word die kans om lopies aan te teken met die laaste aflewering verhoed]] Daar is ’n aantal maniere waarop ’n krieketwedstryd kan eindig en die uitslag daarvan beskryf kan word, afhangende van of die span wat eerste of tweede gekolf het, wen, asook die formaat van die spel. Indien die span wat tweede gekolf het almal uitgehaal is en minder lopies as die teenstander aangeteken het, word gesê dat hulle “met ''x'' lopies verloor” het (waarby ''x'' die verskil in aantal lopies is wat deur die spanne aangeteken is). Indien die span wat tweede gekolf het genoeg lopies vir ’n oorwinning aangeteken het, word gesê dat hulle “met ''y'' paaltjies gewen” het (waarby ''y'' die aantal paaltjies is wat oorgebly het voordat die hele span uitgehaal is). Byvoorbeeld het ’n span wat sy teenstander se telling verbygesteek en in die proses ses paaltjies verloor het (d.w.s. ses van hulle tien kolwers is uitgehaal) die wedstryd “met vier paaltjies gewen”, aangesien die span slegs verhoed kon geword het om die wenlopies aan te teken as nog vier van sy kolwers uitgehaal is, wat daartoe sou gelei het dat almal behalwe een van sy elf kolwers uitgehaal is.<ref name=result /> In ’n twee-kolfbeurte-per-span-wedstryd kan een span se algehele eerste en tweede kolfbeurttellings minder wees as die ander span se eerste kolfbeurttelling. Die span met die hoër telling het die wedstryd dan “met ’n kolfbeurt en ''x'' lopies gewen” en hulle moet dan nie weer kom kolf nie: ''x'' is die verskil tussen die twee spanne se algehele tellings. Indien die span wat tweede gekolf het almal uitgehaal is, en albei spanne dieselfde aantal lopies aangeteken het, het die wedstryd gelykop geëindig; die uitslag is baie selde in wedstryde met twee kolfbeurte per span en het sedert die eerste geval in 1741 tot die laaste geval in Januarie 2017 slegs 62 keer in [[eersterangse krieket]] voorgekom. In die tradisionele vorm van die spel word die wedstryd onbeslis verklaar as die toegelate tyd verstryk het voordat enige span kon wen.<ref name=result /> Die wedstryd word onderverdeel in boulbeurte. Elke boulbeurt bestaan uit ses agtereenvolgende aflewerings deur dieselfde bouler. Geen bouler word toegelaat om agtereenvolgende boulbeurte te boul nie. Ná die voltooiing van ’n boulbeurt neem die bouler ’n veldwerkposisie in en ’n ander speler neem die boulwerk oor. Die kant van waar daar geboul word, ruil ook aan die einde van elke boulbeurt. Die skeidsregter wat dan aan die bouler se kant van die kolfblad gestaan het, beweeg na regby, en die skeidsregter wat op regby gestaan het, beweeg na die kant van die nuwe bouler. Indien die wedstryd slegs een kolfbeurt per span het, is daar ’n beperkte aantal boulbeurte vir elke kolfbeurt. Dié soort wedstryd word ’n “korter krieket”- of “eendag”-wedstryd genoem, en die span wat meer lopies aanteken wen die wedstryd onafhanklik van die aantal verlore paaltjies, waarvolgens ’n wedstryd nie onbeslis kan eindig nie. In sommige gevalle word gelykopuitslae vermy deur elke span in ’n een-kolfbeurt-boulbeurt, Superboulbeurt genoem, te laat kolf; bykomende Superboulbeurte kan gespeel word indien die eerste Superboulbeurt ook gelykop geëindig het. Indien dié soort wedstryd tydelik deur slegte weer onderbreek word, word dikwels ’n ingewikkelde wiskundige formula, na sy ontwikkelaars [[Duckworth-Lewis-Stern-metode]] genoem, gebruik om ’n nuwe nuwe teikentelling te bereken. ’n Eendagwedstryd kan, in omstandighede wat normale hervatting van spel onmoontlik maak (byvoorbeeld nat weer), ook as “sonder uitslag” verklaar word indien albei spanne minder boulbeurte gespeel het as voorheen besluit.<ref name=result /> In al die krieket kan die skeidsregters die wedstryd laat vaar as slegte lig of reën dit onmoontlik maak om aan te gaan.<ref name=Law3>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-umpires/ |title=Law 3 – The umpires |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Daar was gevalle van hele wedstryde, selfs toetswedstryde, wat geskeduleer is om oor vyf dae gespeel te word, wat weens slegte weer afgelas moes word sonder dat ’n bal geboul is: byvoorbeeld die derde toetswedstryd van die 1970/71-reeks in Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/31/31362.html |title=Australia v England, 3rd Test, 1970/71 |publisher=Cricket Archive |accessdate=4 Julie 2017}}</ref> ==== Kolfbeurte ==== [[Lêer:Australia vs South Africa.jpg|duimnael|links|EDI-wedstryd tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Proteas|Suid-Afrika]] in Desember 2006 in [[Brisbane]] onder spreiligte (’n voorbeeld van [[dag/aandkrieket]])]] [[Lêer:Highgate Cricket Club manual scoreboard detail at Crouch End, London 1.jpg|duimnael|Die laaste boulbeurt van die wedstryd eindig gewoonlik wanneer die kolfspan óf die wenlopies aanteken (bekend as die inhaling van hul teikentelling) óf nie meer “hulpbronne” oor het nie (óf tien paaltjies verloor óf nie meer tyd/boulbeurte het om te kolf nie) en dus nie meer kan wen nie.]] Kolfbeurt is die term wat vir elke fase se speel gedurende die wedstryd gebruik word. Afhangende van die wedstryd wat gespeel word, het elke span een of twee kolfbeurte. Soms keer al die elf lede van die kolfspan na die kolfblad terug, maar om verskeie redes kan ’n kolfbeurt ook vroeër klaar afgehandel wees. Die kolfbeurt eindig as die kolfspan “almal uit” is, ’n term wat deur die wette bepaal word: “By die kantel van ’n paaltjie of die aftrede van ’n kolwer bly verdere balle vir boulwerk oor, maar geen kolwer is beskikbaar om in te stap nie”.<ref name=inns /> In dié situasie is een van die kolwers nie uitgehaal nie en hy word as nie uit nie geag; dit omdat hy geen oorblywende vennoot het nie en daar altyd twee aktiewe kolwers in ’n kolfbeurt moet wees (’n vennootskap). ’n Span se kolfbeurt kan vroeg eindig terwyl nog twee kolwers nie uit is nie:<ref name=inns /> * Die kolfspan se kaptein mag die kolfbeurt as gesluit verklaar, self as sommige van sy spelers nie gekolf het nie: dit is ’n taktiese besluit deur die kaptein, gewoonlik as hy dink sy span het genoeg lopies aangeteken en benodig tyd om die teenstanders in hulle kolfbeurt uit te skakel. * Die bepaalde aantal boulbeurte (d.w.s. in korter krieket) is geboul. * Die wedstryd is beëindig weens slegte weer of die afloop van tyd. * In die laaste kolfbeurt van die wedstryd as die kolfspan sy teiken bereik (d.w.s. hulle het meer lopies aangeteken as hulle teenstander) en die wedstryd gewen het. ’n Kolwer se kolfbeurt eindig wanneer: * Hy uit is. * Hy aftree (hy die veld verlaat weens besering of uitputting). * Sy span se kolfbeurt geëindig het, in dié geval is hy “nie uit nie”. === Skeidsregters en tellinghouers === [[Lêer:Adelaide Scoreboard1206.jpg|duimnael|links|Die [[Adelaide-ovaal]] se telbord tydens ’n As-toetswedstryd in Australië]] [[Lêer:Cricket Umpires Equipment 1.jpg|duimnael|Tipiese toerusting wat deur ’n skeidsregter op die veld gebruik word]] [[Lêer:Cricket Umpire.jpg|duimnael|Die skeidsregter dui vir die kolwer die boulaksie aan.<ref group="fn">Daar word van die bouler verwag om die skeidsregter in te lig oor watter arm hy gaan gebruik en of hy “oor die paaltjies” of “om die paaltjies” gaan boul. Die skeidsregter dra dan dié inligting aan die kolwer oor.</ref>]] Die wedstryd op die veld word deur die twee skeidsregters gereël, waarvan een agter die paaltjie by die bouler se kant staan wat beslis oor die meeste situasies. Die ander staan in ’n posisie genoem “regby” wat sowat 15–20 meter weg is van die aktiewe kolwer (in ’n syaansig) en in ’n lyn met die opspringkampie waaroor hy wag hou; hy beslis oor situasies waarin hy ’n beter aansig het. Die skeidsregters het sekere verantwoordelikhede insluitende die beoordeling of ’n bal korrek geboul is (b.v., nie ’n geenbal of ’n wye is nie); wanneer ’n lopie aangeteken is; of ’n kolwer uitgehaal is (die veldwerkspan moet eers aan die skeidsregter appélleer, gewoonlik met die uitdrukking “Hoe’s dit?” of “Owzat?”); wanneer die tussenposes begin en eindig; en die geskiktheid van die kolfblad, krieketveld en weer om die wedstryd te speel. Die skeidsregters is gemagtig om ’n wedstryd te onderbreek of selfs te laat vaar weens omstandighede wat die spelers in gevaar kan stel, soos ’n klam kolfblad, weerliggevaar of swak ligtoestande.<ref name="Law3" /> In meeste professionele wedstryde sal hulle ’n betwiste beslissing verwys na die derde skeidsregter (wat nie op die veld dien nie) en wat die hulp van televisie-opnames en ander gevorderde toerusting (soos ''hot spot'' en ''hawk eye'') gebruik om ’n finale beslissing te neem, nadat hy ’n rukkie lank herbesin het. Die derde skeidsregter is verpligtend onder die speelvoorwaardes vir toets- en korter internasionale krieketwedstryde wat tussen twee volle IKR-lede gespeel word. Dié wedstryde het ook ’n wedstrydskeidsregter, met die taak om te verseker dat die spel binne die reëls en die gees van die spel plaasvind.<ref name="Law3" /> Die wedstryddetails, insluitende lopies en uitskakelings, word deur twee amptelike tellinghouers, een vir elke span, opgeteken. Die tellinghouers het ’n tafel buite die speelgrens. Die skeidsregters het ’n gevestigde stel handseine om met die tellinghouers te kommunikeer. Byvoorbeeld wys die skeidsregter ’n wysvinger boontoe wanneer die kolwer uit is; hy lig albei arms bo sy kop as die kolwer die bal vir ses lopies geslaan het. Die tellinghouers is deur die Wette verplig om al die aangetekende lopies, gevalle paaltjies en geboulde boulbeurte aan te teken; in die praktyk noteer hulle ook enige beduidende bykomende data in verband met die wedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/the-scorers/ |title=Law 4 – The scorers |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ’n Wedstryd se statistieke word op ’n telkaart saamgevat. Voor die invoering van telkaarte is die meeste lopietelling gedoen deur mans wat op uitkykpunte kerwe op telstokkies sit en sny het en lopies is oorspronklik kerwe genoem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=57}}</ref> Volgens Rowland Bowen is die vroegste bekende telkaartsjablone in 1776 deur T. Pratt van Sevenoaks ingevoer en dit is gou algemeen gebruik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=266}}</ref> Die eerste telkaarte is glo in 1846 vir die eerste keer by Lord’s gedruk en verkoop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: A History of its Growth and Development |year=1970 |publisher=Eyre & Spottiswoode |location=Londen |isbn=0-413-27860-3 |pages=274}}</ref> Na gelang van die plek word tellings op uiteenlopende maniere vertoon, hoewel dit standaard is om aan te dui hoeveel paaltjies gekantel het en hoeveel lopies ’n span aangeteken het. In Australië is die formaat paaltjies/lopies, terwyl die formaat in die res van die wêreld lopies/paaltjies is. Byvoorbeeld sal ’n telling van 125 lopies vir die verlies van vier paaltjies as 4/125 en 125/4 onderskeidelik vertoon word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket365.com/dan-liebke/cricket-greatest-sport-1-australian-reverse-score-antics |title=Why Cricket is the Greatest Sport, : Australian reverse-score antics |publisher=Cricket365 |date=24 Januarie 2019 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Gees van die spel === [[Lêer:Kookaburra red test cricket ball 01.jpg|duimnael|’n Moderne toetskrieketbal]] Benewens die nakoming van die Wette moet krieketspelers die “gees van krieket” ook respekteer, ’n konsep wat sportmangees, ’n regverdige spel en wedersydse respek insluit. Dié gees word reeds lank as ’n integrale deel van die sport beskou, hoewel dit slegs vaag gedefinieer word. Te midde van kommer dat die gees besig was om te verswak is in 2000 ’n aanhef by die Wette gevoeg waarin al die deelnemers opdrag gegee word om binne die gees van die spel op te tree. Die aanhef is laas in 2017 opgedateer en dit begin nou met die lyn:<ref name=preamble>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/mcc/the-laws/preamble-to-the-laws/ |title=Preamble to the Laws |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> <blockquote>''Cricket owes much of its appeal and enjoyment to the fact that it should be played not only according to the Laws, but also within the Spirit of Cricket.''</blockquote> <blockquote>“Krieket het baie van sy aantrekkingskrag en genot te danke aan die feit dat dit nie net volgens die Wette gespeel moet word nie, maar ook binne die gees van krieket.”</blockquote> Dié aanhef is ’n kort verklaring wat bedoel is om die “positiewe gedrag te beklemtoon wat krieket ’n opwindende spel maak wat leierskap, vriendskap en spanwerk aanmoedig.”<ref name=2017_changes>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |title=Summary of changes to the Laws of Cricket 2017 Code |work=Laws of Cricket |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627233220/https://www.lords.org/assets/2017-Law-Changes-Summary-Paper.pdf |archive-date=27 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy tweede reël lui dat “die groot verantwoordelikheid om ’n regverdige spel te verseker berus by die kapteins, maar strek na al die spelers, wedstrydbeamptes en veral in juniorkrieket, onderwysers, afrigters en ouers.”<ref name="preamble" /> Die skeidsregters is die enigste beoordelaars wat betref billike of onregverdige spel. Daar word kragtens die Wette van hulle vereis om in te gryp in die geval van gevaarlike of onregverdige spel of in gevalle van onaanvaarbare gedrag deur ’n speler. Vorige weergawes van die gees het handelinge geïdentifiseer wat as teenstrydig beskou is (byvoorbeeld ’n appel wetende dat die kolwer nie uit is nie) maar al die besonderhede word nou deur die krieketwette gedek, die toepaslike speelreëls en dissiplinêre kodes, of aan die oordeel van die skeidsregters, kapteins, hulle klubs en beheerliggame oorgelaat. Die bondige uitdrukking van die gees van krieket vermy nou die diversiteit van kulturele konvensies wat in die besonderhede van sportmangees bestaan – of die afwesigheid daarvan. == Vrouekrieket == [[Lêer:Mithali Raj Truro 2012.jpg|duimnael|Die Indiese [[Mithali Raj]] is die eerste vrouespeler wat die mylpaal van 6&nbsp;000 EDI-lopies aangeteken het]] Vrouekrieket is in 1745 vir die eerste keer in [[Surrey]] opgeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/cricket/history-of-cricket/early-cricket |title=ICC History of Cricket (pre-1799) |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die internasionale ontwikkeling het aan die begin van die 20ste eeu begin en die eerste toetswedstryd is in Desember 1934 tussen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] en [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] gespeel.<ref name=ICC20C>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-launches-global-womens-t20i-team-rankings |title=ICC Launches Global Women's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=12 Oktober 2018 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die volgende jaar het [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] by hulle aangesluit en in 2007 het [[Nederlandse nasionale vrouekrieketspan|Nederland]] die tiende vrouetoetsland geword, tou hulle teen [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] debuteer het. In 1958 is die Internasionale Vrouekrieketraad gestig.<ref name="ICC20C" /> In 1973 is die eerste Krieketwêreldbeker van enige soort aangebied, toe die [[Vrouekrieketwêreldbeker 1973|eerste toernooi]] in Engeland beslis is.<ref name="ICC20C" /> In 2005 het die Internasionale Vrouekrieketraad met die Internasionale Krieketraad (IKR) saamgesmelt om ’n verenigde beheerliggaam te stig wat al die krieket beheer en ontwikkel. Die IKR se vroueranglys is op 1 Oktober 2015 bekendgestel en dek al drie die formate van vrouekrieket. In Oktober 2018 is, ná die IKR se besluit om aan al sy lede T20I-status toe te ken, die vroueranglys in aparte EDI- (vir volle lede) en T20I-lyste opgedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/877811 |title=ICC Launches Global Women's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=12 Oktober 2018}}</ref> Sedert 2009 word ook al om die twee jaar [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie beslis. == Bestuur == {{Hoofartikel|Internasionale Krieketraad}} [[Lêer:International Cricket Council members (by status) Current.svg|duimnael|400px|Lidlande van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) volgens status: {{columns-list|2| {{sleutel|#ff0000|Volle lidlande met [[Toetskrieket|toetsstatus]] (12)}} {{sleutel|#ff6600|Geassosieerde lede met [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-status]] (8)}} {{sleutel|#ff9900|Geassosieerde lede met [[Twintig20|T20I-status]] (86)}} {{sleutel|#333333|Voormalige of opgeskorte lede (8)}} {{sleutel|#cccccc|Nielede (23)}}}}]] Die Internasionale Krieketraad (IKR) met sy hoofkantoor in [[Doebai (stad)|Doebai]] is die wêreldwye beheerliggaam van krieket. Dit is in 1909 as die Imperiale Krieketkonferensie (IKK) deur verteenwoordigers uit [[Krieket Australië|Australië]], [[Marylebone-krieketklub|Engeland]] en [[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]] gestig, in 1965 in Internasionale Krieketkonferensie herdoop en het in 1989 sy huidige naam aangeneem.<ref name="ICC20C" /> Die IKR het in 2026 108 lidlande gehad, waarvan twaalf volle lede met [[toetskrieket]]status.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about |title=About the ICC |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die IKR is verantwoordelik vir die organisasie en bestuur van krieket se groot internasionale toernooie, waaronder die mans en vroue se onderskeidelike [[Krieketwêreldbeker]]. Dit stel ook die skeidsregters aan wat al die goedgekeurde toets-, EDI- en T20I-wedstryde behartig. Elke lidland beskik oor ’n nasionale beheerliggaam wat krieketwedstryde tuis reël, die nasionale span keur, asook tuis- en wegtoere van die nasionale span reël.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ecb.co.uk/news/78941 |title=About the England and Wales Cricket Board |publisher=[[Engelse en Walliese Krieketraad]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die meeste van dié spanne verteenwoordig onafhanklike soewereine lande. In Wes-Indië, wat vir krieketdoeleindes ’n saamsluiting van lande is, word dié sake deur [[Krieket Wes-Indië]] behartig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.windiescricket.com |title=Cricket West Indies |publisher=Krieket Wes-Indië |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Net só verteenwoordig die [[Engelse en Walliese Krieketraad]] beide [[Engeland]] en [[Wallis]], wie se spelers vir beide die [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse manskrieketspan]] en [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engelse vrouekrieketspan]] mag speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201011/cmpublic/protection/memo/pf82.pdf |title=Memorandum submitted by the England and Wales Cricket Board (PF 82) |publisher=Parlement van die Verenigde Koninkryk |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> [[Krieket Ierland]] hou toesig oor krieket in die hele [[Ierland]] wat beide die [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]], een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]], insluit en beide die [[Ierse nasionale krieketspan|Ierse manskrieketspan]] en [[Ierse nasionale vrouekrieketspan|Ierse vrouekrieketspan]] keur. Die tabel onder lys die IKR se volle lede en hul onderskeidelike krieketbeheerliggaam:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/team-rankings |title=ICC Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=7 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707201109/http://www.icc-cricket.com/team-rankings |archive-date=7 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Land ! scope="col" | Beheerliggaam ! scope="col" data-sort-type="date" | Volle lid sedert<ref name="A Brief History...">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/a-brief-history-209608 |title=A brief history … |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=18 Mei 2005 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> |- ! scope="row" | {{Cr-AF}} | [[Afghaanse Krieketraad]] | 22 Junie 2017 |- ! scope="row" | {{Cr-AU}} | [[Krieket Australië]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-BD}} | [[Bengaalse Krieketraad]] | 26 Junie 2000 |- ! scope="row" | {{Cr-EN}} | [[Engelse en Walliese Krieketraad]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-IN}} | [[Raad vir Beheer van Krieket in Indië]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-IE}} | [[Krieket Ierland]] | 22 Junie 2017 |- ! scope="row" | {{Cr-NZ}} | [[Nieu-Seeland Krieket]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-PK}} | [[Pakistanse Krieketraad]] | 28 Julie 1952 |- ! scope="row" | {{Cr-LK}} | [[Sri Lanka Krieket]] | 21 Julie 1981 |- ! scope="row" | {{Cr-ZA}} | [[Krieket Suid-Afrika]] | 15 Julie 1909 |- ! scope="row" | {{Cr-WI}} | [[Krieket Wes-Indië]] | 31 Mei 1926 |- ! scope="row" | {{Cr-ZW}} | [[Zimbabwe Krieket]] | 6 Julie 1992 |} == Krieketformate == [[Lêer:England vs South Africa.jpg|duimnael|’n [[Toetskrieket|Toetswedstryd]] tussen Suid-Afrika en Engeland in Januarie 2005. Die mans wat swart broeke dra is die skeidsregters. Spanne in toetskrieket, [[eersterangse krieket]] en klubkrieket dra tradisioneel wit kleure en gebruik rooi krieketballe]] Krieket is ’n veelvlakkige sport met verskeie formate wat effektief verdeel kan word in [[eersterangse krieket]], korter krieket en, histories, eenpaaltjiekrieket. Die hoogste vlak is [[toetskrieket]] wat as ’t ware die internasionale weergawe van eersterangse krieket is en beperk is op die spanne wat die IKR se twaalf volle lede verteenwoordig. Hoewel die term “toetswedstryd” eers baie later geskep is, het toetskrieket glo begin met twee wedstryde tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in die Australiese 1876/77-seisoen; sedert 1882 word in die meeste toetsreekse tussen Engeland en Australië om [[die As]] gespeel. Die term “eersteklas” word algemeen toegepas op plaaslike krieket van die hoogste vlak. Toetswedstryde word oor vyf dae beslis en eersteklaswedstryde oor drie tot vier dae; in al dié wedstryde word elke span twee kolfbeurte toegeken en ’n gelykopuitslag is ’n geldige resultaat.<ref>{{en}} {{cite book |author=Michael Rundell |title=Dictionary of Cricket |year=2006 |publisher=A&C Black Publishers Ltd |location=Londen |isbn=978-0-7136-7915-1 |page=336 |url=https://books.google.de/books?id=6Vu9cih3u1kC&q="dictionary+of+cricket"+test&pg=PT336&redir_esc=y#v=onepage&q="dictionary%20of%20cricket"%20test&f=false |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Sedert die eerste toetskrieketwedstryd in 1877 het slegs twee wedstryde in ’n gelykop geëindig: in 1960 tussen Australië en Wes-Indië in [[Brisbane]] en in 1986 tussen Australië en Indië in [[Chennai|Madras]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tied-matches-283891 |title=Tied matches in Tests |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Korter krieketwedstryde is altyd geskeduleer om in ’n enkele dag klaar te wees met die spanne wat een kolfbeurt elk het. Daar is twee tipes: Lys-A-krieket met 50 boulbeurte per span en [[Twintig20]] met 20 boulbeurte per span. Albei korter krieketformate word internasionaal gespeel as [[internasionale eendagwedstryd]]e (EDI) en internasionale Twintig20 (T20I). Lys-A is in Engeland gedurende die 1963-seisoen as ’n uitklopbeker tussen die eersterangse graafskapklubs bekendgestel. In 1969 is ’n nasionale ligakompetisie van stapel gestuur. Dié konsep is geleidelik na die ander voorste krieketlande geneem en die eerste internasionale eendagwedstryd is in 1971 gespeel. In [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] is die eerste [[krieketwêreldbeker]]toernooi in Engeland aangebied. Twintig20 is ’n nuwe weergawe met beperkte boulbeurte op sy eie met die doel om ’n wedstryd in sowat drie uur af te sluit, gewoonlik in ’n aandsessie. Die eerste [[T20I-wêreldbeker]]toernooi is in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] in Suid-Afrika aangebied. Korter krieketwedstryde kan nie onbeslis eindig nie, hoewel ’n gelykopuitslag moontlik is en ’n onvoltooide wedstryd as “geen uitslag” geag word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-clarifies-what-counts-and-what-doesn-t-255055 |title=ICC clarifies what counts and what doesn't |publisher=ESPNcricinfo |date=30 Julie 2006 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/blogs/content/story/980687.html |title=A T20 merry-go-round, and a jelly-bean investigation |publisher=ESPNcricinfo |author=Philip Brown |date=12 Maart 2016 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Eenpaaltjiekrieket was gedurende die 18de en 19de eeu gewild en van sy wedstryde is oor die algemeen beskou as topklas. In dié formaat was daar slegs een kolwer op die kolfblad en hy moes al die aflewerings trotseer, hoewel elke span een tot ses spelers kon bevat. Eenpaaltjiekrieket is sedert die invoering van die korter krieketformate selde gespeel. Wedstryde was, soos in volle eersterangse krieket, geneig om twee kolfbeurte per span te hê en hulle kon gelykop eindig.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7 |pages=155–167, 404–410}}</ref> == Toernooie == [[Lêer:Cricket in Kerava IMG 8904 C.JPG|duimnael|’n Krieketwedstryd in Kerava, [[Finland]], in 2011]] Krieket word op beide internasionale en plaaslike vlak gespeel. Daar is een belangrike internasionale toernooi vir elke formaat met die hoogste plaaslike toernooie wat die drie belangrikste internasionale formate weerspieël. Daar is nou ’n aantal T20-ligas wat ’n “T20-vryskut”-verskynsel tot gevolg gehad het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/107424/the-t20-revolution-the-freelancers |title=The T20 Revolution – The Freelancers |publisher=Cricbuzz |author=Bharat Sundaresan |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Internasionale toernooie === [[Lêer:Ashes Urn.jpg|duimnael|upright|Die As is die oudste trofee in internasionale krieket en word sedert 1882 tussen Engeland en Australië beslis<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lords.org/lords/our-history/the-ashes |title=IT STARTED WITH A PERFUME JAR |publisher=[[Marylebone-krieketklub]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref>]] Die meeste internasionale wedstryde word as deel van toere gespeel, waartydens een land ’n ander vir sekere weke of maande besoek en ’n aantal wedstryde in verskeie formate teen die gasheer speel. Soms word ’n ewige trofee toegeken aan die wenner van die toetsreeks, met die bekendste [[die As]]. Die IKR reël ook toernooie waaraan ’n aantal lande gelyktydig mag deelneem, insluitende die [[Krieketwêreldbeker]], [[T20I-wêreldbeker]] en [[Kampioenetrofee]]. ’n Ligakompetisie vir toetswedstryde wat as deel van gewone toere gespeel word, die [[Wêreldtoetskampioenskap]], is verskeie kere voorgestel, met die eerste uitgawe wat in 2019 begin het. ’n Ligakompetisie vir eendagwedstryde, die Krieketwêreldbekersuperliga, het in Augustus 2020 begin en is slegs een keer beslis. Die IKR publiseer ranglyste vir toets-, EDI- en T20I-krieket vir die lande wat dié krieketformate speel. Kompetisies vir IKR-lidlande met geassosieerde status sluit in die Interkontinentale Beker vir eersterangse krieketwedstryde en die Wêreldkrieketliga vir eendagwedstryde, waarvan laasgenoemde se wedstryde ook dien as wêreldbekerkwalifisering. Krieket se enigste verskyning op [[Olimpiese Somerspele]] was tydens die [[Olimpiese Somerspele 1900]] in [[Parys]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-ignorant-olympians-134962 |title=The ignorant Olympians |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Dié spel sal egter tydens die [[Olimpiese Somerspele 2028]] in [[Los Angeles]] terugkeer, waartydens T20I-krieket aangebied sal word.<ref name="Economic_Times" /><ref name="Sky" /> === Nasionale toernooie === ==== Eersterangse krieket ==== [[Lêer:Yorkshire-CCC-1895.jpg|duimnael|Die [[Yorkshire]]-graafskapkrieketklub in 1895. Die span het in 1893 die graafskapkampioenskap vir die eerste keer gewen]] Eersterangse krieket word in Engeland veral deur die 18 graafskapklubs gespeel wat aan die graafskapkampioenskap deelneem. Die konsep van ’n graafskapkampioenskap bestaan sedert die 18de eeu, maar die amptelike toernooi is eers in 1890 van stapel gestuur.<ref name="AMCS" /> Die suksesvolste klub is Yorkshire, wat teen 2026 32 amptelike titels gewen het (plus een gedeel).<ref>{{en}} {{cite book |last=Playfair |title=Playfair Cricket Annual (70th edition) |edition=2017 |editor=Ian Marshall |publisher=Headline |page=216 |location=Londen}}</ref> Australië het sy nasionale eersterangse kampioenskap in 1892/93 gestig toe die Sheffield-skild bekendgestel is. In Australië verteenwoordig die eersterangse spanne die verskeie [[Deelstate en gebiede van Australië|deelstate]].<ref name="CH175">{{en}} {{cite book |author=Chris Harte |title=A History of Australian Cricket |year=1993 |publisher=Andre Deutsch |location=Londen |isbn=0-233-98825-4 |pages=175}}</ref> [[Nieu-Suid-Wallis]] het die meeste titels ingepalm. Die ander volle lede van die IKR beskik ook oor nasionale kampioenskappe: Ahmad Shah Abdali 4-dagtoernooi (Afghanistan), Nasionale Krieketliga (Bangladesj), Ranji-trofee (Indië), Interprovinsiale Kampioenskap (Ierland), Plunket-skild (Nieu-Seeland), Quaid-e-Azam-trofee (Pakistan), Curriebeker (Suid-Afrika), Premiertrofee (Sri Lanka), Shell-skild (Wes-Indië) en die Loganbeker (Zimbabwe). === Klub- en skoolkrieket === Die wêreld se vroegste bekende krieketwedstryd was ’n dorpskrieketbyeenkoms in [[Kent]] soos blyk uit ’n 1640-hofsaak wat ’n krieketwedstryd van “die Weald en die Boland” teen “die Chalkheuwel” by [[Chevening]] “sedert sowat dertig jaar” (d.w.s. ca. 1611) beskryf. Intergemeentekompetisies het gewildheid verwerf gedurende die eerste helfte van die 17de eeu en deur die 18de eeu ontwikkel met die eerste plaaslike ligas wat in die tweede helfte van die 19de van stapel gestuur is.<ref name="DU4" /> Op voetsoolvlak is plaaslike klubkrieket in wese ’n amateurtydverdryf vir diegene wat betrokke is, maar dit behels steeds gewone spanne wat oor naweke of saans in kompetisies speel. Skoolkrieket, wat vir die eerste keer in die 17de-eeuse Suid-Engeland bekend was, het ’n soortgelyke scenario en albei word veral gespeel in die lande waar krieket gewild is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=9–10}}</ref> Hoewel daar in vergelyking met professionele krieket verskille in die spelformaat kan wees word die Wette altyd nagekom en derhalwe is klub-/skoolwedstryde formele en mededingende byeenkomste.<ref>{{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0 |pages=151–152}}</ref> Die sport het ook talle informele weergawes soos Franse krieket.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/french.htm |title=Rules of French Cricket |publisher=topend sports |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> <gallery widths=200 heights=160> Lêer:Y.M.C.A. women playing cricket, Sydney University, R. Donaldson, 23 April 1941.jpg|Y.M.C.A.-vroue speel krieket as deel van “sport vir troepe”, [[Universiteit van Sydney]], 23 April 1941 Lêer:The Old Baltimore Cricket Club, Image 2 (1927).png|Die Old Baltimore-krieketklub in 1927 </gallery> == Wêreldwye verspreiding == In die lande van Suid-Asië, insluitende [[Indië]], [[Bangladesj]], [[Pakistan]] en [[Sri Lanka]], is krieket verreweg die gewildste sportsoort. Dis ook ’n gewilde [[somer]]sport in die [[Verenigde Koninkryk]], [[Afghanistan]], [[Australië]], [[Republiek Ierland|Ierland]], [[Kenia]], [[Namibië]], [[Nederland]], [[Nepal]], [[Nieu-Seeland]], [[Nigerië]], [[Papoea-Nieu-Guinee]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zimbabwe]] en die Wes-Indiese [[Eilandstaat|eilandstate]]. Veral in lande van die [[Karibiese gebied]] soos [[Antigua en Barbuda]], [[Bahamas]], [[Barbados]], [[Bermuda]], [[Grenada]], [[Guyana]], [[Jamaika]] en die [[Turks- en Caicoseilande]] word krieket as ’n nasionale sport beskou. In lande van die [[Britse Statebond]] met krieket as ’n tradisionele [[somer]]sport soos Australië, Engeland, Ierland, Namibië, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika en Wallis dien [[rugby]] as ’n tradisionele sport vir die [[winter]]maande. Krieket is die tweede gewildste sport ter wêreld, naas [[sokker]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/04/03/nyregion/03cricket.html |title=Playing a Sport With Balls and Bats, but No Pitcher |publisher=[[The New York Times]] |author=Timothy Williams |date=3 April 2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.themonitor.ca/article-328152-The-most-popular-sport-youve-never-played-yes-cricket-actually-exists-in-Montreal.html |title=The most popular sport you’ve never played |publisher=The Monitor |date=21 April 2009 |accessdate=28 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228192617/http://www.themonitor.ca/article-328152-The-most-popular-sport-youve-never-played-yes-cricket-actually-exists-in-Montreal.html |archive-date=28 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sportingo.com/all-sports/a11587_worlds-top-most-popular-team-sports |title=The world's Top 10 most popular team sports |publisher=Sportingo |accessdate=24 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324173537/http://www.sportingo.com/all-sports/a11587_worlds-top-most-popular-team-sports |archive-date=24 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> met meer as een miljard ondersteuners, veral op die [[Indiese subkontinent]].<ref name="90%" /> Die suksesvolste span in internasionale krieket is [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], wat agt [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-trofeë]], insluitende ses krieketwêreldbekertoernooie, gewen het, meer as enige ander land en hulle was vir ’n langer tydperk die beste toetsspan as enige ander land. == Kultuur == === Invloed op die daaglikse lewe === {{Multibeeld | wydte = 150 | voetskrif = | beeld1 = Street Cricket in India (edited).jpg | alt1 = | onderskrif1 = Straatkrieket word in ’n dorpie in die Indiese [[Himalaja]]s gespeel | beeld2 = Jugando la Plaquita.JPG | alt2 = | onderskrif2 = In die Dominikaanse Republiek word Plaquita, ’n spel soortgelyk aan krieket, gespeel }} Krieket het ’n groot impak op die populêre kultuur gehad, sowel in die [[Britse Statebond]] as elders. Byvoorbeeld het dit die woordeskat van dié lande, veral die [[Engels]]e taal, beïnvloed met verskeie frases soos ''that’s not cricket'' (“dit is nie krieket nie”, dit is onregverdig), ''had a good innings'' (“het ’n goeie beurt”, het ’n lang lewe geleef) en ''sticky wicket'' (“taai paaltjie”). ''On a sticky wicket'' (''aka'' ''sticky dog'' of ''glue pot'')<ref>{{en}} {{cite book |author=Jonathon Green |title=Dictionary of Jargon |publisher=Routledge |year=1987 |isbn=978-0-7100-9919-8 |page=528 |url=https://archive.org/details/dictionaryofjarg00jona/page/528/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> is ’n [[metafoor]]<ref name="CalliesKeller2011">{{en}} {{cite book |author1=Marcus Callies |author2=Wolfram R. Keller |author3=Astrid Lohöfer |title=Bi-directionality in the Cognitive Sciences: Avenues, Challenges, and Limitations |url=https://books.google.de/books?id=SC3cBXfj4UcC&pg=PA73&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=17 Mei 2026 |year=2011 |publisher=John Benjamins Publishing |isbn=978-90-272-2384-5 |pages=73–}}</ref> wat gebruik word om ’n moeilike omstandigheid te beskryf. Dit het sy oorsprong in ’n term vir moeilike kolftoestande in krieket, veroorsaak deur ’n klam en sagte kolfblad.<ref name="Hendrickson2001">{{en}} {{cite book |author=Robert Hendrickson |title=World English: From Aloha to Zed |url=https://archive.org/details/worldenglishfrom00hend |accessdate=17 Mei 2026 |year=2001 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-34518-3}}</ref> === In die kuns en populêre kultuur === [[Lêer:Albert Chevallier Tayler - Kent Vs Lancashire 1906.jpg|duimnael|links|''Kent vs Lancashire at Canterbury'' (1907) deur Albert Chevallier Tayler, olie op doek]] [[Lêer:10CC - TopPop 1974 2.png|duimnael|Die Britse [[Rockmusiek|rockgroep]] [[10cc]] het in hul [[reggae]]liedjie ''Dreadlock Holiday'' (1978) vir die waarskynlik bekendste verwysing na krieket in kontemporêre musiek gesorg]] Krieket is die onderwerp van werke deur bekende Engelse digters soos [[William Blake]] en [[Lord Byron]].<ref name=art>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/10191131/The-art-of-cricket-Enough-to-leave-you-stumped.html |title=The art of cricket: Enough to leave you stumped |publisher=The Telegraph |author=Alastair Smart |date=20 Julie 2013 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> ''Beyond a Boundary'' (1963) deur die Trinidadse [[C. L. R. James]] word dikwels aangewys as die beste boek oor enige sportsoort wat ooit geskryf is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Frank Rosengarten |title=Urbane Revolutionary: C. L. R. James and the Struggle for a New Society |publisher=University Press of Mississippi |year=2007 |isbn=87-7289-096-7 |pages=134}}</ref> In die visuele kuns is daar bekende krieketskilderye soos [[Albert Chevallier Tayler]] se ''Kent vs Lancashire at Canterbury'' (1907) en [[Russell Drysdale]] se ''The cricketers'' (1948), waarna as “dalk die bekendste Australiese skildery van die 20ste eeu” verwys word.<ref name="Meacham">{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/art-and-design/montmartre-with-eucalypts-20090606-gdtko6.html |title=Montmartre, with eucalypts |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Steve Meacham |date=6 Junie 2009 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die Franse [[Impressionisme|impressionis]] [[Camille Pissarro]] het op ’n besoek aan Engeland in die 1890’s krieket geskilder.<ref name="art" /> Die skilder [[Francis Bacon (skilder)|Francis Bacon]], ’n ywerige krieketaanhanger, het ’n kolwer in beweging geskilder.<ref name="art" /> Die [[Karibiese gebied|Karibiese]] kunstenaar [[Wendy Nanan]] se krieketbeelde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/07/in_pictures_caribbean_cricket_art/html/1.stm |title=In pictures: Caribbean cricket art |publisher=[[BBC]] |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> het verskyn in ’n beperkte uitgawe vir ''[[Royal Mail]]'' se ''World of Invention'' [[posseël]]uitgawe ter geleentheid van die Londense Krieketkonferensie op 1–3 Maart 2007, die eerste internasionale werkswinkel van sy soort en deel van die vieringe voor die [[Krieketwêreldbeker 2007]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bletchleycovers.com/ |title=Cricket: Dawn of a New World |date=Maart 2007 |publisher=Bletchley Park Post Office |accessdate=16 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160716041103/http://www.bletchleycovers.com/ |archive-date=16 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een van die waarskynlik bekendste verwysings in kontemporêre musiek is in die [[reggae]]liedjie ''Dreadlock Holiday'' deur die Britse [[Rockmusiek|rockgroep]] [[10cc]] in 1978. Een van die sinne in dié liedjie se lirieke lui: {| |'''Engels''' |'''Afrikaans''' |- | style="padding-right:50px" | ''I say''<br /> ''I don’t like cricket (Oh no!)''<br /> ''I love it''<br /> ''I don’t like cricket (No no!)''<br /> ''I love it'' | Ek sê<br /> Ek hou nie van krieket nie (Oh nee!)<br /> Ek is mal daaroor<br /> Ek hou nie van krieket nie (Nee nee!)<br /> Ek is mal daaroor |} Dié uitdrukking is deur ’n ontmoeting in [[Jamaika]] geïnspireer waartydens Graham Gouldman deur ’n Jamaikaan gevra is of hy van krieket hou en hy dit geantwoord het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.udiscovermusic.com/stories/10cc-dreadlock-holiday-song/ |title=‘Dreadlock Holiday’: How 10cc Bowled Out The Competition |publisher=uDiscover Music |author=Paul Sexton |date=23 September 2021 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse 2008-[[drama]]rolprent ''[[Hansie (rolprent)|Hansie]]'' beeld die lewe en tragiese dood van die Suid-Afrikaanse krieketkaptein [[Hansie Cronjé]] uit. Dit is ’n ware verhaal gebaseer op die lewe van Hansie Cronjé en handel oor sy loopbaan, wedstrydknoeiery en sy dood in ’n vliegtuigongeluk naby [[George]] in 2002.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.imdb.com/de/title/tt1099200/ |title=Hansie: A True Story |publisher=[[Internet-rolprentdatabasis]] |date=2008 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> === Invloed op ander sportsoorte === [[Lêer:1876boxscore.jpg|duimnael|links|’n Bofbal-bokstelling in 1876]] [[Lêer:William Handcock Tom Wills.jpg|duimnael|upright|[[Tom Wills]], krieketspeler en medestigter van [[Australiese voetbal]]]] Die sedert 1859 gebruiklike kriekettoere het van 1888 af ook die sedertdien gewone [[rugby]]toere beïnvloed, toe in 1888 die eerste [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeusspan]] na [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] getoer het. Net soos die destydse kriekettoere was dit ’n suiwer finansiële onderneming.<ref>{{en}} {{cite book |author=Clem Thomas |title=125 Years of the British and Irish Lions: The Official History |publisher=Random House|year=2013 |isbn=978-1-78057-738-8 |page=The Genesis of the Lions |url=https://archive.org/details/125yearsofbritis0000thom/page/n3/mode/2up |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Van die eerste rugbywedstryde is ook op krieketvelde gespeel, waaronder die eerste internasionale rugbywedstryd ooit tussen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] op 27 Maart 1871 op die krieketveld van die Edinburg Akademie, Raeburn Place;<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0007/print.shtml |title=The first international rugby match |publisher=[[BBC]] |author=Alex Gordon |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Engeland teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] op 15 Februarie 1875 op die Londense [[The Oval (Londen)|Oval]];<ref>{{en}} {{cite book |author=Steve Lewis |title=One Among Equals: England's International Rugby Captains |publisher=Vertical Editions |year=2008 |isbn=978-1-904091-31-8 |pages=274}}</ref> [[Wallabies|Australië]] teen die Britse Leeus op 24 Junie 1899<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.lionsrugby.com/1899.htm |title=1899 – Australia |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927200703/http://www.lionsrugby.com/1899.htm |archive-date=27 September 2007}}</ref> en [[All Blacks|Nieu-Seeland]] teen Australië op 15 Augustus 1903,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1045 |title=Match Centre – All Blacks vs Australia |publisher=All Blacks |accessdate=12 Junie 2022}}</ref> albei wedstryde is op die [[Sydney-krieketveld]] gespeel. Krieket het noue historiese bande met [[Australiese voetbal]] en baie spelers het op die hoogste vlak in albei sportsoorte meegeding.<ref>{{en}} {{cite book |author=Geoffrey Blainey |title=A Game of Our Own: The Origins of Australian Football |publisher=Black Inc. |year=2010 |page=186 |isbn=978-1-86395-347-4}}</ref> In 1858 het die bekende Australiese krieketspeler Tom Wills ’n beroep gedoen vir die stigting van ’n “voetbalklub” met ’n “kode van wette” om krieketspelers gedurende die afseisoen fiks te hou. Die Melbourne-voetbalklub is die volgende jaar gestig met Wills en drie ander lede wat die eerste speelwette opgestel het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Greg de Moore |title=Tom Wills: His Spectacular Rise and Tragic Fall |publisher=Allen & Unwin |year=2008 |pages=77, 93–94 |isbn=978-1-74175-499-5}}</ref> Dit word veral op aangepaste krieketvelde gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rob Hess |title=A National Game: The History of Australian Rules Football |publisher=Viking |year=2008 |page=44 |isbn=978-0-670-07089-3}}</ref> In Engeland het ’n aantal [[sokker]]klubs hul oorsprong te danke aan krieketspelers wat probeer het om sokker te speel in ’n manier om gedurende die [[winter]]maande fiks te bly. [[Derby County FC|Derby County]] is in 1884 as ’n tak van die Derbyshire graafskapkrieketklub gestig;<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=184}}</ref> beide [[Aston Villa]] (1874) en [[Everton FC|Everton]] (1876) is deur lede van kerklike krieketspanne gestig.<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=15, 184}}</ref> [[Sheffield United FC|Sheffield United]] se [[Bramall Lane]]-krieketveld was van 1854 af die tuiste van die Sheffield-krieketklub en daarna van Yorkshire; dit is eers in 1862 weer vir sokker gebruik en is van 1889 tot 1973 deur Yorkshire en Sheffield United saam gebruik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |pages=458}}</ref> In die laat 19de eeu is ’n voormalige krieketspeler, die Engels-gebore Henry Chadwick uit [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], [[New York]], gekrediteer met die ontwerp van die bofbalbokstelling<ref group="fn">Sy Heldesaal-gedenkplaat lui gedeeltelik: ''Inventor of the box score. Author of the first rule-book&nbsp;...&nbsp;Chairman of rules committee in first nationwide baseball organization.''</ref><ref>{{en}} Lederer, Rich. ''By the Numbers: Computer technology has deepened fans' passion with the game's statistics. Memories and Dreams'' (Vol. 33, No. 6; Winter 2011[–2012], bl. 32–34). Nasionale Bofbalheldesaal se amptelike tydskrif.</ref> wat hy vir die verslag oor wedstrydgebeurtenisse van die kriekettelkaart aangepas het. Die eerste bokstelling het in ’n 1859-uitgawe van die ''Clipper'' verskyn.<ref name=NPR>{{en}} {{cite web |url=https://www.npr.org/2009/07/30/106891539/the-man-who-made-baseballs-box-score-a-hit |title=The Man Who Made Baseball's Box Score a Hit |publisher=National Public Radio |author=Mike Pesca |date=30 Julie 2009 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die statistiese rekord is so sentraal in die sport se “historiese essensie” dat daar soms na Chadwick verwys word as “die vader van bofbal” omdat hy die gewildheid van die sport in sy vroeë dae gefasiliteer het.<ref name=Myth>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2010/11/13/sports/baseball/13doubleday.html |title=Myth of baseball's creation endures, with a prominent fan |publisher=[[The New York Times]] |author=Tim Arango |date=12 November 2010 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> Die invloed van krieket en ander Engelse sportsoorte in [[Brits-Indië]] het in die 1920’s tot die standardisering van plaaslike sportsoorte gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/how-india-came-to-love-cricket-favored-sport-of-its-colonial-british-rulers-132302 |title=How India came to love cricket, favored sport of its colonial British rulers |publisher=The Conversation |authors=Adam Love, Lars Dzikus |date=26 Februarie 2020 |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> In die 21ste eeu het die [[Indiese Premierliga]] se sukses ook die groei van ander sportligas in Indië aangewakker,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.forbesindia.com/article/take-one-big-story-of-the-day/from-handball-to-panja-why-sports-leagues-are-taking-off-in-india/86315/1 |title=From Handball To Panja, Why Sports Leagues Are Taking Off In India |publisher=Forbes India |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> met sommige van die inheemse sportsoorte wat verder gemoderniseer word, byvoorbeeld die gewilde Pro Kabaddiliga.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.economist.com/asia/2024/04/04/the-end-of-crickets-indian-monopoly |title=The end of cricket's Indian monopoly |publisher=The Economist |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Die Vereniging van Krieketstatistici en -geskiedkundiges]] == Voetnotas == <references group="fn" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Charles Williams |title=Gentlemen & Players – The Death of Amateurism in Cricket |year=2012 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=Londen |isbn=978-0-7538-2927-1}} * {{en}} {{cite book |author=John Major |title=More Than A Game |year=2007 |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-718364-7}} * {{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=The Encyclopedia of World Cricket |publisher=SportsBooks Ltd |date=2007 |isbn=978-1-899807-51-2}} * {{af}} {{cite book |author=Isabelle Uys |title=Feitegids: ’n Kernensiklopedie |publisher=Pharos Woordeboeke |location=Kaapstad |year=2007 |isbn=978-1-86890-065-7 |page=452}} * {{en}} {{cite book |author=Timothy J. McCann |title=Sussex Cricket in the Eighteenth Century |year=2004 |publisher=Sussex Record Society |location=Lewes |isbn=0-85445-055-6}} * {{en}} {{cite book |author=Ramachandra Guha |title=A Corner of a Foreign Field: The Indian History of a British Sport |year=2002 |publisher=Picador |location=Londen |isbn=0-330-49117-2}} * {{en}} {{cite book |author=Dan Goldstein |title=The Rough Guide to English Football (2000–2001) |publisher=Rough Guides |location=Londen |date=2000 |isbn=1-85828-557-7 |url=https://archive.org/details/roughguidetoengl00dang}} * {{en}} {{cite book |author=David Underdown |title=Start of Play |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=0-7139-9330-8}} * {{en}} {{cite book |author=Derek Birley |title=A Social History of English Cricket |year=1999 |publisher=Aurum Press Ltd |location=Londen |isbn=1-85410-710-0}} * {{en}} {{cite book |author=John Nyren |title=The Cricketers of my Time |orig-year=eerste uitgawe in 1833 |editor=Ashley Mote |year=1998 |publisher=Robson Books |location=Londen |isbn=1-86105-168-9}} * {{en}} {{cite book |author=Chris Harte |title=A History of Australian Cricket |year=1993 |publisher=Andre Deutsch |location=Londen |page=175 |isbn=0-233-98825-4}} * {{en}} {{cite book |author=Barclays |title=Barclays World of Cricket |editor=E. W. Swanton |publisher=Willow Books |location=Londen |year=1986 |isbn=0-00-218193-2}} * {{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9}} * {{en}} {{cite book |author=Harry Altham |title=A History of Cricket, Volume 1 (to 1914) |year=1962 |publisher=George Allen & Unwin |location=Londen}} * {{en}} {{cite book |author=Roy Webber |title=The Phoenix History of Cricket |year=1960 |publisher=Phoenix House Ltd |location=Londen}} * {{en}} {{cite book |author=F. S. Ashley-Cooper |title=At the Sign of the Wicket: Cricket 1742–1751 – Cricket: A Weekly Record of the Game |year=1900 |publisher=Cricket Magazine |location=Londen |oclc=28863559}} * {{en}} {{cite book |author=Arthur Haygarth |title=Frederick Lillywhite's Cricket Scores & Biographies, Volume 1 (1744–1826) |year=1862 |publisher=Frederick Lillywhite |location=Londen}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cricket|Krieket}} {{Wikt|krieket}} * {{en}} [http://www.icc-cricket.com/ ''Internasionale Krieketraad (IKR)''] * {{en}} [https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html ESPNcricinfo – statistieke en rekords] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/sports/cricket-sport|title=Cricket|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}} * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=g-beFHld19c ''What Is Cricket? Get to know the sport''] deur die [[Internasionale Krieketraad]] {{Affiliasies van die Internasionale Krieketraad}} {{Nasionale krieketspanne}} {{Navigasie Olimpiese somersporte}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krieket| ]] [[Kategorie:Voormalige Olimpiese sportsoorte]] 6vlxzdod2symjje8jov7x1lpsu1qjck 0 6340 2908140 2900142 2026-05-30T13:46:50Z Kurcke 199976 Coat of arms of Quebec (without crown).svg The crown was officially removed from the Québec coat of arms on 23 January 2026. Source: https://www.quebec.ca/gouvernement/portrait-quebec/drapeau-symboles-nationaux/armoiries 2908140 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Kanadese provinsie. Sien gerus [[Quebec (dubbelsinnig)]] vir 'n lys van artikels wat met dieselfde titel geassosieer word.'' {{Provinsie of gebied van Kanada | Franse naam=Province de Québec | Plaaslike naam= | Afrikaanse naam=Quebec | image_drapeau=Flag of Quebec.svg | image_blason= Coat of arms of Quebec (without crown).svg | leuse=Je me souviens | beeld=Lêer:Carte du Québec au sein du Canada.svg{{!}}290px| | hoofstad=[[Quebecstad]] | koördinate van hoofstad= {{Koördinate|46|49|N|71|12|W}} | grootste stad=[[Montreal]] | goewerneur-generaal=Manon Jeannotte | Eerste Minister=François Legault | Party_van_die_Eerste_Minister=[[Coalition Avenir Québec|CAQ]] | oppervlakte_totaal=1 542 056 | oppervlakte_land=1 183 128 | oppervlakte_water=176 928 | persentasie_water=11,5 | bevolking_jaar=1 Julie 2019 | bevolking_totaal=8 484 965 | digtheid=5,5 | datum_toelating=[[1 Julie]] [[1867]] | rangorde_toelating=1 | setels_parlement=75 | setels_senaat=24 | posafkorting=QC | voorsetsel by poskode=G H J | tydsone=[[UTC-05:00|-5]]¹ | internet_domein=.quebec.ca | notes=¹ [[UTC-04:00|UTC-4]] op die eilandgroep [[îles de la Madeleine]] }} '''Quebec''' ([[Frans]]: '''Québec''', [kebɛk], {{Audio|FR-Québec.ogg|luister}}) is een van die [[Provinsies en gebiede van Kanada|tien provinsies]] van [[Kanada]], met 'n landoppervlakte van 1&nbsp;540&nbsp;687 vierkante kilometer en 'n merendeels Franssprekende bevolking wat op 1 Julie 2019 op 8&nbsp;484&nbsp;965 beraam is.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://stat.gouv.qc.ca/statistiques/population-demographie/bulletins/coupdoeil-no71.pdf |title=Institut de la statistique du Québec: La population des régions administratives, des MRC et des municipalités du Québec en 2019 |accessdate=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930150821/https://www.stat.gouv.qc.ca/statistiques/population-demographie/bulletins/coupdoeil-no71.pdf |archive-date=30 September 2020 |url-status=dead}}</ref> Dit is die enigste van Kanada se provinsies waar uitsluitlik Frans erkenning geniet as [[amptelike taal|ampstaal]]. Met sy eie taal, kultuur, tradisies en instellings, vorm Quebec 'n afsonderlike Franssprekende [[nasie]] in Kanada.<ref>{{fr}} Hoogste Hof van Kanada – [http://scc.lexum.umontreal.ca/fr/1982/1982rcs2-793/1982rcs2-793.html Opposisie Quebec verwysing na 'n resolusie om wysiging van die Grondwet in 1982] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505142027/http://scc.lexum.umontreal.ca/fr/1982/1982rcs2-793/1982rcs2-793.html |date= 5 Mei 2010 }} – "Ons moet erken dat die twee volke wat Kanada gestig het, gelykwaardig is, en dat Quebec binne die Kanadese Federasie 'n selfstandige samelewing vorm wat deur oor sy eie taal, kultuur, instellings en al die eienskappe van 'n afsonderlike nasionale gemeenskap beskik", vertaling van: « ''On devra reconnaître que les deux peuples qui ont fondé le Canada sont foncièrement égaux et que le Québec forme à l’intérieur de l’ensemble fédéral canadien une société distincte par la langue, la culture, les institutions et qui possède tous les attributs d’une communauté nationale distincte.'' »</ref> [[Lêer:Aurore boréale au Saguenay−Lac-Saint-Jean.jpg|duimnael|links|[[Aurora (astronomie)|Noorderlig]] oor Saguenay-Lac-Saint-Jean]] [[Lêer:LG4 Feb2006.JPG|duimnael|links|Land van water, ingenieursvernuf en hoëtegnologie: Grootskaalse hidroëlektriese projekte soos die Complexe de la Baie-James (die foto toon die La Grande 4-aanleg) voorsien Quebec en dele van die VSA van krag]] [[Lêer:St-Clément-2.jpg|duimnael|links|St-Clément, 'n klein nedersetting in die administratiewe streek Bas-Saint-Laurent]] Die provinsie het grense met die [[Verenigde State]] in die suide, die provinsie [[Ontario]] in die weste en die provinsie [[Nieu-Brunswyk]] (Frans: ''Nouveau-Brunswick'') in die ooste. Sowat die helfte van die grondgebied bestaan uit mere en riviere – die provinsie besit 16 persent van die wêreld se varswaterreserwes. Die noorde (''Grand-Nord québécois'') is arkties en yl bevolk, terwyl die vlaktes van die [[Sint-Laurensrivier]] (Frans: ''Fleuve Saint-Laurent'') tot die gematigde sone behoort. Quebec is Kanada se tweede mees bevolkte provinsie na Ontario. Die grootste deel van die bevolking is in stedelike gebiede langs die Sint-Laurensrivier tussen [[Montreal]] as die provinsie se ekonomiese en industriële spilpunt en die administratiewe hoofstad [[Quebecstad]] saamgetrek. Meer as die helfte van die Québécois, soos die bewoners in Frans genoem word, woon in die metropolitaanse gebied van Groter Montreal op en rondom Montrealeiland. Groter gemeenskappe Engelssprekendes is in die weste van Montrealeiland saamgetrek, terwyl belangrike anglofone minderhede ook in streke soos die Outaouais, [[Estrie]] (ook die Eastern Townships genoem) en Gaspé aangetref word. Die uiterste noorde, die Nord-du-Québec-streek wat sowat die helfte van Quebec se oppervlakte beslaan, is yl bevolk en word merendeels deur Indiaanse en Inuït- gemeenskappe bewoon. Alhoewel Kanada op federale vlak Engels en Frans as amptelike tale erken, bly die status van ampstaal in Quebec beperk tot Frans. As 'n gebied wat sy historiese en kulturele oorsprong in die eertydse Franse kolonies in [[Noord-Amerika]] het, is die provinsie tans die enigste gebied op die vasteland met 'n Franssprekende meerderheid en provinsiale regering en 'n Franse regstelsel, die ''Code civil''. Selfregering speel 'n belangrike rol in die politiek van Quebec – die amptelike opposisie, die Sosiaal-Demokratiese [[Parti Québécois]], is 'n voorstander van nasionale onafhanklikheid. Regeringspartye, wat die wegbreek van Kanada as politieke agenda verkondig het, het al twee referendums (in 1980 en 1995) oor hierdie saak gehou, tog het 'n klein meerderheid Québécois teen die voorstel gestem. In 2006 het die Kanadese Laerhuis 'n simboliese mosie aanvaar waardeur die Franssprekende Québécois as 'n "nasie binne die verenigde Kanada" erken is.<ref>{{en}} [http://www2.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?Language=E&Mode=1&Parl=39&Ses=1&DocId=2528725#SOB-1788846 ''Parliament of Canada: Hansard of 39th Parliament, 1st Session; No. 087. Routine Proceedings: The Québécois'']</ref> == Etimologie == Die naam "Quebec" is ontleen aan 'n [[Algonkin-tale|Algonkin]]-woord wat "smal gang" of "straat" beteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://natural-resources.canada.ca/earth-sciences/geography/origins-canadas-geographical-names/origin-names-canada-and-its-provinces-and-territories/9224 |title=Origin of the names of Canada and its provinces and territories |publisher=Natural Resources Canada |date=27 Maart 2020 |accessdate=18 April 2025}}</ref> Die naam het oorspronklik verwys na die gebied rondom [[Quebecstad]] waar die [[Sint-Laurensrivier]] vernou tot 'n krans-omlynde kloof. Van die vroeë spellingsvariasies sluit in ''Québecq'' en ''Kébec''.<ref>{{en}} {{cite book |author=Patricia O. Afable; Madison S. Beeler |date=1996 |chapter=Place Names |title=Languages |editor=Ives Goddard |volume=17 |series=Handbook of North American Indians |publisher=Smithsonian Institution |page=191}}</ref> In 1608 het die Franse ontdekkingsreisiger [[Samuel de Champlain]] die naam Quebec gekies vir die koloniale buitepos wat hy as die administratiewe setel vir [[Nieu-Frankryk]] gestig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/history/EPCONTENTSE1EP2CH4PA4LE.html |title=The birth of Quebec |publisher=[[CBC/Radio-Canada]] |year=2001 |accessdate=18 April 2025}}</ref> == Simbole van die provinsie == [[Lêer:Harfang sur neige.jpg|duimnael|links|Die [[sneeu-uil]] is die nasionale voël van Quebec]] Quebec se vlag, die ''fleurdelisé'', is 'n wit kruis op 'n blou agtergrond (die simbool van 'n christelike nasie) met vier lelies (''Fleur de Lys'') wat die Franse monargie versinnebeeld. Dit is die koninklike vlag wat die leër van generaal Montcalm, Marquis de Saint-Véran by hulle oorwinning in die slag van Carillon in 1758 gebruik het. Aangesien dit die simbool van die voormalige koningshuis van die Bourbone is, word dit in [[Frankryk]] sedert die [[Franse Rewolusie]] as kontrarewolusionêr beskou. Die fleurdelisé-vlag het op 21 Januarie 1948 die ou Britse ''[[Union Jack]]'' op die toring van die parlementsgebou vervang as amptelike vlag van die provinsie. Die Nasionale Leuse is "Je me souviens" (Ek herinner my) – 'n trotse verwysing na die provinsie se kleurryke geskiedenis. Gilles Vigneault se lied "Gens du pays" word dikwels as die nie-amptelike volkslied van die provinsie beskou. Die nasionale blom is die ''Iris versicolor'' (blouvlag-iris), en die nasionale [[voël]] is die [[sneeu-uil]]. Die Heilige Anna en Johannes die Doper is die [[beskermheilige]]s van Frans-Kanada. 24 Junie, ''la Saint-Jean'', is Quebec se nasionale fees en word sedert 1977 amptelik [[Fête nationale du Québec]] genoem. == Geografie == [[Lêer:Quebec CA welcome at border w VT.jpg|duimnael|links|'n Welkomsgroet aan die grens]] [[Lêer:L'îleauxBasques-TroisPistoles.jpg|duimnael|L'Île-aux-Basques naby Trois-Pistoles, een van die eilande in die Sint-Laurensrivier]] Quebec lê in die ooste van Kanada en word deur die Engelstalige provinsie Ontario en die [[Hudsonbaai]] in die weste, die [[Atlantiese Oseaan]] met die [[Labradorsee]], die provinsie [[Newfoundland en Labrador]] (Frans: ''Terre-Neuve'') en die provinsie Nouveau-Brunswick in die ooste, die Verenigde State (met die deelstate [[Maine]], [[New Hampshire]], [[Vermont]] en [[New York (staat)|New York]]) in die suide en die [[Arktiese Oseaan]] in die noorde begrens. Quebec is Kanada se grootste provinsie en beslaan 15,5 persent van die land se totale oppervlakte en sowat drie keer die oppervlakte van Frankryk. Die provinsie vorm 'n reusagtige landmassa, wat van die 45^ste noordelike breedtegraad tot by die Arktiese See strek. Die grootste deel van die gebied, veral die noordelike gebiede van Nouveau-Québec, is egter yl bevolk. Meer as 90 persent van Quebec se oppervlakte lê binne die [[Kanadese Skild]], 'n baie ou geologiese gebied, wat geskiedkundig ook as die Ungava-gewes bekend staan. Die [[Laurentides]]-gebergte noord van Montreal is die oudste bergreeks ter wêreld. In die jare 1898 en 1912 besluit die Kanadese Parlement om die groot noordelike gebiede, ''Le Grand Nord Québécois'', by die provinsie te voeg. 'n Groot deel van die noord-oostelike gebiede maak oorspronklik deel uit van die Noordwes-Territorium. Hierdie gebiede sluit ook die Jamesbaai in, waar sommige van die grootste Kanadese hidrokragsentrales teen die La Granderivier opgerig is. Hulle word deur die maatskappy [[Hydro-Québec]] beheer, 'n onderneming in besit van die provinsie. Die gebied noord van die 55^ste breedtegraad, [[Nunavik]], is die tuisland van die Inuït. Die Sint-Laurensrivier is die lewensaar van die provinsie. Langs die rivier lê die digbevolkte sentrale gedeelte van die povinsie met die stede Montreal en Quebecstad. Die Sint-Laurens verbind danksy die Sint-Laurenswaterweg sedert 1959 die [[Groot Mere]] tussen Kanada en die Verenigde State met die Atlantiese Oseaan. Naas die Sint-Laurens beskik Quebec met sy een miljoen mere en riviere oor enorme reserwes van varswater. == Klimaat == [[Lêer:L'automne au Québec (8072471545).jpg|duimnael|links|Goue herfskleure]] [[Lêer:Pointe-claire windmill.jpg|duimnael|'n Wintertoneel in Quebec: die windmeul van Pointe-Claire op Montreal-eiland]] Quebec kan in drie verskillende klimaatstreke verdeel word. Die suide en weste van die provinsie, waar die grootste deel van die bevolking gekonsentreer is, het 'n vogtige kontinentale klimaat met warm somers en lang, koue winters met sneeuval. Die belangrikste klimatiese invloede is lugmassas wat vanuit Wes- en Noord-Kanada in oostelike rigting en vanuit die suidelike en sentrale Verenigde State in noordelike rigting beweeg. Vanweë die invloed van stormstelsels, wat hulle oorsprong in die sentrum van die Noord-Amerikaanse vasteland en in die Atlantiese Oseaangebied het, kom hoë neerslae dwarsdeur die jaar voor. Die meeste gebiede kry jaarliks meer as 1&nbsp;000 millimeter, met sneeuvalle van meer as 300 sentimeter in baie streke. Uiterste weerstoestande soos [[tornado]]'s en swaar donderbuie kom soms gedurende die somermaande voor. Die meeste streke in die hartland van Quebec het 'n subarktiese klimaat. Die winters is hier lank, terwyl ook die laagste temperature in Oos-Kanada hier aangeteken word. Die somers is warm, maar baie kort vanweë die gebied se noordelike ligging en die groter invloed van Arktiese lugmassas. Afgesien van 'n aantal hoër geleë streke kry die sentrale gedeelte van Quebec ietwat minder neerslae as die suide. Die noordelike geweste van Quebec word deur 'n Arktiese klimaat gekenmerk wat baie koue winters en kort koel somers behels. Die hoofsaaklike klimatiese invloede in hierdie gebied is die seestromings in die Arktiese Oseaan (soos die Labrador-stroming) en kontinentale lugmassas uit die hoë Arktiese noorde. == Bevolking == [[Lêer:Maison Morisset (3).JPG|duimnael|links|Franse setlaars moes hul voete in 'n geheel nuwe omgewing kom vind. Die koloniale boukuns is aangepas by die vereistes van Quebec se strawwe winters: Maison Morisset het in 1678 in Sainte-Famille, 'n nedersetting in die administratiewe streek Capitale-Nationale, ontstaan]] [[Lêer:Medievale08.jpg|duimnael|''Fêtes de la Nouvelle-France'' ("Nieu-Frankryk-fees") in Quebecstad]] [[Lêer:02 octobre 2010 (K7 22422) (5084728976).jpg|duimnael|Die museumdorp ''Village Québécois d'Antan'' in Drummondville gee 'n indruk van die alledaagse lewe in 19de eeuse Quebec]] Die bevolking van die ''Province du Québec'' bestaan uit die afstammelinge van die Franssprekende en [[Engels]]sprekende setlaars en die Eerste Nasies (''Premières Nations'' of ''Amerindians'', veral Iroquois en Hurone, en [[Inuïete]]). Die Franssprekende bevolking van ses miljoen is merendeels afstammelinge van die oorspronklike Franse setlaarbevolking van sowat 10&nbsp;000 siele. Alhoewel hulle 'n Noord-Amerikaanse leefstyl volg, word hul politieke kultuur en denke deur Europa bepaal. Daarbenewens het immigrante van dwarsoor die wêreld hulle in Quebec gevestig. Sedert 1945 het 650&nbsp;000 immigrante uit 80 lande 'n nuwe tuiste in Quebec gevind. 83% van die totale bevolking praat Frans, sowat 12% is Engelstalig. Daar is minderhede van [[Han-Sjinese]], [[Portugees]]-, [[Grieks]]- en [[Italiaans]]taliges. Die grootste deel van die Québécois leef langs die ''Fleuve Saint-Laurent'' (Saint-Laurentrivier). Voor die aankoms van die Franse setlaars was die gebied van die huidige provinsie die tuiste van 'n aantal Indiaanse stamme – die Eerste Nasies. Die Provinsie Quebec erken vandag elf nasies op sy gebied – die Inuït, die Mohawks (Irokese of Iroquois), die Innus, die Cri's, die Algonkins, die Atikamekw, die Micmacs, die Hurone, die Abenaki's, die Malesiete en die Naskapi's. Die elf stamme van die Eerste Nasies het vandag sowat 70&nbsp;000 lede en streef daarna om hul eie taal en kultuur te bewaar. Die Iroquois en Hurone is albei lede van die Irokese taalfamilie. Die naam "Huroon" is afgelei van die eienaardige kapsels van die mans. Die Franse woord ''l'huire'', wat eintlik die opgesette borstels van 'n vark beskryf, word tot "Huroon" vervorm. In die tydperk tussen 1627 en 1663 het die Franse bevolking van Quebec van 100 tot 2&nbsp;500 toegeneem. Die eerste setlaars se geledere is binne 35 jaar versterk deur sowat 1&nbsp;250 immigrante, en danksy die natuurlike bevolkingsgroei het hierdie syfer verdubbel. Die Franse setlaars het veral uit die kusgebiede en hawestede van Noord- en Wes-Frankryk en die hoofstad [[Parys]] gekom. Die geskiedkundige provinsies, wat die grootste rol in die volksplanting in Quebec gespeel het, was [[Normandië]], [[Aunis]], [[Perche]], [[Île-de-France]], [[Poitou]], [[Maine (Frankryk)|Maine]], [[Saintonge]], [[Anjou]] en [[Bretagne]]. Die bevolking van Quebec het in die derde kwartaal van 2007 met 0,25 persent gegroei, en alhoewel hierdie syfer minder as die gemiddelde van Kanada is, het die aantal geboortes merkbaar toegeneem. Vir die eerste keer sedert die 1980's is die natuurlike bevolkingsgroei sedert die begin van die jaar 2006 steeds hoër as die gemiddelde natuurlike bevolkingsaanwas vir die hele land.<ref>{{en}} {{fr}} {{cite web |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/071219/d071219b.htm |title=Statistique Canada/Statistics Canada, The Daily |date=19 Desember 2007 |accessdate=21 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221171038/http://www.statcan.ca/Daily/English/071219/d071219b.htm |archive-date=21 Desember 2007 |url-status=dead}}</ref> Die Franse taal het die taalstryd in die sewentigerjare gewen: opskrifte en kennisgewings moes gewoonlik eentalig Frans wees. Die afskaling van Engels word vandag nie meer stelselmatig deurgevoer nie; Engelstalige opskrifte behoort egter steeds kleiner te wees as die Franse. Immigrante word deur die provinisiale regering gekies; in 'n poging om die persentasie Franstaliges te vergroot het baie Noord-Afrikane in die afgelope jare 'n verblyfpermit gekry. === Immigrasie === In 2003 is 37&nbsp;619 immigrante aanvaar, veral uit Franssprekende lande en voormalige Franse kolonies. Die belangrikste lande van herkoms is Frankryk, [[België]], [[Haïti]], [[Libanon]], [[Marokko]], [[Sirië]] en [[Algerië]]. Die aantal immigrante het in 2010 gestyg tot 54&nbsp;000. In 2011 het die Minister vir Immigrasie en Kulturele Gemeenskappe, Kathleen Weil, aangekondig dat Quebec in die periode tussen 2012 en 2015 sowat 200&nbsp;000 immigrante sal aanvaar.<ref>{{fr}} [http://www.radio-canada.ca/nouvelles/National/2011/04/14/003-immigration-quebec-orientations.shtml ''Radio Canada, 15 April 2011: Québec souhaite ouvrir ses portes à 200 000 immigrants d'ici 2015'']</ref> Vanaf 2015 is 'n jaarlikse immigrasiekwota van 50&nbsp;000 vasgestel. === Die tien grootste munisipaliteite volgens bevolking === [[Lêer:Montreal, Canada (Unsplash w qunknOxFs).jpg|duimnael|Montreal]] [[Lêer:Ciudad de Quebec 18.jpg|duimnael|Quebecstad]] {| class="wikitable" ! Munisipaliteit ! 2010 ! 2006 ! 2001 ! 1996 |---- |- ! [[Montreal]] | 1&nbsp;667&nbsp;700*** | 1&nbsp;637&nbsp;563 | 1&nbsp;812&nbsp;723 | 1&nbsp;774&nbsp;846 |---- |- ! [[Quebecstad]] | 508&nbsp;349*** | 500&nbsp;691* | 507&nbsp;986 | 504&nbsp;605 |---- |- ! [[Laval, Quebec|Laval]] | 395&nbsp;814 | 376&nbsp;845 | 343&nbsp;005 | 330&nbsp;393 |---- |- ! [[Gatineau]] | 255&nbsp;000*** | 245&nbsp;000** | 226&nbsp;696 | 217&nbsp;591 |---- |- ! [[Longueuil]] | 232&nbsp;516 | 230&nbsp;678 | 348&nbsp;091 | 373&nbsp;009 |---- |- ! [[Sherbrooke]] | 153&nbsp;384*** | 150&nbsp;751* | 146&nbsp;689 | 135&nbsp;501 |---- |- ! [[Saguenay]] | 144&nbsp;746**** | 146&nbsp;641** | 148&nbsp;050 | 153&nbsp;476 |---- |- ! [[Lévis]] | 136&nbsp;066*** | 130&nbsp;008* | 121&nbsp;999 | 118&nbsp;344 |---- |- ! [[Trois-Rivières]] | 131&nbsp;338**** | 126&nbsp;323 | 122&nbsp;395 | 124&nbsp;417 |---- |- ! [[Terrebonne]] | 101&nbsp;558*** | 94&nbsp;703 | 80&nbsp;531 | 75&nbsp;110 |} <small>* Bevolking soos in 2007 <br /> ** Bevolking soos in 2008 <br /> *** Bevolking soos in 2009 <br /> **** Bevolking soos in 2011 </small> === Die Franse taal in Quebec === [[Lêer:Chasse neige.jpg|duimnael|''Chasse-neige'' of sneeuploeg behoort tot die kernwoordeskat]] Alhoewel taal tans as die belangrikste kulturele band beskou word wat Quebec en ander dele van Franko-Amerika steeds met Frankryk as die historiese Moederland verbind, het vier eeue van aparte ontwikkeling bygedra tot die ontstaan van 'n variëteit van gesproke – en soms ook geskrewe – Frans wat van die Europese oorsprongstaal in sommige opsigte verskil, net soos Engels in Noord-Amerika van sy Britse eweknie en Portugees in Brasilië van Europese Portugees. Naas die uitspraak van Frans in Quebec, wat in sommige opsigte dié van 17de eeuse Frans bewaar het (alhoewel sprekers van formele Frans in Quebec dikwels moeilik onderskei kan word van Europese sprekers van Standaardfrans), toon Kanadese Frans, veral in sy gesproke vorm, verskille as gevolg van * leenwoorde en leenuitdrukkings wat uit Indiaanse tale en Engels oorgeneem is, * die bewaring van uitdrukkings en woorde wat in Europese Frans as argaïes beskou word, en * grammatikale en sintaktiese kenmerke wat in Europese Frans as foutief beskou sou word, en * [[neologisme]]s soos ''dépanneur'' (Engels: ''convenience store'') en ''courriel'' ('n verkorting van ''courrier électronique'', "e-pos") wat in Europese Frans onbekend is en waarna as ''canadianismes'' verwys word. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis en Europese verkenning === Quebec is oorspronklik deur [[inheemse volke]] soos [[Inuïete]], Mohawks, [[Cree (volk)|Cree]], Algonkin, Innu, Atikamekw, Mi'kmaq, Wyandot, Abenaki, Maliseet en Naskapi bewoon. Terwyl die meeste volke op die [[Kanadese Skild]] en in die [[Appalache]] 'n [[Nomade|nomadiese]] lewenstyl as [[jag]]ters, versamelaars en [[Vissery|vissers]] gevoer het, was die [[Sint-Laurensrivier|Sint-Laurens]]-Irokese sittende en het [[landbou]] beoefen. [[Baske|Baskiese]] [[walvis]]jagters en vissers het van omtrent 1525 af gereeld na die Oos-Kanadese kus gevaar en die monding van die Sint-Laurensrivier bereik. Die eerste Europese ontdekkingsreisiger, wie Quebec se binneland verken het, was die Fransman [[Jacques Cartier]]. Hy het in 1534 [[Gaspé]] bereik en die daaropvolgende jaar die rivier bevaar. [[Pierre de Chauvin]] het in 1600 die eerste handelspos in [[Tadoussac]] langs die monding van die [[Saguenayrivier]] gestig. === Nieu-Frankryk === {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:Samuel de Champlain Carte geographique de la Nouvelle France.jpg|duimnael|'n Kaart van Nieu-Frankryk deur Samuel de Champlain in 1612]] [[Lêer:Claude Bernou Carte de lAmerique septentrionale.jpg|duimnael|Claude Bernou se kaart van Nieu-Frankryk (1681)]] [[Lêer:Province of Quebec 1774.gif|duimnael|Die provinsie Quebec in 1774]] [[Lêer:Push on, brave York volunteers.jpg|duimnael|Die Slag van Queenston Heights op 13 Oktober 1812]] [[Lêer:Die Gartenlaube (1854) b 469.jpg|duimnael|Quebecstad in 1854]] [[Lêer:Samuel de Champlain arrive à Québec - George Agnew Reid - 1909.jpg|duimnael|De Champlain se landing in Quebecstad. Skildery deur George Agnew Reid (1909)]] In 1608 het [[Samuel de Champlain]] [[Quebecstad]] gestig wat die hoofstad van die kolonie Nieu-Frankryk geword het. Die Franse het handelsbetrekkinge en toe militêre alliansies met die Algonkin en die Wyandot aangeknoop. Velle is na [[Frankryk]] uitgevoer, in ruil daarvoor het die [[Indiane]] [[metaal]]goedere, [[vuurwapen]]s en [[alkohol]] gekoop. Vanuit Quebecstad het woudlopers (''[[coureur de bois]]'') en [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] [[sendeling]]e die binneland van die Amerikaanse vasteland verken. Gedurende die 17de eeu is verdere nedersettings langs die Sint-Laurensrivier gestig soos [[Montreal]] in 1642. Die naam "Quebec", wat in die Algonkin-taal "die plek waar die rivier vernou" beteken, het oorspronklik na die gebied rondom Quebecstad verwys, waar die Sint-Laurensrivier deur 'n nou gang begrens deur steil rotse vloei. Vroeë variante van die naam se spelling is ''Québecq'' (in 1601) en Kébec (in 1609).<ref>{{en}} Patricia Afable, Madison Beeler: "Place Names", in ''Handbook of North American Indians''. Band 17, bl. 191. William C. Sturtevant, Washington D.C. 1996.</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://history.cbc.ca/history/?MIval=EpContent.html&series_id=1&episode_id=2&chapter_id=4&page_id=4&lang=E |title=The birth of Quebec |publisher=[[CBC/Radio-Canada]] |date=2001 |accessdate=11 Junie 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030611062156/http://history.cbc.ca/history/?MIval=EpContent.html&series_id=1&episode_id=2&chapter_id=4&page_id=4&lang=E |archive-date=11 Junie 2003 |url-status=dead}}</ref> In 1627 het die Franse koning [[Lodewyk XIII van Frankryk|Lodewyk XIII]] aan die ''Compagnie de la Nouvelle-France'' die monopolie op pelshandel verleen, 'n semi-feodale grondtoekenningstelsel (''régime seigneurial'') ingestel en die vestiging van nie-Katolieke verbied. Sulpisiane en [[Jesuïet]]e het sendingstasies gestig om die Algonkin en Wyandot te bekeer. Nadat die kolonisasie onder leiding van die Kompanjie slegs baie stadig verloop het, is Nieu-Frankryk in 1663 onder koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]] in 'n koninklike kolonie omskep. Tydens die [[Oorlog van koning Willem]] (1689–1697) is Quebec vir die eerste keer vanuit [[Nieu-Engeland]] aangeval. Gevolglik is die stadsmure versterk. Gedurende die daaropvolgende eeu het die aantal Franse [[setlaar]]s gegroei, wat na hulleself as ''Canadiens'' verwys het, twintigvoudig vermeerder tot ongeveer 60&nbsp;000. Weens die kroon se weiering om die [[Hugenoot|Hugenote]] hulle in die kolonie te laat vestig, het die bevolking ver agter dié van die dertien kolonies gebly. In 1753 het Frankryk met die oprigting van vestings in die [[Ohio]]gebied begin om [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]] se invloed terug te dryf. In die daaropvolgende jaar het met 'n skermutseling by Fort Duquesne naby die huidige [[Pittsburgh]] die Franse en Indiaanse Oorlog uitgebreek, wat deel was van die [[Sewejarige Oorlog]]. Aan die Franse kant het die Wyandot geveg, terwyl die Irokese bondgenote van die Britte was. In 1759 is die Franse tydens die Slag om Quebec verslaan. Deur die [[Verdrag van Parys (1763)|Verdrag van Parys in 1763]] het die Britte beheer oorgeneem oor Nieu-Frankryk. Deur die koninklike proklamasie is die kolonie in dieselfde jaar in Provinsie Quebec hernoem. === Britse heerskappy === Aangesien die assimilasie van die Franstalige bevolkingsmeerderheid misluk het, het die Britse parlement in 1774 die Quebec-wet goedgekeur. Hierdie wet het die Franse regstelsel, godsdiensvryheid en die Franse taal en kultuur erken. Daarmee wou die Britte verhoed dat die Québécois hulle by die opstandige dertien kolonies aansluit. Die wet het egter ook die dertien Kolonies omgekrap, aangesien dit Quebec se grense na die Ohiogebied en die Illinoisland verskuif het. Dit was een van die ondraaglike wette wat aanleiding gegee het tot die uitbreek van die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]]. In 1775 kon die inval in Quebec gestuit word. Tienduisende lojaliste het na die huidige Kanada gevlug. Met die [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys in 1783]] is die gebiede suid van die [[Groot Mere]] aan die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] afgestaan. Om die lojaliste tevrede te stel het die Britse parlement in 1791 die grondwetlike reg goedgekeur, waarmee die Provinsie Quebec verdeel is in die Franstalige Neder-Kanada en die Engelstalige Opper-Kanada en aan albei kolonies 'n verkose parlement toegestaan het. Die spanninge tussen die Verenigde State en Groot-Brittanje het gelei tot die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|Anglo-Amerikaanse Oorlog]] wat van 1812 tot 1814 gewoed het, maar uiteindelik sonder resultaat geëindig het. Soos in die aangrensende Opper-Kanada het [[Louis-Joseph Papineau]] en [[Robert Nelson]] in 1837 'n rebellebeweging gestig om die Britse koloniale heerskappy te beëindig (1837-rebellie). Die [[Britse Leër]] was aanvanklik heeltemal onvoorbereid, maar kon die opstand onderdruk. Na aanleiding van 'n verslag deur Lord Lambton, wie die oorsake van die rebellie ondersoek het, is in 1840 Neder- en Opper-Kanada verenig om die Provinsie Kanada te vorm. In 1848 het dit die reg op selfregering en die eerste demokraties verkose regering ontvang. === Kanadese provinsie === In die 1860's het afgevaardigdes uit verskeie kolonies in Brits-Noord-Amerika oor 'n vereniging begin onderhandel. Op 1 Julie 1867 is met die Brits-Noord-Amerika-wet die Dominion Kanada gestig en die vorige Provinsie Kanada is in die provinsies [[Ontario]] (voorheen Opper-Kanada) en Quebec (voorheen Neder-Kanada) verdeel. Alhoewel Kanada in sy geheel meerendeels Engelssprekend was, het die Franstaliges in Quebec die meerderheid gevorm. In 1870 het die Kanadese federale regering Rupert's Land van die [[Hudson's Bay Company]] gekoop en die [[Noordwestelike gebiede]] gestig. Oor die volgende dekades het die federale regering groot dele van hierdie gebiede aan bestaande provinsies afgestaan of nuwe provinsies geskep. In twee stappe kon Quebec sy gebied meer as verdriedubbel. Op 13 Junie 1898 het die eerste uitbreiding tot by die kus van [[Jamesbaai]] plaasgevind. 'n Tweede wet het op 15 Mei 1912 die Ungava-distrik in die noorde van die [[Labrador-skiereiland]] by die provinsie gevoeg. Op 11 Maart 1927 het die Britse [[Privy Council]] se regskomitee in 'n grensgeskil ten gunste van die destyds selfstandige Dominium [[Newfoundland]] beslis, waarmee Quebec 'n deel moes afstaan. Die aanvanklik op die stad [[Montreal]] beperkte industrialisasie het in die laat 19de eeu ook na die res van die provinsie begin uitbrei. Daarmee gepaard gegaan het 'n vinnige verstedeliking van die provinsie, wat verband gehou het met 'n hoë geboortesyfer. Veral op die platteland het die Rooms-Katolieke Kerk 'n aansienlike invloed op die samelewing uitgeoefen en die onderwysstelsel oorheers, terwyl 'n klein Engelstalige elite die stedelike ekonomie oorheers het. Vroeg in die 20ste eeu het die [[Industriële Revolusie]] ook na die landelike gebiede begin versprei en dit was gebaseer op die verwerking van natuurlike hulpbronne. Twee ideologiese strominge het oorheers: Aan die een kant die [[Liberalisme|liberales]] wat die modernisering van ekonomiese en sosiale strukture geëis het en volgens hulle was beide ekonomiese groei en die uitbreiding van die onderwysstelsel die enigste manier om die provinsie na die toekoms te neem. Daarteenoor het [[Konserwatisme|konserwatiewe]] [[Nasionalisme|nasionaliste]] 'n isolasionistiese koers gebaseer op die waardes van Katolisisme en landelike [[Tradisie|tradisionalisme]] nagestreef. Tot aan die einde van die 1950's was die Union nationale onder leiding van [[Maurice Duplessis]] gekant teen hervormings. Nadat in 1960 die Parti libéral du Québec onder [[Jean Lesage]] bewind oorgeneem het, het hulle egter hervormings ingestel wat die samelewing en Quebec se staatstelsel tydens die sogenaamde "stille rewolusie" (''révolution tranquille'') heeltemal gemoderniseer het. Die regering het onder die leuse ''Maître chez nous'' ("meester in sy eie huis") die invloed van die Rooms-Katolieke Kerk teruggestoot. Daarbenewens het hulle die energiemaatskappy [[Hydro-Québec]] genasionaliseer, wie se ontwikkeling van plaaslike energiereserwes die "grondslag vir deeglike industrialisasie" gelê het.<ref name="Bundesheer">{{de}} {{cite web |url=http://www.bundesheer.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=454 |title=Québec – selbstbewusste frankophone Nation in Kanada zwischen föderaler Partnerschaft und Souveränität |publisher=Österreichische Militärische Zeitschrift |author=Martin Pabst |accessdate=20 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820185406/http://www.bundesheer.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=454 |archive-date=20 Augustus 2011 |url-status=dead}}</ref> === Separatisme === Die Stille Rewolusie het egter ook 'n nuwe nasionalisme teweeggebring wat nie meer op tradisionele waardes gegrond was nie. Verskeie separatistiese bewegings het ontstaan, waarvan sommiges militant was. Die Front de libération du Québec (FLQ) het tussen 1963 en 1970 meer as 200 bomaanvalle en bankrowe gepleeg met die doel om die provinsie in 'n [[Marxisme|Marxistiese]] staat te omskep. Die vlaag van terreur het uitgeloop op die Oktoberkrisis en die kortstondige instelling van 'n noodtoestand deur die federale regering.<ref name="Bundesheer" /> Gevolglik is die FLQ verpletter. Daarteenoor het die [[Parti Québécois]] onder [[René Lévesque]] Quebec vreedsaam na onafhanklikheid probeer neem. Van 1976 af het hulle vir die eerste keer die provinsiale regering gevorm. Reeds twee jaar vroeër het Frans die enigste [[amptelike taal]] geword, maar eers die Handves van die Franse taal het in 1977 Engels uit die alledaagse lewe verdring. Tydens die Quebec-onafhanklikheidsreferendum op 20 Mei 1980 het 59,6% van die stemgeregtigdes ook om ekonomiese redes onafhanklikheid verwerp.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/quebec-referendum-1980|title=Québec Referendum (1980)|publisher=The Canadian Encyclopedia|author=R. Hudon, Dominique Millette, Maude-Emmanuelle Lambert|date=6 Maart 2017|accessdate=18 April 2025}}</ref> Maar die provinsie het ook nooit die 1982-grondwet goedgekeur wat deur [[Pierre Trudeau]] geïnisieer is nie. Die federale regering se pogings om Québec met die Meechmeer-ooreenkoms en die Charlottetown-ooreenkoms as 'n "afsonderlike samelewing" te erken, het in onderskeidelik 1989 en 1992 misluk. In 1994 het die Parti Québécois weer aan bewind gekom en 'n tweede onafhanklikheidsreferendum geïnisieer. Dit het in 1995 naelskraap misluk met 50,58% nee teenoor 49,42% ja.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/quebec-referendum-1995|title=Québec Referendum (1995)|publisher=The Canadian Encyclopedia|author=Gerald L. Gall, Dominique Millette, Maude-Emmanuelle Lambert|date=4 Maart 2015|accessdate=18 April 2025}}</ref> Later het aan die lig gekom dat die Federaliste nege keer soveel geld aan die stemveldtog bestee het as die Separatiste, waaronder staatsgeld. Die federale regering het ook die referendum beïnvloed deur die aantal inburgerings voor die stemming te verhoog.<ref>{{de}} Martin Pabst: ''Québec – selbstbewusste frankophone Nation in Kanada zwischen föderaler Partnerschaft und Souveränität.''</ref> In 1998 het die Hooggeregshof van Kanada in ''Renvoi relatif à la sécession du Québec'' beslis dat 'n provinsie nie eensydig sy onafhanklikheid kan verklaar nie. Op inisiatief van die konserwatiewe eerste minister [[Stephen Harper]] het die Kanadese Laerhuis op 27 November 2006 die Québécois as 'n "nasie binne 'n verenigde Kanada" erken. Volgens Harper bevraagteken dit nie Kanada se eenheid nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20061127/quebec_motion_061127/20061127?hub=TopStories |title=House of Commons passes Quebec nation motion |publisher=CTV Television Network |date=27 November 2006 |accessdate=9 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090709142022/https://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20061127/quebec_motion_061127/20061127?hub=TopStories |archive-date=9 Julie 2009 |url-status=dead}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.kanada-studien.org/wp-content/uploads/2015/03/zks_2015_3_Lammert_Vormann.pdf |title=New Chances for Accommodation: Has Québécois Separatism Run its Course? |publisher=Zeitschrift für Kanada-Studien |author=Christian Lammert, Boris Vormann |pages=45–62 |date=2015 |accessdate=18 April 2025}}</ref> == Ekonomie == [[Lêer:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|duimnael|Die hoofkantoor van die ''Banque de Montréal (BDM)'' in Place d'Armes]] Die provinsie beskik oor 'n pos-moderne ekonomie wat 'n gemaklike handelsoorskot handhaaf. Ingevolge die vrye handel-ooreenkoms met die Verenigde State in [[1987]] het Quebec se uitvoere, waarvan sowat 85 persent vir die VSA-mark bestem is, aansienlik gestyg. In [[2002]] het Quebec produkte en dienste ter waarde van 83,4 miljard VSA-dollar ingevoer, terwyl sy uitvoere tot 92,2 miljard VSA-dollar gestyg het. Die bruto geografiese produk per capita was in 2002 27&nbsp;601 VSA-dollar. Die vallei van die Saint-Laurentrivier is 'n vrugbare landbougebied vir vrugte, groente en graan. Quebec is die belangrikste produsent en uitvoerder van [[esdoringstroop]]. Veeteelt is 'n verdere basis van die landbou. Groot [[natuurlike hulpbron]]ne en bloeiende [[nywerheid|nywerhede]] verseker dat die inwoners van Quebec tot die welvarendstes wêreldwyd behoort. Quebec se [[bosbou]], waterkragsentrales, elektroniese, telekommunikasie, lug- en ruimtevaartnywerheid is beduidende uitvoerders, veral na die VSA. Die hoëtegnologie-bedrywe in Montreal sluit lugvaartondernemings soos die [[straler]]-vervaardiger ''Bombardier'', die stralerenjin-vervaardiger ''Pratt and Whitney'' en die vlugnabootser-vervaardiger ''CAE'' in. Hierdie wêreldbekende ondernemings en talle toeleweringsbedrywe maak van Quebec se lugvaartnywerheid die vierde grootste wêreldwyd. == Regering en politiek == [[Lêer:François Legault (2022).jpg|duimnael|upright|links|Die premier van Quebec, François Legault (2022)]] [[Lêer:Québec - Hôtel du Parlement.jpg|duimnael|''L'Assemblée nationale du Québec'', die parlement van Quebec, vergader in die ''Hôtel du Parlement'' te Quebecstad]] [[Lêer:Salle Assemblee nationale Quebec.jpg|duimnael|Die parlementsaal]] Quebec se regeringstelsel is geskoei op die Britse Westminster-stelsel, met 'n eenkamerparlement, die Nasionale Vergadering van Quebec (''Assemblée nationale du Québec''). Die 125 afgevaardigdes word in 125 kiesafdelings volgens die meerderheidskiesstelsel verkies. Die voorsitter van dié party, wat die meeste setels in 'n verkiesing gewen het, word as eerste minister (''premier ministre'') aangewys, net soos die lede van die Ministersraad (kabinet). Die vise-goewerneur mag die parlement na konsultasie met die eerste minister binne 'n bepaalde tydperk van maksimaal vyf jaar ontbind en 'n nuwe verkiesing uitskryf. Tot en met 1968 was daar 'n tweede kamer van die parlement, die Wetgewende Raad, met benoemde lede. Quebec was die laaste Kanadese provinsie wat sy tweede parlementskamer afgeskaf het. Die amp van eerste minister word sedert 23 April 2014 deur Philippe Couillard beklee nadat sy Liberale Party (''Parti libéral du Québec, PLQ'') met 41,5 persent van die uitgebragte stemme 'n oorwinning in die provinsiale verkiesing behaal en sewentig setels in Quebec se parlement, die Nasionale Vergadering, het. Die vorige regering is tussen 2012 en 2014 deur die separatistiese ''Parti Québécois (PQ)'' met 54 setels in die parlement as 'n minderheidsregering gevorm. Naas die Liberale Party is die sosiaal-demokratiese ''PQ'' met 30, die konserwatiewe ''Coalition Avenir Québec'' ("Koalisie Toekoms Quebec") met 22 en die links-alternatiewe ''Québec solidaire'' met drie setels in die Nasionale Vergadering verteenwoordig. Die huidige adjunkgoewerneur en verteenwoordiger van koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] as staatshoof is Manon Jeannotte. Volgens die Kanadese grondwet word Quebec met 75 setels in die Kanadese Laerhuis en 24 setels in die Senaat verteenwoordig. Die provinsiale verteenwoordigers is lede van partye wat net op federale vlak in die politieke lewe meeding, maar nie by die provinsiale politiek betrokke is nie. == Kookkuns == [[Lêer:Schwartz smoked meat montreal.JPG|duimnael|links|Montreal-styl gerookte vleis van Schwartz in Montreal]] [[Lêer:Yulelog.jpg|duimnael|'n Tradisionele ''bûche de Noël'']] Naas sy natuurskoon en ryk kulturele erfenis is dit Quebec se gastronomiese tradisies wat van die provinsie 'n gewilde trekpleister vir Noord-Amerikaanse en oorsese fynproewers maak. Ondanks sterk Italiaanse, Asiatiese, Midde-Oosterse en Amerikaanse invloede is Quebec se eetgewoontes diep gewortel in die kookkuns van sy Franse moederland. Die 17de eeuse setlaars, wat hulle in die destydse Nieu-Frankryk gevestig het, het hul tradisionele kookgereedskap – kookpotte en -panne wat van gietyster gemaak is – saamgebring waarin eenvoudige plattelandse kos berei is. Hierdie tradisie is later ook deur Ierse immigrante gedeel. Die lewe in 'n vreemde omgewing is vir die eerste setlaars verder bemoeilik deur Quebec se lang en bitter koue winters. Daar was baie monde om te voed, maar min kos beskikbaar. Die vroeë Kanadese het die voorkeur gegee aan kos met 'n hoë voedingswaarde, soos in Quebec se gunstelingdisse steeds weerspieël word. Die meeste gesinne het die tradisionele resepte van hul voorvaders bewaar om hulle aan nuwe generasies oor te dra. So is ''tourtières'' en ''ragouts'' (bredies), ''pâtés'' (pasteie) en ''terrines'', ''soupes'' (soos die ''soupe aux pois'' of ertjiessop), ''tartes'' (soos die ''tarte au sucre'' of suikertert) en ''galettes'' bo aan die lys – geregte wat hul oorsprong in die noordweste van Frankryk het en daar al sedert die 15de eeu voorgesit is. Dié gunstelingdisse word in Quebec steeds op feesdae en vir gesins- en kleingroepbyeenkomste berei. ''Tourtières'' is die gewildste klaargemaakte kos wat dwarsdeur die jaar in winkels te koop aangebied word. ''Pâtés'' en ''terrines'' is 'n vaste bestanddeel van onthaaletes. 'n Groot verskeidenheid terte en ander gebak is in bakkerye te koop, met die tradisionele Kersfeeskoek ''bûche de Noël'' – met sjokolade-botterroom en versierings wat dit op 'n ''yule log'' laat lyk – as die kulinêre hoogtepunt van Kersaand. Ander merkwaardige kookmetodes, wat hul oorsprong in 15de eeuse Frankryk het, is die gebruik van kruie en speserye soos kaneel en naeltjies vir vleisgeregte; die gebruik van gesoute kruie; vleisaftreksels wat van bene gekook word; die gebruik van brood en broodkrummels in baie resepte; die gewoonte om broodpoedin of Franse braaibrood van ou brood te berei; die gebruik van geroosterde meel as spesery en as verdikker; die gebruik van gedroogde groentes vir tradisionele sopdisse soos ertjiessop; die vermenging van vars en gedroogde vrugte in nageregte soos appel-en-rosyntjiestert en dadeltert; en die gebruik van heuning en neute as spesery in nageregte.<ref>{{en}} Julian Armstrong: ''Made in Quebec. A Culinary Journey''. Kindle-uitgawe. HarperCollins e-books 2014, pos. 71</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{fr}} {{en}} [http://www.quebec.ca/ ''Amptelike webwerf van die Regering van Quebec (Gouvernement du Québec)''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Quebec-province|title=Quebec|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=18 April 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/quebec|title=Quebec|publisher=The Canadian Encyclopedia|accessdate=18 April 2025}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Quebec}} * {{en}} [https://www.bonjourquebec.com/en-ca ''Bonjour Québec''] ; Musiek ---- * {{en}} [https://jsis.washington.edu/canada/resources/music-collection/quebecois-music/ ''University of Washington – Canadian Studies Center: Québécois Music''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115233800/https://jsis.washington.edu/canada/resources/music-collection/quebecois-music/ |date=15 Januarie 2020}} ; Demografie en wetenskaplike genealogie ---- * {{en}} [https://www.discovermagazine.com/the-sciences/the-genomic-heritage-of-french-canadians ''Discover Magazine, 24 Januarie 2011: The genomic heritage of French Canadians''] * {{en}} [https://www.cbc.ca/2017/canadathestoryofus/most-french-canadians-are-descended-from-these-800-women-1.4029699 ''CBC – Canada: The Story of Us: Most French Canadians are descended from these 800 women]'' {{Geografiese ligging | Senter = [[Lêer:Flag of Quebec.svg|20px]] Quebec | Noord = [[Lêer:Flag of Nunavut.svg|20px|raam]] [[Nunavut]] | Noordoos = [[Labradorsee]] • {{vlagland|Groenland}} ({{vlagland|Denemarke}}) | Oos = [[Lêer:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|20px]] [[Newfoundland en Labrador]] | Suidoos = [[Lêer:Flag of New Brunswick.svg|20px]] [[Nieu-Brunswyk]] • [[Lêer:Flag of Nova Scotia.svg|20px|raam]] [[Nova Scotia]] • [[Golf van Sint-Laurens]] | Suid = {{vlagland|Verenigde State}} | Suidwes = [[Lêer:Flag of Ontario.svg|20px]] [[Ontario]] | Wes = [[Lêer:Flag of Nunavut.svg|20px|raam]] [[Nunavut]] • [[Lêer:Flag of the Province of Manitoba.svg|20px]] [[Manitoba]] • [[Hudsonbaai]] | Noordwes = [[Lêer:Flag of Nunavut.svg|20px|raam]] [[Nunavut]] }} {{Navigasie indeling Kanada}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Quebec| ]] f5s5yexjsnlhrtn272eoal2g2ecg3cu 0 7174 2908168 2692839 2026-05-30T19:00:07Z SpesBona 2720 Bygewerk 2908168 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | naam = Wikimedia Commons | logo = Commons-logo.svg | skermkiekie = Commons screenshot.png | tipe = [[Wiki]] | taal = Meertalig, hoofsaaklik Engels | registrasie = Opsioneel | eienaar = [[Wikimedia-stigting]] | outeur = Die gemeenskap | opgerig = [[7 September]] [[2004]] | status = Aktief | url = http://commons.wikimedia.org/ }} Die '''''Wikimedia Commons''''' (ook bekend as die "Commons" of "Wikicommons") is 'n versameling [[Oopbroninhoud|vrye]] beelde, opnames en ander multimedialêers. Dit is 'n projek van die ''[[Wikimedia-stigting]]''. Lêers wat by hierdie versameling opgelaai word kan deur al die ander Wikimediaprojekte gebruik word, insluitende [[Wikipedia]], [[Wikibooks]] en [[Wikinews]]. == Hoe om beelde te gebruik == Beelde wat opgelaai is na Wikimedia Commons kan deur al die ander Wikimedia projekte gebruik word; die sintaks is dieselfde as vir plaaslike beelde. Indien 'n plaaslike beeld met dieselfde naam reeds bestaan, sal dit gebruik word, andersins sal die een vanuit Commons gelaai word. == Geskiedenis == [[Lêer:Commons Growth.svg|duimnael|links|Groei van Wikimedia Commons. Lêernommers met verloop van tyd.]] Die projek is op 7 September 2004 gestig. Teen November 2004 het dit reeds die mylpaal van 10&nbsp;000 opgelaaide medialêers bereik. Dit was ook die eerste Wikimedia-projek wat weergawe 1,4 van die [[MediaWiki]]-sagteware gebruik het. == Tale == Die hooftaal vir die Commons is [[Engels]], maar die koppelvlak kan via gebruikersvoorkeure verander word om enige ander taal te gebruik (insluitend [[Afrikaans]]). Verder word sommige van die bladsye ook na ander tale vertaal. == Kopiereg == Sedert 2004 laat Wikimedia Commons nie meer lêers toe wat onder nievrye lisensies vrygestel word nie, insluitend lisensies wat kommersiële gebruik van die materiaal beperk, asook media wat onder [[billike gebruik]] val. Lisensies wat toelaatbaar is sluit in [[GNU-lisensie vir vrye dokumentasie|GFDL]], [[Creative Commons-lisensie|Creative Commons]] (slegs sekeres) en [[publieke domein]]. == Fotogalery == <gallery mode='packed' heights='130' caption='Beeld van die jaar'> Lêer:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2006|Beeld van die jaar 2006]]: [[Aurora (astronomie)|Poolligte]] oor die Bear Lake in [[Alaska]] ([[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]) – soos gesien op 18 Januarie 2005. Lêer:Broadway tower edit.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2007|Beeld van die jaar 2007]]: Die [[Broadway-toring]] is 'n siergebou wat uit 1797 dateer en geleë is op Broadway-heuwel naby die dorpie Broadway, in [[Worcestershire]], [[Engeland]], in die Cotswolds. Die toring se basis is 312 meter bo seespieël en die toring self is 17 meter hoog. Op 'n mooiweersdag kan dertien [[graafskappe van Engeland]] van die bokant van die toring gesien word. Die uitsig sluit in die [[Severn]]-vallei tot by die [[Wallis|Walliese]] berge. Lêer:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2008|Beeld van die jaar 2008]]: Twee [[perd]]e (''Equus ferus caballus'') op die Bianditz-berg in [[Navarra]], [[Spanje]], met die Aiakoberg in die agtergrond. Lêer:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2009|Beeld van die jaar 2009]]: 'n [[Sikhisme|Sikh]]-pelgrim naby die Goue Tempel (Harmandir Sahib) in [[Amritsar]], [[Indië]]. Lêer:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2010|Beeld van die jaar 2010]]: 'n [[Laser]] word gestuur tot die sentrum van die [[Melkweg]] vanuit die koepel Yepun van die [[Paranalsterrewag]] op die gelyknamige berg in [[Chili]]. Lêer:Lake Bondhus Norway 2862.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2011|Beeld van die jaar 2011]]: Die Bondhusmeer in [[Noorweë]]. Lêer:Pair of Merops apiaster feeding.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2012|Beeld van die jaar 2012]]: Twee [[Europese byvreter]]s (''Merops apiaster'') in die [[Frankryk|Franse]] department [[Ariège]]. Lêer:Glühwendel brennt durch.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2013|Beeld van die jaar 2013]]: Die [[wolfram]]draad brand met ’n [[vlam]] in die [[gloeilamp]]. Lêer:A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2014|Beeld van die jaar 2014]]: Twee Julia-skoenlappers (''Dryas Iulia'') drink die trane van skilpaaie (''Podocnemis expansa''?) in [[Ecuador]]. Lêer:Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2015|Beeld van die jaar 2015]]: [[Pluto]] in donkerder kleure om sy eienskappe duideliker te vertoon, soos waargeneem deur [[Nasa]] se [[New Horizons]]-ruimtetuig op 14 Julie 2015. Lêer:Jubilee and Munin, Ravens, Tower of London 2016-04-30.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2016|Beeld van die jaar 2016]]: Jubilee en Munin, twee van die [[Londense Tower]] se [[kraai]]e, soos op 30 April 2016. Lêer:Perereca-macaco - Phyllomedusa rohdei.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2017|Beeld van die jaar 2017]]: ''Phyllomedusa rohdei'' is 'n [[spesie]] in die [[Familie (verwantskap)|familie]] van boompaddas en is deur 'n oranje-pers-kleuring in die lies gekenmerk. In die prentjie wedywer twee mannetjies vir 'n tak en een klim oor die ander. Lêer:Evolution of a Tornado.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2018|Beeld van die jaar 2018]]: Saamstelling van agt foto's wat die ontstaan van 'n [[tornado]] noord van Minneola in die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstaat]] [[Kansas]] verduidelik, soos op 24 Mei 2016. Lêer:Mud Cow Racing - Pacu Jawi - West Sumatra, Indonesia.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2019|Beeld van die jaar 2019]]: Twee bulle hardloop terwyl die jokkie hulle vashou tydens 'n ''pacu jawi'' ([[Minangkabau]] vir: "bulwedloop"), 'n tradisionele bulwedloop in Tanah Datar, Wes-[[Soematra]], [[Indonesië]], 2015. Lêer:Alcedo atthis - Riserve naturali e aree contigue della fascia fluviale del Po.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2020|Beeld van die jaar 2020]]: 'n [[Ysvoël]] (''Alcedo atthis'') vang 'n vis in die [[Po (rivier)|Porivier]], [[Piëmont]], [[Italië]]. Lêer:Holy SURP Hovhannes Church.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2021|Beeld van die jaar 2021]]: Die Sint Johannes-kerk in Sohrol is 'n 5de of 6de eeuse Armeense Katolieke kerk in Sohrol, Shabestar, [[Iran]]. Lêer:Phalacrocorax carbo, Egretta garzetta and Mareca strepera in Taudha Lake.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2022|Beeld van die jaar 2022]]: 'n [[Witborskormorant]] (''Phalacrocorax carbo''), 'n [[kleinwitreier]] (''Egretta garzetta'') en 'n [[kraageend]] (''Mareca strepera'') op die Taudaha-meer naby [[Katmandoe]], [[Nepal]]. Lêer:Incense in Vietnam.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2023|Beeld van die jaar 2023]]: [[Wierook]]stokkies word in Quang Phu Cau, [[Viëtnam]], opgestel om te droog. Lêer:Campamento de ganado de la tribu Mundari, Terekeka, Sudán del Sur, 2024-01-29, DD 242.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2024|Beeld van die jaar 2024]]: 'n Mundari-man poleer die horings van een van sy Watusi-koeie met 'n mengsel van koei-urine en as as 'n rituele en beskermende praktyk in 'n tydelike beeskamp in Terekeka, Suid-Soedan. Lêer:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 29.jpg|[[Commons:Commons:Picture of the Year/2025|Beeld van die jaar 2025]]: Skade aan residensiële geboue in die Rimal-woonbuurt van [[Gasa]]-stad, veroorsaak deur 'n [[Israel]]iese lugaanval op 9 Oktober 2023 tydens die [[Israel-Hamas-oorlog]], twee dae ná die [[Hamas]] se grootskaalse aanval op Israeliese burgerlikes naby die [[Gasastrook]]. </gallery> == Eksterne skakels == * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad Wikimedia Commons se Afrikaanse tuisblad] {{Navigasie Wikimedia}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wikimediaprojekte]] 3o6ek2j73s6jtell21qrunls1w3rvry 0 9659 2908237 2886306 2026-05-31T05:55:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908237 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Islamitiese Republiek Iran |volle_naam = <small>جمهوری اسلامی ايران<br />''Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān'' ([[Persies]])</small> |algemene_naam = Iran |beeld_vlag = Flag of Iran.svg |beeld_wapen = Emblem of Iran.svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Iran (orthographic projection).svg |leuse = استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی<br />''Esteqlāl, Āzādi, Jomhuri-ye Eslāmi''<br /><small>(''[[Persies]] vir: "Onafhanklikheid, vryheid, Islamitiese Republiek"'')</small><ref>{{en}} {{cite book| author=Jeroen Temperman| title=State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance| url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&pg=PA87| year=2010| publisher=BRILL| isbn=90-04-18148-2| pages=87}}</ref> |volkslied = مهر خاوران<br />''Mehr-e Xāvarān''<br /><small>(''Persies vir: "Die oostelike son"'')</small><br /><center>[[Lêer:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga]]</center> |amptelike_tale = [[Persies]] |hoofstad = [[Teheran]] {{Koördinate|35|41|N|51|25|O}} |latd = 35 |latm = 41 |latNS = N |longd = 51 |longm = 25 |longEW = O |grootste_stad = Teheran |regeringsvorm = Unitêre [[Teokrasie|teokratiese]]<br />[[Islam]]itiese [[republiek]] |leiertitels = <br />• Opperleier<br />• [[President]]<br />• [[Adjunkpresident]] |leiername = [[Mojtaba Chamenei]]<br />[[Masoud Pezeshkian]]<br />[[Mohammad Reza Aref]] |oppervlak_rang = 19^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;648&nbsp;195<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|title=Iran|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Augustus 2024|archive-date= 7 Januarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107025844/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 636&nbsp;372 |persent_water = 1,63 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=2 Augustus 2024}}</ref> |bevolking_skatting = 88&nbsp;386&nbsp;937<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 17^de |bevolking_sensus = 77&nbsp;176&nbsp;930<ref>{{fa}} [http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13911203000204 farsnews.ir: جمعیت ایران به ۷۷.۱ میلیون نفر رسید] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330184034/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13911203000204 |date=30 Maart 2014 }}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2013 |bevolkingsdigtheid = 53,6 |bevolkingsdigtheidmi² = 138,9 |bevolkingsdigtheidrang = 132^ste |BBP_PPP = $1&nbsp;855&nbsp;miljard<ref name="imf1">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=429,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Islamic Republic of Iran |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=2 Augustus 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 19^de |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $21&nbsp;220<ref name="imf1" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 78^ste |BBP = $464,181&nbsp;miljard<ref name="imf1" /> |BBP_rang = 34^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $5&nbsp;310<ref name="imf1" /> |BBP_per_kapita_rang = 113^de |onafhanklikheidstipe = Vereniging<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Iran|title=Iran|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Augustus 2024}}</ref> |onafhanklikheidsgebeure = • [[Mede|Mediese Ryk]]<br />• [[Achaemenidiese Ryk]]<br />• [[Sassanidiese Ryk]]<ref>{{en}} Alireza Shapur Shahbazi (2005), ''The History of the Idea of Iran'', in Vesta Curtis ed., Birth of the Persian Empire, IB Tauris, [[Londen]], bl. 108</ref><br />• [[Safawidiese Ryk]]<br />• Islamitiese Republiek<br />• Huidige grondwet<br />• Grondwetlike wysiging |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[625 v.C.]]<br />[[550 v.C.]]<br />[[224]]<br />[[1501]]<ref>{{en}} {{cite book|author=Andrew J. Newman|title=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire|url=http://books.google.com/books?id=afsYCq1XOewC|accessdate=21 Junie 2013|date=21 April 2006|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-667-6}}</ref><br />[[1 April]] [[1979]]<br />[[24 Oktober]] [[1979]]<br />[[28 Julie]] [[1989]] |MOI = {{wins}} 0,780<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=2 Augustus 2024}}</ref> |MOI_rang = 78^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 34,8<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IR |title=Gini index – Iran, Islamic Republic |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Augustus 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Rial]] (<big>ريال</big>) |geldeenheid_kode = IRR |land_kode = IR |tydsone = IRST |utc_afwyking = [[UTC+03:30|+03:30]] |tydsone_somer = Iranse Somertyd |utc_afwyking_DST = [[UTC+04:30|+04:30]] |internet_domein = [[.ir]]<br />[[ایران.]] |skakelkode = 98 |voetskrif = }} '''Iran''' ([[Persies]]: ایران‬, ''Irān'', [ʔiːˈɾɒːn], {{Audio|Fa-ir-Iran.ogg|luister}}), amptelik die '''Islamitiese Republiek Iran''' (جمهوری اسلامی ایران, ''Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān'', {{Audio|Fa-ir-JEI (1).ogg|luister}}), is 'n [[land]] in die [[Midde-Ooste]], wat deur [[Azerbeidjan]], [[Armenië]] en [[Turkmenistan]] in die noorde, [[Pakistan]] en [[Afghanistan]] in die ooste en [[Turkye]] en [[Irak]] ([[Koerdistan]]) in die weste begrens word. Die land het vroeër in die Westerse lande as Persië bekendgestaan. Met 'n oppervlakte van meer as 1,6 miljoen km² is Iran die 19de grootste land ter wêreld met 'n etnies diverse bevolking van 82 miljoen. Dit bevat 'n wye verskeidenheid landskapsvorme, maar bestaan oorwegend uit bergagtige landskappe en woestyne. So is dit juis die randstreke van Iran waar die grootste deel van die bevolking saamgetrek is en wat die grootste bydrae tot die land se bruto binnelandse produk lewer: * die kusgebied langs die [[Kaspiese See]] in Noordwes-Iran met sy [[vissery]]bedryf, [[rys]]lande en [[tee]]plantasies; * Khoezestan in Suid-Iran met sy olievelde en [[suiker]]plantasies; * die Azerbeidjan-streek van Wes-Iran met sy graanlande; en * Oos-Iran met sy florerende vrugtebedryf in die oases van Khorastan en Seistan. [[Lêer:Dasht-e Lut Dust Storm Iran TMO 2010023 lrg.jpg|duimnael|links|'n Reusagtige stofstorm woed in die Lut-woestyn]] [[Lêer:View from Khaju Bridge.jpg|duimnael|links|Die verborge skoonheid van Iran: Khaju-brug in [[Isfahan]]]] Daartussen lê die Kavir- en Lut-woestyn en die bergreekse langs Iran se grense: die uitgestrekte groen [[Zagros]]-bergreeks en -plato in die weste vorm 'n natuurlike grenslyn met Irak; in Noord-Iran toring die ruwe, [[sneeu]]bedekte [[Elboers]]-berge tussen die kusvlakte van die Kaspiese See en die Sentrale Hoogland uit; langs die Persiese Golfkus in die suide word die Makran-bergketting in die gelyknamige halfwoestyn aangetref; en in Oos-Iran word die landskapsvorme deur die mees westelike uitlopers van die [[Hindoekoesj]]-gebergte oorheers. Geologies lyk Iran se berglandskappe op 'n reuse skottel wat onderstebo gekeer is. Hierdie reliëf veroorsaak uitsonderlike klimaattoestande. So ontvang nedersettings, wat wél op dieselfde breedtegraad, maar aan weerskante van 'n bergreeks geleë is, ongelyke vlakke van reënval. Dezful, wat in die westelike deel van die Zagros-reeks op 143 meter bo seevlak geleë is, kry gemiddelde jaarlikse neerslae van 358 millimeter, terwyl Isfahan, wat op die oostelike Zagros-plato geleë is, net 108 millimeter kry. Die groot woestynbekkens is selfs nog droër; hulle is 'n wêreld van uiterstes wat diere en plante min kanse vir oorlewing bied. Stede in die binneland is op 'n gesofistikeerde netwerk van tonnels en kanale aangewese om ondergrondse watervoorrade te ontgin. Hierdie voorrade word deur damme soos dié van Dezful in die Dezrivier aangevul. Iran, waar een van die oudste beskawings ontstaan het, het van oudsher sy onafhanklikheid gehandhaaf, alhoewel die land tydelik onder Britse, Russiese en Amerikaanse invloed gestaan het. Die Westersgesinde, outoritêre, maar ook sekulêre monargistiese bewind van [[Mohammad Reza Pahlavi|Mohammad Reza Sjah Pahlavi]] is in die [[Irannese Rewolusie]] van 1979 omvergewerp. Die nuwe geestelike leier, [[ajatolla]] [[Ruhollah Khomeini]], het as integrasiefiguur van 'n breë opposisiebeweging gedien waarin uiteenlopende politieke groepe verenig is. Interne magstryde en die oorlog met [[Iran-Irakse Oorlog|Irak]], wat in September 1980 met 'n Irakse aanval begin het en agt jaar sou voortduur, het uiteindelik 'n unieke hibriede politieke bedeling laat ontstaan met 'n Grondwet waarin republikeins-demokratiese en teokraties-outoritêre elemente verenig is, alhoewel die politieke lewe tans deur die laasgenoemde oorheers word.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/internationales/asien/iran/40110/das-politische-system ''Bundeszentrale für politische Bildung (bpb): Die Islamische Republik Iran'']</ref> Ondanks sy ideologiese teenstrydighede, binne- en buitelandse krisisse, 'n groeiende opposisiebeweging (die sogenaamde Groen Beweging) en die interne rigtingstryd in die heersende politieke en godsdienstige kringe is die politieke ontwikkeling van die Islamitiese Republiek van Iran, soos dit sedert 1979 bekendstaan, in die eerste drie dekades van sy bestaan deur betreklike stabiliteit gekenmerk. Alhoewel Iran steeds onder die ontwikkelende lande gereken word, het dit 'n hoogs gesofistikeerde tegnologiebedryf ontwikkel en beskik daarnaas oor die grootste reserwes van aardgas en die wêreld se vierde grootste bekende reserwes ru-olie. Danksy sy ekonomiese en strategiese ligging het Iran tot 'n streeksmoondheid in die Midde-Ooste ontwikkel. Terwyl Iran nie daarin geslaag het om sy model van 'n Islamitiese republiek ook vir ander lande met 'n Moslembevolking aantreklik te maak nie, deel die land sekere ooreenkomstige kenmerke met Arabiese state soos [[Tunisië]] en [[Egipte]] wat 'n skielike politieke omwenteling in die sogenaamde [[Arabiese Lente]] ondergaan het: 'n goed opgeleide generasie van jong mense wat skraal kanse het om werk te kry, salarisse en lone wat nie tred kan hou met die stygende inflasie nie, en miljoene mense wat onder die broodlyn leef. Net soos in ander lande is daar 'n klein bolaag van welvarendes wat hulself van die aspirasies van die menigte vervreem het. == Landsnaam == [[Lêer:Mappa di Eratostene.jpg|duimnael|Moderne rekonstruksie van Eratosthenes se ou wêreldkaart van omtrent 200 v.C. wat die name ''Ariana'' en ''Persis'' gebruik]] Die plaaslike bevolking het van oudsher na die land as ''Iran'' verwys, 'n afkorting van die Middel-Persiese ''Eran Sjar''. Die huidige Persiese landsnaam ''Iran'' (ایران) is afgelei van die Proto-Iranse term ''Aryānā'' en die Oud-Iranse ''Aryānām Xšaθra'' wat albei "Land van die Ariërs" beteken. Die term ''Ērān'' kom in 'n 3de eeuse inskripsie uit die [[Sassanidiese Ryk]] voor, terwyl die [[Partiese Ryk|Partiese]] teksgedeelte in hierdie inskripsie die Partiese term ''aryān'' gebruik om na Iraniërs te verwys. Daarenteen is in die westerse wêreld van oudsher tot in die 20ste eeu na Iran as ''Persië'' verwys, hoofsaaklik weens die invloed van [[Grieke|Griekse]] skrywers wat die land ''Persis'' (Περσίς) of "Land van die [[Perse]]" genoem het.<ref>{{de}} Mahmoud Rashad: ''Iran: Geschichte, Kultur und lebendige Traditionen – antike Stätten und islamische Kunst in Persien.'' Keulen: DuMont 2006, bl. 9</ref> Persis (Pars) was die kernland van die Achemeniede wat in die 6de eeu v.C. die eerste groot [[Persiese Ryk]] gestig het. Met ''Pars'' of ''Persis'' is hier veral na die huidige provinsie Fars rondom die stad Sjiraz verwys waarvan ook die naam فارسی (''Farsi'') vir die Persiese taal afgelei is. In 1935 het Rezā Shāh die wêreldgemeenskap gevra om na die land liewer as ''Iran'' te verwys. Sedert die Irannese Rewolusie van 1979 is die amptelike naam van die land "Islamitiese Republiek van Iran". == Geologie == [[Lêer:ZagrosFTB.png|duimnael|Die breuksone tussen die Arabiese en die Irannees-Eurasiese plaat loop deur die Zagros-bergreeks]] Volgens baie geoloë het Iran se landmassa oorspronklik deel uitgemaak van die oertydse vasteland van [[Gondwanaland]]. Gondwana-Iran was dus aanvanklik in die gebied tussen die huidige [[Somalië]] en Iran geleë en het eers daarna na sy huidige ligging begin beweeg. 'n Landstrook in Noord-Iran het reeds tussen 220 en 250 miljoen jaar deel uit van die Eurasiese vasteland. Maar eers nadat 'n deel van die oertydse Tethys-oseaan, wat suid daarvan geleë was, sowat 80 tot 100 miljoen jaar gelede van die res van die see afgesny is, is die hele Iranse plaat met [[Eurasië]] verbind. Die Arabiese en Afrikaplaat druk sedertdien teen die Iranse plaat, 'n [[Plaattektoniek|tektoniese proses]] wat 40 tot 50 jaar gelede die groot bergreekse van Sentraal-Iran gevorm het. Daarnaas skuif dele van die oertydse seebodem noord van die [[Persiese Golf]] onder die Iranse plaat. In dié subduksiesone breek soutafsettings as soutkoepels na die aardoppervlak deur, terwyl die biologiese afsettings van klein diere en plante tans as ruolie ontgin word. Die botsing van die Arabiese en Iranse plate het volgens die platetektoniese teorie nie net die Iranse Zagros-bergreeks gevorm nie, maar word ook as die oorsaak van vulkaniese aktiwiteit en verwoestende aardbewings in groot dele van Iran beskou. == Geografie == [[Lêer:Iran BMNG.png|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Iran]] [[Lêer:Izadkhast caravanserail samanide.jpg|duimnael|'n Verlate [[karavanserai]] uit die Samaniede-tydperk naby Izadkhast]] Iran is een van die mees bergagtige lande. Sy bergagtige karakter was baie eeue lank 'n beslissende faktor in die politieke en ekonomiese geskiedenis van Iran. Die land se bergreekse omsluit uitgestrekte bekkens of plato's waar belangrike landboustreke en groot stedelike nedersettings geleë is. Tot en met die 20ste eeu, toe spoorlyne en grootpaaie dwarsdeur die bergreekse gebou is om Iran se [[metropool|metropole]] met mekaar te verbind, het die plato's min of meer afgesonderd van mekaar bestaan. Gewoonlik was daar in elke bekken of plato 'n groter stad wat as die middelpunt van 'n ingewikkelde ekonomiese netwerk met honderde dorpe in die omgewing gedien het. In hoër geleë bergstreke was die bevolking in stamgroepe georganiseer wat twee keer per jaar hul skaap- en boktroppe in groot seisoenstrekke na die tradisionele somer- en winterweidings geneem het. Weens die gebrek aan groot riviere, wat as waterweë sou kon dien, is goedere van eeue lank met karavane oor die bergpasse vervoer. Die bergagtige terrein het ook die toegang tot die kusgebiede van die [[Kaspiese See]] en die [[Persiese Golf]] bemoeilik. === Klimaat === Volgens sy geografiese besonderhede en sy reliëf kan Iran in vier groot klimaatsones ingedeel word: die kusgebiede aan die Kaspiese See in die noorde en aan die Persiese Golf in die suide, insluitende die provinsie Khoezestan; die Elboers- en Zagros-berggebiede; en die hoogland van Sentraal-Iran met sy bergreekse en bekkens. ==== Die Kaspiese Seegebied ==== [[Lêer:Sisangan National Forest.jpg|duimnael|links|Landskapstoneel in die Nasionale Sisangan-bodspark]] [[Lêer:Caspian see-Iran-1.jpg|duimnael|Sononder aan die Kaspiese See]] Die vrugbare kusgebiede aan die Kaspiese See, wat administratief aan die provinsies Gilan en Mazandaran behoort, is sowat 26 meter onder seevlak. Hierdie vugbare kusstrook met 'n wydte van maksimaal sestig kilometer is tussen die noordelike hellings van die Elboers-bergreeks en die see geleë. Winde en laedrukweerstelsels stuur reënwolke landinwaarts waar buie sak sodra hulle die Elboers bereik. Die jaarlikse reënval, wat in Gilan tussen 1&nbsp;600 en 2&nbsp;000 millimeter kan wees, neem in oostelike rigting gaandeweg af tot sowat 600 millimeter in Mazandaran. Die meeste neerslae word in die herfsmaande aangeteken. Matige winters en warm somers is kenmerkend vir die gebied met 'n gemiddelde jaarlikse temperatuur van 16&nbsp;°C, en dit ervaar relatief klein temperatuurverskille tussen die warmste (Julie met 'n gemiddeld van 26&nbsp;°C) en die koudste maand (Januarie met 8&nbsp;°C). Opvallend is dat noord van die Elboers selfs mure dikwels met gras bedek is, terwyl in Teheran, anderkant die berge, 'n glas water in die warm en droë somerlug binne enkele dae verdamp. Die groen landskappe van Noord-Iran is een van die belangrikste landboustreke in die Islamitiese Republiek waar tabak- en sitrusplantasies aangelê is en rys, tee, katoen, graan en olieplante verbou word. In die vlaktes en teen die laer berghellings het die vogtige, reënerige klimaat op plekke digte reënwoud laat ontstaan. Die Persiese woord vir hierdie oerwoud, ''djangal'', het as ''jungle'' en ''Dschungel'' ingang tot respektiewelik [[Engels]] en [[Duits]] gevind. In Iran se reënwoud word hoofsaaklik eike, beuke, olme, esdorings, vye- en ysterbome aangetref. Die digte onderbos, wat op plekke hoogtes van tot vyf meter kan bereik, bestaan naas [[varing]]s uit buxus-, granaatappel-, braambessie- en lourierkersstruike. Slinger- en [[klimplant]]e soos liane, wilde wingerdstokke en [[klimop]] maak die woud byna ondeurdringbaar. === Watervoorrade === [[Lêer:Lake Urmia, Iranian Azerbaijan.jpg|duimnael|Die Urmia-soutmeer in die Noordwes-Iranse provinsie Azerbeidjan]] [[Lêer:Tourists visit Meyghan Salt Lake in Winter.jpg|duimnael|Toeriste bring 'n besoek aan die Meyghan-soutmeer (provinsie Markazi) gedurende die wintertyd]] Iran is op twee na die land met die meeste mensgemaakte damme wat hier hoofsaaklik vir hidroëlektriese kraglewering en waterlewering opgerig word. Die hoeveelheid damme het in sommige streke egter rampsalige gevolge vir die natuurlike omgewing. In Noordwes-Iran het Unesco 'n terrein van 463&nbsp;000 hektaar rondom die Urmia-soutmeer, die grootste meer in Iran en die hele Midde- en Nabye Ooste, in 1976 tot biosfeerreservaat verklaar. Maar nadat veertig damprojekte langs die dertien riviere, wat as natuurlike watertoeloop vir die meer dien, verwesenlik is, het 85 persent van die meer opgedroog en sowat tien miljard ton sout agtergebly. 'n Ander ekologiese vraagstuk is die 18&nbsp;000 merendeels onwettige watergate wat rondom die meer geboor is. Intussen is sand- en soutstorms 'n ernstige probleem in die gebied. Om die Urmiameer te regenereer, word jaarliks drie miljard kubieke meter water benodig.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/politik/wassermangel-verscharft-sich ''Transparency for Iran, 23 Maart 2014: Wassermangel verschärft sich'']</ref> Dalende grondwatervlakke, wanbestuur en lang droogtes is die hoofredes vir die watertekort wat groot dele van Iran tans ly. Volgens amptelike statistieke het grondwatervlakke In 'n gebied van 100 miljoen hektaar (dus meer as die helfte van Iran se totale oppervlakte van 160 miljoen hektaar) het grondwatervlakke al drasties gedaal. Die druk op natuurlike waterhulpbronne, wat in sowat die helfte van Iran se waterbehoeftes voorsien, neem toe. Tans word hulle reeds oorbenut, en deskundiges vrees dat twaalf van Iran se dertig provinsies omstreeks 2050 volledig opgedroog sal wees. In die hoofstad Teheran daal die bodem intussen jaarliks met 360 millimeter – volgens die [[Europese Unie]] se omgewingsstandaarde word 'n daling van vier millimeter per jaar reeds as so ernstig beskou dat 'n krisiskommissie saamgestel moet word. Die owerhede in groot Iranse stede het intussen 'n beroep op die bevolking gedoen om die waterverbruik met 'n kwart te verminder. Hierdie maatreël sal egter geen oplossing vir die land se watervraagstuk kan bied nie aangesien 90 persent van die water in die landbousektor verbruik word. Verouderde besproeiingstelsels lei tot grootskaalse waterverspilling wat op sowat 60 persent beraam word. In die verlede is dikwels ook valse konsepte ontwikkel. So is in die regeringstyd van president Mahmoud Ahmadinejad seewater met 'n hoë soutgehalte uit die Kaspiese See na die woestyngebiede van Sentraal-Iran gepomp – teen 'n koste van ZAR20 miljard. Terwyl daar geen nuwe vrugbare landbougrond verkry is nie, het die water verdamp en groot hoeveelhede sout agtergelaat. Die projek is ná die verkiesing van president Rouhani in 2013 voorlopig gestaak. In Julie 2013 het Rouhani 'n kommissie van deskundiges saamgestel om 'n konsep vir volhoubare watergebruik te ontwikkel. === Historiese waterleidings en besproeiingstelsels === [[Lêer:Insideqanat.JPG|duimnael|'n Qanattonnel naby Isfahan. Vanweë hul hoogte van omstreeks 180 sentimeter is qanats maklik begaanbaar]] [[Lêer:20110102 Ice House (exterior) Meybod Iran.jpg|duimnael|'n Antieke Persiese yakhchal of yshuis in Meybod]] Een van die belangrikste tegniese prestasies van antieke Persiese ingenieurs dateer uit die eerste millennium v.C. – die qanats, 'n reeks van ondergrondse waterkanale en vertikale skagte wat deur skuins tonnels met mekaar verbind is. Grond- en bronwater, wat in die berggebiede volop was, is opgevang en na die droë plato van Sentraal-Iran gelei. In nedersettings is die water in reservoirs gestoor om die bewoners van [[drinkwater]] te voorsien en velde en vrugteborde te besproei. Aangesien qanats ondergronds aangelê is, het slegs klein hoeveelhede water in Iran se warm klimaat verdamp. Qanats is gewoonlik sowat een meter wyd met 'n maksimale hoogte van 180 sentimeter en lewer 'n gemiddeld van sestien liter water per sekonde op. Die gemiddelde lengte beloop vyftien kilometer, met enkele uitsonderings. So is die qanats, wat Yazd en Kerman van water voorsien, 70 kilometer lank. Die totale lengte van Iran se qanat-waterleidings word op 125&nbsp;000 kilometer beraam.<ref>{{de}} Rashad (2006), bl. 29</ref> Om 'n nuwe qanat aan te lê, is aanvanklik skagte met 'n diepte van sowat vyftig meter op afstande van vyftig meter gegrawe. Hulle was die uitgangspunte vir die bou van die kanale. Groot hope sand, wat tydens die boubedrywighede boontoe gedra is, dui die loop van die waterleiding aan. Die skagte is ná voltooiing van die qanats as lugtoevoer en toegang vir instandhoudingswerk gebruik. So moet modder en slik gereeld uit die qanats verwyder word. Aardbewings berokken dikwels skade wat herstel moet word. Qanats, wat gereeld onderhou word, het 'n lewensduur van sowat honderd jaar. Nog tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het sowat 35&nbsp;000 qanats alle woestynstreke van Iran, maar ook Teheran van water voorsien. Tans word die aantal qanats, wat in droë landsdele steeds in bedryf is, op sowat 20&nbsp;000 beraam. Qanats is dikwels met sogenaamde windvangers – skoorsteenagtige windtorings – gekombineer wat woonhuise van 'n gesofistikeerde lugverkoeling voorsien het. Omstreeks 400 v.C. het Persiese ingenieurs hierdie tegnologie selfs aangewend om gedurende midsomer ys in woestynstreke te stoor.<ref>{{en}} [http://www.eartharchitecture.org/index.php?/archives/1045-Yakhchal-Ancient-Refrigerators.html ''www.eartharchitecture.org: Ancient refrigerators'']</ref> == Geskiedenis == === Keiserryk Iran: Die Pahlavi-dinastie === [[Lêer:Rezashah.jpg|duimnael|links|upright|Reza Shah Pahlavi]] In 1921 het Reza Khan (wat homself later Reza Shah Pahlavi genoem het), 'n offisier in die Kosakkebrigade, die enigste gewapende mag in Iran, sy troepe ingespan om die regerende Qajar-dinastie in 'n staatsgreep omver te werp. Binne vier jaar het hy alle mag in die land in sy hande geneem en wet en orde herstel deur opstande te onderdruk. In 1925 is 'n spesiale vergadering byeengeroep wat Ahmad Shah, die laaste heerser van die Qajar-dinastie, ontset en Reza Khan Pahlavi as nuwe sjah benoem het. Reza Shah het ambisieuse planne uitgewerk om Iran te moderniseer. Hierdie planne het die grootskaalse industrialisering van die land, die verwesenliking van omvattende infrastruktuurprojekte, die bou van 'n nasionale spoorwegnetwerk wat alle landsdele met mekaar sou verbind, die daarstelling van 'n openbare onderwysstelsel, 'n hervorming van die Iranse regstelsel en die verskaffing van 'n verbeterde gesondheidsdiens behels. Reza Shah was daarvan oortuig dat 'n sterk sentrale regering met hoogs opgeleide personeel 'n voorvereiste vir die verwesenliking van sy moderniseringsplan was. So het hy honderde Iraniërs, waaronder sy eie seun, Europa toe gestuur om daar 'n opleiding te volg. In die tydperk tussen 1925 en 1941 het Reza Shah se ontwikkelingsplan van Iran 'n verstedelikte samelewing met 'n sterk nywerheidsbasis gemaak. Die nasionale openbare onderwyssektor het gou aanmerklike vordering getoon en die ontstaan van nuwe sosiale klasse bevorder, waaronder 'n professionele middelklas en 'n industriële werkersklas. Teen die middel van die 1930's het Reza Shah se onbuigbare, diktatoriale regeringstelsel ál meer teenstand gewek, veral by Iran se godsdienstige en intellektuele elites. In 1935 het Reza Shah 'n dekreet uitgereik waarvolgens Iran se departement van buitelandse sake buitelandse ambassades en sendings gevra het om na die land voortaan as Iran, en nie meer Persië nie, te verwys. Die vroeëre landsnaam ''Persië'', wat wêreldwyd gebruik is, is as chauvinisties beskou omdat dit na een enkele van Iran se baie [[etniese groep]]e verwys het. Iraniërs het hul land al duisende jaar lank ''Iran'' genoem. Tegelykertyd het Reza Shah pogings aangewend om die Britse en Sowjet-Russiese invloed in Iran te verminder, alhoewel die Verenigde Koninkryk deur sy meerderheid aandele aan die ''Anglo-Iranian Oil Company'' steeds Iran se hele oliebedryf oorheers het. Nogtans was die heerser by die verwesenliking van sy moderniseringsprojekte op buitelandse kennis en vaklui aangewese. Om Britse en Sowjet-inmenging in te perk, het Reza Shah die Duitse Ryk, Frankryk, Italië en ander Europese lande om tegniese steun gevra. Hierdie voorkeure het ná 1939 moeilikhede vir Iran geskep aangesien die Duitse Ryk en die Verenigde Koninkryk nou in 'n oorlog gewikkel was. Reza Shah het Iran se neutraliteit in die [[Tweede Wêreldoorlog]] verklaar, maar die Britse regering het Duitse ingenieurs en tegnici in die land as potensiële spioene beskou wat Britse olieaanlegte in Suidwes-Iran moontlik sou saboteer en op hulle deportasie aangedring. Reza Shah het geweier om Britse eise na te kom, uit vrees dat 'n sodanige stap negatiewe uitwerkings op Iran se ontwikkelingsprojekte sou kon hê. [[Lêer:Joseph Stalin, Franklin D Roosevelt and Winston Churchill on the veranda of the Soviet Legation in Teheran, during the first 'Big Three' Conference, November 1943. A20710.jpg|duimnael|Josef Stalin, Franklin D. Roosevelt en Winston Churchill tydens die Konferensie van Teheran in November 1943]] Ná die Duitse inval in die Sowjetunie in Junie 1941 het Londen en Moskou geallieerdes geword wat albei hul aandag op Iran gevestig het, veral omdat die nuut geopende Trans-Iranse Spoorweg 'n strategies belangrike vervoerroete tussen die Persiese Golf en die Sowjetunie was. Ná sy weiering om Duitse spesialiste te deporteer het Britse en Sowjet-troepe in Iran ingeval, Reza Shah in hegtenis geneem en as balling na die buiteland gestuur en self die beheer oor Iran se kommunikasie- en spoorwegnetwerk uitgeoefen. Die Verenigde State het as Brittanje en die Sowjetunie se geallieerde in 1942 eweneens magte in Iran ontplooi om die spoorwegbedryf te beskerm en te bestuur. Britte en Sowjet-Russe het niks gedoen om die verval van Reza Shah se politieke stelsel te stuit nie en die bevoegdhede van Iran se konstitusionele regering beperk, maar ingestem dat Reza Shah se seun [[Mohammad Reza Pahlavi]] sy pa as sjah van Iran sou opvolg. In Januarie 1942 het die Verenigde Koninkryk en die Sowjetunie 'n ooreenkoms met Iran onderteken waarin die onafhanklikheid van die land bevestig en voorsiening vir die onttrekking van buitelandse troepe binne die bestek van ses maande ná die einde van die oorlog gemaak is. Die Verenigde State het hierdie reëling tydens die Konferensie van Teheran in 1943 bekragtig. In 1945 was die Sowjetunie egter nie bereid om 'n tydrooster vir die onttrekking van Sowjet-troepe uit Iran se noordwestelike provinsies Oos- en Wes-Azerbeidjan voor te stel nie, hoofsaaklik omdat in dié provinsies reeds outonomiebewegings aktief was wat deur Moskou gesteun is. Uiteindelik is alle Sowjet-soldate in Mei 1946 onttrek, maar politieke spanninge het nog enkele maande voortgeduur en het reeds 'n voorsmaak gegee van die [[Koue Oorlog]] wat later tussen westelike moondhede en die Sowjetunie met sy Oosblok-geallieerdes sou uitbreek. Iran se politieke stelsel is ná die oorlog deur groter openheid gekenmerk. Politieke partye is gestig, en die nasionale verkiesings van 1944 was die eerste in meer as twintig jaar waarin verskillende politieke strominge kon meeding. Buitelandse beleid en betrekkinge was 'n gevoelige kwessie vir alle Iranse partye waarin voorstelle vir 'n nasionalisering van die oliebedryf sentraal gestaan het. === Nasionalisering van die oliebedryf === [[Lêer:Rafabadan.jpg|duimnael|Olieraffinadery in Abadan in 1970]] Nadat in 1908 ruolie in die Persiese Golf ontdek is, is een jaar later die ''Anglo-Persian Oil Company'' gestig om die olieveld te ontgin. Die maatskappy se naam is later gewysig tot ''Anglo-Iranian Oil Co.'' Dit was die Verenigde Koninkryk se waardevolste bate in die buiteland waaruit later die Britse oliereus BP sou ontstaan. Tot 1950 het die wêreld se grootste olieraffinadery in Abadan asook drie uitvoerhawens vir ruolie ontstaan. Meer as 450 oliebronne is deur ''Anglo-Iranian Oil Co.'' geboor, 'n pyplynstelsel met 'n totale lengte van meer as 2&nbsp;000&nbsp;km gebou asook 'n padnetwerk wat oor 1&nbsp;500 myl gestrek het. Die maatskappye het daarnaas ook hospitale en skole vir sy werknemers laat bou. Danksy die groeiende vraag na ruolie op die wêreldmark het Iran tot die vierde grootste olieuitvoerder ontwikkel, en sy oliebronne het ses persent van die totale wêreldproduksie opgelewer. ''Anglo-Iranian Oil Co.'' het jaarliks sowat £120 miljoen aan die Iranse regering betaal. Die meerderheid aandele (51 persent) was egter in Britse staatsbesit sodat ''Anglo-Iranian Oil Co.'' as 'n buitelandse maatskappy beskou moes word wat onder Britse beheer was. So het die Britse regering meer geld met Iranse olie verdien as die land self. Sedert die 1940's het Iranse nasionaliste en geestelikes daarop aangedring dat die oliebedryf volledig in Iranse hande oorgedra moes word. In 1949 het die Majlis, die destydse laerhuis van die Iranse parlement, die eerste ontwikkelingsplan vir die tydperk tot 1955 goedgekeur wat voorsiening vir die omvattende ontwikkeling van die land se landbou- en nywerheidsektor gemaak het. 'n Beplanningsorganisasie is in die lewe geroep om die planne te verwesenlik. Inkomste uit die oliebedryf sou gebruik word om die ontwikkelingsplan te finansier. Die kwessie van Iran se aandeel aan dié inkomste het sentraal gestaan in die verkiesingsveldtog van 1949, en nasionalistiese groeperings in die parlement was vasbeslote om alle sodanige ooreenkomste nuut te onderhandel. [[Lêer:Mohammad Mosaddegh portrait.jpg|duimnael|links|upright|Mohammad Mossadegh]] Die konflik het verskerp toe die Brits-gesinde premier, generaal Ali Razmara, in Maart 1952 in 'n Teheranse [[moskee]] vermoor is. Die oliekomitee van die Majlis het op die volgende dag aangekondig dat dit die onteiening van Anglo-Iranian sou steun. Bedrywighede op Iranse olievelde is deur stakings en geweldpleging ontwrig, maar die nuwe premier, Hussein Ala, het geen verdere stappe in dié saak onderneem. Op 28 April het die Majlis 'n nuwe premier verkies wat in 'n vorige ampstermyn as minister reeds 'n reputasie as demagoog verwerf het – Muhammad Mossadegh, 'n politikus wat al ouer as sewentig jaar was en in Westerse media onder meer vanweë sy soms baie emosionele en histeriese reaksies belaglik gemaak is.<ref>{{en}} [http://www.historytoday.com/richard-cavendish/iranian-oil-fields-are-nationalised Richard Cavendish: ''The Iranian Oil Fields are Nationalised''. In: ''History Today'', jaargang 51, uitgawe nommer 5, 2001.]</ref> Mossadegh se beloftes het verloklik geklink. Volgens hom sou die nasionalisering van die oliebedryf voldoende wees om meteens armoede in Iran te beëindig. Die Majlis het 'n voorstel gemaak om alle geriewe en bates van die "wyle Anglo-Iranian Oil Company" sonder vergoeding aan die Iranse staat oor te dra. Die Sjah het die nodige dekrete op 2 Mei onderteken. In reaksie op die Iranse besluit het westerse lande boikotmaatreëls teen die land ingestel. Britse personeel het Iran verlaat, terwyl internasionale oliemaatskappye geweier het om Iranse olie te vervoer. Hul optrede is deur die Britse en Amerikaanse regerings gesteun. Die Iranse oliebedryf het skielik tot stilstand gekom, en die land is in 'n ekonomiese krisis gedompel. In die somer van 1952 het die sjah begin om politieke druk op die Mossadegh-bewind uit te oefen, maar die Iranse bevolking het met gewelddadige massabetogings hul steun vir die regering getoon. In Oktober het Iran diplomatieke bande met die Verenigde Koninkryk verbreek. Mossadegh se houding was reeds só geradikaliseer dat hy in Augustus van die volgende jaar voorgestel het om die parlement te ontbind en die Sjah af te sit. Die sjah het uit Iran gevlug, maar 'n militêre staatsgreep, wat deur die Amerikaanse geheime diens ''Central Intelligence Agency (CIA)'' en die Britse ''MI6'' as "Operation Boot" gesteun is, het die sjah se magsposisie vinnig herstel. Mossadegh is in hegtenis geneem. Die oliebedryf het sy bedrywighede eers laat in 1954 hervat nadat 'n ooreenkoms deur die oliemaatskappye en die Britse regering onderteken is waarvolgens die bedryf deur die ''National Iranian Oil Company'' oorgeneem is. === Mohammad Reza Shah en die Wit Rewolusie === [[Lêer:Womenelection1963.jpg|duimnael|In 1963 kon vroue vir die eerste keer in 'n nasionale verkiesing stem]] [[Lêer:Litcorp2.jpg|duimnael|'n Onderwyser van die Geletterdheidskorps by 'n laerskool in landelike Iran]] Toe Mohammad Reza Shah die Iranse troon op 16 September 1941 bestyg en sy pa, wat as banneling in [[Suid-Afrika]] gebly het, opgevolg het, was hy van voorneme om die hervormingsbeleid voort te sit. Maar ondanks sy belofte om as konstitusionele monarg te regeer wat regeringsake aan die verkose regering en parlement sou oorlaat, het die nuwe sjah gaandeweg 'n aktiewe rol in die alledaagse politiek begin speel. Hy het sy eerste magstryd om beheer oor die regering teen premier Mossadegh gevoer, en vir die res van sy regeringstyd het hy geen invloedryke premier geduld sonder om self by die regeringsbeleid in te meng nie. 'n Reeks getroue eerste ministers is in die volgende dekades benoem. Mohammad Reza het egter allesbehalwe 'n voorbeeld gestel van oordeelkundige leierskap en eerder op manipulasie gesteun. So het hy hom veral op die heropbou van Iran se leër toegespits en seker gemaak dat dit – as die monargie se hoofsaaklike magsbasis – onder sy beheer sou bly. 'n Mislukte sluipmoordpoging om die sjah te ontsetel is in 1949 as voorwendsel gebruik om die sjah se grondwetlike bevoegdhede uit te brei. Die Sowjet-gesinde Tudeh-party is van die sluipmoordpoging beskuldig en net soos die Nasionale Front verbied. Persvryheid en die politieke invloed van opposisiepartye is beperk en Iran se geheime polisie, SAVAK, versterk. Die sjah het in die konteks van politieke instabiliteit in die Midde-Ooste en die Koue Oorlog die rol van betroubare – en onontbeerlike – geallieerde van die weste gespeel, terwyl betrekkinge met die Sowjetunie genormaliseer is. 'n Poging van Mohammad Reza Shah om premier Mossadegh in 1953 te ontsetel het tot politieke onluste gelei, en die sjah was genoodsaak om uit die land te vlug. Ongegronde vrese dat Mossadegh bereid sou wees om nouer bande met Moskou te smee, het alarmklokke in die Wit Huis laat lui. Die Amerikaanse president Eisenhower het ingestem om Mossadegh deur 'n staatsgreep onder leiding van die CIA te ontsetel. Dit was die eerste suksesvolle poging om 'n Amerikaansgesinde regering in 'n vreemde land te installeer. In Augustus 1953 is [[krygswet]] in Iran afgekondig. Die sjah het ná sy terugkeer die opdrag aan twee van sy senior amptenare gegee om twee politieke partye in die lewe te roep – een meerderheidsparty en 'n lojale opposisieparty wat die basis van 'n tweepartystelsel in Iran sou vorm. Hulle het as Melliyun- en Mardom-party bekend gestaan. As sjahgesinde groeperings het hulle egter nie die kiesers se wil in die parlement verteenwoordig nie. Gedurende die algemene verkiesings van 1960 was daar sprake van bedrog, en Mohammad Reza Shah was genoodsaak om die verkiesing te kanselleer. Jafar Sharif-Emami, 'n lojale politikus, is as premier benoem. Nuwe verkiesings is gehou, en die nuwe parlement het in Februarie 1961 vir die eerste keer vergader. Nadat die ekonomiese situasie versleg en politieke onluste uitgebreek het, het die regering net vier maande later bedank. [[Lêer:Mrpwr.jpg|duimnael|links|upright|Begin van die Wit Rewolusie – Mohammad Reza Shah wuif vir aanhangers]] Die sjah het Ali Amini, 'n welvarende landeienaar en senior amptenaar, as nuwe premier benoem. Amini was 'n voorstander van hervormings en het 'n mandaat ontvang om die parlement te ontbind en ses maande lank per kabinetsdekreet te regeer. Die perssensuur is aansienlik verslap, die Nasionale Front en ander politieke groeperings weer toegelaat en 'n aantal vroeëre senior amptenare van korrupsie beskuldig en in hegtenis geneem. Nogtans is die Amini-regering deur kritieke politieke en ekonomiese vraagstukke in die gesig gestaar. Amini se onafhanklike regeringstyl het bowendien die sjah asook leidende amptenare en militariste se misnoeë gewek. Die groot begrotingstekort was een van die belangrikste vraagstukke. Die sjah was nie bereid om uitgawes aan militêre toerusting te besnoei nie, terwyl die Verenigde State, wat Amini aanvanklik ondersteun het, geweier het om verdere finansiële hulp te verleen. In Julie 1962 het Amini bedank. Hy is deur Asadollah Alam vervang, een van die sjah se nouste vertrouelinge. Danksy sy suksesvolle grondverdelingsprogram het die sjah-bewind vertroue gewek by sowel die bevolking van landelike gebiede asook stedelinge. In Januarie 1963 is 'n referendum oor ses verdere hervormingsmaatreëls aan die Iranse bevolking voorgelê. Naas grondhervorming het hierdie maatreëls voorsiening gemaak vir 'n program waarvolgens industriële werkers in die winste van hul ondernemings sou deel, die nasionalisering van bosgebiede en weilande, die verkoop van staatsnywerhede om verdere grondhervorming te finansieer, 'n wysiging van die verkiesingswet om beter verteenwoordiging van werkers en boere in toesighoudende rade te verseker en die daarstelling van 'n sogenaamde Geletterdheidskorps waarin jong mans hul nasionale diensplig kon nakom deur as geletterdheidsonderwysers in landelike gebiede te werk. Die sjah het na hierdie hervormingspakket as "Wit Rewolusie" verwys, en dit is met 99 persent van die uitgebragte stemme goedgekeur. Naas hierdie hervormings het die sjah in Februarie 1963 aangekondig dat die stemreg na vroue uitgebrei sou word. === Opstand teen die sjah === [[Lêer:Tentcitypersepolis.jpg|duimnael|'n Tentkamp wat ter geleentheid van die 2500-jaarfeesviering van die Persiese monargie in die antieke ruïnestad [[Persepolis]] opgerig is]] Die sjah se hervormingsbeleid het wye reaksies uitgelok. Behoudende geestelikes het die maatreëls as 'n bedreiging vir hul tradisionele gesag beskou en teen Mohammad Reza Shah begin opponeer, net soos gelowiges. Onluste het opgevlam. Intellektueles het die sjah se willekeurige optrede en minagting van die grondwet as aanmatigend ervaar en op demokratiese hervormings aangedring. Die Iranse grondwet het die vorstelike invloed immers beperk en voorsiening gemaak vir 'n verteenwoordigende regering. Die sjah se politieke dienstigheid teenoor die Verenigde State het gepaard gegaan met sy toenemende ongewildheid by baie Iraniërs. Mohammad Reza Shah het homself as historiese opvolger van Iran se antieke heersers beskou – 'n aanmatiging aangesien Iranse konings die mag oor lewe en dood van elkeen van hul onderdane gehad het wat nie deur enige konstitusionele bedeling of wet beperk is nie. In 1971 is die Persiese monargie se 2500-jaarfees oordadig gevier. Vyf jaar later is Iran se Islamitiese kalender deur 'n "keiserlike" kalender vervang waardeur die stigting van die Persiese Ryk meer as 2500 jaar gelede as begin van die tydsrekening vasgelê is. Hierdie maatreëls is as 'n aanval op die Islamitiese godsdiens ervaar en het steeds meer weerstand van die geestelikheid uitgelok. Opponente is deur die veiligheidsdiens en geheime polisie SAVAK in bedwang gehou. Danksy die inkomste uit die oliebedryf, wat in laat 1973 weens 'n verhoging van die olieprys skerp gestyg het, het die sjah sy beleid van sosiale hervormings en ekonomiese ontwikkeling voortgesit om van Iran 'n streeksmoondheid te maak. Nogtans het hy demokratiese instellings steeds met minagting bejeën, min aandag aan die openbare mening geskenk en geweier om basiese politieke vryhede toe te staan. Teen die middel van die 1970's het die heersende elite steeds meer vervreemd geraak van die groot massa van die bevolking. Terwyl enkele maatskaplike groepe voordeel getrek het uit die sjah se diktatoriale bewind, het ander geen aandeel aan die ekonomiese opswaai gehad nie en in armoede geleef. Islamitiese leiers, veral Ajatolla Khomeini wat in ballingskap in Frankryk was, het ontevredenes met hul populistiese ideologie begin oortuig wat hulle op Islamitiese beginsels gebaseer het en die sjah se abdikasie geëis. In 1978 en 1979 is landwye massabetogings gereël en het swaar onluste uitgebreek. Die sjah-bewind het binne enkele maande in duie gestort. === Irannese Rewolusie === {{Hoofartikel|Irannese Rewolusie}} [[Lêer:اعتراض مردم انقلابی.JPG|duimnael|Jong betogers in Teheran, 1978]] Dit was nie soseer godsdienstige aspirasies wat die Irannese Rewolusie van 1979 so suksesvol gemaak het nie, maar eerder nog die ekonomiese agteruitgang en die Iranse middelklas se ontevredenheid met die korrupte en verdrukkende sjah-bewind wat hulle oorspronklik gesteun het, net soos die ongelyke verhouding met die VSA. Die charismatiese Ajatolla Khomeini het daarin geslaag om deur uiteenlopende opposisionele groeperings as leiersfiguur erken te word, en ten minste voorlopig het die meerderheid van die Iranse volk agter hom geskaar. In sy laaste weke as regent het die sjah Shapur Bakhtiar, die leier van die Nasionale Front, as premier benoem. Bakhtiar het 'n laaste poging onderneem om politieke stabiliteit te herstel, maar sy regering is deur Khomeini as onwettig verklaar. Op 5 Februarie het die ajatolla sy eie premier benoem – Mehdi Bazargan, 'n lid van die Vryheidsbeweging. Rewolusionêre komitees, die sogenaamde ''Komiteh'', het met deserteurs van die Iranse leër, lede van die linkse Tudeh-party, Feda'i en die Mujahedin-e Khalq-organisasie (MKO) saamgespan om regeringsgeboue, polisiestasies en die SAVAK se berugte Evin-gevangenis aan te val. Op 11 Februarie het die Iranse leër sy neutraliteit verklaar. Bakhtiar het bedank en twee maande later in ballingskap gegaan. Die land was nou in beheer van rewolusionêres. Terwyl baie leidende persoonlikhede van die sjah-bewind deur rewolusionêre tribunale gevonnis en tereggestel is, het Khomeini begin om politieke mededingers uit die weg te ruim. Alhoewel hy deur middel van 'n Rewolusionêre Raad invloed op die ''komitehs'' kon uitoefen, het rewolusionêre gebeure in sommige landsdele handuit geruk. Veral in Noordwes-Iran, 'n streek met 'n linkse politieke tradisie, is eise vir selfregering gestel, terwyl rewolusionêres in Koerdistan separatistiese neigings gehad het. Die Koerdiese opstand is neergeslaan. == Demografie == === Bevolking === [[Lêer:Sangak.jpg|duimnael|Tehrani's met tradisionele Iranse platbrood of ''sangak'']] Volgens sensusgegewens van 2017 het die Iranse bevolking tussen 2012 en 2017 met 4,8 miljoen gestyg tot 80 miljoen (waarvan 40,5 miljoen mans en 39,5 miljoen vroue). Die geboortekoers het tussen April 2016 en Maart 2017 1,24 persent beloop. Amptelike statistieke toon verder dat die landelike bevolking tussen 2012 en 2017 met 2,7 persent gekrimp het. Die vlak van verstedeliking het verder toegeneem. So is vroeg in 2017 59 miljoen Iraniërs in stedelike nedersettings gehuisves, waarvan elf miljoen in krotbuurte. Volgens 'n studie van 2016 is binne 'n tydperk van vyftig jaar 33&nbsp;000 dorpe in Iran ontvolk.<ref>{{de}} [http://iranjournal.org/news/iran-landflucht-haelt-an Iran Journal, 14 Maart 2017: Landflucht hält an. Besoek op 29 April 2017]</ref> Tans is sowat die helfte van alle Iraniërs jonger as 35 jaar. Die bevolkingsgroei was veral in die jare ná die rewolusie relatief hoog, maar het as gevolg van sosiaal-ekonomiese veranderings (verstedeliking en gesinsbeplanning) van 45 geboortes per 1&nbsp;000 inwoners in die 1980's tot die huidige vlak van 12,4 per 1&nbsp;000 inwoners – een van die laagste in die Islamitiese wêreld – gedaal. Die Iranse staat bestee sedert Augustus 2012 geen geld meer aan gesinsbeplanning nie en stel voor dat die land se bevolking in die volgende dekades tot 150 miljoen moet styg. Naas die bevolkingsgroei, wat hoofsaaklik tot die ekonomies benadeelde groepe beperk was, was verstedeliking en emigrasie twee belangrike faktore wat Iran se demografie in die dekades ná die rewolusie beïnvloed het. Sewentig persent van die Iranse bevolking is in stedelike nedersettings saamgetrek, waarvan 15 miljoen in die metropolitaanse gebied van Teheran. Ontevredenheid oor die land se politieke en ekonomiese ontwikkeling het emigrasiesyfers vanaf 1979 laat styg. Die getal Iranse emigrante in die laaste drie dekades word op meer as twee miljoen beraam, waaronder baie welvarende monargiste en gekwalifiseerdes, maar ook intellektueles en kunstenaars soos die sanger [[Dariush Eghbali]] wat in die Islamitiese republiek sonder perspektief was. Groot gemeenskappe Iranse immigrante word onder meer in [[Suid-Kalifornië]] ([[Los Angeles]], sowat 700&nbsp;000), Duitsland (150&nbsp;000) en die Verenigde Koninkryk (meer as 80&nbsp;000) aangetref. Kaliforniese Iraniërs, waaronder baie welgestelde emigrante, bewaar hul kulturele erfenis en beskik oor hul eie florerende Persiese mediabedryf, insluitende talle televisiekanale soos ''MTC Melli TV'' en musieketikette soos ''Avang Music Co.'' wat televisoeprogramme, albums en videosnitte vervaardig en belangrike invloed uitoefen op gehore in hul geboorteland. === Etniese minderhede === [[Lêer:Iran ethnoreligious distribution.jpg|duimnael|Etniese en godsdienstige minderhede in Iran]] Iran is 'n veelvolkestaat met 'n groot verskeidenheid etniese en godsdienstige minderhede wat die sentrale geografiese ligging van die land deur sy hele geskiedenis weerspieël – so word na Iran dikwels verwys as die kruispad van Eurasië.<ref>{{en}} Peoples of Iran. A General Survey. ''Encyclopædia Iranica'', XIII/3, bl. 321–326; aanlyn beskikbaar: http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey (webtuiste besoek op 8 Mei 2017)</ref> Naas Perse, die meerderheidsbevolking in Iran, maak ook [[Azerbeidjanners]], [[Koerde]], [[Arabiere]], [[Beloetsje]], [[Pasjtoene]], [[Turkmene]], Afro-Iraniërs en Lore deel uit van die Iranse samelewing. Hulle praat hul eie tale, is aanhangers van verskillende gelowe (waaronder [[Sjia|Sjiiete]], [[Soenni]]ete, [[Christene]], [[Jode]], [[Zoroastrisme|Zoroastriërs]], [[Baha’i|Bahá'is]] en [[Ateïsme|Ateïste]]), en het hul eie sedes en gebruike. Nogtans identifiseer mense uit alle bevolkingsgroepe hulself meestal met Iran en aanvaar die oorheersende invloed van die Persiese taal en kultuur en is bereid om in te skakel in die kulturele lewe. Etniese minderhede het in die 20ste eeu verskeie kere hul lojaliteit teenoor die Iranse staat bewys. So het Azerbeidjanners in die noordweste onsydig gebly toe Azerbaijan ná die Tweede Wêreldoorlog deur Sowjetmagte beset is. Arabiere in Khuzestan het tydens die Irans-Irakkese Oorlog nie by die invallers aangesluit nie. Ook ander etniese minderhede, wie se taalgebied oorkant die Iranse grens strek (soos [[Armene]], Beloetsje, Pasjtoene, Turkmene en Koerde), beskou hulself as deel van die Iranse samelewing. ==== Deelname aan die politieke lewe ==== Baie minderhede voel dat nie genoeg aandag hul belange geskenk word nie. So mag hulle nie die goewerneurs in hul streke verkies nie, nog mag hulle belangrike politieke poste beklee. Die Iranse parlement is die belangrikste politieke instelling waar minderhede hul stemme kan laat hoor. Hier mag afgevaardigdes groeperings vorm, en so het byvoorbeeld Koerdiese en Turkssprekende verenigings ontstaan. Vyf setels in die parlement is gereserveer vir erkende nie-Islamitiese etniese minderhede.<ref>{{de}} [http://iranjournal.org/politik/iran-minderheiten-rouhani ''Iran Journal, 6 April 2017: Irans Minderheiten und Rouhani. Besoek op 7 Mei 2017'']</ref> President Hassan Rohani het reeds gedurende sy verkiesingsveldtog groot verwagtinge gewek deur meer regte vir minderhede in die vooruitsig te stel. Ontleders het daarop gewys dat die stemme van kiesers uit etniese minderheidsgroepe beslissend was vir sy oorwinning in die presidensiële verkiesing. Ná sy ampsaanvaarding het Rohani 'n amptenaar benoem wat belas is met die saak van etniese minderhede. In 2016 is die besluit geneem om minderheidstale as onderrigmedium by universiteite toe te laat. So is Koerdies tans die onderwystaal aan die Universiteit van Sanandadj in die Koerdiessprekende streek van Iran, terwyl die Universiteit van Tabriz Azeri as sy onderrigmedium gebruik. Vir die eerste keer is 'n Soennitiese ambassadeur as Iran se verteenwoordiger in [[Viëtnam]] benoem.<ref>{{de}} ''Iran Journal, 6 April 2017''</ref> Lede van minderhede is as raadgewers vir provinsiale goewerneurs aangewys. Sommige van Rohani se voorstelle is nie goedgekeur nie. So word tans slegs Farsi toegelaat as medium in skole en in Iran se administrasie. Soenniete mag tans nog geen ministeramp beklee nie. Veral behoudende godsdienstige Sjiïtiese belangegroepe beskou die uitbreiding van minderheidsregte as 'n bedreiging vir Iran se politieke stabiliteit wat tot separatisme en magsverlies sou kan lei in streke wat merendeels deur etniese en religieuse minderhede bewoon word. Hulle verwys hierby na die moeilike situasie in Iran se buurlande. === Afro-Iraniërs === {{Hoofartikel|Afro-Iraniërs}} Een van die mins bekende minderheidsgroepe in Iran is Afro-Iraniërs. Hulle is merendeels nakomelinge van [[slawerny|slawe]] wat eeue lank in Persië aangehou is, maar ook van seelui en ambagsmanne. Vandag dra hulle almal Persiese name en word hoofsaaklik in die provinsies [[Hormozgan]], Sistan, Beloetsjistan en Khoezestan asook in die hawestede [[Bandar Abbas]] en Abadan aangetref waar hulle deels saam met ander Golfbewoners, deels in hul eie buurte leef. Die geskiedenis van slawerny in Iran strek terug tot in die tyd voor die uitbreiding van Islam. Maar eers vanaf die 16de eeu, toe Europese handelsaktiwiteite in die Persiese Golf op groot skaal uitgebrei is en Bandar Abbas tot 'n belangrike seehawe gegroei het, het slawehandel 'n winsgewende bedryf geword en het die vraag na mannekrag en slawe sterk toegeneem. Die meeste slawe het tydens die Kadjare-bewind in die 19de eeu in Persië aangekom waar hulle die Islamitiese geloof aangeneem en kort voor lank deel van die inheemse bevolking geword het. Slawe het orals in die Persiese Ryk werk verrig, so op bouterreine, in paleise of as bediendes in Persiese huishoudings. Hulle is alomteenwoordig op foto's wat in dié tyd geneem is, dikwels in 'n konteks wat hulle ondergeskikte rol verduidelik het – so as bediendes van adellike Persiese families. Anders as hul lotgenote in byvoorbeeld [[Noord-Amerika]] is slawe volgens die Islamitiese tradisie nie bloot as die persoonlike besitting van hul base beskou nie en is sekere regte toegestaan soos genoegsame voedsel en klerasie. Verder het hulle die reg op 'n beroepsopleding asook erfregte geniet. Die afskaffing van slawerny in Iran is gedurende die konstitusionele rewolusie van 1906 verkondig, maar eers in 1928 deur die Pahlavi-dinastie afgedwing. Afro-Iraniërs het hulle vervolgens veral langs die Persiese Golfkus gevestig waar hulle deel van die plaaslike Bandari-kultuur geword het. Die gewilde Bandari-musiekstyl versmelt Afrika-ritmes met Persiese melodieë. Afro-Iraniërs speel 'n ondergeskikte rol in die Iranse geskiedskrywing, en in Iranse provinsies, wat veraf van die Golfkus geleë is, is min Iraniërs daarvan bewus dat hulle landgenote met 'n swart velkleur het. Afro-Iraniërs is volgens waarnemers, soos die Duits-Iranse fotograaf Mahdi Ehsaei, wat in 2015 die lewe van Afro-Iraniërs in sy fotoboek ''Afro-Iran'' beskryf het, nie aan rasdiskriminasie blootgestel nie.<ref>{{de}} [http://iranjournal.org/gesellschaft/afro-iraner ''Iran Journal, 28 Julie 2016: Afro-Iraner, eine vergessene Minderheit. Besoek op 7 Mei 2017'']</ref> === Demografiese verandering === [[Lêer:Make it quick, will ya!, Isfahan, Iran (1267005085).jpg|duimnael|Bejaardes in Isfahan]] Alhoewel na Iran in westerse media dikwels as 'n relatief jong samelewing verwys word (slegs agt persent of ses miljoen Iraniërs was in 2013 ouer as 65 jaar), is die bevolking besig om vinnig te verouder. Die getal bejaardes bo 65 jaar sal na verwagting in die tydperk tot 2026 verdriedubbel.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/gesellschaft/die-iranische-gesellschaft-im-alterungsprozess ''Transparency for Iran: Die iranische Gesellschaft im Alterungsprozess, 7 Oktober 2013. Besoek op 8 Oktober 2013'']</ref> Alhoewel daar bepaalde voordele vir hulle aangebied word soos byvoorbeeld laer tariewe vir openbare vervoer en ontspanningsgeriewe, vererger Iranse bejaardes se situasie voortdurend hoe meer die gesindheid teenoor ouer persone verander en die land se ekonomie tussen negatiewe groei en hoë inflasie vasgevang is. Tradisionele gesinstrukture word in toenemende mate deur moderne leefwyses vervang sodat steeds minder bejaardes met hul kinders en kleinkinders in een huishouding gevestig word. 'n Groeiende persentasie ouer persone word in ouetehuise versorg. Baie oumense is op die ondersteuning van hul kinders aangewese, en meer as 'n kwart van Iranse bejaardes beskik nie oor hul eie inkomste of mediese fonds nie. Terwyl aan bejaardes steeds minder respek betoon word, is openbare geriewe en geboue meestal nie by die werklikhede van bejaardheid aangepas nie. Min moltreinstasies beskik oor [[roltrap]]pe, die meeste bushaltes is nie van sitbanke voorsien nie. Die opleiding van geneeskundiges fokus op jongmense en skenk min aandag aan die besondere mediese behoeftes van bejaardes. Tradisioneel is parke en ander openbare groen ruimtes die gewildste bymekaarkomplekke veral vir bejaarde mans waar hulle in aangename weer ure deurbring. In Iran se groot stede moet egter steeds meer groen ruimtes plek maak vir nuwe woon- en sakegeboue, terwyl lugbesoedeling ook 'n probleem vir bejaardes se buitelewe geword het.<ref>{{en}} [http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/12/iran-elderly-suffer-under-economic-pollution-problems.html# ''Al Monitor: Elderly in Iran suffer as economy falters'']</ref> == Ekonomie == === Kenmerke === [[Lêer:SamandLX2006.jpg|duimnael|Iran se jaarlikse motorvervaardiging het reeds in 2005 die eenmiljoen-kerf verbygesteek. ''Iran Khodro'' is tans die grootste motorvervaardiger in die Midde-Ooste. ''Khodro'' is die Persiese term vir "motor"]] Die Iranse ekonomie is tans volgens koopkragpariteite die agtiende grootste ter wêreld, maar staan nog sterk onder die invloed van die staat en religieuse stigtings, terwyl die privaatsektor tans minder as 'n vyfde van die waardeskepping verteenwoordig. Die regering strewe egter daarna om die privaatsektor uit te brei. Die olie- en gasbedryf is net soos groot ondernemings in staatsbesit. Iran se ekonomiese doelwitte word deur middel van vyfjaarplanne gestel. Tans word die vyfde vyfjaarplan geïmplementeer. Iran se bruto binnelandse produk (BBP) het in 2015 na ramings van die Wêreldbank sowat VSA-$ 393,7 miljard beloop.<ref>{{en}} [http://www.worldbank.org/en/country/iran/overview ''www.worldbank.org: Iran – Overview. Besoek op 14 April 2017'']</ref> Dit maak van Iran die tweede grootste ekonomie in die sogenaamde MONA-streek (Midde-Ooste en Noord-Afrika) na [[Saoedi-Arabië]]. Die belangrikste ekonomiese sektore is die gas- en oliebedryf, petrochemiese nywerhede, landbou, metaal- en motorvervaardiging. Die ekonomiese infrastruktuur is sedert die 1990's voortdurend opgeknap en uitgebou. In die vroeë 21ste eeu het die dienstesektor die grootste bydrae tot die bruto binnelandse produk gelewer, gevolg deur die nywerheidsektor (met mynbou en vervaardiging) en die landbousektor. In 2006 is sowat 45 persent van die staatsinkomste deur olie- en gasuitvoere gegenereer, terwyl belasting en tariewe 31 persent bygedra het. Die jaarlikse bruto inkomste van 'n stedelike gesin is in die Iranse jaar 1389 (20 Maart 2010 tot 20 Maart 2011) op 12,4 miljoen toman (8&nbsp;857&nbsp;€ of 120&nbsp;333 ZAR beraam). Die gemiddelde jaarlikse koste het egter 12,7 miljoen toman (9&nbsp;080&nbsp;€ of 123&nbsp;300 ZAR) beloop.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/wirtschaft/lebenshaltungskosten-explodieren ''Transparency for Iran: Lebenshaltungskosten explodieren, 12 Maart 2011. Besoek op 19 Augustus 2013'']</ref><ref>''Wisselkoerse soos op 19 Augustus 2013''</ref> Een van die knellende vraagstukke is die hoë inflasiekoers wat in Mei 2013 deur die Sentrale Bank van Iran amptelik op 43,6 persent bereken is, die hoogste syfer in die Midde-Ooste. Teen die middel van 2014 het die koers weer tot minder as 15 persent geval.<ref>{{en}} [http://www.tradingeconomics.com/iran/inflation-cpi ''www.tradingeconomics.com: Iran Inflation Rate'']</ref> Die gemiddelde inflasiekoers in die tydperk tussen 1957 en 2013 het 13,8 persent beloop, met 'n rekordsyfer van 59 persent in Mei 1995. In April 1958 het dit tot 'n laagtepunt van -3,27 persent geval. Die belangrikste kategorieë in die Iranse verbruikersprysindeks (VPI) is behuising, water, elektrisiteit, gas en ander brandstowwe (met 'n gewig van 29 persent in die VPI), voedsel en nie-alkoholiese dranke (28,5 persent), vervoer (11,97 persent), meubilering, huishoudtoerusting en roetine-onderhoud (6 persent), klerasie en skoene (6 persent) en gesondheidsdienste (5,5 persent). Volgens amptelike statistieke is 11,8 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos. Die werkloosheidsyfer vir jongmense tussen 15 en 29 jaar word op sowat 25 persent beraam. Daar moet egter in ag geneem word dat in amptelike statistieke werknemers, wat op ten minste twee dae van die week werk, as werkendes beskou word. Die grootste uitdaging is dat jaarliks 750&nbsp;000 jongmense tot die arbeidsmark toetree. Terwyl die regtelike raamwerk vir buitelandse beleggers deur die afkondiging van nuwe wetgewing verbeter is – so word beleggings intussen deur die wet beskerm, is 'n belastinghervorming deurgevoer en wisselkoerse geharmoniseer –, neem Iran op die Wêreldbank se Doing Business-indeks tans slegs die 144ste plek van altesaam 183 lande in. Die internasionale geskil oor Iran se kernprogram en gepaardgaande internasionale sanksies, wat teen die land ingestel is, het die ekonomiese ontwikkeling van Iran jare lank belemmer. Buitelandse beleggers – tans veral Britse, Franse, [[Japan]]se, [[Suid-Korea]]anse, Sweedse en Switserse ondernemings – het hulle op 'n klein aantal bedrywe soos die olie- en gasbedryf, motorvervaardiging, koperontginning, petrochemiese nywerhede, voedselverwerking en farmaseutiese produkte toegespits. === Natuurlike hulpbronne === Iran se olie- en gasreserwes word onder die grootstes ter wêreld gereken. Die oliereserwes word op 137,6 miljard vate beraam (of elf persent van alle reserwes wêreldwyd) en is die vierde grootste na dié van Saoedi-Arabië, die Verenigde State en Rusland. Gasreserwes beloop 29,61 miljard kubieke meter en is die tweede grootstes na dié van Rusland.<ref>{{en}} [http://www.presstv.ir/detail/2013/08/23/320090/iran-to-up-oil-exports-against-all-odds/ ''presstv.ir: Iran plans a strong return to oil markets, 23 Augustus 2013. Besoek op 23 Augustus 2013''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823135605/http://www.presstv.ir/detail/2013/08/23/320090/iran-to-up-oil-exports-against-all-odds/ |date=23 Augustus 2013 }}</ref> Mineraalskatte, wat tans ontgin word, sluit [[bauxiet]], [[chroom]], [[steenkool]], [[koper]], [[goud]], ystererts, kalksteen, rooi oksied, sout, [[strontium]], [[swawel]], turkoois en [[uraan]] in. Koperontginning is die snelste groeiende sektor buite die olie- en gasbedryf. Iran se koperreserwes verteenwoordig vier persent van die wêreldvoorraad van hierdie metaal. === ''National Iranian Oil Company'' === [[Lêer:Iran Oil and Gas Fields.png|duimnael|Olie- en gasvelde in Iran]] Die ''National Iranian Oil Company (NIOC)'' is in beheer van Iran se olie- en aardgasreserwes en -produksie en lewer sodoende sowat sestig persent van die staatsinkomste en tagtig persent van die uitvoerwaarde op. Die maatskappy vervul 'n sosiale funksie in Iran deur die voorsiening van bekostigbare energie aan die bevolking. So word die pryse vir petrol en ander geraffineerde petroleumprodukte op die binnelandse mark deur staatsubsidies laag gehou. Gelyktydig dra dit by tot die stabilisering van die huidige bewind. NOIC se bestuur is ondergeskik aan die geestelike leier van Iran, [[Mojtaba Chamenei]]. NIOC is ten opsigte van die bekende olie- en gasreserwes en sy produksie van sowat vier miljoen vate per dag een van die vyf grootste olie- en gasmaatskappye ter wêreld. NIOC tree as 'n soort beheermaatskappy van 'n reeks Iranse ondernemings in verskillende sektore van die olie- en gasbedryf op en bestuur sodoende die hele Iranse olie- en gasontginning, asook die uitvoer en bemarking daarvan (insluitende vloeibare gas of LNG). NIOC is formeel onafhanklik, maar desondanks nou verweef met die Iranse Oliedepartement wat saam die Hoofenergieraad in beheer van die hele energiebedryf is. Danksy die groot reserwes en lae produksiekoste is NIOC 'n strawwe mededinger op die internasionale energiemark, al is dit tans vanweë Iran se politieke strukture (waarby die Rewolusionêre Wagtersraad sakebesluite mag beïnvloed) en internasionale sanksies teen Iran nie in staat om sy ware potensiaal te ontgin nie. Die Amerikaanse ''Libya-Iran Sanctions Act'' van 1995 en die Verenigde Nasies se Resolusies nommer 1736 en 1747, wat die toegang van Iran se bankbedryf tot die internasionale [[kapitaalmark]] weens die land se kernbeleid de facto beperk of afsny, het ook negatiewe uitwerkings op die energiebedryf. Beleggings in nuwe produksieaanlegte word belemmer, net soos die invoer van nuwe tegnologieë. So is die huidige produksievlak laer as die ses miljoen vate per dag wat deur NIOC se voorloper, die Anglo-Persian Oil Company, voor die nasionalisering van die Iranse oliebedryf ná die Irannese Rewolusie van 1979 ontgin is.<ref>{{en}} [http://www.bpb.de/politik/wirtschaft/energiepolitik/152951/nioc-iran ''Andreas Goldthau: National Iranian Oil Company (NIOC), bpb, 1 Maart 2013. Besoek op 31 Julie 2013'']</ref> === Ekonomiese agteruitgang onder president Ahmadinejad === [[Lêer:Mahmoud Ahmadinejad.jpg|duimnael|upright|President Mahmoud Ahmadinejad in 2007]] Die konfrontasiebeleid teenoor die weste en ekonomiese wanbestuur onder president [[Mahmoud Ahmadinejad]] is deur die nuwe regering onder Hassan Rohani as hoofredes vir Iran se ekonomiese agteruitgang sedert 2005 aangevoer. Die voorsitter van die parlementêre navorsingsentrum, Kazem Jalali, het op 4 September 2013 felle kritiek op Iran se statistieke diens gelewer wat amptelike statistieke al jare lank om politieke redes vervals het. So het Iran se ekonomie in 2012 nie met 8 persent gegroei, soos oorspronklik aangedui, maar in waarheid met 5,8 persent gekrimp. Vraagstukke soos werkloosheid, inflasie en die dalende wisselkoers van die rial kon sodoende nie betyds aangespreek word nie.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/politik/neue-ausenpolitik-soll-marode-wirtschaft-retten ''Transparency for Iran: Neue Außenpolitik soll marode Wirtschaft retten, 20 September 2013. Besoek op 23 September 2013'']</ref> Die vroeëre president het blykbaar ná die ekonomiese krisis van 2008 belangrike ekonomiese gegewens geheim gehou om sy herverkiesing in die volgende jaar te verseker. Die blaam vir die krisis is op die buiteland geplaas wat sanksies teen Iran ingestel het. Hele bedrywe het slagoffers van hiperinflasie geword soos die motorbedryf wat in 2013 dertig persent minder voertuie vervaardig het as in 2007. In 2013 het motorvervaardiging tot slegs tussen 15 en 20 persent van die produktiewe kapasiteit van die bedryf se aanlegte gedaal. Jongmense, wat die arbeidsmark betree, het in 2013 min kanse gehad om 'n vaste aanstelling te kry. Die getal werkloses, wat deur die vroeëre regering op 3,5 miljoen beraam is, sal moontlik tot 8,5 miljoen kan styg. Daar is vrese dat die ekonomiese krisis tot politieke onluste kan lei. Kapitaalvlug uit Iran tydens die Ahmadinejad-bewind is op VSA-$ 600 miljard beraam. In 2013 het honderde Iranse ondernemings hul hoofkwartiere na Turkye verskuif.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/gesellschaft/ahmadinedschads-neue-beschaftigung ''Transparency for Iran: Ahmadinedschads neue Beschäftigung, 23 September 2013. Besoek op 23 September 2013'']</ref> === Sanksies en hiperinflasie === [[Lêer:Bazaar zanjan.jpg|duimnael|'n Basaar in Iran. Handelaars is tradisioneel polities konserwatief en steun die teokratiese bewind. In 2012 het Iranse polisie egter [[traangas]] op betogende basaar- en valutahandelaars gespuit]] [[Lêer:2011 Carpet Museum of Iran Tehran 6223587791.jpg|duimnael|Die Iranse Tapytmuseum in Teheran]] As gevolg van ekonomiese sanksies, wat deur westerse lande teen Iran ingestel is en toegang tot internasionale geldmarkte vir Iranse banke beperk het, het die rial tussen Junie 2011 en Oktober 2012 twee derdes van sy waarde teenoor die Amerikaanse dollar verloor en teen 40&nbsp;000 rial teenoor die VSA-$ verhandel. Volgens die Iranse regering was daar geen ekonomiese redes vir die dalende wisselkoers nie en moes spekulante en buitelandse magte se "psigologiese oorlogvoering" teen Iran die blaam dra.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/finanzen/article109594180/Iran-setzt-Geheimdienst-auf-Devisen-Spekulanten-an.html ''www.welt.de: Iran setzt Geheimdienst auf Devisen-Spekulanten an'', 2 Oktober 2012]</ref> Die rial se waardeverlies het versnel nadat baie burgers kontant vir buitelandse valuta begin ruil het. Die Iranse regering het 'n buitelandse valutasentrum ingerig om Iranse invoerders van Amerikaanse dollar te voorsien en aangekondig dat die vrye handel met valuta beperk gaan word, terwyl Iran se geheimediens ingespan is om valutatransaksies dop te hou en teen spekulante op te tree. Invoere het in die eerste halfjaar van 2012 gekrimp tot 26 miljard $ teenoor 29 miljard $ in dieselfde tydperk van 2011. Volgens Iran se reserwebank was buitelandse valutareserwes groot genoeg om vir invoere te betaal. In November 2012 het die Iranse regering weens die rial se dramatiese waardeverlies wél 'n invoerverbod op 75 "luukse goedere" geplaas, waaronder motors, skootrekenaars en selfone, maar ook koffie en toiletpapier.<ref>{{de}} [http://derstandard.at/1350260746759/Iran-verbietet-Import-von-Luxuswaren ''Der Standard: Iran verbietet Import von Luxuswaren, 8 November 2012. Besoek op 25 Julie 2013'']</ref> Die dalende wisselkoers het met 'n baie hoë inflasiekoers gepaard gegaan wat deur deskundiges reeds as hiperinflasie geklassifiseer word. Alhoewel dit amptelik net 25 persent beloop, is die inflasiekoers in Oktober 2012 deur analitici op meer as 50 persent beraam.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/finanzen/article109634307/Iraner-aechzen-unter-einer-Hyperinflation.html ''www.welt.de: Iraner ächzen unter einer Hyperinflation'', 4 Oktober 2012]</ref> In Junie 2014 het die amptelike inflasiekoers 26,2 persent beloop.<ref>{{en}} [http://www.presstv.ir/detail/2014/07/20/372055/iran-eyes-onedigit-inflation-rate/ ''Press TV, 20 Julie 2014: Iran plans to slash inflation to one-digit rate''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913183019/http://www.presstv.ir/detail/2014/07/20/372055/iran-eyes-onedigit-inflation-rate/ |date=13 September 2014 }}</ref> Nuwe Amerikaanse sanksies op Iran se finansiële sektor, olie-, motor- en skeepsboubedryf is op 1 Julie 2013 ingestel.<ref>{{en}} [http://www.presstv.ir/Program/314230.html ''presstv.ir: New round of US sanctions against Iran, 16 Julie 2013''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030194256/http://www.presstv.ir/Program/314230.html |date=30 Oktober 2013 }}</ref> Nadat internasionale onderhandelinge oor Iran se kernprogram in 2013 hervat is, het die Verenigde State en die Europese Unie hul sanksiebeleid teen die land hersien. Amerikaanse ondernemings het met die toestemming van die regering in Washington sommige handelsbande hervat. So het die vliegtuigvervaardiger ''Boeing'' in April 2014 vir die eerste keer ná 35 jaar weer onderdele vir passasiersvliegtuie na Iran uitgevoer. Die uitvoerlisensie is egter beperk tot komponente wat om veiligheidsredes benodig word en tot vliegtuie wat Iran voor die Irannese Rewolusie in 1979 gekoop het. Iran het sy laaste ''Boeing''-vliegtuig, 'n 747-makrostraler, in Augustus 1979 gekoop. Aan ''General Electric'' is die toestemming verleen om agttien vliegtuigturbine-enjins te herstel.<ref>{{de}} [http://www.spiegel.de/wirtschaft/unternehmen/gelockerte-sanktionen-us-regierung-erlaubt-boeing-geschaefte-mit-iran-a-962709.html ''SPIEGEL Online, 5 April 2014: Sanktionen gelockert: US-Regierung erlaubt Boeing Geschäfte mit Iran. Besoek op 9 April 2014'']</ref> === Menslike lyding as gevolg van sanksies === Alhoewel sanksies nie op Iran se gesondheidswese gemik is nie, het beperkings op finansiële en handelstransaksies daartoe gelei dat daar 'n ernstige tekort aan geneesmiddels ontstaan het. Twee groot farmaseutiese aanlegte in Iran het hul produksie gestaak nadat chemiese verbindings, wat vir die vervaardiging van geneesmiddels benodig word, nie meer ingevoer kan word nie. Die verspreiding van reeds ingevoerde geneesmiddels is in 2013 maande lank vertraag omdat die Sentrale Bank van Iran die wisselkoers vir importeurders nog nie bepaal het nie. Die Iranse regering het aangekondig dat geen gesubsidieerde buitelandse valuta meer vir die invoer van geneesmiddels beskikbaar gestel sal word nie.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/gesellschaft/regierung-verscharft-medikamentenkrise ''Transparency for Iran: Regierung verschärft Medikamentenkrise, 12 April 2013. Besoek op 11 Augustus 2013'']</ref> Iranse hemofilie-pasiënte is die hardste getref aangesien driekwart van hul geneesmiddels in die VSA en die Europese Unie vervaardig word. Volgens Iranse nuusberigte was die vyftienjarige Manouchehr Esmaili-Lious die eerste slagoffer van sanksies. Hy het laat in 2012 gesterf nadat sy gesin die benodigde geneesmiddels nie meer kon koop nie. Maar ook kanker- en nierlyers en ander pasiënte word deur sanksies geraak. Sowat ses miljoen pasiënte is afhanklik van ingevoerde geneesmiddels. Ook bepaalde soorte babamelk, wat nie plaaslik vervaardig word nie, het van die rakke verdwyn, of pryse is verdubbel. Veral arm Iraniërs word deur die hoë pryse van [[stapelvoedsel]] geraak. Iran is aangewese op die invoer van graan, rys en ander landbouprodukte.<ref>{{en}} [http://rt.com/news/iranian-boy-dies-sanctions-880/ ''RT Russia Today, 16 November 2012: Blood sanctions: Iranian boy dies from medicine shortage. Besoek op 11 Augustus 2013'']</ref> === Buitelandse handel === [[Lêer:IRISL Containerschiff 2009-04-18.jpg|duimnael|'n Houervragskip van ''Islamic Republic of Iran Shipping Lines (IRISL)'' in 2009 naby Cuxhaven, Duitsland]] Die Europese Unie was oorspronklik die belangrikste handelsvennoot van Iran, maar dit het as gevolg van handelsbeperkings drie posisies teruggesak tot die vierde plek – ná die [[Volksrepubliek China]], die [[Verenigde Arabiese Emirate]] en Turkye.<ref>{{en}} [http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/iran/ ''European Commission – Trade: Iran. Besoek op 20 Julie 2014'']</ref> Iran se buitelandse handel word tans sterk geraak deur internasionale sanksies wat teen die land ingestel is. In 2012 is daar vir die eerste keer in 'n reeks jare 'n tekort op die lopende rekening (handelsbalans) aangeteken. {| class="wikitable" ! ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 (Jan. tot Mei) |---- |- | Uitvoere (in miljard VSA-$) | 109,3 | 109,9 | 66,7 | 15,2 |---- |- | - waarvan ru-olie | 61,3 | 87,2 | 45,2 | - |---- |- | Invoere (in miljard VSA-$) | 74,0 | 74,4 | 66,9 | 16,5 |---- |- | Handelsbalans | 35,3 | 35,5 | -0,2 | -1,3 |} ''Bron: Economist Intelligence Unit / Transparency for Iran'' Die olie- en gasbedryf het in 2012 byna 70 persent van Iran se uitvoerwaarde beslaan. In geheel was die inkomste uit uitvoere sowat 40 persent laer as in die vorige jaar. Sanksies het veral op die oliebedryf 'n drastiese uitwerking gehad. So voer die Europese Unie volgens 'n besluit, wat op 23 Januarie 2012 geneem is, sedert Julie 2012 geen Iranse ru-olie meer in nie. Ook ander belangrike handelsvennote van Iran soos die Volksrepubliek China, [[Indië]], Japan, Suid-Korea en Turkye het hul olie-invoere verminder. Naas olie en aardgas voer Iran hoofsaaklik landbouprodukte en tradisionele goedere soos tapyte, vrugte en pistachio-neute, maar in toenemende mate ook nywerheidsprodukte soos motors en motoronderdele, staal en petrochemiese produkte uit. In die jaar 1390 van die Iranse kalender (Maart 2011 tot Maart 2012) is nie-olieverwante goedere ter waarde van 40 miljard VSA-$ uitgevoer – 'n styging van 9 persent teenoor die vorige jaar. Die uitvoer van Irans-vervaardigde motors het in die periode tussen April en Augustus tot 1&nbsp;475 eenhede ter waarde van 11 miljoen VSA-$ gedaal – 94 persent minder as in dieselfde tydperk in die vorige jaar. Die meeste motors (850) is na Irak uitgevoer. Analitici voer prysstygings van 40 persent as rede aan. Tans word Iranse motors teen 'n gemiddelde prys van $7&nbsp;845 verkoop.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/schlagzeilen/auto-export-drastisch-gesunken ''Transparency for Iran: Auto-Export drastisch gesunken, 14 September 2013. Besoek op 14 September 2013'']</ref> === Ekonomiese ontwikkeling onder president Rohani === [[Lêer:Endorsement of Hassan Rouhani's second term 18.jpg|duimnael|links|upright|President [[Hassan Rohani]] in 2017]] [[Lêer:Petrochemical Complexes in Asaluyeh (9).jpg|duimnael|Petrochemiese komplekse in Asaluyeh, provinsie Bushehr]] [[Lêer:Vista de Teherán desde la Torre Milad, Irán, 2016-09-17, DD 75.jpg|duimnael|Uitsig oor Teheran, soos gesien vanuit die [[Milad-toring]], in 2016]] Die ekonomiese ontwikkeling van Iran was eerste op die prioriteitelys van president Rohani. Die Weense kernooreenkoms, wat met ses moondhede gesluit is, sou hiervoor die weg baan. Soos in die verlede, het die aanvanklike optimisme kort voor lank in ontnugtering verander – veral omdat sekere belangegroepe die uitbreiding van handel met westerse ekonomieë om ideologiese redes belemmer het. Sedert die laat 1980's staan sogenaamde ontwikkelingsprogramme, waarmee die ekonomiese, maatskaplike en kulturele ontwikkeling van Iran oor 'n tydperk van vier jaar beplan word, sentraal in die Teheranse regering se ekonomiese beleid. Volgens die mees onlangse van dié programme word 'n ekonomiese groeisyfer van die bruto binnelandse produk van jaarliks agt persent in die tydperk tot 2021 beplan. Om dié teiken te behaal, sou Iran se ekonomie volgens die nuusportaal ''Khabaronline'' beleggings ter waarde van VS-1&nbsp;000 miljard benodig.<ref>{{de}} [http://iranjournal.org/politik/iran-industrie-rouhani ''Iran Journal, 12 April 2017: Industrie als Sorgenkind der iranischen Wirtschaft. Besoek op 14 April 2017'']</ref> Die hoogste BBP-groeisyfer, wat ooit in die geskiedenis van die Islamitiese Republiek aangeteken is, was ses persent onder president Mohammad Khatami se hervorminggesinde regering. Volgens president Rohani was die ekonomiese ommeswaai onder sy bewind reeds aan die gang, met 'n beweerde groei van 4,4 persent – in teenstelling met 'n vermindering van die BBP onder president Ahmadinejad wat op 8,6 persent beraam is. Al word dié syfer deur Rohani se politieke mededingers in twyfel getrek, het die Iranse ekonomie ná die opheffing van sanksies en danksy 'n toename van olie-uitvoere volgens die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) in 2016 met 6,6 persent gegroei. Maar sonder die inkomste uit olie-uitvoere het die BBP volgens IMF-deskundiges net 'n relatief swak groei van 0,8 persent getoon. Volgens statistieke van die Iranse Departement van Nywerhede is die nywerheidsektor Iran se Achilleshiel. 18 persent van middelgroot vervaardigers en 19 persent van ondernemings, wat in die land se nywerheidsgebiede gesetel is, het hul bedrywighede gestaak, terwyl 'n verslag van die parlementêre navorsingsentrum, wat in die najaar van 2016 gepubliseer is, toon dat veertig persent van Iranse vervaardigers minder as sestig persent van hul kapasiteite bedryf. Staatsubsidies ter waarde van €4 miljard, wat deur president Rohani aan bedreigde ondernemings verskaf sou word, kon weens 'n gebrek aan fondse nie uitbetaal word nie. Maatreëls om markte vir klein en middelgroot ondernemings te stimuleer is weens onsekerhede rondom ekonomiese vooruitsigte uiteindelik nie getref nie. So was die Departement van Nywerhede in die najaar van 2016 genoodsaak om die lisensies van 3&nbsp;300 ondernemings in te trek. Dit is veral maatskappye in die motor-, sement-, tekstiel- en die huishoudelike toestellebedryf wat deur finansiële en ander moeilikhede geteister word. Die tekstielbedryf staar bankrotskap in die gesig, terwyl die twee grootste motorvervaardigers, SAIPA en Iran Khodro, ook onder president Rohani steeds verliese aanteken. Beperkte likiditeit, 'n massiewe skuldlas en die Iranse geldeenheid se swak prestasie, wat aansienlike kostestygings ten opsigte van benodigde invoere soos materiale en onderdele tot gevolg het en die winsgewendheid van ondernemings knou, is die grootste uitdagings vir die motorbedryf. Iran Khodro se winste het in die eerste drie ampsjare van Rohani met 700 persent gekrimp. === Toerisme === [[Lêer:Tochal-7th-Station.jpg|duimnael|links|'n Kabelkarstasie hoog bo die wolke op die bergpiek Tochal]] [[Lêer:Dizin Ski resort Tehran.jpg|duimnael|Dizin is 'n gewilde skioord in die Elboers-gebergte]] [[Lêer:Dizin, Iran.jpeg|duimnael|Skiërs in Dizin]] Alhoewel Iranse toerisme nog nie sy volle potensiaal ontwikkel het nie (vanweë die land se olierykdom geniet die ontwikkeling van die toerismesektor nie prioriteit nie, terwyl internasionale hotelkettings ná die Irannese Rewolusie uit die mark onttrek het), het die plaaslike toerismebedryf in die eerste dekade van die 21ste eeu stewige groei getoon. Tussen 2004 en 2010 het die getal buitelandse besoekers jaarliks met 12,7 persent gegroei – aansienlik meer as die gemiddelde groei in internasionale toerisme wat volgens die Verenigde Nasies se Wêreldtoerisme-organisasie in dieselfde periode 3,2 persent beloop het.<ref>{{en}} [http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/irans-surprise-economic-success-tourism/2012/11/05/b57053be-24c9-11e2-92f8-7f9c4daf276a_story.html ''washingtonpost.com, 5 November 2012: Tourism a surprise bright spot for Iran''. Besoek op 6 November 2012]</ref> In 2011 het Iran sowat drie miljoen internasionale toeriste ontvang en is 'n inkomste van meer as twee miljard VSA-$ uit toerisme gegenereer. Terwyl die land in 2012 onder internasionale sanksies en hiperinflasie gebuk gegaan het, het die gunstige wisselkoerse van buitelandse geldeenhede teenoor die Iranse rial die toerisme nog aangewakker. Die meeste internasionale toeriste, veral Arabiese en Afghaanse besoekers, kies Iran om godsdienstige redes as reisbestemming en onderneem dikwels pelgrimstoere na plekke wat in Sjiïtiese Islam as heilig beskou word. Volgens Iranse statistieke het slegs 20&nbsp;000 toeriste om nie-religieuse redes 'n besoek aan die land gebring. Naas [[Han-Chinese]] en [[Duitsers]] het hierdie kategorie van toeriste ook sowat 1&nbsp;000 Amerikaners ingesluit. Aangesien Iran se streng godsdienstige voorskrifte ook deur buitelandse besoekers nagevolg moet word, is die land allesbehalwe 'n maklike bestemming vir westerse toeriste. Die gasvryheid van Iraniërs is egter ongeëwenaar, en mense sal bereidwillig help en vertaal indien buitelandse besoekers enige moeilikheid ondervind. Strate, basare en ander plekke is skoner as in baie ander lande in die Nabye en Midde-Ooste.<ref>{{de}} [http://www.abendblatt.de/reise/article1545433/Als-Tourist-wirst-du-im-Iran-geliebt.html Florian E. Müller: ''Als Tourist wirst du im Iran geliebt''. In: ''Hamburger Abendblatt'', 26 Junie 2010. Besoek op 10 Augustus 2013]</ref> Die groot aantal antieke monumente is die belangrikste toeristetrekpleisters. Die Iranse Tapytmuseum in Teheran is in 1978 geopen en behandel met sy permanente en tydelike uitstallings die tradisionele weefkuns van Iran waarvan die oorspronge tot in die Bronstydperk terugdateer. Sporttoerisme is die derde belangrikste kategorie naas pelgrimstoere en kulturele toerisme. Iran se topografie met hoë bergreekse en sterk sneeuval in die wintermaande maak van die land 'n gewilde bestemming vir Alpynse skisport. Daarnaas is ruitersport, woestyn-safari's, duiksport in die Persiese Golf-kusgebied, voëlkyk en [[hengel]] gewilde tydverdrywe vir in- en uitheemse toeriste. ==== Wintersport ==== Die belangrikste Iranse skioorde is Dizin in die Elboers-gebergte, sowat 120&nbsp;km van Teheran af naby die dorpie Pol-a Zanguleh geleë, en die bergpiek Tochal (op 3&nbsp;964&nbsp;m bo seevlak, ook bekend as Bam-e tehran of "die dak van Teheran").<ref>{{en}} Patricia Baker en Hilary Smith: ''Iran''. Vierde uitgawe. Chalfont St Peter: Bradt Travel Guides 2014, bl. 85</ref> Dizin se 18 skihysers is in 1976 in bedryf gestel, enkele jare voor die omverwerping van Mohammad Reza Shah wat self 'n geesdriftige skiër was, met altesaam 30&nbsp;km se skibane op 'n maksimale hoogte van 3&nbsp;500&nbsp;m bo seevlak. Die skiseisoen duur hier van November tot Junie. Die skiberg Tochal met sewe skihysers en sewe km se skibane is net buite Teheran in die noordelike voorstad Velenjak geleë en het lankal gewild geraak by skiërs uit die Persiese Golfstate. Die Hotel Tochal is die wêreld se hoogs geleë skihotel op 3&nbsp;545&nbsp;m bo seevlak.<ref>{{de}} [https://www.welt.de/reise/Fern/article160007897/Hawaii-Iran-Nordkorea-die-exotischsten-Skigebiete.html ''www.welt.de, 8 Desember 2016: Hawaii, Iran, Nordkorea – die exotischsten Skigebiete. Besoek op 13 April 2017'']</ref> === Energiebedryf === [[Lêer:Mashhad Solar Power Plant (2).jpg|duimnael|'n Sonkragaanleg buite Mashhad]] Die Iranse regering beplan om die kapasiteit van kragsentrales tot die jaar 2027 met sowat 50 GW uit te brei.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/suche,t=iran-baut-kraftwerkskapazitaeten-aus,did=1655492.html ''Germany Trade and Invest, 7 Maart 2017: Iran baut Kraftwerkskapazitäten aus. Besoek op 7 Maart 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706192214/https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/suche%2Ct%3Diran-baut-kraftwerkskapazitaeten-aus%2Cdid%3D1655492.html |date= 6 Julie 2017 }}</ref> Alhoewel ook hernieubare energiebronne 'n groter rol by dié uitbreidingsprogram sal speel, val die klemtoon op gas en kernenergie. Aangesien die Iranse staat hom aan openbare investering die energiebedryf onttrek, sal alle beleggings in nuwe kragsentrales deur die privaat sxektor gemaak word. Buitelandse beleggers sal ewewel welkom toegelaat word. Regeringsplanne maak voorsiening vir 'n gemiddelde jaarlikse uitbreiding van die kragopwekkingskapasiteit van 5 GW tot 'n totale vermoë van meer as 120 GW. Die land het sy kapasiteit sedert 2009/10 reeds met sowat dertig prsent tot nominaal 75 GW vroeg in 2017 uitgebrei. Volgens statistieke van die Iranse Departement van Energie was daar in 2015 115 kragsentrales, waaronder 19 sentrales wat elektriese krag deur middel van [[stoomenjin|stoomturbines]] genereer (met 'n totale opwekkingsvermoë van 20 GW), 14 gekombineerde gas- en stoomturbine-kragsentrales (met 17 GW), 37 waterkragsentrales (met 10 GW) en Iran se enigste kernaanleg in Bushehr mit 1 GW. Die totale kapasiteit van wind- en sonkragsentrales het 250 MW beloop. Nuwe wetgewing oor die uitbreiding van hernieubare energiebronne is in 2015 afgekondig met die doelwit om beleggings in dié sektor te stimuleer en kapasiteite tot 2021 grootskaals uit te brei tot 5 GW. Nuwe kapasiteite sal nie net in Iran se groeiende kragbehoeftes voorsien nie. Daar word ook beplan om kraguitvoere na buurlande uit te brei. Kraguitvoere het tussen 2010/11 en 2013/14 toegeneem van 6,7 tot 11,4 miljoen kilowatture, maar het in 2014/15 met 11,7 persent gedaal tot 10 miljoen kWh. Iranse kraginvoere het tussen 2011/12 en 2014/15 geen noemenswaardige groei getoon nie en jaarliks sowat 3,6 miljoen kWh beloop. Kragopwekking in Iran het in die tydperk tussen 2009/10 en 2014/15 met sowat 25 persent gestyg tot 276 kWh. In 2015/16 het dit 282 kWh beloop. Die aandeel van gekombineerde gas- en stoomturbine-kragsentrales het na raming 64 persent beloop, dié van stoomturbinesentrales 31 persent. Vyf persent is deur waterkragsentrales, die kernaanleg in Bushehr, dieselkragopwekkers en hernieubare energiebronne bygedra. Verwerkende nywerhede en privaat huishoudings is elkeen verantwoordelik vir sowat 'n derde van die totale kragverbruik, gevolg deur die landbousektor (17 persent), staatsverbruik (9 persent) en nie-industriële besighede (7 persent). Die spitslas het tussen 2009/10 en 2014/15 met 36,2 persent gestyg van 37,7 tot 51,3 GW. In 2015/16 het dit verder toegeneem tot 53,6 GW. Die Departement van engergie verwag 'n verdere jaarlikse toename van 5 persent tot 67 GW in 2020/21. == Politiek en regstelsel == In die sestigerjarige het Iran naas die Turkye van [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] geblyk om een van die eerste Islamitiese lande te wees wat met die sekularisasie van sy maatskappy en regstelsel begin. Die Irannese Rewolusie van die jaar 1979 het hierdie vooruitgang met die hernieude invoering van die Sjaria weer tot niet gemaak. 'n Kodifisering van die Islamitiese wet het nooit plaasgevind nie, en regsake word op 'n willekeurige grondslag behandel. Daar is geen sprake van magskeiding nie, en geestelike leiers, wat met die bewind simpatiseer, oefen 'n oorgroot invloed uit. === Partye en parlement === [[Lêer:Parliamenttehran.jpg|duimnael|Iranse afgevaardigdes het tot en met 1979 in die Teheranse parlementsgebou vergader]] [[Lêer:Iranian Majlis.jpg|duimnael|Die vergadersaal van die huidige parlementsgebou]] Die Iranse parlement staan as ''Majlis'' bekend (Farsi: مجلس, 'n Arabiese leenwoord wat "vergadering" of "sitting" beteken). Voor die Irannese Rewolusie van 1979 het die parlement uit twee kamers bestaan, die ''Majlis Shora Melli'' of Nasionale Vergadering en die Senaat. Ná die Irannese Rewolusie is 'n nuwe parlement gestig, die ''Majlis Shora Eslami'' of Islamitiese Vergadering. Die Senaat is ontbind. Afgevaardigdes is aanvanklik vir 'n periode van twee jaar verkies, tans is dit vier jaar. Afgevaardigdes mag nie gelyktydig as ministers in 'n regering dien of enige ander openbare amp beklee. Tydens die eerste verkiesing het kiesers volgens die destydse kiesreg nog as klasse gestem (adellikes, geestelikes, landbesitters, ambagsmanne en koopmans). Later is afgevaardigdes volgens hul geloof verkies ([[Moslem]]s, [[Jode]], Christene en Zoroastriërs). Tans word godsdienstige minderhede van Iranse Jode, Christene en Zoroastriërs elkeen deur minstens een afgevaardigde in die parlement verteenwoordig. Alle ander setels word vir Islamitiese kandidate gereserveer. Alle wetgewing, wat deur die parlement aangeneem word, moet op die Koran en ander Islamitiese regsbronne (''Hadith'') gegrond wees en ook aan die streng voorskrifte van die Islamitiese regstelsel (Sjaria) voldoen soos deur die Islamitiese regswetenskap (''Fiqh'') bepaal. Aan die Rewolusionêre Leier en die Raad van Rewolusionêre Wagters is 'n vetoreg in hierdie verband toegeken. Daar is geen partye volgens westerse standaarde in Iran nie, alhoewel talle politieke groeperings amptelik as "party" geregistreer is. In parlements- of presidentsverkiesings stem kiesers dan ook nie vir partye nie, maar vir enkele kandidate. 'n Groot aantal hervormingsgesinde groeperings is sedert die presidentsverkiesings van 2009 onwettig verklaar of aan ander vorme van onderdrukking blootgestel. In die verkiesing vir die 8ste wetgewende periode van die parlement op 14 Maart 2008 en byverkiesings op 25 April 2008 het behoudende strominge 'n groot meerderheid van die 290 setels verower. Voornemende kandidate met liberale standpunte is dikwels vooraf deur die Iranse departement van binnelandse sake en die konserwatiewe Raad van Rewolusionêre Wagters afgekeur. Afgevaardigdes in die Iranse parlement is informeel georganiseer in 'n hervormingsgesinde "minderheidsgroep" en 'n konserwatiewe "meerderheidsgroep". Die laasgenoemde is saamgestel uit aanhangers van die vorige staatspresident Ahmadinedjad, sogenaamde "onafhanklikes" en behoudendes wat krities teenoor die regering staan. Die eerste rondte van die parlementsverkiesings van 2012 is op 2 Maart gehou. === Burgerlike samelewing en menseregte === Alhoewel menseregte-vergrype sedert die Irannese Rewolusie van 1979 geleidelik afneem, moet die situasie in Iran nog steeds as baie sorgwekkend beskou word. Aangesien die Islamitiese wet seuns vanaf 15 jaar en meisies vanaf 9 jaar as meerderjarig beskou, is daar teregstellings van minderjariges. Iran pas die doodstraf toe vir moord, verkragting, spioenasie en dwelmhandel. Die verkiesing van president Khatami in 1997 en die toekenning van die [[Nobelprys vir Vrede]] in 2003 aan die oudregter [[Shirin Ebadi]] is deur buitelandse waarnemers saam met die toelating van nie-regeringsorganisasies as bemoedigende stappe op pad na 'n Iranse regstaat beskou. === Godstaat en burgerlike samelewing === [[Lêer:5th Day - 3V.jpg|duimnael|Vroue in Iran]] Ondanks sensuur en sterk islamistiese tendense het in Iran 'n lewendige burgerlike samelewing in die spanningsveld tussen godsdienstige tradisies en modernisme ontwikkel waarin die owerheid se behoudende opvattings met die meerderheid se strewe na sosiale vernuwing en gelyke regte vir almal gekonfronteer word.<ref>{{de}} Bahman Nirumand: ''Irans Zivilgesellschaft''. Aanlyn beskikbaar: [http://www.bpb.de/internationales/asien/iran/40148/irans-zivilgesellschaft ''www.bpb.de'']</ref> Iraniërs se stryd vir vryheid en demokrasie het sy wortels in laat 19de eeuse politieke bewegings wat in die Konstitusionele Rewolusie van 1906 uitgemond het. Iran, wat destyds nog as 'n absolutistiese monargie geregeer is, het in dié jaar sy eerste vry verkose parlement gekry. Hierdie politieke gebeure word algemeen as die begin van Iran se modernisering beskou – 'n proses wat vandag steeds aan die gang is. Struikelblokke op die pad na vryheid was nie net diktatoriese bewindhebbers nie, maar ook buitelandse magte wat verskeie kere in Iran se politiek ingemeng het. Dit was immers die Verenigde Koninkryk wat in 1925 Reza Pahlavi as stigter van die Pahlavi-dinastie aan die mag gehelp het, en die Verenigde State wat 'n demokraties verkose eerste minister van Iran, Mohammed Mossadegh, in 1953 weens sy beleid van nasionalisering van sleutelbedrywe soos die olienywerheid deur 'n staatsgreep onthef en sodoende die basis vir Mohammed Reza Pahlavi se diktatories-monargiese bewind geskep het. Uiteindelik was sowel sjah Mohammed Reza Pahlavi asook die latere Islamities-republikeinse bewind genoodsaak om konsessies ten opsigte van demokratiese deelname te maak. Selfs Ajatolla Khomeini, die onbestrede leier van die Irannese Rewolusie, moes 'n kompromie ten opsigte van Iran se nuwe bedeling aangaan waarvolgens die term "republiek" by die amptelike staatsnaam ingesluit is, iets wat oënskynlik in teenspraak met 'n Islamitiese Godstaat staan. Ook Iran se Grondwet en staatsvorm weerspieël die feit dat die Islamitiese Republiek nie slegs deur "Gods wil" bestuur word nie, maar dat ook die stem van die volk legitimiteit aan die uitvoerende en wetgewende gesag verleen. Al is daar nie-verkose instellings soos die Leier van die Rewolusie en die Rewolusionêre Wagters wat as hoogste politieke instansies fungeer, is daar nogtans 'n parlement en 'n staatspresident wat deur die volk verkies word. Hierdie politieke dualisme het verseker dat Iran nie die pad na 'n suiwer Godstaat ingeslaan het nie (die oorspronklike grondwet het die skepping van 'n politieke raamwerk waarin die "edele en universele waardes van Islam" kan floreer as staatsdoel erken<ref>{{en}} Ray Takeyh: ''Hidden Iran. Paradox and Power in the Islamic Republic''. Kindle e-boek-uitgawe. New York: Times Books/Henry Holt and Company 2006, pos. 89</ref>), maar dat Iran se burgerlike samelewing sy eie waardes en aspirasies kon handhaaf. Dit is juis vroue en jongmense wat hulle meestal nie aan die morele waardes en verwagtings van die konserwatiewe geestelikheid wil onderwerp nie. Omdat die owerheid geen politieke organisasies buite die Islamitiese sfeer toelaat nie, het Iraniërs hul stryd vir hul eie ideale na ander vlakke van die openbare lewe gedra. Skrywers, kunstenaars, rolprentregisseurs, akteurs en musikante doen baie moeite om hul politieke boodskap ondanks streng sensuurwette aan die publiek oor te dra. Nie-regeringsorganisasies speel 'n belangrike rol in hierdie proses, net soos joernaliste wat in openbare debatte die rol van partye oorgeneem het en in hul artikels en kommentare dikwels met skerpsinnige analises uitmunt. Honderde dagblaaie en tydskrifte is deur die owerheid verbied, maar verskyn soms weer onder 'n nuwe naam. Ook die internet het 'n belangrike nuwe forum vir opposisiegroepe geword. Intussen het ook sommige geestelikes begin om oor die waardes en doelwitte van die Irannese Rewolusie te reflekteer. Liberale intellektueles, maar ook geestelikes soos oud-president Khatami ontwikkel nuwe sienswyses waarvolgens Iran se Islamitiese tradisies versoenbaar kan wees met die vereistes van 'n moderne samelewing. Iran het nie net op tegnologiese en wetenskaplike gebied nie, maar ook in hierdie opsig 'n leidende rol in die Islamitiese wêreld begin speel. === Vakbonde en arbeidsreg === [[Lêer:Iranian surgical technologist with hijab 09.jpg|duimnael|Vroulike lede van 'n snykundige span]] Tans bestaan daar geen vakbonde volgens die Europese, Suid-Afrikaanse of Noord-Amerikaanse model nie. Iran se arbeidswetgewing maak voorsiening vir sogenaamde "Islamitiese Arbeidsrade" om die belange van werknemers te behartig. Die "Huis van Werkers" (''Khane-ye Kargar'') dien as koördineerder en oorkoepelende liggaam vir hierdie rade, maar tree nie as 'n onafhanklike instelling op nie. Westerse waarnemers vermoed dat dit onder die regstreekse beheer van die Departement van Arbeid en Iran se geheime diens is.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Iran_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Iran'']</ref> Die eerste vakbond, wat ná die Irannese Rewolusie in Iran in die lewe geroep is, was die Vakbond van Busbestuurders (''Sendika-ye Karkonan-e Sherkat-e Wahed'') wat kort ná die bekendmaking van sy stigting verbied is. Sy leidende lede is in hegtenis geneem. Die koopkrag van Iranse werkers is tussen 2006 en 2014 gehalveer, en daar word verwag dat dit verder sal daal.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/gesellschaft/die-not-der-iranischen-arbeiterinnen ''Transparency for Iran, 3 April 2014: Die Not der iranischen Arbeiterinnen'']</ref> Vroulike werknemers word op die Iranse arbeidsmark dikwels benadeel, veral omdat baie van hulle in ondernemings met minder as tien werknemers aangestel word waar Iranse arbeidswette nie van toepassing is nie. Dikwels moet vroue, wat aangestel word, blankovorms onderteken waar die teks eers later deur die werkgewer ingevul word, of hulle is nie oor hul regte en die heersende wetgewing aangaande minimumlone ingelig nie. Baie werkgewers betaal ook nie die loon vir siekteverlof nie. In baie nywerhede moet vroue swak en selfs gevaarlike werksomstandighede asook lang en ongerieflike werksure verduur. Duisende Iranse vroue werk vyftien ure per dag of langer in slagpale, myne of naby die hoogoonde van swaar nywerhede – dus op plekke waar hulle volgens Iranse arbeidswette eintlik nie eers aangestel mag word nie. Jong vroue en meisies, wat in tradisionele vroueberoepe soos tapytknopers werksaam is, moet nie net lang werksure van tussen 12 en 16 ure per dag verduur nie, maar is dikwels ook aan uiters giftige chemikalieë blootgestel. 90 persent van alle werknemers in die Iranse tapytbedryf is vroue waarvan 'n groot persentasie aan huid-, spier- en longsiektes ly. Baie konserwatiewes beskou die toetrede van vroue tot die arbeidsmark as 'n westerse verskynsel en 'n saak van ondergeskikte belang. Volgens Iran se godsdienstige en politieke opperleier Chamenei fokus die amptelike vrouebeleid op huisvroue wat hul huishoudelike take in 'n "ontspanne atmosfeer" moet kan vervul.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/politik/frauendiskriminierung-als-politisches-druckmittel ''Transparency for Iran, 2 Augustus 2014: Frauendiskriminierung als politisches Druckmittel. Besoek op 7 September 2014'']</ref> Die geslagtelike skeiding, wat aanvanklik net in openbare plekke soos skole, speelterreine en openbare vervoer toegepas is (vroue sit byvoorbeeld in Iranse busse aan die agterkant, terwyl mans die voorste gedeelte gebruik<ref>{{af}} [http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2000/09/14/3/11.html ''Volksblad, 14 September 2000: Iranse meisies moet nou alleen speel. Besoek op 7 September 2014'']</ref>), word toenemend ook na die werksvloer uitgebrei. Teheran se burgemeester Mohammad Bagher Ghalibaf het in Mei 2014 aangekondig dat die werkplekke van mans en vroue in die Iranse hoofstad se administrasie ruimtelik van mekaar geskei sal word.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/politik/frauendiskriminierung-als-politisches-druckmittel ''Transparency for Iran, 2 Augustus 2014: Frauendiskriminierung als politisches Druckmittel. Besoek op 7 September 2014'']</ref> === Vrouekwota === In August 2017 het president Rouhani sy voorneme aangekondig dat binne 'n tydperk van vier jaar dertig persent van leidende posisies in Iranse staatsdepartemente, owerhede en staats- en privaat ondernemings deur vroue beklee sal word.<ref>{{de}} [http://iranjournal.org/news/iran-rouhani-frauenquote ''Iran Journal, 23 Augustus 2017: Rouhani führt Frauenquote ein. Besoek op 27 Augustus 2017'']</ref> Daarnaas sal die inwerkneming van jonger kandidate van albei geslagte met minder as vyftien jaar beroepservaring vir leidende poste bevorder word. Die bevordering van gelyke regte vir vroue en inwerkneming van vroulike kandidate vir leidende poste was van Rouhani se belangrikste verkiesingsbeloftes. Rouhani se nuwe kabinet het nogtans aanvankli uitsluitlik uit manlike politici bestaan. Intussen is drie vroue in leidende regeringsposte benoem – Masoumeh Ebtekar as visepresident en amptenaar belas met vroue- en familiesake, Shahindokht Molaverdi as visepresident en amptenaar belas met burgerlike regsaangeleenthede, en Laiya Joneidi as regsadviseur.<ref>{{de}} ''Iran Journal, 23 Augustus''</ref> === Buitelandse beleid === [[Lêer:Iran Embassy Berlin - Mutter Erde fec.jpg|duimnael|Ambassade van die Islamitiese Republiek van Iran in [[Berlyn]], [[Duitsland]]]] Iran word by die klein groep lande gereken wat hulself in strategiese en ideologiese opsig doelbewus as opponente van die Verenigde State posisioneer. Vir analitici spruit hierdie beleid enersyds uit Iran se 20ste eeuse geskiedenis voort, andersyds, volgens die Iranse bewind se eie oordeel, ook uit die Islamitiese karakter en Persiese tradisies en eieskappe. Vir die meeste Westerse waarnemers bly die agtergrond en dus ook die beginsels en doelwitte van Iran se beleid dekades ná die land se Irannese Rewolusie onduidelik. Opinievorming word beïnvloed deur die wantroue waarmee die Islamitiese bewind bejeën word en vrese oor godsdienstige [[fundamentalisme]]. Om sake verder te bemoeilik, word Iran se buitelandse beleid deur 'n groot mate van pragmatisme gekenmerk sodat dit steeds weer verrassings bied vir ontleders wat dit in terme van politieke teorieë probeer kategoriseer. Waarnemers kom dikwels tot uiteenlopende gevolgtrekkings en beskryf Iran se buitelandse beleid in die lig van godsdienstige irrasionalisme wat – in kombinasie met Iran se kernprogram – van die land 'n konstante bedreiging vir die wêreldvrede maak en internasionale optrede teen Iran (onder meer deur middel van omvattende sanksies) regverdig, of hulle wys daarop dat Iran slegs sy nasionale belange op 'n rasionele manier nastreef en dié beleid slegs in 'n ideologiese mantel kleed om sy internasionale aansien te verbeter. Albei standpunte is aanvegbaar. Daar is wél konsensus tussen waarnemers dat Iran 'n streng anti-Amerikaanse en anti-Israelse beleid volg, alhoewel Teheran en Washington in enkele gevalle saamgewerk het om internasionale vraagstukke op te los. Een voorbeeld was pogings wat deur albei lande aangewend is om stabiele politieke strukture in Afghanistan te skep. Hierdie soort koöperasie het egter nie tot die normalisering van politieke betrekkinge tussen Iran en die VSA gelei nie. Iran se institusionele raamwerk en die ingewikkelde manier, waarop politieke besluite geneem word, is struikelblokke wat nie maklik oorkom kan word nie wanneer westerse regerings Iranse besluitnemers probeer nader. Ten opsigte van Iran se buitelandse beleid is daar drie ampsbekleërs wat finale besluite kan neem, al bly hul presiese rol in die proses onduidelik – die president, die Hoogste Leier van die Irannese Rewolusie en die sekretaris-generaal van die Hoogste Nasionale Veiligheidsraad. Ook Iranse denktanks het tot 'n belangrike faktor ontwikkel.<ref>{{en}} [http://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/research_papers/2013_RP03_poc.pdf Walter Posch: ''The Third World, Global Islam and Pragmatism. The Making of Iranian Foreign Policy''. In: ''German Institute for International and Security Affairs, SWP Research Paper, April 2013'', bl. 6]</ref> == Godsdiens == [[Lêer:RezaShrine.jpg|duimnael|Imam Reza-heiligdom in [[Mashhad]], een van die belangrikste godsdienstige plekke in Iran]] [[Lêer:Zarathustra fire temple in Yazd.jpg|duimnael|Zoroastriese tempel in Yazd, Iran]] Die religieuse lewe in Iran word oorheers deur die Twaalfer-Sjia-stroming van Islam wat as staatsgodsdiens erken word. Tussen 90 en 95 persent van die Iranse bevolking is aanhangers van dié geloof. Aanhangers van die tweede groot Islamitiese stroming, Soennitiese Islam, vorm 'n minderheid van tussen vier en agt persent van die bevolking, meestal Koerdies- en [[Beloetsji]]sprekende Iraniërs. Nie-Islamitiese godsdienste vorm 'n minderheid van sowat twee persent van die bevolking, waaronder [[Baha’i|Bahá'is]], Mandeërs, [[Hindoeïsme|Hindoes]], [[Jesiede]], Jarsanis, [[Zoroastrisme|Zoroastriërs]], Jode en Christene. Die laasgenoemde drie geloofsgroepe word deur die Iranse staat as religieuse minderhede erken en beskerm. So is byvoorbeeld enkele setels in die Iranse parlement vir hulle gereserveer. In die praktyk geniet Christene egter nie dieselfde regte soos Moslems nie en word teen hulle ten opsigte van opleiding en beroepskanse gediskrimineer. Veral in die 1980's het talle Christelike Iraniërs geëmigreer. Andersyds geniet Christene ook sekere voorregte en mag byvoorbeeld [[rooiwyn]] vir godsdienstige en ander doeleindes gebruik. Hoe meer godsdiens en politiek in Iran vermeng en Islam as 'n instrument van onderdrukking misbruik word, hoe meer staan veral jong Iraniërs onverskillig teenoor godsdiens. Geestelikes, wat ná die Irannese Rewolusie moeite gedoen het om alle aspekte van die daaglikse lewe van Iraniërs met godsdiens te deurdring, kla tans oor leë moskees.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/gesellschaft/religion-verliert-immer-mehr-anhanger ''Transparency for Iran: Religion verliert immer mehr Anhänger, 10 Mei 2013. Besoek op 11 Augustus 2013'']</ref> Naas ateïstiese neigings het ook aktiwiteite van sektes toegeneem. Sommige Iraniërs stel belang in die Christendom – en loop, net soos sekte-aanhangers, gevaar om deur Iran se godsdienstige polisie vervolg te word. Moslems mag nie aan Christelike kerkdienste deelneem nie, terwyl ook die gebruik van die landstaal Farsi by Christelike byeenkomste verbode is. Apostasie of die bekering tot die Christelike (of enige ander nie-Islamitiese) godsdiens is onwettig. Nuut bekeerde Christene in Iran vergader in geheime byeenkomste in privaat huise, ander soek [[asiel]] in Christelike lande. Die Bahá'i-geloof, Iran se grootste religieuse minderheidsgroep, word nie amptelik erken nie. Godsdienstige oortuigings van dié geloof, veral die verering van sy stigter as profeet, bots met die Islamitiese geloofsreël dat Mohammed die laaste profeet was wat deur God verkies is. So is aanhangers van Bahá'i reeds sedert die 19de eeu vervolg. Gelowiges het ook ná die stigting van die Islamitiese Republiek slagoffers van gepolitiseerde godsdienstige oortuigings en diskriminasie geword. Aanhangers is dikwels van hul burgerregte ontneem, toegang tot hoër onderwys en bepaalde beroepe geweier en in enkele gevalle selfs tereggestel. == Kultuur == === Kookkuns === ==== Historiese ontwikkeling ==== [[Lêer:Khoresht-e fesenjan.jpg|duimnael|''[[Fesenjan]]'', 'n tradisionele Persiese bredie wat van hoendervleis, granaatappelstroop en gemaalde okkerneute berei word]] Reeds in die vroeë geskiedenis van die land is Persië met voortreflike kookkuns verbind. Een van die vroegste skrywers, wat aandag aan Persiese kulinêre kunste geskenk het, was die Griekse [[huursoldaat]] Xenophon wat omstreeks 400 v.C. by die Persiese leër aangesluit en hom later as geskiedskrywer bekwaam het. Alhoewel hy min bewondering vir Perse en hul kultuur in die algemeen getoon het, het hy die uitstekende kookkuns van Persië uitvoerig beskryf. Veral die koninklike hofhouding het sy aandag getrek waar 'n hele leër van kokke moeite gedoen het om steeds weer nuwe kulinêre spesialiteite en dranke uit alle lande vir die koninklike tafel op te spoor. Toe [[Alexander die Grote]] die Persiese Ryk sewentig jaar later verower het, het hy die buitengewone eetgewoontes van Perse as die rede vir hul verswakking en uiteindelike nederlaag beskou. Maar desondanks het hy ná sy beslissende veldslag maande lank in die seremoniële koninklike hoofstad [[Persepolis]] gebly waar hy die [[Nouruz|Persiese Nuwejaarfees]] gevier, tradisionele Persiese kleredrag oorgeneem en heel waarskynlik ook groot hoeveelhede inheemse kos geniet het. In die 1930's het argeoloë in Persepolis meer as dertigduisend steentablette opgegrawe wat 'n indruk van antieke Perse se stapelkosse gee. Hul tipiese dieet het okkerneute, gevleuel en granaatappelstroop ingesluit – die hoofbestanddele van 'n Persiese granaatappelbredie wat ook vandag by die hoofdisse van Persiese kokkuns gereken word, ''[[fesenjan]]''. Ook ander bestanddele van moderne Persiese geregte soos [[Skaapvleis|lamvleis]], [[pietersielie]], [[amandel]]s, pistachio-neute, [[asyn]], [[heuning]], [[ui]]e en [[knoffel]] is al in antieke tye wyd gebruik. Interessant genoeg het die gunstelinggeregte van Perse in die afgelope 2&nbsp;500 jaar nouliks verander. En alhoewel Persië in die volgende eeue deur 'n lang lys van veroweraars ingeneem is, waaronder [[Arabiere]], [[Turke]], [[Mongole]] en [[Oesbeke]], het die Persiese kultuur en kookkuns onveranderd voortbestaan. Veroweraars het hul bewondering daarvoor getoon deur dit gaandeweg self oor te neem, terwyl hulle Persiese kookkuns met nuwe, vreemde invloede verryk het. Toe die Persiese Ryk sy grense steeds verder verskuif het en tydelik vanaf Egipte tot Indië en vanaf Griekeland tot Rusland gestrek het, het Perse hul kookkuns met die beste tradisies van verowerde lande vervolmaak en dit tot een van die mees gesofistikeerdes ter wêreld ontwikkel. ==== Dranke ==== [[Lêer:Persian Tea.JPG|duimnael|Glasies met Iranse tee]] Oorspronklik was koffie die gewildste drank in Persië. Aangesien dit nie in die land self verbou is nie, moes dit uit oorsese gebiede ingevoer word en was sodoende allesbehalwe goedkoop. In koffiehuise het derhalwe tee gaandeweg meer aanhangers gevind – dit kon maklik en teen laer pryse via die [[Syroete]] uit die nabygeleë China ingevoer word. Om in die groeiende vraag na tee te kan voorsien is in 1882 'n eerste poging onderneem om dit plaaslik te verbou wat egter misluk het. Omstreeks 1900 het Mohammad Mirza onder 'n Franse skuilnaam enkele jare in Brits-Indië gebly om die verbouing en verwerking van teeplante te bestudeer. Om die Brits-Indiese monopolie op Indiese tee te beskerm, het die koloniale owerheid geen Iranese in die teebedryf toegelaat nie. Mirza het egter daarin geslaag om teesaad uit Kangra, 'n distrik in die uitlopers van die Himalaya-bergreeks, na Iran te neem en die eerste teeplantasie aan die Kaspiese See naby Lahijan in die provinsie Gilan aan te lê. Dié gebied is nog steeds een van die belangrikste sentra van die Iranse teebedryf waar jaarliks tussen 55&nbsp;000 en 60&nbsp;000 ton tee geoes word. Dit is net 'n relatief klein persentasie van Iran se jaarlikse teeverbruik, gegewe sy bevolking van byna tagtig miljoen. Tee uit Lahijan is van standaardgehalte met min kafeïen en looistowwe en is dus uiters geskik vir die bereiding in samowars of die bereiding volgens die Siriese metode waarby 'n teepot uit metaal met teeblare en koue water daarin stadig verhit word. Die sterk konsentraat word later verdun. Iraniërs hou daarvan om hul tee met kaneel of kardamom te verfyn. 'n Tipies Iranse spesialiteit is berberisbessies (''Berberis vulgata'') wat 'n ligte suur geur aan tee gee. Soms word ook [[saffraan]] by swart tee gevoeg. Meestal word tee uit klein glasies gedrink. 'n Ander manier van teedrink is om dit, net soos in Rusland, in 'n piering te giet en daaruit te drink, met 'n blokkie suiker in die mond. Iranse tee word naas water ook met warm melk berei en met heuning gesoet. === Sport === [[Lêer:Azadistadium tehran iran.jpg|duimnael|Die Azadi-stadion in Teheran]] [[Lêer:Iranian female football fan.jpg|duimnael|'n Vroulike aanhanger van Iran se nasionale sokkerspan tydens 'n wedstryd teen [[Angola]] by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006]] in [[Duitsland]]]] [[Polo]], wat sy oorsprong in Iran het, het gaandeweg tot die land se nasionale sport ontwikkel. Hierdie spansport het reeds in die [[Achaemenidiese Ryk|Achaemenidiese tydperk]] gewild geraak en ingang in die antieke Persiese literatuur gevind. 'n Tweede spel, wat van oudsher met Iran verbind is, is [[skaak]]. Al het die spel sy oorsprong in Indië, het dit tydens die uitbreiding van Islam in sy huidige vorm vanuit Persië na Arabiese gebiede en uiteindelik Europa versprei. Die Afrikaanse naam van die spel is afgelei van die Persiese woord ''sjāh'' of "koning". Tans is [[stoei]], perdewedrenne en liggaamsopbou van die gewildste sportsoorte in Iran.<ref>{{en}} Laura S. Etheredge (red.): ''Middle East – Region in Transition: Iran''. New York: Britannica Educational Publishing / Rosen Publishing Group 2011, bl. 75</ref> Spansport is eers in die 20ste eeu ingevoer, en moderne sportsoorte het tydens die monargie deel van die kurrikulum van Iranse skole geword. Die gewildste spansporte is [[sokker]] (insluitende binnenshuise of saalsokker, ook futsal genoem), [[rugby]], [[bofbal]], [[korfbal]] en [[waterbal]]. Iran se gimnastiekvereniging is in 1934 gestig, en in 1948 het die eerste Iranse atlete aan [[Olimpiese Somerspele]] deelgeneem. In 1956 het die land sy debuut by [[Olimpiese Winterspele]] gemaak. Iranse atlete het veral medaljes in [[gewigoptel]] en stoeiwedstryde gewen. Sokker is die spansport met die meeste aanhangers in Iran. Die land se nasionale sokkerspan het die Asiatiese kampioenskappe in 1968, 1974 en 1976 gewen en in 1978 vir die eerste keer vir die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer. Ná die Irannese Rewolusie van 1979 was daar 'n veranderende houding teenoor sport van die kant van die geestelikheid af wat deelname aan sportgebeurtenisse in stadions as 'n moontlike bedreiging vir moskeebywoning beskou het. Sportsoorte, wat as "on-Islamities" of "westers" afgestempel is (soos byvoorbeeld [[tennis]] of [[boks]]) is summier verbied. 'n Aantal bekende sportklubs en -spanne is deur die nuwe regering genasionaliseer, terwyl die deelname van vroue aan sekere sportsoorte soos [[swem]] en sokker verbied is. 'n Aantal professionele sportlui het geëmigreer. So het die Iranse tennisster Mansur Bahrami in Frankryk asiel ontvang, terwyl die swemmer Tonia Vali-Oghli haar in Duitsland gevestig het.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/politik/die-flucht-der-spitzensportler ''Transparency for Iran: Die Flucht der Spitzensportler, 30 Augustus 2013. Besoek op 11 September 2013'']</ref> Baie Iranse atlete kla dat die staat hul aspirasies nie bevorder nie en te min middele aan kinder- en jeugsport bestee word. 'n Ander rede vir ontevredenheid is politieke beperkings ten opsigte van internasionale wedstryde. Iranse atlete mag nie saam met Israelse sportlui aan toernooie deelneem nie. In die vroeë jare van die Islamitiese Republiek was vroomheid en ideologie meer belangrik as sportlui se vermoë op die atletiekveld. Suksesvolle atlete word dikwels met wantroue bejeën – hulle mag nie meer gewild raak by die publiek as geestelikes en ander politieke leierfigure nie. In die 1980's is as gevolg van die oorlog met Irak min aandag aan sport geskenk. Die geesdrif vir individuele en spansport het egter daartoe gelei dat atletiek in die 1990's herleef het, net soos die aktiewe deelname van vroue. Sport word dikwels met politieke liberalisering verbind, en dit is veral jongmense wat groot wedstryde ongedwonge as sportfeeste vier. === Media === [[Lêer:Internet blocked in Iran.jpg|duimnael|links|Toegang tot bepaalde webbladsye word gereeld geblokkeer]] [[Lêer:2011 newspapers Tehran 6030393078.jpg|duimnael|Iranse dagblaaie in Teheran]] [[Lêer:Tehran international book fair 2012 -3.JPG|duimnael|Besoekers tydens die Internasionale Teheranse Boekebeurs (TIBF) in 2012]] Teheran is die sentrum van Iran se mediabedryf waar die meeste dagblaaie en tydskrifte uitgegee word, waaronder leidende Persiese koerante soos ''Abrar'', ''Ettelā’āt'', ''Hamshahri'', ''Jumhori-yi Islami'', ''Kayhan'', ''Resalat'' en ''Shargh'', die Engelsmedium-dagblaaie ''Tehran Times'', ''Kayhan International'', ''Iran Daily'' en ''Iran News'' en die literatuur- en kunstydskrif ''Nafeh''. Die Islamitiese bedeling laat sy invloed ook in die mediabedryf geld. So moet alle dagblaaie en tydskrifte volgens die Perswet van 1979 deur die staat gelisensieer word en is enige anti-Islamitiese beriggewing of kommentaar verbode. Volgens artikel 110 van die Iranse grondwet is alle media ondergeskik aan Iran se hoogste regsgeleerde. Die Iranse persagentskap ''Islamic Republic News Agency (IRNA)'' word deur die Departement van Kultuur en Islamitiese Leiding bedryf. Buitelandse verslaggewers word ter geleentheid van belangrike gebeurtenisse in Iran toegelaat.<ref>{{en}} Etheredge (2011), bl. 75-76</ref> Ondanks die verskansing van persvryheid in die Iranse grondwet kom sensuur deur behoudende elemente in die regering algemeen voor en word veral in elektroniese media beoefen. Daarenteen het gedrukte media – dagblaaie, tydskrifte en joernale – ten spyte van die groot regeringsinvloed 'n belangrike bydrae tot politieke hervorming in die 1990's gelewer. Alle radio- en televisiestasies in Iran is in staatsbesit en saai hul programme in die hele land uit. Iran se nasionale uitsaaikorporasie, ''Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB)'', is een van die grootste uitsaaiers in Asië en die Pasifiese streek. 'n Aantal radio- en televisiekanale, wat deur IRIB uitgesaai word, is op buitelandse gehore gemik soos die omstrede Engelsmedium-kanaal ''Press TV''. Programme in Iran word in die landstaal Farsi en minderheidstale uitgesaai, programme vir buitelandse gehore in verskeie wêreld- en belangrike verkeerstale, waaronder [[Russies]], [[Arabies]], [[Hebreeus]], [[Engels]], [[Frans]], [[Duits]], [[Turks]], [[Chinees]], [[Koerdies]], [[Italiaans]], [[Japannees]] en [[Indonesies]]. Die privaat besit van satelliettoerusting, waarmee Westerse "anti-rewolusionêre" en "onsedelike" programme soos die [[BBC]] se Persiese Diens en ''Voice of America'' ontvang kan word, is in 1995 onwettig verklaar, maar hierdie verbod is nie altyd konsekwent afgedwing nie so dat baie Iraniërs steeds buitelandse Persiese kanale ontvang. Volgens Peter Borrocks, die direkteur van BBC se Wêreldwye Diens, het die getal kykers van BBC se Persiese diens met 90 persent toegeneem – meer as veertig persent van alle Iraniërs, wat oor 'n satellietskottel beskik, kyk BBC-programme. Joernaliste van BBC se Persiese diens en hul gesinne word in Iran dikwels deur die owerheid belemmer, geïntimideer of selfs met die dood bedreig.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/blogs/the_editors/ ''BBC – The Editors: A quarter of a billion people tuning in, 25 Junie 2013. Besoek op 8 Augustus 2013'']</ref> In Augustus 2013 het die Iranse polisie meer as 16&nbsp;000 satellietskottels en -ontvangers gekonfiskeer, en 117 handelaars, wat hulle aan privaat verbruikers verkoop het, is in hegtenis geneem nadat die polisie die onwettige verkoop van satelliettoerusting twee maande lank dopgehou het.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/schlagzeilen/razzia-gegen-satelliten-antennen ''Transparency for Iran: Razzia gegen Satelliten-Antennen, 14 Augustus 2013. Besoek op 3 September 2013'']</ref> Die kwessie van private satellietontvangs bly in regeringskringe omstrede. Terwyl president Rohani die beslaglegging van skottels as "nutteloos" en as ernstige aantasting van Iranse burgers se regte en privaatsfeer gekritiseer het, steun konserwatiewes die polisieoptredes teen satellietkykers. In die laaste week van Augustus 2014 – die sogenaamde "Regeringsweek" waartydens Iranse media op die president se regeringsplanne en -beleid fokus, het Iran se polisiediens woonstelblokke in Teheran deursoek wat hoofsaaklik deur regeringsmedewerkers bewoon word en beslag gelê op talle satellietskottels.<ref>{{de}} [http://transparency-for-iran.org/news/razzia-gegen-satellitenantennen ''Transparency for Iran: Razzia gegen Satellitenantennen, 29 Augustus 2014. Besoek op 7 September 2014'']</ref> Ondanks groeiende geletterdheid is oudiovisuele media soos radio en televisie steeds die belangrikste media om binnelandse gehore te bereik, veral in meer afgeleë landelike gebiede. Uitgewers in Iran kla dikwels oor die beperkings wat deur die owerheid ingestel is. So moet enige boekpublikasie vooraf deur die Departement van Kultuur goedgekeur word. Die goedkeuringsproses behels die kontrole en sensuur van ingediende manuskripte. Soms word boeke, waarvoor die nodige departementele goedkeuring verkry is, ná hul publikasie verbied. In 2016 is sowat honderd uitgewers, wat hul publikasies op Teheran se boekebeurs ten toon gestel het, gedwing om boeke van hul stalletjies te verwyder omdat hul inhoud of beeldmateriaal in stryd sou wees met "Islamitiese waardes".<ref>{{de}} [http://iranjournal.org/news/iran-buchmesse ''Iran Journal, 3 Mei 2017; Internationale Buchmesse eröffnet. Besoek op 7 Mei 2017'']</ref> Iran se boekbedryf floreer nogtans. In 2015 is byna 81&nbsp;000 nuwe boektitels gepubliseer; dié syfer het volgens amptelike statistieke in 2016 gestyg tot 88&nbsp;504. Die gemiddelde boekprys het gestyg van ZAR 47,30 in 2016 tot ZAR 59 in 2017.<ref>{{en}} ''Iran Journal, 3 Mei 2017''</ref><ref>''Wisselkoers soos op 7 Mei 2017, verskaf deur xe.com; boekpryse in €: 3,20 en 4,00''</ref> Tydens die 30ste Internasionale Boekuitstalling, wat tussen 2 en 12 Mei 2017 in die nuut geboude Shahr-e Aftab-uitstallingsterrein suid van Teheran gehou is, het 2&nbsp;700 Iranse en buitelandse uitgewerye hul publikasies ten toon gestel. === Musiek === ==== Klassieke Persiese musiek ==== [[Lêer:Daf-isfahan.jpg|duimnael|'n Vroulike musikant speel die ''daf'', 'n tradisionele trom. Isfahan, 17de eeuse skildery]] [[Lêer:Hafez-8.JPG|duimnael|[http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=uhQmyDUgVPY#at=13|Die Iranse sangeres Shakila sing 'n getoonsette gedig van die Persiese digter Hafez].]] [[Lêer:Sahba Motallebi, Iranian femal singer playing tar (lute), Nowruz concert, International House, 2010-04-01.jpg|duimnael|Die Iranse sangeres Sahba Motallebi speel die ''tar'' tydens 'n Nuwejaarskonsert]] [[Lêer:Santoor.jpg|duimnael|'n ''Santur'']] Klassieke Persiese musiek word by die vroegste bekende musikale tradisies gereken en het sy invloed danksy die geografiese ligging en sosiokulturele betekenis van die antieke Persiese Ryk ook die musikale tradisies van baie ander lande en gebiede in Sentraal- en Klein-Asië, China en Noord-Indië laat geld. Die geskiedenis van musiek in Iran kan tot die pre-historiese tydperk teruggevoer word. Tradisioneel word die legendariese koning Jamshid as grondlegger van Persiese musiek beskou. Fragmentariese dokumente uit die vroeë geskiedenis van die land dui op 'n hoogs ontwikkelde musieklewe in antieke Persië, veral gedurende die Sassaniede-bewind (226-651 n.C.). Uit hierdie periode is name van belangrike musikante soos Barbod, Nakissa en Ramtin saam met die titels van hul musikale werke oorgelewer. Ná die Arabiese invalle in die 7de eeu n.C. en die Islamisering van Iran het Persiese musiek 'n bestanddeel van die Midde-Oosterse Islamitiese kultuur en beskawing geword en sodoende ook ingang tot verder afgeleë streke soos Noord-Afrika en die Mediterreense lande gevind. Bekende Persiese musikante en musiekgeleerdes uit die vroeë Islamitiese tydperk sluit Farabi († 950), Ebne Sina († 1037), Razi († 1209), Ormavi († 1294), Shirazi († 1310) en Maraqi († 1432) in. Klassieke Persiese musiek toon baie ooreenkomste met die klassieke musiek van die [[Arabiese wêreld]], Turkye en Indië, maar het desondanks sy eie kenmerke ontwikkel om tot 'n onafhanklike Persiese musikale tradisie te groei. 'n Tweede musikale stelsel, dié van Westerse klassieke musiek, het in die 20ste eeu aanhangers in Iran gevind, en alhoewel dit in sekere opsigte as 'n bedreiging vir inheemse musiek beskou is, het Persiese musikante sentrale elemente van Westerse musiek soos notasie oorgeneem en dit by hul eie musiek aangepas. Terwyl Westerse klankelemente in huidige Persiese musiek waargeneem kan word, het vreemde musikale invloede Iranse musiekstudente al hoe meer bewus gemaak van hul eie tradisies. Persiese musiek is hoofsaalik melodieus, terwyl harmonie 'n baie ondergeskikte rol speel. Dit word gewoonlik deur solo-musikante voorgedra, maar net soos in die Arabiese, Turkse en Indiese musikale tradisies word die kunstenaar soms deur 'n ander instrument begelei wat sy melodieë herhaal. Dramatiese effekte soos in Westerse klassieke musiek is onbekend. Persiese musiek het dikwels eerder 'n mistiese karakter en is sterk kontemplatief van aard, onder meer vanweë sy sterk verbintenis met die groot liriese tradisies van Persiese literatuur en [[Soefisme]], 'n belangrike mistiese stroming in Islam wat sy oorsprong in Iran het. So ken baie Persiese musiekstukke geen ritmiese motiewe soos verskillende meter nie, maar pas hul ritme eerder by dié van 'n liriese voordrag en die ritmes van Persiese digkuns aan. Metriese Persiese musiek gebruik tromme as begeleiding. Improvisasie is 'n ander kernelement van Persiese musiek. Klassieke Persiese musikante skep hul wysies terwyl hulle vir hul gehore speel, en die geesdrif van gehore kan grootliks bydra tot dié kreatiewe proses. Musikante gebruik bepaalde melodieë en ritmes om uitdrukking aan hul individuele gevoelens te gee, en ervare improviseerders met 'n rykdom van musikale tegnieke, gevoelens en innovasies word as die ware meesters van Persiese musiek beskou. ''Radif'' is die Persiese vakterm vir tradisionele melodieë wat in twaalf musikale modi onderverdeel word. Die sewe belangrikstes daarvan (''Mahour'', ''Shour'', ''Nava'', ''Rast Panj-gah'', ''Homayoun'', ''Segah'' en ''Chahargah'') word ''dastaghs'' genoem. Vyf kleiner kategorieë (''Abu-Ata'', ''Bayat-e-Zand'' of ''Bayat-e-Tork'', ''Dashti'', ''Afshari'' en ''Bayat-e-Isfahan'') staan bekend as ''avaz'' of ''maqam''. Elkeen van hierdie modi word verder onderverdeel in kleiner melodiese vorme, ''gushehs'', wat van mekaar ten opsigte van musikale meter, lengte, uitdrukking en belangrikheid verskil. Elke ''dastagh'' het sy eie spesifieke karakter en gee uitdrukking aan 'n bepaalde stemming. Dit dien as basis vir 'n musikale voordrag. 'n Soort model vir 'n volledige musikale opvoering is eers in die vroeë 20ste eeu ontwikkel. Dit bestaan uit vyf dele (''pishdaramad'', ''chahar mezrab'', ''avaz'', ''tasnif'' en ''reng''), wat elkeen op 'n ''dastagh'' baseer, maar 'n musikant staan vry om self te kies watter dele hy gebruik. Dikwels word net een of twee daarvan gekies. Musikante en musiekstudente memoriseer die ''Radif'' al eeue lank sodat die hele repertoire van Persiese musiek bewaar gebly het. Die ''Radif'' is 'n belangrike vertrekpunt vir improvisasies en staan sentraal in die onderrig van klassieke Persiese musiek. Die geskiedenis van die Persiese musiek sluit 'n groot getal musiekinstrumente in. Die belangrikstes hiervan, wat ook vandag nog wyd gebruik word, is:<ref>{{en}} [http://www.iranchamber.com/music/articles/introduction_to_persian_music.php ''www.iranianchamber.com: Introduction to Persian music: Instruments''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628144906/http://www.iranchamber.com/music/articles/introduction_to_persian_music.php |date=28 Junie 2013 }}</ref> * Die ''tar'', 'n handgeplukte instrument met ses snare wat oor twee oktawe strek. * Die ''setar'', 'n instrument wat aan die tar verwant is, maar net vier snare het. Dit word met die regte wysvinger se nael gepluk. * Die ''ud'', 'n instrument met 'n Arabiese naam wat in Persië van oudsher as barbat bekend gestaan het. Hierdie instrument met tussen nege en elf snare word eweneens met die hand gepluk. 'n Variant daarvan het as luit ingang tot die vroeë Europese musiek gevind. * Die ''kamancheh'' is 'n geboë instrument met vier snare wat soos 'n tjello gespeel word, alhoewel sy grootte en toonreeks met dié van 'n viool ooreenkom. * Die ''santur'' is 'n dulcimer wat met fyn houthamers gespeel word. Sy toonreeks strek oor vier oktawe. * ''Nay'' is 'n sambreelterm vir 'n hele reeks fluite. * Die ''tombak'' is die belangrikste [[slaginstrument]] in klassieke Persiese musiek. * Die ''dayere'' is vergelykbaar met die tamboeryn. ==== Volksmusiek ==== Persiese volksmusiek deel baie kenmerke met klassieke musiek. Sy melodieë en ritmes volg egter relatief vaste reëls en laat sodoende min ruimte vir improvisasie. Die funksie van elke volkswysie bepaal sy musikale stemming. So is daar geskikte wysies vir huwelike, wiegeliedere, liefdesliedere, oesliedere, dansmusiek en ander stukke. Die eenvoudige musikale karakter maak klassieke instrumente minder geskik vir volkswysies, en so het die bewoners van landelike gebiede tientalle volksmusiekinstrumente ontwikkel waarvan baie uniek aan bepaalde streke is. Gewilde instrumente sluit die ''surnay'' of ''zorna'' ('n soort skalmei), verskillende soorte fluite (''nay''), en die ''dohol'' ('n soort trom). 'n Hibriedvorm van Persiese volksmusiek het deur die vermenging met Westerse klankelemente ontstaan. Kenmerkend vir hierdie gemengde styl, wat oorwegend kommersieel van aard is, is die gebruik van Westerse ritmes, basiese harmoniese elemente en relatief groot ensembles met Westerse instrumente. Die melodieuse en modale aspekte van hierdie komposisies word aan Persiese musiek ontleen. ==== Popmusiek ==== [[Lêer:Googoosh in Cupertino CA.jpg|duimnael|upright|Sedert 1979 mag sangeresse nie meer by konserte optree nie. Die sangeres Googoosh het ondanks dié verbod tot en met 2000 in Iran gebly en eers daarna na die VSA geëmigreer]] Met die stigting van 'n nasionale radiodiens in die 1930's het Iran sy eie popmusiekkultuur begin ontwikkel wat veral ná die Tweede Wêreldoorlog by gehore gewild geraak het. 'n Verskeidenheid dansmusiekstyle soos rumba, tango en wals het in die tweede helfte van die 20ste eeu aanklank by Iraniërs gevind. Die oorspronge van ligte musiek in Iran kan egter na die 19de eeuse Qajar-dinastie teruggevoer word. Aanvanklik het Iranse musiekkunstenaars Westerse voorbeelde gevolg en Persiese liedtekste by buitelandse wysies gevoeg, maar gaandeweg het Iranse musiek sy eie styl en identiteit begin ontwikkel. Die geskiedenis van moderne Iranse popmusiek word verbind met musikante soos Vigen, Aref, [[Dariush Eghbali|Dariush]], [[Ebi]] en ander. Soren, 'n Irans-Armeense sanger, was een van die eerste popsangers wie se musiek deur plaaslike radiostasies gespeel is, terwyl die ateljee ''Tanin'' 'n baanbrekersrol met sy vroeë opnames gespeel het. Na sy musiekstyl, wat destyds as innoverend beskou is, word as "musiek van die vyftigers" verwys. Die regering het van begin af 'n beslissende rol by die musikale ontwikkeling gespeel. Nuwe onderwerpe in liedtekste, wat die sosiale en kulturele werklikheid in Iran beskryf het, het amptelike toestemming benodig. Net soos in ander lande het radio en televisie in die 1950's grootliks tot die gewildheid van popmusiek bygedra. So het die Iranse uitsaaikorporasie se radio- en televisieorkes groot invloed op die popmusiek van die 1950's uitgeoefen. Trefferlyste in dié tyd is deur groepe met gewilde hoofstemme oorheers, soos die ''Black Cats'' met hul sanger Farhad. Ná die Irannese Rewolusie van 1979 is popmusiek as 'n simbool van die sjah-bewind, as Westers, dekadent, on-Islamities en on-Irans bestempel en uit die openbare lewe verban. Gedurende en kort ná die rewolusie het baie gewilde musikante hulle in [[Los Angeles]] gevestig waar hulle 'n nuwe Iranse popstyl geskep het. Hierdie musiek het ook by gehore in Iran aanklank gevind, alhoewel kritici dit dikwels as westers-georiënteerde musiek van lae intellektuele gehalte beskryf het. Die sukses van Irans-Amerikaanse popmusiek het die owerheid genoodsaak om hul houding teenoor moderne musiek te heroorweeg, en uiteindelik is in die vroeë 21ste eeu 'n gematigde weergawe van popmusiek, wat met Islamitiese waardes versoenbaar is, toegelaat. Invoere van Amerikaanse video's en oudiokassette het vervolgens afgeneem. Maar aangesien in Iran streng sensuur op musiekvrystellings toegepas word, word die styl en ontwikkeling van Iranse popmusiek steeds deur ateljees in Los Angeles, waaronder die befaamde ''Avang Music'', bepaal.<ref>{{en}} [http://www.iranchamber.com/music/articles/pop_music_iran.php ''www.iranianchamber.com: Pop Music in Iran''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924043026/http://www.iranchamber.com/music/articles/pop_music_iran.php |date=24 September 2015 }}</ref> Ook in Londen het 'n eie Anglo-Iranse popmusiekstroming begin ontwikkel. In die Islamitiese Republiek van Iran bepaal die departement van kultuursake watter popgroepe mag optree, en gewoonlik word van hulle verwag dat hulle die etiese en morele waardes van die Islamitiese geloof oordra. So mag kunstenaars tydens konserte nie op die verhoog dans of ander "Westerse" bewegings uitvoer nie. Westerse musiekstyle soos rock, hip hop en heavy metal is in Iran amptelik verbode. Dit beteken nie dat daar geen musiekgroepe bestaan wat by hierdie genres gereken kan word nie – so het [[Zedbazi]], 'n hip hop-groep uit Teheran, ook in die buiteland bekendheid verwerf. In groot stede soos Teheran en Mashhad bestaan daar tientalle onwettige ondergrondse groepe wat in die geheim optree, ondanks alle pogings van polisiekant om hulle op te spoor. Ander musikante het na die buiteland gevlug. Intussen word konserte van bekende Iranse popsterre in aangrensende of nabygeleë lande van die Midde-Ooste gereël waar musikante nie aan die Irans-Islamitiese voorskrifte gebonde is nie. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Iran|title=Iran|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Augustus 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|title=Iran|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Augustus 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage|Iran}} * {{en}} {{fa}} [https://www.leader.ir/ Amptelike webwerf van die opperleier] * {{en}} {{fa}} [https://president.ir/ Amptelike webwerf van die president] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Iran}} | Noord = {{vlagland|Azerbeidjan}} • [[Kaspiese See]] • {{vlagland|Turkmenistan}} | Noordoos = {{vlagland|Turkmenistan}} | Oos = {{vlagland|Afghanistan}} • {{vlagland|Pakistan}} | Suidoos = [[Arabiese See]] • [[Golf van Oman]] | Suid = [[Persiese Golf]] • {{vlagland|Saoedi-Arabië}} • {{vlagland|Bahrein}} • {{vlagland|Katar}} • {{vlagland|Verenigde Arabiese Emirate}} • {{vlagland|Oman}} | Suidwes = {{vlagland|Koeweit}} | Wes = {{vlagland|Irak}} | Noordwes = {{vlagland|Turkye}} • {{vlagland|Armenië}} }} {{Lande van Asië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Iran| ]] jeo3yfe6v3ttkf7vr9bavxjlhiy76vy 0 11230 2908201 2689697 2026-05-30T21:03:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908201 wikitext text/x-wiki Die '''Grondwet van Suid-Afrika''' is die hoogste wet van [[Suid-Afrika]]. Dit is op 4 Desember 1996 as '''Wet 108 van 1996''' deur die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] aanvaar. Ingevolge die tussentydse grondwet, wet 200 van 1993, moes die grondwetlike vergadering 'n nuwe [[grondwet]] saamstel. Die Konstitusionele Hof van Suid-Afrika moes sertifiseer dat die nuwe grondwet voldoen aan die 34 grondwetlike beginsels waarop vooraf ooreengestem is volgens die onderhandelaars van die tussentydse grondwet. Die aanvanklike voorlegging aan die hof is nie goedgekeur nie – die grondwetlike vergadering moes die teks weer in oënskou neem en die hof se redes in ag neem. Op 4 Desember 1996 het die hof die gewysigde weergawe goedgekeur en dit het die amptelike grondwet van Suid-Afrika geword by ondertekening deur president [[Nelson Mandela]] met effek vanaf 4 Februarie 1997. Dit is sedertdien al enkele kere gewysig. == Inhoud == Die grondwet bestaan uit 'n inleiding,<ref>{{Cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/afrikaans.htm |title=argiefkopie |access-date=22 November 2011 |archive-date= 5 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705124944/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/afrikaans.htm |url-status=dead }}</ref> veertien hoofstukke en sewe bylaes. Elke hoofstuk en bylaag fokus op 'n spesifieke onderwerp. === Inleiding === {{cquote|Ons, die mense van [[Suid-Afrika]],<br /> Erken die ongeregtighede van ons verlede;<br /> Huldig diegene wat vir geregtigheid en vryheid in ons land gely het;<br /> Respekteer diegene wat hul beywer het om ons land op te bou en te ontwikkel; en<br /> Glo dat [[Suid-Afrika]] behoort aan almal wat daarin woon, verenig in ons verskeidenheid.<br /> Daarom neem ons, deur ons vryverkose verteenwoordigers, hierdie Grondwet aan as die hoogste reg van die Republiek ten einde – : Die verdeeldheid van die verlede te heel en ’n samelewing gegrond op demokratiese waardes, maatskaplike geregtigheid en basiese menseregte te skep; : Die grondslag te lê vir ’n demokratiese en oop samelewing waarin [[Regering van Suid-Afrika|regering]] gegrondves is op die wil van die bevolking en elke burger gelyk deur die reg beskerm word; : Die lewensgehalte van alle burgers te verhoog en die potensiaal van elke mens te ontsluit; en : ’n Verenigde en demokratiese Suid-Afrika te bou wat sy regmatige plek as ’n soewereine staat in die gemeenskap van nasies kan inneem. Mag God ons mense beskerm. Nkosi Sikelel’ iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso. [[God]] seën Suid-Afrika. God bless South Africa. Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika. }} === Hoofstukke === # [[Hoofstuk Een van die Grondwet van Suid-Afrika|Grondliggende bepalings]] # Handves van regte # Regering van samewerking # Die parlement # Die president en nasionale uitvoerende gesag # Provinsies # Plaaslike regering # Howe en regspleging # Staatsinstellings ter ondersteuning van grondwetlike demokrasie # Openbare administrasie # Veiligheidsdienste # Tradisionele leiers # Finansies # Algemene bepalings === Bylae === # Nasionale vlag # Ampsede en plegtige verklarings # Verkiesingsprosedures # Funksionele gebiede van konkurrente nasionale en provinsiale wetgewende bevoegdheid # Funksionele gebiede van eksklusiewe provinsiale wetgewende bevoegdheid # Oorgangsreëlings # Wette herroep == Grondwet in Afrikaans == Om 'n volledige Afrikaanse weergawe van die grondwet te bekom, kan die webblad van die Grondwetlike hof geraadpleeg word. Daar moet egter daarop gelet word dat die Engelse weergawe deur die [[President van Suid-Afrika]] onderteken is en dus as die amptelike weergawe geag word. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm Blad oor die grondwet by die Grondwetlike hof] {{Grondwet van Suid-Afrika}} [[Kategorie:Grondwet van Suid-Afrika| ]] d3z3xlmk38gy3zzfkug9ucrf01ml2an 0 15635 2908199 2849327 2026-05-30T21:01:44Z Jcb 223 2908199 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Hennie Aucamp | bynaam = | beeld = Hennie Aucamp.jpg | beeldbeskrywing = Hennie Aucamp, 2013. | onderskrif = Hennie Aucamp in 2013. | geboortenaam = Hendrik Christoffel Lourens Aucamp | geboortedatum = [[20 Januarie]] [[1934]] | geboorteplek = [[Dordrecht, Oos-Kaap]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|2014|3|20|1934|1|20|df=y}} | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]]ner | beroep = Digter, skrywer | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Verskeie, sien teks. | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Hennie Aucamp''' ([[20 Januarie]] [[1934]] – [[20 Maart]] [[2014]]) was 'n bekroonde [[Afrikaanse skrywer]] en [[digter]] en [[skrywer]] van hoofsaaklik [[kortverhaal|kortverhale]].<ref name=":0">http://www.esaach.org.za/index.php?title=Aucamp,_Hennie_(Hendrik_Christoffel_Lourens{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daar is ook al na hom verwys as 'die vader van die Suid-Afrikaanse letterkundige kabaret'<ref>[http://www.nb.co.za/listing/aucamp/164/ NB-uitgewers: Hennie Aucamp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025103229/http://www.nb.co.za/listing/aucamp/164 |date=25 Oktober 2009 }}, verkry op 4 Julie 2009.</ref> en hy het 'n belangrike plek onder die beoefenaars van die Afrikaanse kontreikuns beklee.<ref>{{Cite web |url=http://www.netwerk24.com/Vermaak/Hennie-Aucamp-Kenners-en-kollegas-bring-hulde-20140120 |title=argiefkopie |access-date= 4 Oktober 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003052843/https://www.netwerk24.com/Vermaak/Hennie-Aucamp-Kenners-en-kollegas-bring-hulde-20140120 |url-status=dead }}</ref> Hennie Aucamp was by uitstek 'n belese kortverhaalskrywer, maar het ook heelwat sterk verhoogtekste gelewer, veral vir die kabaretgenre – onder meer '' 'n Brommer in die boord'', ''Die sewe doodsondes'', ''Met permissie gesê'' en ''Slegs vir almal''. Sy werk is ook gewild vir prosa-aanbiedings en talle van sy gedigte is getoonset. Die Afrikaanse sangeres [[Amanda Strydom]] het hom as haar mentor beskou. In 1982 is hy met die [[Hertzogprys]] vir sy prosawerk bekroon, en in 2004 met die Fleur du Cap-toekenning vir sy lewenslange bydrae tot die groei en ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse teater.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> == Lewe en werk == Hendrik Christoffel Lourens Aucamp is op 20 Januarie 1934 op [[Dordrecht, Oos-Kaap|Dordrecht]] in die [[Kaapprovinsie]] gebore<ref name=":1">http://esat.sun.ac.za/index.php/Hennie_Aucamp</ref> as een van twee kinders. Sy ma was ’n nooi Coetzee en hy het ’n suster, Rina. Hy word groot op die plaas Rust-mijn-ziel op die Stormberg-hoogland in die distrik [[Jamestown, Oos-Kaap|Jamestown]]. Van substanderd A af gaan hy op die dorp skool, waar hy in die week in die koshuis inwoon. Sy onderwyseres op laerskool moedig hom aan om versies te skryf en sy stuur dit vir ''[[Die Jongspan]]'', wat dit in Maart [[1946]] publiseer toe Hennie slegs elf jaar oud was. In [[1951]] [[matrikuleer]] hy aan die Jamestown Hoërskool, waar die skrywer [[Jan Rabie]] vir ’n ruk ’n onderwyser was. Vanaf [[1952]] studeer hy Afrikaanse, Engels en Drama aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] waar hy die [[B.A.-graad]] in [[1955]], die B.A. Honneurs-graad in [[1956]], die Hoër Onderwysdiploma in [[1957]] en die [[Magister artium|M.A.-graad]] in [[1958]] (met lof) behaal met ’n studie oor ''Die poësie van Ernst van Heerden''. In [[1959]] en [[1960]] bring hy as toeris sowat tien maande in [[Europa]] deur, waar hy kennis maak met die goue era van die teater en veral in Londen klassieke werke te siene kry. Hy is daarna vir ’n periode tydelike lektor aan die Fakulteit van Opvoedkunde op Stellenbosch en in [[Kaapstad]] en tree dan op as onderwyser op Stellenbosch (in die Lückhoffskool vir Kleurlinge), sy tuisdorp Jamestown, [[Cradock]] en in [[Rondebosch]]. Vanaf Oktober [[1963]] tot Junie [[1964]] studeer hy letterkunde-onderwys op hoërskole aan die Katolieke Universiteit van Leuven in [[België]].<ref>http://www.stellenboschwriters.com/aucamph.html</ref> Sedert middel 1964 is hy dosent en sedert [[1983]] departementshoof in Opvoedkunde aan die Universiteit van Stellenbosch.<ref name=":0" /> Op Stellenbosch bly hy vir baie jare in die Molenvliet-woonstelkompleks, waar die digter [[Lina Spies]] een van sy bure is. In [[1974]] promoveer hy met lof (D.Ed.-graad) aan hierdie universiteit met die proefskrif ''’n Ondersoek na die doeltreffendheid van die eksterne'' ''eksaminering van voorgeskrewe letterkunde vir Afrikaans Hoër in die Kaaplandse Senior Sertifikaat''. Vir die Taalfeesprogram in [[1975]] in die [[Paarl]] is hy die samesteller van ’n program onder die titel ''Om Boer te wees''. Hierdie program bied ’n beeld van die boer soos vervat in die [[Afrikaners|Afrikaner]] se letterkunde en preliterêre erfgoed. In 1979 ontvang hy ’n beurs vir buitelandse studie en hy studeer dan in [[New York Stad|New York]] in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]] aan die Teachers College en die Columbia University, waar hy die spesialisasiekursusse volg in The writing of drama, Professional and Educational Writing en Popular Fiction. Hy onderneem in die begin van [[1982]] ’n kabarettoer na [[Nederland]] en [[Duitsland]]. In [[1986]] word hy aangestel as medeprofessor en hoof van die Departement Afrikaans en tree dan aan die einde van [[1993]] af as hoogleraar by die Universiteit van Stellenbosch.<ref name=":2">http://www.litnet.co.za/hennie-aucamp-1934/</ref> Hierna verhuis hy na ’n woonstel in [[Tamboerskloof]] in [[Kaapstad]] en wy hom daarna voltyds aan sy skryfwerk. Hy ondergaan in hierdie tyd ’n knievervanging, wat sy mobiliteit bemoeilik. Tot 2006 is hy besonder aktief as resensent van nuwe boeke vir verskeie tydskrifte en koerante. In April [[2011]] het hy ’n [[Beroerte|beroerte-aanval]] en hoewel hy weer herstel, het hierdie gebeurtenis ’n groot impak op sy gesondheid en lewenswyse. Hierna kan hy nie meer bestuur nie en moet sy motor verkoop, waarna ’n motoris oor sy regtervoet ry en sy mobiliteit verder belemmer. Noodgedwonge moet hy sy woonstel in Tamboerskloof ontruim en trek na ’n ander woonstel, omdat hy nie meer trappe kan klim nie. Daar is ook gebrekkige koördinasie in sy regterhand en sy geheue is aangetas, wat dit vir hom toenemend moeilik maak om te skryf. [[Lêer:Jong Hennie Aucamp.jpg|links|duimnael|'n Jong Hennie Aucamp]] Hy skryf sy hele omvangryke [[oeuvre]] met die hand en gebruik nooit ’n [[tikmasjien]] of ’n [[rekenaar]] nie. So is hy dan altyd afhanklik van die hulp van tiksters om sy manuskripte persklaar te maak. Dwarsdeur sy lewe is hy ook ’n entoesiastiese korrespondent wat briewe skryf (en ontvang) van baie van die leidende persoonlikhede in die land en ook van die buiteland. Hennie Aucamp is Donderdagnag 20 Maart 2014 in sy woonstel in Kloofstraat in Kaapstad oorlede.<ref name=":2" /> == Skryfwerk == === Kortverhale === As letterkundige, opvoedkundige en veelsydige skrywer van veral korter vorme, publiseer hy oor ’n breë spektrum, wat insluit verhale, essays, toneel- en kabarettekste, lirieke, aforismes, dagboeke, gedigte en resensies. Reeds in standerd twee begin hy skryf wanneer ''[[Die Jongspan]]'' van sy gediggies publiseer, waarna vanaf [[1949]] verhale in ''Die Naweek'' en ''Die Huisvrou'' volg en in sy matriekjaar verskyn sy eerste verhaal in [[Huisgenoot|''Die Huisgenoot'']]. Van hierdie kortverhale (getipeer as landelike sketse en vertellings) word opgeneem in sy debuutbundel ''Een somermiddag'', wat ’n plaas en die platteland as agtergrond het vir jeugherinneringe. Eitemal skryf ’n kort voorwoord vir hierdie bundel, waarin hy reeds die aandag vestig op die gevoeligheid van Aucamp se woordgebruik. ''Die hartseerwals'' is ’n groot vooruitgang op hierdie debuut. Soos die titel aandui, staan die verhale in die bundel almal in die gees van een of ander hartseer gebeurtenis. Die titel ''Spitsuur'' roep kennelik die grootstadlewe op en Aucamp verbreed hier sy tematiek en aanslag. Die bundel is in drie dele verdeel, waar die verhale in die eerste deel die problematiek van die individu aanspreek soos hulle dit in herinnerings ervaar, die tweede deel simbolies-allegoriese verhale is wat bewustelik met die surrealistiese eksperimenteer en die derde deel ’n aantal beelde van eensame mense skep.<ref>Van Heerden, Ernst. Standpunte. Nuwe reeks 77, Junie 1968</ref> ''’n Bruidsbed vir tant Nonnie'' bevat verhale in drie afdelings. In die eerste afdeling is die lewe en dood die oorheersende tema, met die titelverhaal ’n hoogtepunt. Die tweede afdeling werk hoofsaaklik met die kontras tussen tyd en ruimte, waar die karakters teruggryp na die verlede en die geluk of liefde onthou wat hulle toe ervaar het. In die derde afdeling is daar twee verhale wat aanpassing as tema het. ’n Tafelberg-prys word in [[1970]] vir ''’n Bruidsbed vir Tant Nonnie'' toegeken.<ref>Brink, André P. ''Voorlopige Rapport.'' Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1976</ref><ref>Cloete, T.T. Standpunte. Nuwe reeks 92, Desember 1970</ref> Saam met [[Margaret Bakkes]]<ref name=":3">NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/Authors/164 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116102527/http://www.nb.co.za/Authors/164 |date=16 November 2016 }}</ref> bundel hy in ''’n Baksel in die more'' kortverhale oor die [[Stormberg]]e, met ''Want kyk, die bruidegom is hier'' wat wentel rondom die verhouding van ’n ouma en ’n kind.<ref name="bouwer">Bouwer, Alba. Sarie Marais, 21 November 1973</ref><ref>Coetzee, A.J. Rapport, 25 November 1973</ref><ref>De Vries, Abraham. Die Huisgenoot, 12 Julie 1974</ref> Die bundel ''Hongerblom'' bevat vyf elegieë (treurliedere) en is ’n besondere hoogtepunt in sy werk. Soos die beskrywing “elegieë” reeds aandui het die verhale almal met verganklikheid en die dood te doen. Die titel van die bundel vind weerklank in die terugkerende motief van blomme in die verskillende verhale, terwyl die “honger” gestalte vind in die roofdier-motief en die uitreik na son en genade (liefde en aanvaarding) wat ook in verskeie verhale te vinde is. In die bundel kom die subtiele mengsel van woede en weemoed oor die verganklikheid van die mooie fyn aan die woord.<ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 16 no. 1, April 1976</ref><ref name="bouwer" /><ref>Brink, André P. ''Voorlopige Rapport''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1976</ref><ref>Spies, Lina. Standpunte. Nuwe reeks 105, Februarie 1973</ref> Hierdie bundel word onder andere in Duits vertaal. ''Hongerblom'' verower saam met ''Wolwedans'' die [[W.A. Hofmeyr-prys]] in 1974. ''Wolwedans'' bevat ’n bonte verskeidenheid van kunsvorme (kortverhale, sketse, gedigte en selfs ’n eenbedryf), waarin die styl wissel tussen ironies, bytend, satiries en geestig. Deur hierdie veelvoud word menswees ondersoek en word die mens agter sy masker ontbloot.<ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 16 no. 1, April 1976</ref><ref>Brink, André P. ''Voorlopige Rapport''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1976</ref><ref>De Vries, Abraham. Die Huisgenoot, 10 Mei 1974</ref> ''Dooierus'' kan stagnasie of die rus van die dooies beteken maar ook sekuur aanlê op die teiken, terwyl dit ook balans impliseer. Die temas van die verhale is onder andere die eensaamheid en angs van gefrustreerde mense, met die Stormberge wat dikwels as agtergrond dien. In hierdie verhale bemoei Aucamp hom vir die eerste keer werklik met die tydshantering in die kortverhaal, veral om die chronologie van verskillende belewenisse wat oor verskeie tye plaasvind, op te hef ten einde so beter die samehang en betekenis hieruit te haal.<ref>Botha, Elize. Beeld, 31 Januarie 1977</ref><ref>Brink, André P. Rapport, 7 November 1976</ref><ref>Brink, André P. ''Tweede Voorlopige Rapport''. Human & Rousseau Kaapstad Pretoria Johannesburg</ref> Die titel van ''Enkelvlug'' verwys daarna dat daar vir hierdie lewe nie ’n retoer is nie, terwyl dit ook die enkeling en eensaamheid suggereer en “vlug” ook die konsep van weghardloop bevat. Die bundel bevat dan ook verhale oor mense besig met hulle alleenreis deur die troostelose wêreld. Aucamp situeer agt van die tien verhale binne ’n fisiese reis, waarbinne die emosionele reis voltrek word.<ref>Botha, Johann. Beeld, 6 November 1978</ref><ref>Brink, André P. Rapport, 26 November 1978</ref><ref>Brink, André P. ''Tweede Voorlopige Rapport''. Human & Rousseau Kaapstad Pretoria Johannesburg Eerste uitgawe 1980</ref> ''Volmink'' vat in sy titel die teenpole van “volmaak” en “vermink” saam. In hierdie bundel word veral die gestroopte mens ondersoek, wat in sy emosionele naaktheid met groot deernis behandel word. Die oorwegende boodskap is dat ons genade met ander moet hê, omdat almal iewers tussen volmaak en vermink is. Onderliggende temas is ook eensaamheid en die erotiek.<ref>Roos, Henriette Beeld, 23 November 1981</ref><ref>Smuts, J.P. ''Burgerband''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1985</ref><ref>Van Zyl, Ia. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 3, Augustus 1982</ref> Aucamp kry in 1982 die [[Hertzogprys]] vir al sy gepubliseerde prosawerke tot op daardie datum, te wete ''Een somermiddag'', ''Die hartseerwals'', ''Spitsuur'', ''Karnaatjie'', ''’n Bruidsbed vir Tant Nonnie'', ''Hongerblom'', ''Wolwedans'', ''Dooierus'', ''Enkelvlug'' en ''Volmink''.<ref name=":1" /> ''Wat bly oor van soene?'' bevat weer hoofsaaklik herinnering- en belydeniskuns, maar hier is daar kennelik ’n ouer en wyser verteller aan die woord. Die titel word herlei na Brecht se vraag, “Wonde laat letsels, maar wat bly oor van soene?”, met die implikasie dat intimiteit tussen mense vergaan. Aucamp beeld hier die melodrama en seksualiteit uit, maar altyd binne die subtiliteit wat sy kuns kenmerk. Hy sê self in ’n onderhoud met Koos Prinsloo in ''Beeld'' van 20 Januarie 1986 dat dit hier gaan om die bankrotskap van seks en liefde, teenoor die beswerende krag van kreatiwiteit. Die soektog na vervulling en die futiliteit daarvan onderlê dan die verhale, met die lewe en letterkunde wat ten nouste aan mekaar verbonde is.<ref>Brink, André P. Rapport, 5 Oktober 1986</ref><ref>De Vries, Abraham. Die Burger. 23 Oktober 1986</ref><ref>Van Zyl, Ia. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 1, Februarie 1987</ref> ''Dalk gaan niks verlore nie'' se titel is ontleen aan die sterftoneel binne [[N.P. van Wyk Louw]] se ''Germanicus''. Die bundel bevat werk wat verskeie genres en stylvorms oorspan, wat deur omvattende intertekstualiteit gekenmerk word.<ref>De Lange, Johann. Insig, Augustus 1992</ref><ref>Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref><ref>Pakendorf, Gunter. Die Burger, 3 November 1992</ref><ref>Van Zyl, Ia. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 31, no. 2, Mei 1993</ref><ref>Venter, L.S. Rapport, 22 November 1992</ref> ''Gewis is alles net ’n grap'' sluit by die twee vorige bundels aan deur die geografiese gebondenheid in die Stormberge, Stellenbosch en Kaapstad en die skrynende indring in die individuele pyn. ’n Deurlopende tema is die skildering van die menslike ervaring van die skadukant van die lewe, deurgaans met insig en empatie geteken met die wete dat soortgelyke gebeure maklik op elkeen se lewensweg kon gekom het.<ref>De Vries, Abraham H. Die Burger, 22 Februarie 1995</ref><ref>Wybenga, Gretel. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 1, Februarie 1997</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Rapport, 12 Februarie 1995</ref><ref>Grové, Henriette. Insig, Mei 1995</ref> In ''Ook skaduwees laat spore'' maak Aucamp ’n keuse uit die meer populêre kortverhale wat hy in die jare 1959–1970 geskryf het en wat in tydskrifte soos ''Sarie Marais'' en ''Die Huisgenoot'' gepubliseer is of oor die radio voorgelees is. Weens tematiek of ander oorwegings het hierdie verhale egter nie ingepas in die bundels wat hy in hierdie tyd saamgestel het nie. Oor die algemeen staan hierdie verhale egter nie stilisties agter by verhale wat wel opgeneem is nie en dit is ook duidelik dat sommige van hierdie verhale later ontwikkel het in ander bekende verhale. Die oorheersende tema is brose menslike verhoudings.<ref>Malan, Lucas. Rapport, 9 Julie 2000</ref> Die letterkundige [[Elize Botha]] maak ’n keuse uit Hennie Aucamp se werk wat as ''In een kraal'' gepubliseer word, terwyl [[Charles Fryer]] se keuse as ''Brandglas''<ref>Brink, André P. Rapport, 20 Maart 1988</ref> verskyn. ’n Keur uit sy werk, vanaf ''Hartseerwals'' tot ''Volmink'', word deur Ian Ferguson in Engels vertaal en in 1983 onder die ''House visits'' gepubliseer.<ref>Ferguson, Ian. Rapport, 22 Mei 1983</ref><ref>Smuts, J.P. Die Burger, 7 Julie 1983</ref><ref>Smuts, J.P. ''Burgerband''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1985</ref> Van sy kortverhale en sketse word opgeneem in versamelbundels soos ''Die Afrikaanse Kortverhaalboek'', ''Kompas'', ''Steekbaard'', ''Vertellers 1 en 2,'' ''Op Afrikaanse werf'', ''Kortverhale vir verkenning'', ''Windroos'', ''Mosaïek'', ''Op hulle stukke'', ''Borde borde boordevol'', ''Vuurslag'', ''Allegaartjie'', ''Soort soek soort'', ''Uit die kontreie vandaan'', ''Trekvoëls'', ''Willekeur'', ''Kleinbegin in die prosa'', ''Kort keur'', ''Majesteit, die kat'', ''Stad en stedelig'' en ''The Heinemann book of South African short stories'', om slegs ’n paar te noem. In ''Rooi'', ’n versamelbundel van sketse en essays deur prominente skrywers (hoofsaaklik [[Sestigers]]), word vier sketse en essays van hom opgeneem, naamlik ''Sy naam moet hy nog kry'', ''Die handskoen'', ''’n Verdwaalde somerdag'' en ''Die vals noot in die herinnering''. Sommige hiervan het tussen [[1962]] en 1964 in ''Die Huisvrou'' verskyn. Verskeie van sy kortverhale verskyn in letterkundige tydskrifte soos ''Standpunte'', ''Kol'' en ''Tydskrif vir Letterkunde''. === Ander prosa === Aucamp skryf ook verskeie ander vorme van prosa. ''Karnaatjie'' bundel sketse oor reise na [[Ierland]], [[Spanje]], [[Oostenryk]], [[Vlaandere]] en [[Italië]], terwyl hy ook met die sketse ''Winter op die Stormberge'' en ''In die Vloorvlei'' ’n verkenning van plaaslike milieus onderneem. ’n Uitspraak in die skets ''Grüss Gott'' tipeer Aucamp se reisliteratuur en lewensbeskouing, naamlik dat jy van toeris na reisiger promoveer wanneer jy volledig katalisator geword het en alles wat die oog sien en die oor hoor vergeestelik. ''In lande ver vandaan'' is sy reisjoernaal van ’n reis deur die Oosterse lande [[China]], [[Tibet]] en [[Nepal]].<ref>John, Philip. Beeld, 14 Januarie 2002</ref> ''’n Boekreis ver'' bevat sy leeservarings van ’n aantal Afrikaanse skrywers. Hierdie is ’n spesiale publikasie om [[Tafelberg Uitgewers|Tafelberg]] se veertigste bestaansjaar te vier en die boek is dus nie in die handel beskikbaar gemaak nie. Die opstel waarop die uitgawe gebaseer word, is oorspronklik as praatjie aangebied voor Die Vriende van die Biblioteek in [[Bellville]] op [[25 Oktober]] [[1990]], waarna dit aangevul en uitgebrei is. ''Rampe in die ruigte'' bevat ’n sewetal fabels oor eietydse probleemtemas. Die konvensie van die fabel, om menslike eienskappe aan diere toe te ken, word hier met groot sukses beoefen. Deur hierdie middel lewer hy kommentaar op die Suid-Afrikaanse werklikheid en verskaf ook stof tot nadenke oor sedelike verval, die behoud van nugterheid te midde van emosionele beproewings en misbruik van militêre mag.<ref>Botha, Willem M. Insig, April 1997</ref><ref>Malan, Lucas. Rapport, 12 Januarie 1997</ref><ref>Visagie, Andries, Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 4, Augustus 1997</ref><ref>Wybenga, Gretel. Beeld, 16 Desember 1996</ref> ''Woorde wat wond'' is ’n bundel wat sy geleentheidstukke oor die randkultuur saambundel, onder andere sy praatjies by die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]] oor “musiek en liriek” en sy lesing as gasdosent by die Letterkundige Laboratorium in Stellenbosch oor die vertolking van ligte musiek en die ballade. Hierdie bundel bevat ook kabarettekste. Hy maak voorbrand vir ’n wyer definisie van wat kultuur en literatuur behels, omdat die tradisionele opvattinge te eng raak vir die verskillende vorme van geestesuitinge van die twintigste eeu en lewer sodoende baanbrekerswerk in hierdie verband.<ref>Snyman, Henning, Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 4, November 1984</ref> ''Kommerkrale'' is kort prosatekste waarin Aucamp die alfabet neem en by elke letter ’n kernbegrip vind en ’n kort stuk daaroor skryf, as kunsvorm soortgelyk aan die gelykenisse wat in die Bybel aangetref word, gemeng met die anekdotiese en die grappige.<ref>Malan, Lucas. Rapport, 31 Desember 1989</ref><ref>Spies, Lina. Die Burger, 7 Desember 1989</ref> ''Pluk die dag'' bevat kort meditasies (aforismes of spreuke), waarin lewenswaarhede in kort en bondige manier geformuleer word en hy goed daarin slaag om die cliché te vermy.<ref>Malan, Lucas. Rapport, 27 Maart 1994</ref><ref>Scholtz, Merwe, Die Burger, 1 Maart 1994</ref> Van sy veertiende jaar af hou Aucamp al dagboek en uittreksels uit sy latere dagboeke word dan uitgegee as ''Gekaapte tyd'' (September [[1994]] tot April [[1995]] – wat in [[1997]] bekroon word met die [[Recht Malanprys|Recht Malan-prys]]<ref>Pieterse, H.J. Rapport, 2 Junie 1996</ref><ref>Viljoen, Louise. Insig, Mei 1996</ref>), ''Allersiele''<ref>Venter, L.S. Rapport, 26 Oktober 1997</ref><ref>Olivier, Fanie. Beeld, 18 Augustus 1997</ref> (Mei 1995 tot Februarie [[1996]]) en ''Skuinslig''<ref>Visagie, Andries, Beeld, 15 Maart 2004</ref> (Maart 1996 tot April 1997). Hierdie egodokumente is ryk aan verwysings, portretstudies (van straatkarakters tot vooraanstaande persoonlikhede), kommentaar op en kommer oor aktuele kwessies en essayistiese en aforistiese gedeeltes. Sy kunsbeskouing word al geselsende op boeiende wyse aangebied en sy landskap- en natuurbeskouings getuig van ’n besonder skerp waarnemingsvermoë. Die dagboekdissipline word hier ’n uiting van die wondere, die mistiek, die kwellings en die banaliteite van die lewe. “''In die vroegte''” bevat outobiografiese herinneringe in essayistiese formaat en besinninge oor sy skryfkuns. In ''Bly te kenne'' skryf hy persoonlike huldeblyke oor verskeie mense wat ’n impak op sy lewe gemaak het, onder andere [[Audrey Blignault]], [[M.E.R.|M.E.R]]., dr. Con de Villiers, [[Anna Neethling-Pohl]], [[Anna de Villiers]], [[Uys Krige]], [[W.A. de Klerk]], [[Ernst van Heerden]], Robert Mohr en [[Stephan Bouwer]].<ref>John, Philip. Beeld, 3 Desember 2001</ref> In ''Beeltenis verbode'' laat hy hom literêr-teoreties uit oor die praktyk van dagboeke en outobiografieë, wat met die besondere insig en wye kennis daarin ’n belangrike bydrae maak tot die in-diepte letterkundige gesprek in Afrikaans.<ref>Wybenga, Gretel, Beeld, 24 Augustus 1998</ref> ’n Keur uit sy briewe tussen 1958 en 2011 aan verskeie van die leidende figure in die Afrikaanse kultuurlewe word uitgegee as ''Mits dese wil ek vir jou sê'', waar die titel ’n aanhaling is uit ’n bekende gedig van [[Boerneef]]. Die boek bevat ook ’n inleidende oorsig oor sy lewe en werk en ’n omvattende persoonsregister. Amper al die bekende figure in die Afrikaanse wêreld van die letterkunde, teater en beeldende kunste uit die afgelope halfeeu kom in hierdie register voor. As die briewe nie aan hulle gerig is nie, word daar wel met waardering na hulle verwys. Daar is ook twee dele met foto’s op glanspapier. Hoewel daar talle verklarende voetnote by die briewe is, kon die boek gebaat het by agtergrond oor sekere voorvalle waarna in die briewe verwys word, sodat die konteks waaruit die korrespondensie ontstaan duideliker na vore kon kom. In die briewe staan die trefseker woordgebruik uit en word baie belangrike kwessies aangeraak, sodat die bundel terselfdertyd ’n oorsig word van die belangrikste kultuurkwessies van sy tyd.<ref>Hugo, Daniel. Rapport, 7 April 2013</ref><ref>Van Aardt, Peet. Tydskrif vir Letterkunde. Vierde reeks Jaargang 51 no. 1 Herfs 2014</ref> Aucamp lewer talle artikels vir vakwetenskaplike tydskrifte soos ''Standpunte'', ''Klasgids'', ''Tydskrif vir letterkunde'', ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' en ''New Contrast''. Van hierdie artikels is opgeneem in sy vakkundige bundel ''Kort voor lank'', waarin hy dit veral het oor verskillende aspekte van die onderrig van Afrikaans en oor die aard van die kortverhaal. ''Die blote storie'' en ''Die blote storie 2'' is werkboeke vir kortverhaalskrywers.<ref>Heese, Marié. Die Burger, 26 Julie 1986</ref> ''Dagblad'' is ’n versameling van sy dagbladresensies en artikels tussen [[1968]] en 1986.<ref>Malan, Charles. Insig, Januarie 1988</ref> ''Windperd'' ''is'' ’n bundel met opstelle oor kreatiewe skryfwerk, waar die teikengehoor almal is wat ''ge''moeid is by skryf, van instrukteur tot leerling en student. Hy besin oor enkele kwelvrae soos die verband tussen kreatiwiteit en ander faktore soos kunssinnigheid, intelligensie, denke, emosies en oorspronklikheid.<ref>Malan, Lucas. Rapport, 18 Oktober 1992</ref> ''Oor en weer'' is ’n keur uit al die onderhoude wat oor die jare met hom gevoer is, waarin hy groter duidelikheid gee oor sy eie oeuvre en ook oor die skryfkuns, veral van kortverhale.<ref>De Jager, Shaun. Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 49 no. 1, Herfs 2012</ref><ref>Human, Thys. Rapport, 6 Junie 2010</ref><ref>Kleyn, Leti. Beeld, 7 Junie 2010</ref> ''Lendetaal'' (met die subtitel ''Homoërotiek in die kunste en letterkunde'') is ’n versameling van essays oor die homoërotiese, waarin ’n wye verskeidenheid temas, werke en kunstenaars betrek word. ''Koffer in Berlyn'' is die eerste bundel in Afrikaans met essays wat uitsluitlik oor die kabaret handel. Aan die hand van die denkbeeldige kabaret ''Dans op ’n vulkaan'' gee hy verder verduidelikings oor die integrasie tussen beeld, musiek en woord en bespreek hy die geskiedenis van die kabaret, invloede, temas, skeppers en spelers en ’n magdom ander inligting oor hierdie kunsvorm. Ingeweef in die essays is ook lewenswyshede en verrassende insigte oor kuns en die kultuur in die algemeen, wat hierdie ’n besondere naslaanwerk maak.<ref>Hambidge, Joan. Tydskrif vir Letterkunde. Vierde reeks 50 (2) Lente 2013</ref><ref>Rust, Riette. Rapport, 3 Februarie 2013</ref><ref>Schoombie, Schalk. Beeld, 4 Februarie 2013</ref> Aucamp vertaal Jack Schaefer se ''Ou Ramon'' in Afrikaans. Hy is ook verantwoordelik vir verskeie versamelbundels, waaronder ''M.E.R. 100'' (’n keuse uit die werk van M.E.R.) en die versamelbundels met kortverhale ''Bolder'', ''Blommetjie gedenk aan my'', ''Die bruid en ander verhale'' (die tien wenverhale in ''[[De Kat]]'' en Potpourri se kortverhaalwedstryd van [[1988]], waarvoor hy ’n inleiding skryf), ''Wisselstroom'' (’n bloemlesing homoërotiese verhale<ref>Pakendorf, Gunther. Die Burger, 18 Oktober 1990</ref>), ''Vuurslag'' (’n versameling kort-kortverhale<ref>Malan, Lucas. Rapport, 10 November 1991</ref><ref>Van der Merwe, C.N. Die Burger, 10 Desember 1991</ref>), ''Sewe sondes, nee meer'' (met verhale van plaaslike skrywers en buitelanders in vertaling, wat die sewe doodsondes en ander sondes illustreer<ref>Kannemeyer, J.C. “Rapport” 21 Januarie 1996</ref><ref>Kannemeyer, J.C. “Op weg na 2000” Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref>), ''Wys my waar is Timboektoe'' (verhale oor verskeie aspekte van Afrika in 25 afdelings met temas soos woestyne, droogte, wild en wolke, reën en plantegroei, diere, siektes, berge, see, jag, konflik en geweld<ref>Botha, Elize. Beeld, 1 September 1997</ref><ref>Engelbrecht, Theunis. Kalender, 2 Julie 1997</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Rapport, 31 Augustus 1997</ref><ref>Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref>) en ''Borde borde boordevol'' (verhale en essays oor kos<ref>Aldrich, Elsabe. Insig, November 1998</ref><ref>Cilliers, Cecile. Beeld, 12 Oktober 1998</ref>). Sy belangstelling in sy streek van herkoms blyk onder andere uit die bundel ''Op die Stormberge'', waarin hy sketse en essays van verskeie skrywers oor hierdie streek saambundel en ook van sy eie werk opneem. === Drama === Op die gebied van die drama maak Aucamp aanvanklik ’n groot impak met sy kabarette, tot op daardie stadium ’n verwaarloosde vorm in Afrikaans, waarna hy ook dramas en radiodramas skryf. Dit is nie ’n oordrywing om hom as die vader van die Afrikaanse kabaret te beskou nie.<ref>http://www.literator.org.za/index.php/literator/article/viewFile/469/630</ref> In ''Die lewe is ’n grenshotel'' bundel hy ryme wat veral vir kabaret gebruik kan word en begin daarmee met die oopbreek van die letterkunde om ook liedjies in te sluit, wat dan weer terugkeer na die oorsprong van poësie as kunsvorm wat aanvanklik gesing is.<ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 18 no. 2, Junie 1978</ref><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 17 no. 2, Mei 1979</ref> ’n kabaretopvoering wat hoofsaaklik op hierdie liedere gebaseer is, word in [[1979]] deur [[Swaruk|SWARUK]] in [[Windhoek]] op die planke gebring. ''Teen latenstyd'' is ’n soortgelyke bundel met lirieke. ''Met permissie gesê'' is die eerste volwaardige kabaretteks wat in Afrikaans gepubliseer word. Die sosiale kommentaar hierin is gerig teen dwaashede in die volkslewe en die liedjies beïndruk met talle slim woordspelings. Daar is veral twee hooftemas, naamlik die stryd tussen die vleeslike en die geestelike en die oorlogsituasie aan die grens en die oorlewing van die Afrikaner in Suid-Afrika. Die tweede deel van die kabaret bind die temas saam in die sentrale gegewe van ’n skoonheidswedstryd wat deur Miss Konsepsie gewen word.<ref>Bruwer, Johan. Rapport, 13 November 1983</ref><ref>Conradie, P.J. Standpunte. Nuwe reeks 158, April 1982</ref><ref>Elferink, Rita. Beeld, 20 April 1981</ref><ref>Kruger, Joan. Die Transvaler, 10 April 1981·</ref> ''Dubbeldop'' bevat sy keuse uit die kabarettekste van ''Blomtyd is bloeityd'' en ''Oudisie!'', asook opstelle, waarby dit by die soortgelyke bundel ''Woorde wat wond'' aansluit.<ref>Diedericks, Erla-Mari. Die Burger, 30 November 1994</ref> In ''Blomtyd is bloeityd'' is die tema die vrou wat vasgevang is in haar rol in die samelewing en in haar biologie. ’n Vrou bloei op meer as een manier, maar omdat sy die draer van lewe is, word sy ook die hoofbepaler van hierdie lewe en oorstyg so haar verganklikheid. Hierdie kabaret word in 1988 by die Grahamstadse Kunstefees opgevoer, nadat dit in [[1987]] die Fleur du Cap-toneelprys verower het.<ref>Hough, Barrie. Rapport, 6 Desember 1989</ref> ''Slegs vir almal'' en ''Van hoogmoed tot traagheid'' is kabarettekste. Reeds in die titel van ''Slegs vir almal'' is daar ’n toespeling op die “slegs vir blankes” kennisgewings van die apartheidsera, maar die satiriese lem sny baie verder as net hierdie aspek van die Suid-Afrikaanse maatskaplike lewe. Die skrywer gee in die tien sekwense ’n spreekbeurt aan die verskillende rassegroepe en belig ook sekere karaktertipes, terwyl die dramatiese sekwens ''Ai, die ou nasie (nazi) darem'' ’n duidelike verband trek tussen [[Adolf Hitler|Hitler]] se [[Duitsland]] en [[apartheid]]<ref>Britz, E.C. Die Burger, 11 Desember 1986</ref><ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 3, September 1987</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 24 Maart 1985</ref><ref>Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 1, Februarie 1987</ref><ref>Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26, no. 4 November 1989</ref> In ''Stank en dank'' dryf ’n monoloog van ’n boemelaar in Joubertpark die rassehaat op die spits. Aucamp bring die boodskap dat almal leef en sterf in een verband, dus as deel van ’n omvattende Suid-Afrikanerskap, en dat elkeen derhalwe verdraagsaam moet wees teen die ander. Hierdie stuk het ’n gedetailleerde inleiding oor die kabaret as kunsvorm deur Herman Pretorius. Die kabaret ''Van hoogmoed tot traagheid'' benader die sewe doodsondes vanuit ’n postmodernistiese hoek en beskryf elke doodsonde in ’n volkse versverhaal op paarrym, met ’n bypassende temalied. Daar is ook ’n ekstra doodsonde, naamlik dat die moderne mens so oorval is deur sonde dat hy dit nie meer kan identifiseer nie.<ref>Bouwer, Stephan. Rapport, 9 Februarie 1997</ref><ref>Van Zyl, Ia. Insig, Februarie 1997</ref><ref>Wybenga, Gretel. Beeld, 3 Maart 1997</ref> ''Papawerwyn en ander verbeeldings vir die verhoog'' bevat onder andere dramatiese verwerkinge van elemente uit die ballet en sprokieswêreld en bevat drie stukke, naamlik ''Papawerwyn'', ''Trits'' en ''Die skreeu''. Geeneen van hierdie stukke kan as realisties gesien word nie en is eerder ’n voortsetting van die tradisie van die Teater van die Absurde. In ''Papawerwyn'' beeld Aucamp die tirannieke heerskappy van ’n ou moeder oor haar kinders, Lourens en Engela, uit. Selfs na haar dood kan hulle steeds nie sin in die lewe ontdek nie. Geestige volkstaal, veral by die naïewe bediende Sara, word gebruik om die motiewe van sinloosheid en die invloed van tyd uit te beeld. Hierdie drama is reeds in 1979 deur Dinkteater in Pretoria opgevoer.  Die eerste prys in die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se wedstryd vir eenbedrywe word in [[1980]] toegeken aan ''Papawerwyn''. ''Trits'' word aangedui as “drie sprokies grimmig bewerk”, met Rooikappie, Aspoestertjie en Sneeuwitjie die sprokies wat ter sprake is. Hierin dramatiseer Aucamp voort op die gegewe van die sprokie, met hedendaagse omstandighede daarin vervat en die uitkoms glad nie so idillies as wat die sprokie wou voorgee nie. Rooikappie streef vergeefs daarna om deur ’n wolf verlei te word en beland eindelik in die arms van haar ouma. Twintig jaar na haar huwelik is dit duidelik dat Aspoestertjie maar ’n platvloerse meisie is wat nou ver bo haar stand verhef is. Die koning ontdek dat Sneeuwitjie nie suiwer blank is nie en dat sy destyds gedwing is om die dwergies se luste te bevredig.<ref>Conradie, P.J. Standpunte. Nuwe reeks 158, April 1982</ref><ref>Schutte, H.J. Die Transvaler, 16 Februarie 1981</ref> ''Die skreeu'' (wat in sy titel die bekende skildery van [[Edvard Munch]] oproep) is ’n uitbeelding van die nagmerrie-agtige binne die danswêreld. Aucamp beskryf dit as ’n toneelballet en dit is ’n eksperimentele teaterstuk. Aanvanklik word die verhaal aangebied deur deels vertelling en deels uitbeelding deur akteurs, maar dan word die verhaal weergegee deur die mimiek van ballet, sonder enige woorde. So word die stuk ’n treffende ontginning van die dramatiese woord en die plek daarvan binne ’n drama, met die boodskap dat gruwels geluidloos oorgedra kan word. ''Die skreeu'' word deur [[Ian Ferguson]] in Engels vertaal as ''The scream''. ''Punt in die wind'' is ’n [[Homoseksualiteit|homoseksuele]] sekskomedie in drie bedrywe, met die oerteks van [[Euripides]] se ''[[Orestes van Makedonië|Orestes]]'' as basis. Die sukkelende toneelskrywer Jack wil hierdie oerteks modern aanbied (’n drama binne ’n drama), maar vind dat die klassieke nie noodwendig meer modern of aktueel word met aanpassings nie. Jack woon saam met die jong Tim, met wie hy ’n meester-slaaf verhouding het. Jack se gewese vrou Shirley het ’n verhouding met Dawid en haar aanmoediging lei tot Jack se motivering om die drama oor Orestes klaar te skryf en vir Tim om ’n suksesvolle haarkapper te word. Die drama se handeling bevat vele elemente uit die oerteks, verplaas na ’n hedendaagse milieu. Die teks dryf die spot met erotiese fantasieë, seksuele manipulasie en ontgin dekadensie as verskynsel van kultuur.<ref>Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26, no. 4 November 1989</ref><ref>Weideman, George. Die Burger, 12 Oktober 1989</ref> ''Sjampanje vir ontbyt'' is ’n versameling van drie dramatiese stukke, wat as vingeroefeninge in hierdie genre en ’n eksperimentering met vorm beskryf kan word. Al drie stukke het die seksuele as kernmotief, waar die gay vanuit verskillende hoeke betrag word. Die titelstuk, ''Sjampanje vir ontbyt'', is ’n gay Kersontbyt wat skeefloop en die ingewikkelde netwerk verhoudings tussen ’n aantal gay mans openbaar. Hierdie eksplisiete stuk maak ’n venster oop op ’n leefwyse waarvan die heteroseksueel min kennis en ervaring het en ontbloot benewens die eksesse van die leefwyse ook die wondbaarheid van die karakters.<ref>Hough, Barrie. Insig, September 1988</ref><ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 4, Desember 1989</ref><ref>Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26, no. 4 November 1989</ref> ''Jakobregop, ’n saterspel'' is meer van ’n revueskets as ’n eenbedryf. Twee bejaarde mense van onsekere geslag (Beulah wie se naam verwys na “beautiful” en Freda, wie se naam verwys na frustrasies) is onder die wanindruk dat die jongman (Gertjie) wat hulle besoek hulle kom meet vir kiste, terwyl hy eintlik ’n gigolo is. Die “sater” van die subtitel verwys na ’n halfgod, ’n navolger van Dionisius wat op wellus, musiek en dans versot is. In ''Die nagapie'' (wat aanvanklik in Augustus [[1985]] in ''Standpunte'' gepubliseer is) loop ’n mislukte verleiding op moord uit. Die ryk Wynand tel die manlike prostituut Johny in ’n kroeg op en bring hom na sy huis toe. Wynand hou ’n nagapie in sy woonstel aan en Johny draai die dier nek-om wanneer Wynand gaan koffie maak en gooi hom terug in sy hok sonder dat Wynand daarvan bewus is. Later daag die eienaar van die nagapie op om hom te haal en is histeries wanneer hy uitvind dat die diertjie dood is. Nadat hy vertrek vermoor Johny vir Wynand. Hierdie stuk belig die gevaar van manlike prostitute. ''By Felix en Madame'' bevat ses eenbedrywe. Die titelstuk, ''By Felix en Madame'', speel in ’n soort oorgangsryk tussen lewe en dood af. Felix en Madame is die gasheer en gasvrou van ’n aantal gestorwenes wat partytjie hou totdat hulle vir ewig gaan rus.''Wolf, wolf, hoe laat is dit?'' (’n verwerking van die gelyknamige kortverhaal in ''Hongerblom'') beeld oumense uit wat ’n makabere fantasiespel speel, waarin hulle preokkupasie met die dood duidelik blyk. In ''Die kis'' behou ’n pas gestorwe ou man (Stefaans) steeds ’n greep op sy veel jonger vrou Drieka en sy stiefseun Daiel. Drieka en Daiel het ’n verhouding, maar sy sal die plase verloor as sy ooit weer sou trou. Nou forseer sy vir Daiel om haar langs Stefaan se lyk te soen, om op so ’n wyse tog wraak te neem teen hom.In ''Die solderkamer'' (aanvanklik in Augustus [[1986|1986 in]] ''Tydskrif vir Letterkunde'' gepubliseer) keer ’n gestorwene terug om in te gryp in die lewens van die agtergeblewenes. Drie geslagte se vroue is teenwoordig, naamlik die reeds gestorwe Ma, haar dogter Hannie en kleindogter Annatjie. Na haar dood kom besoek die ma vir Hannie om aan haar en haar dogter Annatjie bemoediging te gee oor die hiernamaals en die lewe op aarde. Annatjie staan op troue en besluit eindelik om Ma se trourok vir die geleentheid te dra, wat bevestiging word van die erfenis wat die voorouers aan die agtergeblewenes nalaat. ''Die sosiopaat'' speel ’n gesplete bestaan uit waarin ’n [[psigiater]] (die sosiopaat genoem) sy kliënt Margot se gesplete persoonlikhede Loeloe en Jenny letterlik uit haar uitdink. Deur die loop van die dramaskets vind ’n omkering van rolle plaas, met die psigiater wat verander tot kind en sy kliënt Margot tot moederfiguur. In hierdie stukke is die dood en die oorgange en oomblikke van afskeid ’n dominante motief. Die radiodrama ''Op ’n kaal eiland'' sluit hierby aan deur die interaksie uit te beeld tussen ’n Spaanse prins (Carlos) en boermense (Miguel en Maria). Carlos skuil na ’n volksrewolusie by die boermense en probeer dan ontvlug. Hierdie drama word deur [[Gerhard Beukes|Gerhard J. Beukes]] opgeneem in die versamelbundel ''Spel en spelers'', deur P.J. du Toit in die versamelbundel ''Fasette'' en deur [[Temple Hauptfleisch]] en P.P.B. Breytenbach in ''Die kleiner kosmos''.<ref>Brink, André P. Rapport, 22 November 1987</ref><ref>Hauptfleisch, Temple. Insig, Oktober 1987</ref><ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 4, Desember 1989</ref><ref>Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26, no. 4 November 1989</ref> ''’n Brommer in die boord'' is ’n Boereklug en hierdie drama word genomineer vir die Rapportprys van 1990. Die radiodrama ''Die dood van ’n matador'' word opgeneem in ''Hoorspelkeur''. Die joernalis Ramón Rojas ondersoek die dood van die beroemde stiervegter Gallito Murillo, wat ’n held is in die oë van sy baie bewonderaars. Soos Ramón met sy ondersoek vorder, begin hy twyfel daaraan of Murillo wel ’n held was. ''Vyf blikkies boeliebief'' is ’n eenbedryf wat opgeneem word in ''Die magiese kring'', saamgestel deur Temple Hauptfleisch. Die eenbedryf ''Die volgende ronde'' word eers in ''Standpunte'' gepubliseer en dan opgeneem in die versamelbundel ''Rostrum''. Dit beeld die interaksie tussen gay mans in ’n stoombadkompleks uit. Die sentrale karakters is die ou akteur Larry van der Merwe en die Joodse sakeman Melzer. Laasgenoemde gee aan Larry ’n geskenk in die vorm van ’n massering waarvoor hy betaal, maar Larry se poging om die verhouding tussen Martin en Rinus te herstel is ’n klaaglike mislukking.<ref>De Koker, Ben. Die Burger, 31 Oktober 1985</ref> Die eenbedryf ''Janblom dans ’n masurka'' (vroeër as kabaret gepubliseer in ''Met permissie gesê'') word in die versamelbundel ''Skouspel'' opgeneem. Die eenbedryf ''Die appel'' word deur P.G. Nel opgeneem in ''Die storm en ander eenbedrywe'', deur J.P. ([[Jan Spies|Jan) Spies]] in ''Kleinbegin in die drama'' en deur Temple Hauptfleisch in die versamelbundel ''Boomhuis, droomhuis''. Die skoolseun Japie Bosman steel ’n appel uit die pastorie se tuin om vir sy nooi, Naomi Havenga, te gee. Die pastoriemoeder kuier by Naomi se peettante en iemand sien vir Japie deur die venster klim. So kom die hele episode op die lappe en word Japie en Naomi uitgevang. [[George Weideman]] neem die eenbedrywe ''Die rooi bal'' en ''Die silwer arende'' op in ''Alles op die spel''. In ''Die silwer arende'' maak Aucamp van sirkusartieste gebruik om ’n fiktiewe wêreld aan te dui. Die onderliggende tema van die teks is verwaarloosde kinders wat aktuele sake soos bendes en geweld moet hanteer, terwyl familietwis en die stryd van goed teenoor kwaad newe-temas is. ’n Hawelose tweeling (elf jaar oud) word hier gered van ’n bendeleier. Die lewensles in die kort werk is dat dit beter is om te werk as om misdade te pleeg. ''Die rooi bal'' is ’n uitbeelding van ’n eensame seun se drome. Die rystoel gekluisterde Henkie sien hoe ’n rooi bal oor die muur kom. Die twee anderskleurige kinders, Faried en Zubayda, kom haal die bal. Die kontras wat die twee sorgelose kinders teenoor Henkie in sy rystoel skep versterk Henkie se begeerte, selfs in sy drome, om normaal te wees, om soos ander kinders te kan speel en rondhardloop. Faried beveel hom om op te staan en ’n paar tree te loop, maar wanneer die verpleegster terugkom, is daar geen teken van die bal of die kinders nie. Die program ''Om Boer te wees'' word in 1975 deur Aucamp saamgestel vir die Taalfeesprogram in die [[Paarl]]. Verder skryf hy ook die volgende dramas wat deur [[DALRO]] bewaar word, naamlik die eenbedryf ''’n Winter agter tralies'' (wat reeds in 1979 deur Dinkteater in Pretoria opgevoer is), die kabaretmonoloog ''Die hoededoos'', die monoloog ''Op ’n Dinsdag as dit reën'', die eenbedryf ''Liefde onder lede'' en die eenbedryf ''Ou-Kersaand, 1901''. Die monoloë ''Troostyd vir ’n bang gemoed'' (Februarie [[1977]]) en ''Die skawagter van Stompiesfontein'' (Mei 1990) word in ''Tydskrif vir Letterkunde'' gepubliseer. Die eenbedryf ''Die Caledonner'' word deur DALRO bewaar en is ’n verwerking deur H. Roux van die gelyknamige kortverhaal. Die radiodrama ''Die peerboom in die tuin'' word in [[2008]] deur [[Radio Sonder Grense|Radiosondergrense]] uitgesaai, maar is nooit gepubliseer nie. In ’n radio-onderhoud met [[Bettie Kemp]] (Drama 75 episode 12, uitgesaai op 20 September 2012) erken Aucamp dat hy selfs nie eens meer die teks van hierdie hoorspel het nie. Hy vertel ook dat hy drie verhale geskryf het spesifiek vir voorlees op die radio, naamlik ''Die pers rok'', ''Die hartseerwals'' en ''’n Man soos Johannes''. Nadat Aucamp in 1993 afskeid neem van die kabaret voer die Universiteit van Stellenbosch se Dramadepartement ''Wie gryp ’n handvol?'' op, wat ’n keur is uit al sy kabaretwerk (liedjies, sketse, gedigte en monoloë) en ook ’n paar ongepubliseerde tekste insluit. Die kabaret ''Lyflied'' is ’n keur uit Hennie se stoutste verse getoonset deur die komponis André Strijdom en word verder aangevul deur verse van onder andere R.K. Belcher, [[Peter Blum]], [[Lina Spies]], [[Breyten Breytenbach]] en [[Antjie Krog]] en as deel van ''Kabaretmania'' in 2008 op Stellenbosch op die planke gebring. Van sy kortverhale, soos ''Die hartseerwals'', ''’n Bruidsbed vir Tant Nonnie'' en ''’n Bars loop deur die wasbak'' word vir die televisie verwerk en as televisiedramas uitgesaai. ''Die sewe doodsondes'', wat hy as ’n moraliteitspel beskryf, word deur die Universiteit van Stellenbosch se dramadepartement by die ATKV Kampustoneel in 1995 en ook in Stellenbosch by die H.B. Thom-teater opgevoer. Hierdie drama/kabaret word later as ''Van hoogmoed tot traagheid'' gepubliseer. === Poësie === Reeds in die bundel “''Wolwedans''”, wat ’n verskeidenheid kunsvorme bevat, sluit Aucamp ’n sestal gedigte in wat hy in die voorwoord “verdigte prosa sonder fatsoen” noem. Enkele hiervan, soos ''Selfportret op amper veertig'' en die kwatryn ''Summer View'', kan egter reeds as geslaagde gedigte beskou word. Die lirieke wat Aucamp in ''Die lewe is ’n grenshotel'' saambundel is ook reeds ’n bydrae tot die digkuns, al noem hy dit self in die subtitel slegs “ryme vir pop en kabaret”. Op grond van sy eie beskrywings is dit duidelik dat hy op hierdie stadium nog nie sy poësie ernstig opneem nie. Die lirieke in ''Die lewe is ’n grenshotel'' sluit egter aan by die oorsprong van die poësie, naamlik liedere wat gesing is. Sy deeglike vakmanskap en beleë wysheid blyk ook reeds uit hierdie ligter vorm van poësie, wat reeds ’n meer beduidende bydrae tot die Afrikaanse digkuns maak as baie meer ernstige digbundels. In ''Enkelspel'' word die spel tennis as metafoor gebruik vir ’n beskrywing van die liefdesspel en die lewensspel, met eindelik slegs een wenner in hierdie stryd, naamlik die dood. ''Teen latenstyd'' is ’n soortgelyke bundel met lirieke, waarna sy kabarettekste (''Met permissie gesê'', ''Dubbeldop'', ''Blomtyd is bloeityd'', ''Slegs vir almal'' en ''Van hoogmoed tot traagheid'' bevat vele lirieke bevat wat ook poëties geslaagd is. ''’n Windharp teen die tyd'' uit ''Met permissie gesê'' is ’n goeie voorbeeld, waarin die stilte van die nag die bome se geruis soos poësie laat klink en die spreker ook in staat stel om die geliefde te onthou en saam te sing. Sodoende word die verganklikheid van die verhouding opgehef in die lied se opgaan in die kosmos en ewigheid en word dit, soos die titel aandui, “’n windharp teen die tyd”. ''Die blou uur'' is “cocktail-kwatryne” met ’n kenmerkende angel in die stert. Die blou uur is die uur na sonsondergang of skemertyd, wanneer dit tyd is vir cocktails en nadenke. Aktuele temas word hierin betrek, soos die Suid-Afrikaanse rassesituasie, feminisme, prostitusie, seks, aborsie en homoseksualisme.<ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985</ref><ref>Snyman, Henning. Die Burger, 23 Augustus 1984</ref> Die bundel ''Koerier'' is opdragkwatryne vir vriende, asook kwatryne oor landskappe, seks en verganklikheid, waarin Aucamp se beleë wysheid blyk. Die geleentheids-aard van die bundel laat dit egter afsteek teen die groter trefkrag van die kwatryne in ''Die blou uur''.<ref>Olivier, Fanie. Rapport, 10 Augustus 1998</ref><ref>Pieterse, H.J. Beeld, 10 Mei 1999</ref> ''Lyflied'' is ’n versameling deur Daniel Hugo van sy liedtekste (met ’n diskografie wat reeds aantoon hoeveel van hierdie liedere deur kunstenaars soos [[Coenie de Villiers]], Marica Otto, [[Laurika Rauch]], Alida White, [[Louis van Rensburg]] en [[Amanda Strydom]] opgeneem is).<ref>Van Rensburg, Cas. Beeld, 6 September 1999</ref> ''Hittegolf'' (subtitel ''wulpse sonnette met ’n nawoord'') is ’n bundel van gay liefdesonnette. Die tegniese vorm van hierdie sonnette is merendeels drie kwatryne, gevolg deur ’n rymende koeplet wat op aforistiese wyse die voorafgaande afsluit. Die nawoord tot ''Hittegolf'' plaas die erotiese gedigte binne ’n literêre milieu en Aucamp onderskei hier tussen erotiek en pornografie, erotiek en ruwe seksualiteit asook tussen die eksplisiete en die gesublimeerde.<ref>De Wet, Karen. Beeld, 21 Oktober 2002</ref><ref>Snyman, Henning. Die Burger, 14 Oktober 2002</ref> ''Stad op hitte'' vergelyk die hitte van die dag (wat dikwels brand en gepaardgaande vernietiging tot gevolg het) met die erotiese vuur van binne, wat die mens van binne verbrand. Tekenend is die slim woordspeling wat die gedigte dikwels verskillende betekenislae gee. ''Dryfhout'' is ’n opvolgbundel sonnette, waarin die homo-erotiese weer figureer, maar dit bevat ook lykdigte en ’n afdeling met verse oor die dood.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 2, Lente 2006</ref><ref>John, Philip. Beeld, 15 Mei 2006</ref><ref>Visagie, Andries. Rapport, 12 Februarie 2006</ref> ''Vlamsalmander'' bevat ’n groot verskeidenheid digvorms, waarmee Aucamp dan wegbreek van sy gewoonte van slegs een digvorm in ’n bundel. Benewens die kwatryne, sonnette en ander digvorme durf hy hier selfs die Japannese haikoe aan. Met hierdie bundel bevestig hy sy status as een van die vernuftigste digters in Afrikaans.<ref>Hambidge, Joan. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 46 no. 1, Herfs 2009</ref><ref>Naudé, Charl-Pierre. Boeke Insig. No. 6, Somer 2009</ref><ref>Viljoen, Louise. Rapport, 19 Oktober 2008</ref> ''Teen die lig'' word opgedra aan [[Johann de Lange]]. Die bundel ondersoek veral afskeid, herinneringe en die dood. T Kenmerkend van die bundel is dat die digter hom nie hou by die streng voorskrifte vir die digvorm nie en telkens eksperimenteer met byvoorbeeld rymskemas.<ref>Kuhn, Karen. Tydskrif vir Letterkunde. Vierde reeks 50 (2) Lente 2013</ref> Op gevorderde leeftyd begin hy ook die kindervers beoefen. [[Riana Scheepers]] het skrywers van kinderverse uitgenooi om verse aan haar te stuur vir die publikasie van ''Nuwe Kleuterverseboek'' en ''Nuwe Kleinverseboek''. Hennie het twee versies gehad wat baie jare terug dateer. Hierna kom verdere verse spontaan en eindelik sien twee bundels, ''Woerts in die hoekie'' en ''Ghoera: Afrika-verse vir kinders'', die lig. Albei bundels staan in die gedeeltelike teken van ’n terugreis in die tyd na die diere, die natuur en die folklore van sy kindertyd. ''Ghoera'' se titel kom uit die San en is die naam van ’n booginstrument wat by talle [[inheemse volke]], insluitende die [[San]], die [[Khoikhoi|Khoi-Khoi]] en die [[Korana]], &shy;voorgekom het. Aucamp se gedigte word in verskeie versamelbundels opgeneem, waaronder ''Groot verseboek'', ''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte'', ''Digters en digkuns'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Miskien sal ek die wingerd prys'', ''Speelse verse'' en ''Nuwe verset''. Hy publiseer ook gedigte in letterkundige tydskrifte soos ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Ensovoort''. Niel van der Watt toonset ''Die wind dreun soos ’n ghoera'', deel van ’n San-siklus en ’n aantal Afrika-verse uit ''Ghoera'' en dit word in Augustus [[2012]] saam met ander getoonsette gedigte van ander digters in die Centurion-teater opgevoer. == Eerbewyse en toekennings == === Eerbewyse === In [[1989]] ontvang Hennie Aucamp saam met [[Margaret Bakkes]] en wyle Han Aucamp van [[De Aar]] ’n erepenning van die Sterkstroom Rapportryerskorps in samewerking met die Direktoraat Kultuursake. [[Randse Afrikaanse Universiteit|Die Randse Afrikaanse Universiteit]] se jaarlikse simposium oor aspekte van die populêre kultuur word in 1994 in sy geheel aan sy woordkuns gewy en in dieselfde jaar ontvang hy erelidmaatskap van die Afrikaanse Skrywerskring op Stellenbosch. Ook in 1994 word ’n huldigingsprogram vir Hennie vir sy belangrike bydrae tot die Afrikaanse kabaret op Stellenbosch gehou. In Augustus [[1998]] bied die Departement Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Stellenbosch ’n Aucampfees aan, wat ’n herhaling is van die een wat vroeër die jaar tydens die Leipoldt Letterkundefees op [[Clanwilliam]] aangebied is. Die Universiteit van Stellenbosch ken in Maart [[2000]] ’n eredoktoraat in die letterkunde aan hom toe en in [[2003]] is hy die onderwerp van ’n landwye vasvrawedstryd wat deur Akpol, die Afrikaanse kultuurarm van die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]], en die ATKV aangebied word. Die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] vereer hom in [[2004]] met ’n Afrikaans Onbeperk Kanna vir sy lewensbydrae en in hierdie jaar, sy sewentigste, word hy vereer met die huldigingsbundel ''’n Skrywer by sonsopkoms: Hennie Aucamp 70'', saamgestel deur [[Lina Spies]] en [[Lucas Malan]]. In 2004 ontvang hy ook ’n Fleur du Cap-teaterprys vir lewenswerk en bydrae tot teater en die ATKV se Prestige-toekenning, die ATKVeertjie. Die [[Gustav Prellerprys vir Literatuurwetenskap en Letterkundige Kritiek|Gustav Preller-prys]] vir Literatuurwetenskap van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] word in [[2006]] aan hom toegeken, terwyl die ATKV in dieselfde jaar hom vereer as ’n ATKV-Afrikoon. In April 2008 word hy by die Cederberg-fees in Clanwilliam gehuldig vir sy werk as akademikus, kortverhaalskrywer, dramaturg, digter en kabaretskrywer. ’n Spesiale huldigingsprogram word by Woordfees [[2009]] aangebied ter herdenking van sy 75e verjaardag. In [[2010]] verower hy die Woordfees se eerste prys as woordkunstenaar. In hierdie jaar verwerf hy ook ’n Suid-Afrikaanse Letterkundetoekenning, geborg deur die Departement van Kuns en Kultuur, vir sy lewensbydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde. Tydens die Vriende van Afrikaans se jaarafsluiting in [[2013]] word hy vereer met ’n multimedia-aanbieding oor sy oeuvre. Die Universiteit van Stellenbosch se Dokumentesentrum stel in 2014 ’n katalogus van sy dokumente by die J.S. Gericke Biblioteek bekend. Hierdie katalogus bestaan uit ’n opsomming van sy werk en sluit in oorspronklike briewe, manuskripte, dagboeke, notaboeke, plakboeke, foto’s wat gesorteer, beskryf en genommer is met titel-, outeur- en onderwerpindekse om potensiële navorsers se taak te vergemaklik.<ref>University of Stellenbosch Hennie Aucamp Collection: https://digital.lib.sun.ac.za/handle/10019.2/3874 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018210319/http://digital.lib.sun.ac.za/handle/10019.2/3874 |date=18 Oktober 2016 }}</ref> === Toekennings<ref name=":3" /> === * 1970 – Tafelbergprys * 1974 – [[W.A. Hofmeyr-prys]] (saam met [[Chris Barnard]]) * 1980 – [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]]-toneelprys * 1982 – [[Hertzogprys]] * 1987 – Fleur du Cap-prys vir die beste Suid-Afrikaanse toneelstuk van die jaar * 1997 – [[Recht Malan-prys]] * 2004 – Fleur du Cap-merietetoekenning * 2004 – [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]]-veertjie * 2004 – Afrikaans-Onbeperk-toekoenning van die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees|KKNK]] * 2004 – Wenner van [[LitNet]] se Mont du Toit-kelderkompetisie vir wynpoësie * 2006 – Die Gustav Preller-medalje vir Letterkundige Teorie == Publikasies<ref>Digitale bibliotheek voor Nederlandse letteren: http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=auca001</ref> == === Prosa === {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie |- |1963 |''Een somermiddag'' |- |1965 |''Die hartseerwals'' |- |1967 |''Spitsuur'' |- |1968 |''Karnaatjie'' |- |1970 |''’n Bruidsbed vir Tant Nonnie'' |- |1972 |''Hongerblom'' |- |1973 |''’n Baksel in die more'' (saam met Margaret Bakkes) ''Wolwedans'' |- |1976 |''Dooierus'' |- |1977 |''Kort voor lank'' |- |1978 |''Enkelvlug'' |- |1979 |''In een kraal'' (’n keuse uit sy werk deur Elize Botha) |- |1980 |''Met permissie gesê'' ''Papawerwyn'' |- |1981 |''Volmink'' |- |1983 |''House visits'' |- |1984 |''Woorde wat wond'' |- |1986 |''Die blote storie'' ''Wat bly oor van soene?'' |- |1987 |''Dagblad'' ''Brandglas'' (’n keuse uit sy werk deur Charles Fryer) |- |1989 |''Kommerkrale'' |- |1991 |''’n Boekreis ver'' |- |1992 |''Dalk gaan niks verlore nie'' ''Windperd'' |- |1994 |''Pluk die dag'' ''Gewis is alles net ’n grap'' ''Die blote storie 2'' |- |1996 |''Gekaapte tyd'' ''Rampe in die ruigte'' ''Van hoogmoed tot traagheid'' |- |1997 |''Allersiele'' |- |1998 |''Beeltenis verbode'' |- |2000 |''Ook skaduwees laat spore'' |- |2001 |''Bly te kenne'' ''In lande ver vandaan'' |- |2003 |''In die vroegte'' ''Skuinslig'' |- |2007 |''’n Vreemdeling op deurtog'' |- |2009 |''Die huis van die digter en ander liefdesverhale'' |- |2010 |''Oor en weer'' |- |2011 |''Lendetaal'' |- |2012 |''Koffer in Berlyn'' |- |2013 |''Mits dese wil ek vir jou sê'' |} === Poësie === {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie |- |1977 |''Die lewe is ’n grenshotel'' |- |1984 |''Die blou uur'' |- |1987 |''Teen latenstyd'' |- |1999 |''Koerier'' ''Lyflied'' |- |2002 |''Hittegolf'' |- |2005 |''Dryfhout'' |- |2008 |''Vlamsalmander'' |- |2010 |''Woerts in die hoekie'' |- |2011 |''Ghoera'' |- |2012 |''Teen die lig'' |- |2014 |''Skulp'' |- |2020 |''Oopkardoes: boertige ryme. Versôre deur Johann de Lange'' (postuum, [[Johann de Lange]], red) |} === Drama === {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie |- |1980 |Met permissie gese - kabaret Papawerwyn |- |1986 |''Slegs vir almal'' |- |1987 |''By Felix en Madame en ander eenbedrywe'' |- |1988 |''Sjampanje vir ontbyt'' ''Punt in die wind'' |- |1990 |''’n Brommer in die boord'' |- |1994 |''Dubbeldop'' |} === Vertalings === * 1963               ''Ou Ramon'' – Jack Schaefer === Samesteller en redakteur === * 1971: ''Op die Stormberge'' * 1973: ''Bolder'' * 1976: ''Die sneeu van anderjare – C.G.S. de Villiers'' * 1978: ''Blommetjie gedenk aan my'' * 1979: ''Soete Inval: Nagelate Geskrifte van Con de Villiers'' * 1980: ''Met ander oë'' – ''Uys Krige'' * 1982: ''Kinders van die wind – Koos du Plessis'' * 1983: ''Mense wat maar eenmaal liefhet – J. van Melle'' * 1986: ''As die maan oor die lug loop – Minnie Postma'' * 1988: ''Die bruid en ander verhale'' * 1989: ''Verhale en essays 1942–1981 – Elise Muller'' * 1990: ''Wisselstroom'' * 1991: ''Vuurslag'' * 1995: ''Sewe sondes, nee meer'' * 1996: ''Mal Hansie en ander verhale – Audrey Blignault'' * 1997: ''Wys my waar is Timboektoe'' * 1998: ''Borde borde boordevol'' == Sien ook == * [[Afrikaanse skrywers]] == Bronnelys == === Boeke === * Aucamp, Hennie. ''Kort voor lank.'' Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe, Tweede druk 1980 * Aucamp, Hennie. ''Windperd – Opstelle oor kreatiewe skryfwerk''. HAUM-Literêr Pretoria Eerste uitgawe Eerste druk 1992 * Beukes, Gerhard J. (red.) ''Spel en spelers.'' J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1988 * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990.'' Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe eerste druk 1992 * Bosch, Erna. ''Mosaïek.'' Academica Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Botha, Danie. ''Die helder dae.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 2014 * Botha, Elize. ''Prosakroniek.'' Tafelberg Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe 1987 * Breytenbach, P.P.B. en Hauptfleisch, Temple (samestellers) ''Die kleiner kosmos''. Academica Pretoria,Kaapstad en Johannesburg Tweede druk 1983 * Brink, André P. e.a. ''Rooi.'' John Malherbe Edms. Bpk. Kaapstad Tweede hersiene uitgawe 1982 * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig''. Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980 * De Jager, Johan. ''Allegaartjie''. De Jager-HAUM Pretoria Eerste uitgawe Vierde druk 1982 * De Vries, Abraham H. ''Kortom''. Academica Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1983 * De Vries, Abraham H. ''Kortom 2.'' [[Human & Rousseau]] Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1989 * De Vries, Abraham H. ''Kort vertel: Aspekte van die Afrikaanse kortverhaal''. Suid-Afrikaanse Instituut Amsterdam 1998 * Du Toit, P.A. ''Hennie Aucamp (1934 -)'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Grobbelaar, Mardelene “Hennie Aucamp as dekadent” Tafelberg Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste Uitgawe 1994 * Grobler, Hilda. ''Bolder.'' Blokboeke 57 Academica Pretoria en Kaapstad Eerste uitgawe 1988 * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Grové, A.P. ''Trekvoëls''. Voortrekkerpers Beperk Johannesburg 1969 * HAUM. ''Stellenbosse Galery.'' HAUM-Uitgewers Kaapstad en Pretoria 1974 * Hauptfleisch, Temple. ''Die magiese kring''. Jutalit Kenwyn Eerste uitgawe Derde druk 1995 * Hugo, Daniel. ''Hennie Aucamp as digter.'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 * [[Kannemeyer, J.C.]] ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde''. Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973 * Malan, Charles. ''Kleinbegin in die prosa''. De Jager-HAUM Uitgewers Pretoria Tweede uitgawe Sewentiende druk 1994 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns''. Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Schwerdtfeger, A en Snyman, N.J. ''Op Afrikaanse werf''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Tweede uitgawe 1988 * Smuts, J.P. ''Burgerband''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1985 * Smuts, J.P. (Red.) ''Kompas''. HAUM Kaapstad Eerste uitgawe 1965 * Smuts, J.P. en Van Rensburg, R. ''Mosaïek''. HAUM Kaapstad Vierde druk 1969 * Snyman, Henning. ''Kort keur: Abraham H. de Vries''. Reuse-Blokboek 3 Academica Pretoria Kaapstad en Johannesburg Tweede druk1983 * Spies, Lina. ''Ontmoetings.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1979 * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed''. Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe 1996 * [[Van Coller, H.P.]] (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Vaktydskrifte === *Bezuidenhout, Zandra. 2006. ''Dryfhout'' (Hennie Aucamp) . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Bloemhof, François. 1993. Enkele aspekte in Hennie Aucamp se '''n Bruidsbed vir tant Nonnie'' en Jan Rabie se ''Die man met die swaar been''. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2009. '''n Vreemdeling op deurtog'', Hennie Aucamp. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe.'' *Crous, Marius. 2015. ''Skulp'' (Hennie Aucamp) . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *De Korte, Ilse. 2017. Om Hennie Aucamp te onthou. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Du Randt, WSH. 1989. ''Bolder'' (Hennie Aucamp). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Du Toit, PA. 1999. Vertellershouding, afgelei van die taal en styl van die teks- Hennie Aucamp se 'Vir vier stemme'. ''Journal of Literary Studies.'' *Grobbelaar, Mardelene. 1987. 'n Interpretasie van die montageverhaal "Vir vier stemme" in Hennie Aucamp se kortverhaalbundel ''Volmink''. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Grové, Waldo. 2016. Hennie Aucamp en sy Weimar-kompleks - ’n Germanistiese blik op sy kreatiewe omgang met die Duitse kultuur. ''Stilet.'' *Jooste, GA. 1984. ''Die hartseerwals'' (Hennie Aucamp). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Malan, Karin. 1983. Hennie Aucamp ''Met permissie gesê'' 'n speurtog. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Malan, Lucas. 2000. "My soort poesie" - oor die poetiese aspekte in Hennie Aucamp se prosa. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Moon, Jihie. 2017. Hybride zelf(re)presentatie in de dagboeken van Hennie Aucamp . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Pretorius, Jannie. 2023. 'n Persoonlike waardering van Hennie Aucamp se gepubliseerde dagboeke. ''Stilet.'' *Smuts, J.P. en Ria Smuts. 1996. Die verteller by Hennie Aucamp '''n Bruidsbed vir tant Nonnie''. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Smuts, J.P. en Ria Smuts. 1998. 'n Verteller by Hennie Aucamp. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Smuts, Ria. 1998. Teleskoop en bril - van William Herschel tot Hennie Aucamp. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Spies, Lina. 2004. Hennie Aucamp-huldiging. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Van Aardt, Peet. 2014. Mits dese wil ek vir jou sê. Briewe van Hennie Aucamp. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Van der Merwe, T. 1984. Tipering van ''Wolf, wolf hoe laat is dit?'' (Hennie Aucamp). ''Literator.'' *Van der Mescht, Heinrich. 2006. "Dat ek my boodskap insing in mense se harte" - musiekkunstenaars in die kortverhale van Hennie Aucamp. ''Stilet.'' *Visagie, Andries. 2004. Travestie en gay identiteit in ''Volmink'' (1981) van Hennie Aucamp. ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.'' *Visagie, Andries. 2015. Huldeblyk Hennie Aucamp (1934–2014). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' === Tydskrifte en koerante === * Aucamp, Hennie. ''Die onsigb’re naelstring''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 33 no. 3, Augustus 1995 * Bloemhof, Francois. ''Enkele aspekte in Hennie Aucamp se ’n Bruidsbed vir tant Nonnie en Jan Rabie se Die man met die swaar been''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 31, no. 2, Mei 1993 * Bosman, Martjie. ''Aucamp het intens geleef.'' Rapport, 30 Maart 2014 * Botha, Elize. ''Huldigingswoord vir Hennie Aucamp met oorhandiging van Hertzogprys vir Prosa op 24 Junie 1982''. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 3, Augustus 1982 * Bouwer, Stephan. ''Hennie Aucamp: Die kontinentale konneksie.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 34 no.3, Augustus 1996 * Brümmer, Willemien. ''Ek het nou alles gesê''. By, 19 Oktober 2013 * Dekker, Leendert. ''Reisiger, oog en bril: Die kortkuns van Hennie Aucamp.'' Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 16 no. 4, Desember 1976 * De Kock, Anita. Kakkerlak. Uitgawe 8, 2007 * De Vries, Willem. ''Aucamp dig oor ‘bewuswording’''. Beeld, 21 November 2012 * De Vries, Willem. ''Katalogusse vir Spies en Aucamp''. Beeld, 10 Maart 2014 * Du Plessis, Sonia. ''Verhale uit ‘Verlore paradyse’''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 2, Mei 1997 * Du Toit, P.A. ’''n Verkenning van enkele kortverhale uit ‘Kort keur’ deur Abraham H. de Vries.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 19 no. 4, November 1981 * Friis, Jens. ''’Bo ’n somberte in my hart…'' Beeld, 27 Oktober 2010 * Grobbelaar, Mardelene. ’''n Interpretasie van die montageverhaal ‘Vir vier stemme’ in Hennie Aucampse kortverhaalbundel ‘Volmink''’. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 1, Februarie 1987 * Grobbelaar, Mardelene. ''’Heiligheid vandag’ – ’n ironiese visie in ‘’n Heilige met huisbesoek’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 1, Februarie 1988 * Hambidge, Joan. ''Die Afrikaanse letterkunde: ’n Queer-obsessie oftewel: die gawe moffie op die dorp.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 4 en Jaargang 36 no. 1, November 1997/Februarie 1998 * Johl, Ronél. ''Gedagtes om Hennie Aucamp se nuwe werke.'' Standpunte. Nuwe reeks 174, Desember 1984 * Jooste, G.A. ’''Die hartseerwals’ van Hennie Aucamp.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 4, November 1984 * Kannemeyer, J.C. ''Die kuns van Hennie Aucamp''. Standpunte. Nuwe reeks 162, Desember 1982 * Malan, Karin. ''Hennie Aucamp: ‘Met permissie gesê’: ’n speurtog.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 21 no. 1, Februarie 1983 * Malan, Lucas. ''Sensibiliteit van gevormde mens.'' Plus, 20 Januarie 2009 * Marais, G.F. ''’Die les’ van Hennie Aucamp.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 21 no. 2, Mei 1983 * Maritz, Avriane. ''Die klein bestaan van die mens: ‘Rust-mijn-ziel: ’n aandgesang’''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 1, Februarie 1984 * Odendaal, Bernard. ''Afrikaanse se Brel rigsnoer en maatstaf.'' Beeld, 31 Oktober 2011 * Odendaal, L.B. ''Hoorspelkeur.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1983 * Pienaar, Corné. ''Mitologie en didaktiek in twee Aucamp-verhale.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 1, Februarie 1984 * Pieterse, Henning. ''‘Pylvak’ saamgestel deur J.P. en Ria Smuts.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 1, Februarie 1987 * Pieterse, Henning. ''‘Pylvak’ saamgestel deur J.P. en Ria Smuts.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 2, Mei 1988 * Pieterse, Henning. ''Vyf verhale uit ‘My mense’ saamgestel deur P.J. du Toit''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 27 no. 2, Mei 1989 * Prins, M.J. ''Die masker en sy manifestasie in die prosa van Hennie Aucamp''. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 2, Mei 1982 * Smuts, J.P. en Smuts, Ria. ''Die verteller by Hennie Aucamp: ‘’n Bruidsbed vir tant Nonnie’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 34 no.3, Augustus 1996 * Smuts, J.P. en Smuts, Ria. ''’n Verteller by Hennie Aucamp''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 2, Mei 1998 * Smuts, Ria. ''’n Bars loop deur die wasbak’: ’n Interpretasie van die verhaal en wenke vir die klaskamer.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 33 no. 2, Mei 1995 * Spies, Lina. ''Hennie Aucamp-huldiging''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 2 Winter 2004 * Spies, Lina. Totsiens my vriend. [[Rapport]], 23 Maart 2014 * Steenberg, Elsabe. ''’n Bespreking van vyf verhale uit ‘Kort keur’ van Abraham H. de Vries.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 2, Mei 1982 * Van Coller, H.P. ''’Geld is ook nie alles nie’ deur Hennie Aucamp''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 2, Mei 1997 * Van der Spuy, Bobbi. ''Venter, Aucamp, ander wen pryse van Naspers.'' Beeld, 25 April 1997 * Van Vuuren, Helize''. Eg Afrikaanse erfenis in Duits.'' By, 6 Januarie 2007 * Van Vuuren, Helize. ''Aucamp was ’n woordstilis enig in sy soort.'' Beeld, 26 Maart 2014 * Van Zyl, Dorothea. ''Commendatio Hennie Aucamp: Erelidmaatskap van die Afrikaanse Skrywerskring, 24 Mei 1994''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 33 no. 2, Mei 1995 * Visagie, Andries. ''Huldeblyk: Hennie Aucamp (1934–2014).'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 1 Herfs 2015 === Internet === * Seven Circumstances: http://sevencircumstances.com/2014/04/11/death-of-an-author-goodbye-hennie-aucamp/ * Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/aucamph.html * Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-n50-58081/ * [http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_a-e/aucamp_hennie.html Francois Loots ontmoet Hennie Aucamp, Insig 2002] * [http://www.oulitnet.co.za/chain/hennie_aucamp_vs_johann_de_lange.asp LitNet-onderhoud met Hennie Aucamp, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814101504/http://www.oulitnet.co.za/chain/hennie_aucamp_vs_johann_de_lange.asp |date=14 Augustus 2009 }} * http://oulitnet.co.za/seminaar/02Aucamp.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160720001905/http://www.oulitnet.co.za/seminaar/02Aucamp.asp |date=20 Julie 2016 }} * https://sevencircumstances.com/2014/04/11/death-of-an-author-goodbye-hennie-aucamp/ * [http://praag.co.za/?p=46966 Leon Lemmer: Ter huldiging van Hennie Aucamp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302053052/http://praag.co.za/?p=46966 |date= 2 Maart 2020 }} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Sestigers}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Aucamp, Hennie}} [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1934]] [[Kategorie:Sterftes in 2014]] [[Kategorie:Afrikaners]] 9g1uq8s4n2exxqkfdmfjvndmsas1p54 0 20878 2908213 2901292 2026-05-30T21:14:56Z Jcb 223 2908213 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Skool |naam = Hoërskool Groote Schuur |inheemse naam = |logo = HGS-wapen.jpg |onderskrif = |leuse = Ek sal handhaaf |gestig = [[28 Januarie]] [[1959]] |gesluit = |tipe = Staats |hoof = H.W. Ehrenreich |adjunkhoof = |stigter = |personeel = |leerlinge = 775 |grade = 8-12 |adres = Palmyraweg, Nuweland |stad = Kaapstad |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = Suid-Afrika |kleure = {{Kleurkas|#AB8959}} {{Kleurkas|#002295}} {{Kleurkas|#C53707}} |koshuise = Een |jaarboek = |koerant = |webblad = [http://www.grooteschuurhigh.co.za/ Tuisblad] }} Die '''Hoërskool Groote Schuur''' in [[Nuweland]], [[Kaapstad]], is van kort ná sy ontstaan in [[1959]] tot in die jare 90 gereken as een van die beste skole in die Skiereiland en was in 'n nie-Afrikaanse omgewing, tot met die invoer van parallelmedium-onderrig in die vroeë jare 90 (Engels is van 2011 af die enigste onderrigmedium<ref>{{Cite web |url=http://www.grooteschuurhigh.co.za/Default.aspx |title=Amptelike webwerf |access-date= 4 Augustus 2011 |archive-date= 9 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809114118/http://www.grooteschuurhigh.co.za/Default.aspx |url-status=dead }}</ref>), 'n lewende monument van Afrikaanse kultuur en opvoeding waarop die Afrikaanse gemeenskap in die suidelike voorstede met reg trots kon wees. == Agtergrond == [[Beeld:Groote Schuur.jpg|duimnael|links|210px|Die skool is, nes die [[Laerskool Groote Schuur|gelyknamige laerskool]], na die Groote Schuur-woning genoem.]] Die behoefte aan 'n eie Afrikaanse hoërskool in die [[Rondebosch]]omgewing is reeds sedert die stigting van die [[Laerskool Groote Schuur]] in [[1936]] gevoel. Vroeg in 1937 het die hoof van die destydse Sekondêre Skool Simon van der Stel (tans die [[Hoërskool Voortrekker, Kenilworth]]), dr. L. Macfarlane, 'n onderhoud met dr. [[F.C.L. Bosman]], een van die stigters van die laerskool, gevoer. Die gesprek het gegaan oor die stigting van 'n Afrikaanse hoërskool in die Rondebosse gebied. Daar is ooreengekom dat verteenwoordigers van Simon van der Stel saam met afgevaardigdes van Laerskool Groote Schuur 'n byeenkoms sou reël om die moontlikheid van 'n gesamentlike hoërskool in Rondebosch, [[Wynberg]] of elders te bespreek. == Eerste vergadering == Nadat die laerskool sy spreekwoordelike voete gevind het, word 'n byeenkoms op 1 Februarie [[1938]] in die laerskool gebou, waar lede van Wynberg voorstel dat 'n kommissie saamgestel word bestaande uit drie lede van Simon van der Stel en drie van Groote Schuur om onderhoude met die laerskool se skoolkomiteevoorsitter, 'n lid van die skoolraad en uiteindelik dr. W. de V. Malan, superintendent-generaal van onderwys, te voer. Die skoolkomiteevoorsitter is kort daarna oorlede en tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] wil dinge net nie vlot nie. == Naoorlogse tydperk == [[Beeld:Vredenhof, Nuweland.jpg|duimnael|links|320px|Die herehuis [[Vredenhof]] waarin die skool van 1959 tot middel 1964 gehuisves is. Daarna het dit nog sowat vyf jaar lank as koshuis gedien en toe twee jaar leeg gestaan tot dit die Kunssentum Frank Joubert geword het.]] Ná die inwyding in [[1949]] van die laerskool se nuwe gebou, het ouers opnuut begin voorspraak maak vir die totstandkoming van 'n hoërskool. Met die besluit van die onderwysdepartement dat alle st. 6-leerlinge van 1 Januarie [[1953]] na hoërskole oorgeplaas moes word, voel die skoolkomitee die tyd is reg om weer vertoë te rig insake die stigting van 'n hoërskool naby die laerskool. Die komitee rig 'n brief aan die skoolraad waarin hy meld dat alle hoërskole in die omgewing Engels is, dus sal die oorplasing vir ouers baie ongerief teweeg bring. Hulle stel voor dat die stigting van 'n eie hoërskool die enigste oplossing is. [[Lêer:Hoërskool Groote Schuur.jpg|duimnael|regs|330px|Die skoolgebou by Palmyraweg 76, Nuweland, se hoofingang.]] Die skoolraad willig in om die komitee te ontmoet. Tydens 'n vergadering op 23 April 1953 is die saak weer bespreek en die gevoel was dat dit vroeër eerder as later moes gebeur aangesien grond selfs toe al skaars beskikbaar was en net al hoe moeiliker bekombaar sou word. 'n Besluit is geneem om die komitees van die naaste Afrikaanse hoërskole, [[Hoërskool Voortrekker, Kenilworth]], en [[Hoërskool Nassau]] in Mowbray te nader, en die skole se komitees willig in. 'n Gesamentlike vergadering met Laerskool Groote Schuur is op [[12 Oktober]] [[1953]] in die laerskool gehou. Die laerskool het op die vergadering dit duidelik gestel dat die te stigte hoërskool nie afbreuk aan die ander skole moet doen nie, aangesien hulle die "Afrikaansmediumskole as so 'n groot Afrikanersaak beskou". Nassau se hoof het tydens die vergadering gesê die skool is in [[1933]] in [[Observatory]] gestig omdat die Afrikaners se getalle daar dit geregverdig het, maar dat die omgewing aan die verval was en die skool dit dus moeilik gevind het om sy getalle te handhaaf. Voortrekker weer het dit jare lank moeilik gevind om 'n geskikte perseel te kry, maar na jare se gesukkel kon die skool uiteindelik sy intrek neem in die voormalige administrateurswoning "Highclere" in [[Kenilworth]], nadat die provinsiale administrasie besluit het om die meer gerieflik geleë [[Leeuwenhof]] in die stadskom aan te koop. Voortrekker se hoof het gevoel dit sou beter wees om eerder enkele sterk hoërskole te hê as 'n klomp kleintjies wat sou sukkel om voort te bestaan. 'n Lid van [[Pinelands]] het gemeld dat Afrikaanssprekendes daar toeneem, en dat hulle bereid sou wees om 'n hoërskool in Rondebosch te steun. Ook het prof. Burger gesê dat die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]] tot oorlopens toe vol was en 'n Rondebosse hoërskool nie daardie skool sou benadeel nie. Reeds toe was die algemene gevoel dat mense uit die stadskom nie na die suidelike, maar na die noordelike voorstede verhuis sodat daar nie genoeg kinders sou wees vir drie Afrikaanse hoërskole nie. By die volgende vergadering van die laerskool se komitee word besluit om die skoolraad te versoek om dadelik grond aan te koop waarop later 'n hoërskool gebou kon word. 'n Stuk grond in Keurboomweg (die eiendom van die stadsraad) en nog 'n perseel in Palmyraweg word aanbeveel. == Hoërskool Rosebank? == [[Lêer:Hoërskool Groote Schuur 1987.jpg|duimnael|links|320px|Die vooraansig van die skoolgehou, omstreeks 1987.]] [[Beeld:Gedenkplaat Hoërskool Groote Schuur.jpg|duimnael|regs|320px|Die gedenkplaat in die voorportaal van die skoolgebou wat administrateur [[Nico Malan]] op [[17 Junie]] [[1964]] ingewy het.]] Nassau se perseel was destyds ongeskik vir 'n hoërskool en gerugte het die ronde gedoen dat die skool na [[Rosebank, Kaapstad|Rosebank]] sou verskuif om as gesamentlike skool vir sy destydse voedingsgebied en Rondebosch te dien. Laerskool Groote Schuur se komitee het egter gevoel 'n hoërskool in die Rondebosse gebied moes aan die laerskool verwant wees en ook sy naam, wat toe al wyd bekend en hooggeag was, dra. Teen [[1956]] is 'n geskikte perseel vir 'n hoërskool in Rosebank gekry, maar dit blyk later dit sou onmoontlik wees om 'n voorgestelde snelweg deur die perseel te keer. 'n Nuwe stuk grond in die omgewing van [[Mowbray]]-[[Observatory]] word toe aan Nassau toegeken, waarmee Groote Schuur se komitee glad nie tevrede was nie omdat dit so ver van Rondebosch geleë was. Toe Groote Schuur nie die Rosebank-voorstel verder wou steun nie, het die hoof van die laerskool, D. Lamprecht, werk daarvan gemaak om die voorvermelde stukke grond vir die Hoërskool Groote Schuur te laat onteien. Die stuk grond aan Keurboomweg het 'n sierlike herehuis, [[Vredenhof]] wat tot 1953 aan die familie van [[Christiaan Ludolph Marais|C.L. Marais]] behoort het, bevat wat aanvanklik die skool gehuisves het en later as koshuis en toe kunssentrum gebruik is. Vandag is dit die Frank Joubert-kunssentrum. Die naasliggende sportvelde is steeds deel van die skool se terrein. Ses persele aan Palmyraweg is ook onteien en gekonsolideer en hier is die nuwe skoolgebou op [[17 Junie]] [[1964]] ingewy. == Die jawoord == Uiteindelik het die administrateur van Kaapland, [[Otto du Plessis]], na baie deeglike oorweging sy goedkeuring aan die hoërskool in Rondebosch verleen, presies net soos die skoolkomitee van die laerskool dit in 1937 in die vooruitsig gestel het. Hy het die skool amptelik op [[28 Januarie]] [[1959]] geopen. In sy openingsrede het hy onder meer gesê: "Veral Rondebosch staan bekend as een van die belangrikste opvoedkundige gebiede in Suid-Afrika. 'n Mens moet die skole geluk wens met hul prestasie, maar almal sal saamstem dat die Afrikaners ook nou 'n monument moet kry wat nie hoef terug te staan vir enige ander skool in Rondebosch of Kaapland nie. Soos alle ander skole moet hierdie skool ontwikkel tot iets waarop die Afrikaner met reg trots kan wees." Die eerste sooi vir die nuwe skoolgebou is op [[11 Desember]] [[1963]] gespit deur admiraal [[Hugo Biermann]], hoof van die Vloot en later van die Suid-Afrikaanse Weermag,<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/military-obituaries/naval-obituaries/9265607/Admiral-Hugo-Biermann.html Doodsberig, adm. Hugo Biermann.]</ref> en 'n oudleerder van [[Hoërskool Jan van Riebeeck]]. Dit was ook die jaar waarin die eerste sowat 13 matrieks hulle skoolloopbaan aan die skool voltooi het. Die nuwe gebou is op [[17 Junie]] [[1964]] deur [[Nico Malan]], administrateur van Kaapland, ingewy toe sy vrou die skoolgebou oopgesluit het en hy die hoeksteen in die voorportaal onthul het. == Die bloeitydperk == [[Lêer:HGS-wapen.jpg|duimnael|200px|Wapen van die skool sedert 1978 toe dit gewysig is om die leeu van Nassau te akkommodeer nadat die [[Hoërskool Nassau]] met Groote Schuur geamalgameer het.]] [[Beeld:Nassausentrum, Nuweland.jpg|duimnael|links|320px|Die Nassau-sentrum is opgerig as lewende monument ter herinnering aan die [[Hoërskool Nassau]].]] [[Beeld:Nassausentrum, Nuweland, ouditorium.jpg|links|duimnael|320px|Die ouditorium van die Nassau-sentrum met sitplek vir sowat 120 teatergangers.]] Die skool het binne enkele jare die administrateur se woorde laat waar word toe Sunette van Schalkwyk in 1970 in die Senior Sertifikaat-eksamen tweede in Kaapland kom en Wilhelm Duminy en Louise Kellerman in die daaropvolgende jare onder die voorste tien kandidate. Duminy was ook in 1970 junior burgemeester van Kaapstad, en die akteur en TV-aanbieder [[Eon de Vos]], wie se vader predikant van die [[NG gemeente Keurboom]] was, en Nancy Duminy onderskeidelik junior burgemeester en burgemeesteres. Nancy het van 1972 tot 1973 die Suid-Afrikaanse rekord in haar ouderdomsgroep in hoogspring gehou. Dirk Hoffman was in 1973 saam met Nancy as hoofdogter, hoofseun. Eon was in 1974 hoofseun. Ook wen W. Liebenberg in 1971 'n silwermedalje in die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] se Wiskunde-olimpiade, en Stephan Malherbe 'n silwermedalje in 1983.<ref name="ak">{{Cite web |url=http://www.akademie.org.za/tuisblad/index.php?option=com_content&task=view&id=143&Itemid=173 |title=S.A. Akademie vir Wetenskap en Kuns |access-date= 3 Augustus 2011 |archive-date=20 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720091508/http://akademie.org.za/tuisblad/index.php?option=com_content&task=view&id=143&Itemid=173 |url-status=dead }}</ref> Aan die einde van [[1977]] sluit [[Hoërskool Nassau]] finaal sy deure en skakel leerders (na beraming sowat 140) van Januarie [[1978]] by die Hoërskool Groote Schuur in. Laasgenoemde se skoolwapen is gewysig om die leeu van Nassau te akkommodeer, die leuse "Ek sal handhaaf" is oorgeneem en 'n nuwe skoollied, teks geskryf deur [[Henk Rall]], musiek gekomponeer deur Jacobus van Soelen, is in gebruik geneem, maar oor een ding het Groote Schuur vasgestaan: die skool se naam, wat met soveel ywer opgebou is, sou onveranderd behoue bly. Groote Schuur begin die 1978-skooljaar met meer leerlinge as in sy hele bestaan toe sowat 420 hulle inskryf. In die jare 80 is die Nassau-teater op die skoolperseel opgerig as lewende herinnering aan die [[Hoërskool Nassau]]. In 1986 lys die "Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek" die voorste Kaapstadse skole as volg: "''Among the outstanding schools are the South African College School, South Africa's oldest, the Diocesan College (Bishops), Rondebosch, Westerford, Herschel, St. Cyprian's Grammar, [[Hoërskool Jan van Riebeeck|Jan van Riebeeck]], Groote Schuur, [[Hoërskool D.F. Malan|D.F. Malan]] and Fairmont."'' Ondanks sy klein getalle neem die skool lank in die A-afdeling van die Westelike Provinsie se swemliga deel, vaar veral puik in meisieshokkie en -tennis, en sorg die jaarlikse interskole teen Hoërskool Jan van Riebeeck, [[Hoërskool Voortrekker, Kenilworth|Hoërskool Voortrekker]] en [[Hoërskool Zwaanswyk]] altyd vir groot geesdrif, veral op die pawiljoen. Groote Schuur maak in die laaste klompie jare van die kompetisie sy stem in so 'n mate dik, dat hy die Sangbeker tussen 1986 en 1990 net in 1988 nie kon wen nie. Weens die gedurige verhuising van Afrikaanse ouers uit die suidelike na die noordelike voorstede, het die getalle geleidelik afgeneem tot 245 in 1986 en slegs 199 in 1990. Prestasies bly egter nie uit nie. In 1989 wen die skool die nasionale skoletoneelkompetisie van die A.T.K.V.<ref>{{Cite web |url=http://www.atkv.org.za/files/pdf/durban.pdf |title=Atkv.org |access-date=27 Oktober 2014 |archive-date=11 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211172956/http://www.atkv.org.za/files/pdf/durban.pdf |url-status=dead }}</ref> en in 1990 wen Morné van Rooyen die Nasionale Geskiedenis-olimpiade van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]],<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/09/04/3/9.html ''Die Burger'']</ref><ref name="ak" /><ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/09/12/11/6.html |title=''Die Burger'' |access-date= 3 Augustus 2011 |archive-date=11 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211180804/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/09/12/11/6.html |url-status=dead }}</ref> nadat hy in 1989 onder die voorste 50 kandidate was. Boonop kry Rainer Hoft<ref>{{Cite web |url=http://www.ausnano.net/index.php?page=profiles&profile=298 |title=Australiese Nanotegnologie-netwerk |access-date= 3 Augustus 2011 |archive-date=16 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110216161208/http://www.ausnano.net/index.php?page=profiles&profile=298 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nano.uts.edu.au/staff/hoft.html |title=Universiteit van Tegnologie Sydney |access-date= 3 Augustus 2011 |archive-date= 7 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110407105830/http://www.nano.uts.edu.au/staff/hoft.html |url-status=dead }}</ref> in 1995 'n medalje in die junior afdeling van die Akademie se Nasionale Wiskunde-olimpiade, gevolg deur silwermedaljes in die senior afdeling in 1996,<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1996/10/7/1/16.html |title=''Beeld'' |access-date= 3 Augustus 2011 |archive-date=11 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211180821/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1996/10/7/1/16.html |url-status=dead }}</ref> 1997 en 1998.<ref name="ak" /> Hy eindig ook onder die voorste tien in 1998 se Rekeningkunde-olimpiade, wen dieselfde jaar 'n silwermedalje op die internasionale wiskunde-olimpiade in [[Taiwan]]<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/08/10/2/12.html ''Die Burger'']</ref> en blink op universiteit uit in die Ou Mutual/Rekenaarvereniging van Suid-Afrika se Rekenaarolimpiade.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1999/04/14/4/20.html ''Beeld'']</ref> Die skool is altyd gekenmerk deur 'n hegte, familie-atmosfeer, klein klasse, 'n wye vakkeuse (vier derdetale tot 1986) en 'n besonder gunstige getalverhouding van leerlinge tot onderwysers (in 'n stadium selfs net 12:1). En die leerlinge het wyd respek afgedwing danksy hulle tweetaligheid, netjiese voorkoms en beleefdheid. Groote Schuur word laat in 1990 die eerste Afrikaanse hoërskool in die land wat sy deure aan alle rasse, maar met die behoud van Afrikaans as onderrigtaal, oopstel. Mnr. Louis Terblanche, indertydse hoof, het aan ''[[Die Burger]]'' gesê: "Ons is pro-Afrikaans, maar nie anti-enigiets nie. Ons gaan ons as Afrikaansmedium-skool ook in die nuwe Suid-Afrika as ware Suid-Afrikaanse skool handhaaf." In [[1991]] en [[1992]] beleef die skool 'n verdere daling in leerlingtalle, ondanks die ingebruikneming van 'n koshuis vir 100 inwoners. == Einde van 'n era == [[Beeld:Ingang, Hoërskool Groote Schuur.jpg|regs|250px|duimnael|Die skool se naam bo die ingang was langer as 30 jaar [[Afrikaans]], daarna het dit tweetalig geword en eindelik eentalig Engels.]] Dit word duidelik dat die enigste kans op oorlewing, die invoer van parallelmediumonderrig is. Gou neem die getalle skerp toe tot byna 600, maar met 'n ooreenstemmende afname in gehalte. Terwyl die skool in 1987 byvoorbeeld 9 A-gemiddeldes in die Senior Sertifikaat-eksamen kon behaal (18% van sy totale getal matrieks, in 'n tyd toe die standaard baie hoog was), kon matrieks in 2006 nie 'n enkele A-gemiddelde kry nie. Die Afrikaanse leerders het ook drasties afgeneem tot skaars 5%. Met ingang 2011 was die skool enkelmedium-Engels. In 2014 het die skool se leerders tot 780 toegeneem. == Skoolhoofde == * P.J. du Plessis (1959–1970) * J.A. de Jager (1970–1972) * J.D. Slabbert (1973–1977) * Dr. H.J.R. Hamman (1978–1984) * B. Volschenk (1985–1988) * Louis Terblanche (1989) * Dr. H.P. Punt * H.W. Ehrenreich == Oudleerlinge == Van die oudleerlinge van die skool is: * [[Rozanne Botha]], sangeres * [[Janine Neethling]], pianis en musiekregisseur<ref>[http://sarie.co.za/bekendes/ons-praat-met/janine-neethling Sarie.com]</ref> * Rossouw Botha, vuurwapenkenner en -opleier <ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/PWs-sons-might-quit-SA-20050123 |title=News24.com |access-date= 7 November 2014 |archive-date=11 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211172806/http://www.news24.com/SouthAfrica/News/PWs-sons-might-quit-SA-20050123 |url-status=dead }}</ref> * [[Anize du Plessis]], sangeres,<ref>{{Cite web |url=http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=19629 |title=Artlink.co.za |access-date=22 Julie 2011 |archive-date=17 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517092327/https://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=19629 |url-status=dead }}</ref> * Drs. Braam Ackermann (ook musikant<ref>[http://www.sugarsong.com/biography.aspx Supersong.com]</ref>), Anneke Hesseling, Lizann Victor en Xander van der Poll, dokters * Dr. Thomas Hiemstra, mediese navorser<ref>[http://www.cuh.org.uk/node/4924 Cambridge University Hospitals]</ref> * [[Morné van Rooyen]], nasionale wenner van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] se geskiedenis-olimpiade (1990), nuusredakteur van die radiostasie OFM * [[Willemien Brümmer]], bekroonde joernalis<ref>{{Cite web |url=http://www.humanrousseau.com/authors/5816 |title=Humanrousseau.com |access-date=22 Julie 2011 |archive-date=27 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027131202/http://www.humanrousseau.com/Authors/5816 |url-status=dead }}</ref> * [[Nicola Hanekom]], aktrise en teaterskepper <ref>[http://www.dieburger.com/Vermaak/Nuus/Babbel-bekroon-met-ses-Kannas-20120506 '' ‘Babbel’ bekroon met ses Kannas''] ''[[Die Burger]]'' [[7 Mei]] [[2012]]</ref><ref>[http://www.imdb.com/name/nm1185073/ IMDB.com]</ref> * Anneke Boshoff, voorheen van [[Tafelberg Uitgewers]] * [[Ilze van der Poll]], kunstenaar en sangeres * [[Annette Hartmann]]<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm1368838/ Profiel op IMDB]. URL besoek op 11 Desember 2015.</ref> en [[Elizabeth Archer]],<ref>[http://www.facebook.com/pages/Elizabeth-Archer/158000557582398?sk=info Facebook.com]</ref> aktrises * [[Jane Rademeyer]],<ref>[http://www.myspace.com/janerademeyer Myspace.com]</ref> sangeres en musikant * Madri Gerber (née Victor), Nederlandse TV-kookprogramaanbieder<ref>{{Cite web |url=http://www.stimsmedia.nl/formats/item/madri-rond-de-wereld/ |title=Stimsmedia.nl |access-date= 7 November 2014 |archive-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140930203116/http://www.stimsmedia.nl/formats/item/madri-rond-de-wereld/ |url-status=dead }}</ref> == Bronne == * {{af}} Kelly, Maureen, ''Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek'', HELM Publikasies, Johannesburg, 1986. * {{af}} Lamprecht, D. 1972. ''Woelinge langs die Liesbeek''. Kaapstad: Die Laerskool Groote Schuur. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.grooteschuurhigh.co.za/gshs/information/about-groote-schuur# Amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510113804/http://www.grooteschuurhigh.co.za/gshs/information/about-groote-schuur |date=10 Mei 2011 }} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/11/27/8/3.html Eerste oop Afrikaanse hoërskool in SA] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/12/07/2/15.html Eerste bruin leerders skryf in] * [http://www.dieburger.com/Stories/Entertainment/Arts/12.0.1555307042.aspx Nicola Hanekom oor haar loopbaan en agtergrond] * [http://www.new.facebook.com/group.php?gid=2475571519&ref=ts 'n Facebook-groep vir leerders tot en met 1999] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/04/27/19/4.html Die skool kry 'n koshuis] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/10/30/2/3.html Die koshuis nader voltooiing] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/07/19/17/8.html Louis Terblanche word skoolhoof]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/08/17/10/37.html Rowena van der Merwe Die Burger se maandfinalis as matriek van die jaar] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/09/12/11/6.html Morné van Rooyen wen Nasionale Geskiedenis-olimpiade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211180804/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/09/12/11/6.html |date=11 Desember 2015 }} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/05/02/8/6.html Christian Marais sing net Engels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211172947/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/05/02/8/6.html |date=11 Desember 2015 }} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1992/10/15/8/5.html Marie Hammann, die vrou van 'n oudhoof, wen 'n ATKV-prys]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Groote Schuur, Hoerskool}} [[Kategorie:Skole in die Wes-Kaap]] 1mbf1s5s7etgigvo423k1ncx1tphxak 0 21329 2908209 2883028 2026-05-30T21:09:16Z Jcb 223 2908209 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Hester Heese | bynaam = | beeld = Hester Heese.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Hester de Swardt | geboortedatum = [[26 Oktober]] [[1911]] | geboorteplek = [[Kuilsrivier]] | dood_datum = [[24 Mei]] [[1992]] | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = Willem Hendrik de Swardt en Johanna Adriana Bosman | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Onderwyser, skrywer | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | huweliksmaat = Dr. [[Karl Heese|K.W. (Kalie) Heese]] | kinders = 5 | webblad = | handtekening = }} [[Beeld:Dr KW en Hester Heese se gesin omstreeks 1943 op Malmesbury.jpg|duimnael|regs|240px|Hester Heese, haar man, [[Karl Heese|Kalie]], hul drie oudste kinders en haar moeder in die tyd toe dr. Heese medeleraar was van die [[NG gemeente Swartland]] op [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] (1943–'45).]] '''Hester Heese''' ([[26 Oktober]] [[1911]] – [[24 Mei]] [[1992]])<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Hester-Maria-Heese/6000000021825415613 Genealogiese besonderhede op geni.com]. URL besoek op 11 September 2016.</ref> was 'n bekroonde Afrikaanse skrywer van kinder- en jeuglektuur. == Lewe en werk == Hester Maria de Swardt is op 26 Oktober 1911 in [[Kuilsrivier]] naby [[Kaapstad]] gebore as die derde jongste van sewe kinders. Haar ouers is Willem Hendrik de Swardt en Johanna Adriana Bosman.<ref name=":0">Geni: https://www.geni.com/people/Hester-Maria-Heese/6000000037683812911</ref> Sy gaan eers skool in Kuilsrivier en matrikuleer dan aan die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]] in Kaapstad. Ten einde haar as kindertuinonderwyser te bekwaam, studeer sy aan die Onderwyskollege op [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] en ook aan die Denneoord Kollege<ref name=":1">Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/heeseh.html</ref> op [[Stellenbosch]]. Sy gee onderwys op [[Upington]] en later ook aan die [[Laerskool Jan van Riebeeck]] in Kaapstad. In Junie [[1937]] trou sy met dr. [[Karl Heese|Karl Willem (Kalie) Heese]] en uit die huwelik word vyf kinders gebore.<ref name=":0" /> Dr. Heese is eers dosent in [[Sielkunde]] aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]], maar word daarna predikant. Danksy haar huwelik was sy pastoriemoeder van onder meer die [[NG gemeente Swartland]] van [[1943]] tot [[1946]] en van die [[NG gemeente Pinelands]] van [[1956]] tot [[1960]]. Die predikantspaar dien ook die gemeentes [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] en [[Bonnievale]]. Later word dr. Heese aangestel as professor in [[Sielkunde]] aan die [[Universiteit van Wes-Kaapland]], hy is ook die skrywer van ''Oom Kalie gee raad''.<ref>Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/heeseh.html</ref> Twee van haar swaers was skrywers, [[Japie Heese|Japie]] en dr. [[J.A. Heese|Johannes August]]. Die egpaar vestig hulle in die rietdakhuis in [[Jonkershoek-natuurreservaat|Jonkershoek]] op Stellenbosch, waar dr. Heese op [[21 April]] [[1974]] aan ’n hartaanval oorlede is. Na haar man se dood trek sy na die historiese Morkelhuis in Ryneveldstraat in Stellenbosch. Die laaste jare van haar lewe bly sy eers op [[Prins Albert]],<ref>Coetzee, Nina. Hester Heese het rykdom op Prins Albert ontdek. Oosterlig, 13 Junie 1988</ref> naby haar dogter Dinkie en dié se familie, en daarna in die aftreeoord Serenitas in die [[Strand]].<ref name=":1" /> Sy het aktief aan die [[Voortrekkers (organisasie)|Voortrekkerbeweging]] deelgeneem en hierdie beweging se silwerjuk is aan haar toegeken. Sy is op 24 Mei 1992 op [[Somerset-Wes]] oorlede<ref>Boekeredaksie. Hester Heese oorlede. Die Burger, 26 Mei 1992</ref> nadat sy ’n week vroeër ’n operasie ondergaan het.<ref>Thom, Rina. Hester Heese heen. Die Voorligter, Februarie 1993</ref> == Skryfwerk == Aanvanklik skryf sy verhaaltjies vir jeug- en kindertydskrifte en as predikantsvrou lewer sy bydraes vir kerktydskrifte en skryf selfs dramas vir opvoerings in die gemeenskap om geld in te samel. Eers op 55-jarige leeftyd begin sy boeke skryf. Sy lewer veral kinder- en jeugboeke, wat sy as artritislyer moeisaam met die hand skryf. === Kinderversies === Benewens verhale skryf sy ook kinderverse, wat deur sommige kritici as haar belangrikste werk beskou word. Die onderwerpe van hierdie versies behandel almal die onmiddellike wêreld van die kind, soos ’n ouma, ma en baba, voëltjies, katte en ’n reënboog. Hierdie wêreld word dan op vars wyse aangebied, met ’n fyn oor vir klank en ritme. Hierdie verse word opgeneem in bundels soos ''Opsêgoed vir kleingoed'' (later bygewerk tot ''Bokmakierie sing''), ''Kompatjierie is my liedjie'', ''Waarom is die reënboog krom?'' en ''Sêra Madêra''.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 21 no. 1, Maart 1981</ref> In [[1979]] word die [[C.P. Hoogenhoutprys|C.P. Hoogenhout-prys]] toegeken aan ''Sêra Madêra''. ''Sy wat die soen op haar voorkop dra'' is ’n fantasieversverhaal wat in [[1982]] met die [[Tienie Hollowaymedalje vir Kleuterliteratuur|Tienie Holloway-medalje]] vir kleuterliteratuur bekroon word. Dit is die verhaal van die dogtertjie Karalie wat in ’n glasboot wil wegvaar na ’n droomeiland. Voor sy vertrek wil sy iets moois weggee en sy gee dan tien soene, die laaste een aan haar ma wat op haar voorkop die lekkerste soen sal dra. Wanneer sy by die bootsman kom, wil hy ook tien soene hê, maar Karalie het reeds haar tien soene weggegee en sy besef nou dat haar droomland by haar ma is.<ref>Pienaar, Lydia.Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 22 no. 3, September 1982</ref> ''Sy wat die soen op haar voorkop dra'' se illustreerder, Ann Walton, word in [[1980]] bekroon met die Katrine Harries-prys vir haar illustrasies. ''Daar diep in die see'' is nog ’n versverhaal en ''Steweltjies na Wonderland'' bevat ’n keur uit haar kinderverse. ''Steweltjies na Wonderland'' is in 1999 die naaswenner van die ATKV-kinderboekprys vir ouderdomsgroep 6-7 jaar. [[Verwysing benodig - Heese is oorlede in 1992]] Van haar kinderverse word in die versamelbundels ''Nuwe Kleinverseboek'' en ''Nuwe Kleuterverseboek'' opgeneem. === Kleuterboeke === Vir kleuters skryf sy verskeie boeke. ''Wat is daai – hè Pappa?'' word deur Ann Walton geïllustreer. Op ’n sonskynoggend gaan stap Johan en Pappa. Onderweg sien hulle baie mooi dinge raak, soos ’n gousblom, ’n padda en ’n koei met haar kalf. Die mooiste is egter Mamma wat by die huis wag op hulle terugkoms.<ref name="sny28">Snyman, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 28 no. 1, Maart 1988</ref> ''Piet Vrolik en Ben Verstrooi'' is die storie van twee maats, Piet en Ben, wie se trae verstand sukkel om die regte planne te maak. Hulle hoor twee muise piep in die huis en probeer dan om hulle te vang, eers met ’n muisval, dan met ’n gemmerkat en dan gaatjies in die vloer. Ten einde raad roep hulle Naas Buurman se hulp in, wat gou uitvind dat die “groot piep” en die “klein piep” van Piet en Ben se skoene afkomstig is.<ref>Wiehahn, Rialette. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 16 no. 3, September 1976</ref> In ''Die peperboom'' vind ’n moeë reisiger onder ’n peperboom in die woestyn rus en gasvryheid. Om sy dankbaarheid te bewys, verdubbel hy die oes van die barmhartige boer wat vir hom gesorg het en van toe af dra alle peperbome rooi bessies, elkeen soos ’n druppel bloed.<ref>Wiehahn, Rialette. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 16 no. 3, September 1976</ref> ''So ’n soort aand'' vertel van Bennie wat in die bed lê en deur die venster na die maan, sterre en wolke kyk. Die wolke lyk vir hom soos ’n skaap en ’n renoster, wat dan die skaap en die maan en die sterre insluk. Dan bars die renoster oop sodat alles wat hy ingesluk het weer uitgly. Hierdie keer is daar ’n lam ook by, maar almal word dan soos ’n wasige vrou wat na hom toe aankom.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 19 no. 1, Maart 1979</ref> Dit is sy ma wat hom kom nagsê. Sy ontvang in 1976 die Tienie Holloway-medalje vir al haar kleuterboeke tot op daardie stadium (te wete ''Wat is daai – hé Pappa?'', ''Oustryk'', ''Piet Vrolik en Ben Verstrooi'', ''Die peperboom'' en ''Bokmakierie sing''). ''Kobus het ’n blom'' vertel van die betowering wat ’n suidisselblom in die koeikamp vir Kobus het. Dit is die enigste blom en wanneer die blom ’n saadknop maak, is Kobus te bang om daaraan te raak. Op ’n dag is die saadknop weg en het net die blomsteel oorgebly, wat Kobus treurig maak. Van die sade het egter terug gekom na die weikamp en op ’n dag staan die koeikamp vol geel blomme.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 22 no. 3, September 1982</ref> Adriaan van Zyl ontvang die Katrine Harries-prys in 1982 vir sy super-realistiese illustrasies in ''Kobus het ’n blom''. Hierdie boek word in [[Zoeloe]] vertaal. Die prenteboek ''Op die vensterbank in April'' is deur Paddy Bouma geïllustreer. Voor Tessa se pa dood is, het hy die week voor die verjaarsdag elke dag vir haar ma ’n present gegee en op die verjaarsdag self iets besonders. Hierdie April moet Tessa in haar pa se plek presente uitdink. Sy gee dan vir haar ma elke dag iets wat vir haar mooi is, soos ’n rooi wingerdblaar, ’n voëlnessie met ’n blou eiertjie en ’n ruikertjie lusernblomme in ’n bottel. Elke dag sit haar ma die geskenk op die vensterbank. Op die sewende dag kry Tessa se ma ’n groot boks, met Tessa se kat, Siska, daarin. Nadat hy vrygelaat is, spring Siska ook op die vensterbank, sodat ’n hele week se verjaarsdaggeskenke op die vensterbank is. Die boekie is veral aandoenlik oor die innige verhouding tussen Tessa en haar ma wat daarin uitgebeeld word.<ref>Snyman, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 25 no. 1, Maart 1985</ref> === Boeke gerig op skoolgaande kinders === ’n Aantal van haar boeke is op kleiner skoolgaande kinders gerig. ''Die huis op pale'' is ’n verhaal wat in Pieter se verbeelding afspeel tydens sy rit saam met Albert, wat by sy ouma Mien in die tuin werk, na sy ouma se huis op Ver-eiland by die see. Verbeelding en werklikheid word hier op vernuftige wyse met mekaar verbind. Die chronologiese vervolg hierop is ''Die wildsbok van Ver-eiland'', waar Pieter brand om die wildsbok wat sy ouma beskryf te kan sien. Die bok kom gewoonlik in die maanlig, maar Pieter sien hom nie wanneer hy kom nie, sodat die bok ’n soort magiese betowering verkry. Eindelik verskyn hy slegs vir ’n oomblik in die lig van ’n weerligstraal.<ref>Wiehahn, Rialette. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 15 no. 3, September 1975</ref> ''Hokaai'' word deur [[Marjorie Wallace]] geïllustreer. Gertjie-Piet en Gomma ry mark toe in ’n donkiekar en Ghaki, Gertjie-Piet se skaduwee, gaan ook saam.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 17 no. 3, September 1977</ref><ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 20 no. 1, Maart 1980</ref> In ''Wannelas'' gaan Jakkie vir die wintervakansie na sy ouma op die plaas [[Soebatsfontein]] in die [[Karoo]]. Hier maak hy kennis met Wannelas, die bokwagtertjie, wie se pa die plaasopsigter Solilê is. Wannelas se ma is dood toe hy nog ’n baba was en hy wil vreeslik graag ’n eie ma hê. Solilê val van die donkiekar af en moet hospitaal toe. Wanneer hy terugkom van die hospitaal af vertel hy vir Wannelas dat een van die verpleegsters in die hospitaal sy nuwe ma gaan word.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 20 no. 1, Maart 1980</ref> ''Polka-masurka'' beskryf ’n sorgvrye kindertyd, waarin die byna elfjarige Maria die hoofkarakter is. Hierdie boek slaag met sy rare uitbeelding van ’n betekenisvolle verhouding tussen ’n jong dogter en haar pa. ''Kinders van die konkahut'' beskryf die lewe op ’n plattelandse dorp en die Voortrekkerspannetjie kinders daarop. Hierdie boek is geïnspireer deur haar jare as onderwyseres op Upington. Bybelse temas word ook gereeld ontgin in verhale soos ''En daar is lig – verhale uit die Bybel'', ''Moses'' en ''Rut, Hagar en Maria''.<ref name="sny28" /> ''Josef is ’n jong vrugteboom'' vertel die verhaal van Josef van sy sewentiende jaar tot met sy dood. Haar kinderverhale ''Die heks van Hexrivier'' en ''Die Christus-draer'' word opgeneem in die versamelbundel ''Goue fluit, my storie is uit'' onder redaksie van [[Linda Rode]].  ''Ons noem haar sommer'' word opgeneem in ''Storiehuis, woordpaleis''. Sy is ook betrokke by die saamstel van die ''Jeugland leesboekies'' vir die eerste skooljare. === Jeugverhale === Vir die jeug skryf sy ook verhale. ’n Tema wat sy gereeld in haar realistiese verhale vir hierdie groep ontgin is dié van ’n sensitiewe kind wat deur ’n groeiproses probleme oorkom. Miekel in ''Miekel die koerantjoggie'' en die tiener Jacomien in ''Dwars-in-die-weg'' moet die dood van ’n ouer verwerk en aanpas in ’n nuwe dorp en skool; Fanus in ''Die klein pasella'' moet sy doofheid verwerk; terwyl Frans in ''Frans se vyf dae in Desember'' en Alota in ''Ek en jy, Grootbroer'' die selfvertroue moet kry om te doen wat hulle moet doen. Miekel Marais is veertien jaar oud en die hoofkarakter in ''Miekel die koerantjoggie''. Kort na hulle na Stellenbosch verhuis is sy pa in ’n motorongeluk dood en is sy ma in die hospitaal opgeneem. Hy bly by sy ouma en oupa totdat sy ma ontslaan word en keer dan terug na Stellenbosch, waar hy nog baie vreemd voel. Die buurseun, Rikus van der Merwe, help hom egter om sy ou afgeleefde fiets reg te maak en stel hom voor aan ’n aantal gawe seuns. Geld is skaars en dit word Miekel se hartsbegeerte om vir sy ma ’n geskenk te gee, roosstruike om in die 36 gate te plant wat sy pa kort voor sy dood hiervoor gemaak het. Hy word ’n koerantjoggie om geld te kry en hierdie wens te vervul, maar dan word sy ou fiets gesteel. Die vyftienjarige Jacomien is die hoofkarakter in ''Dwars-in-die-weg''. Haar pa is dosent by die Teologiese Kollege in [[Lusaka]] in [[Zambië]] en sy kuier saam met ’n vriendin op hulle plaas in hierdie land terwyl haar ouers oorsee is. Die polisie bring egter die tyding dat haar ouers in ’n vliegtuigongeluk dood is. Hierna moet sy noodgedwonge by haar tant Emma van wie sy nog nooit gehou het nie, op Stellenbosch gaan woon. Sy moet aanpas in ’n nuwe land en ’n nuwe skool, waar sy nuwe maats moet maak en intussen ook vir tant Emma leer ken en haar ouers se dood verwerk. Geleidelik begin sy agter tant Emma se stroewe uiterlike die ware mens ontdek en kry sy weer beheer oor haar lewe.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 20 no. 1, Maart 1980</ref> In ''Die klein pasella'' is die standerd nege leerling Fanus du Toit doof, maar daar is tog tye wat sy ore oopgaan en hy kan hoor, waarna dit weer toeslaan. Hierdie tye is sy klein pasella. Die boek neem ons deur sy laaste twee skooljare en die stryd om sy gebrek te oorkom en ’n normale lewe te lei. ''Frans se vyf dae in Desember'' vertel van die elfjarige Frans se verhoudings binne en buite sy familie. Sy oupa vertel vir hom stories oor die verlede van ’n seun met die naam François en Frans vind eers aan die einde uit dat Oupa en François dieselfde persoon is. Sy vriend Patroon se pa is in die tronk oor diamante en hy baklei met Klaas wanneer dié Patroon se pa ’n tronkvoël noem. Wanneer Klaas se gesindheid verander nooi Frans hom om saam met hulle te gaan bergklim.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 18 no. 1, Maart/April 1978</ref> ''Ek en jy grootbroer'' word in [[1970]] bekroon as die beste jeugboek in ’n wedstryd van [[Tafelberg Uitgewers|Tafelberg-Uitgewers]]. Hierdie verhaal speel af in Malawi, waar die hoofkarakter, Alota, te klein, swak en jonk voel vir wat hy wil doen. Hy wil graag soos Grootbroer op die bangwe (musiekinstrument) speel en saam met hom op die meer van Malawi uitvaar, verder as al die ander vissers. Daar is ’n krisis in sy verhouding met sy Grootbroer wanneer dié vir Alota beskuldig dat hy sy bangwe gesteel het. Alota bewys sy onskuld en Grootbroer leer hom en die werklike dief, Mangani, hoe om die bangwe te speel. Gaandeweg deur onderlinge spanning en interaksie met ander kinders ondergaan Alota karaktergroei en word hy ook fisies groter en sterker, sodat hy op ’n dag ook saam met sy Grootbroer op die meer uitvaar en die net ingooi. Heese slaag daarin om die landelike Afrika-omgewing oortuigend weer te gee. Hierdie boek word in Duits vertaal as ''Alota und sein grosser Bruder''. Tien van haar boeke word eervol vermeld by SAIBI (die Suid-Afrikaanse Instituut vir Biblioteek- en Inligtingwese), naamlik ''Aljander, aljander so deur die bos'', ''Loekie die rondlopertjie'', ''En daar is lig – verhale uit die Bybel'', ''Die blou duif'', ''Die huis op pale'', ''Die wildsbok van Ver-eiland'', ''Die peperboom'', ''Josef is ’n jong vrugteboom'', ''Hokaai'' en ''Kompatjierie is my liedjie''. Sy lewer ook as vertaler ’n bydrae deur agt kinderboeke te vertaal en saam met [[AJ van der Merwe|A.J. van der Merwe]] skryf sy aanvullende leesboeke in die Jeugland-reeks vir die tweede skooljaar. ''Die geluid van wakker'' word in Engels vertaal as ''The sound of awakening''. === Skryfwerk vir volwassenes === Vir volwassenes skryf sy die digbundel ''Sonder jou''. Hierdie gedigte is geskryf na die dood van haar man en bevat herinneringsverse in ’n treffende intieme toon.<ref>Anoniem. Die Vaderland, 19 November 1976</ref><ref>De Villiers, I.L. Beeld, 12 April 1976</ref> Van haar gedigte word opgeneem in Gerrit Komrij se bloemlesing ''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''. In ''Ek gooi my luike oop'' bundel sy outobiografiese vertellings. As predikantsvrou skryf sy ook ongepubliseerde toneelstukke en godsdienstige voorstellings.<ref>Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_hesterheese_ph.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913114231/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_hesterheese_ph.htm |date=13 September 2014 }}</ref> == Eerbewyse == [[Hoërskool Jan van Riebeeck|Jan van Riebeeck Hoërskool]] ken in [[1989]] ’n erepenning aan haar toe. Ten tyde van haar tagtigste verjaarsdag in [[1990]] gee [[Tafelberg Uitgewers|Tafelberg-Uitgewers]] die huldigingsbundel ''Die herfsblaar gooi ’n Kaapse draai'' uit. Hierin bring vriende en familielede hulde aan haar as mens en aan haar werk. == Publikasies == Sy publiseer die volgende werke:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3AHeese%2C+Hester.&qt=hot_author</ref><ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/hester_heese_kinderboeke.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108184547/http://www.springbokboeke.co.za/html/hester_heese_kinderboeke.html |date= 8 November 2016 }}</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Naam van publikasie |- |1966 | * ''Moks van Ver-wêreld'' * ''Aljander, aljander, so deur die bos'' * ''Loekie die rondlopertjie'' * ''Opsêgoed vir kleingoed'' |- |1967 | * ''Boertjie word ryk'' * ''Kinders van die konka-hut'' * ''Miekel die koerantjoggie'' |- |1968 | * ''Die klein pasella'' |- |1969 | * ''Hierdie lente'' |- |1970 | * ''Ek en jy, grootbroer'' |- |1971 | * ''En daar is lig: verhale uit die Bybel'' * ''Tomaja'' |- |1972 | * ''Die blou duif'' * ''Polka-masurka'' * ''Wat is daai – hè Pappa?'' |- |1973 | * ''Die huis op pale'' * ''Oustryk'' * ''Die rooi tapyt is jou pad'' |- |1974 | * ''Die wildsbok van Ver-eiland'' |- |1975 | * ''Die peperboom'' * ''Piet Vrolik en Ben Verstrooi'' * ''Bokmakierie sing'' |- |1976 | * ''Daniël in die leeukuil'' * ''Josef is ’n jong vrugteboom'' * ''Sonder jou'' * ''So ’n soort aand'' * ''Die verhaal van Jona'' |- |1977 | * ''Frans se vyf dae in Desember'' * ''Hokaai'' |- |1978 | * ''Wannelas'' |- |1979 | * ''Dwars-in-die-weg'' * ''Sêra Madêra'' |- |1980 | * ''Sy wat die soen op haar voorkop dra'' |- |1981 | * ''Kompatjierie is my liedjie'' * ''Die geluid van wakker'' |- |1982 | * ''Kobus het ’n blom'' |- |1983 | * ''Op die vensterbank in April'' * ''Waarom is die reënboog krom?'' * ''Wondernag'' |- |1984 | * ''The sound of awakening'' |- |1986 | * ''Ek gooi my luike oop'' |- |1987 | * ''Moses'' * ''Rut, Hagar en Maria'' |- |1988 | * ''Noag se ark'' * ''Ons twee, ek en jy'' * ''Wag hier vir my'' |- |1990 | * ''Skaakmat vir ’n vlugteling'' |- |1991 | * ''Daar diep in die see'' |- |1998 | * ''Steweltjies na wonderland'' |} === Vertaling === {| class="wikitable" !Jaar !Naam van publikasie |- |1971 | * ''Die mooiste plek'' – Gina Ruck-Pauquèt |- |1972 | * ''Die reënboog'' – Max Bolliger |- |1974 | * ''Die koning en die waarsêer'' – James Reeves |- |1985 | * ''Die lappieskombers'' – Valerie Flournoy |} == Bronnelys == === Boeke === * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig''. Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980 * HAUM. ''Stellenbosse Galery''. HAUM-Uitgewers Kaapstad en Pretoria 1974 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2.'' Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Steenberg, Elsabe. ''Kinderverhale van ses tot twaalf''. Reuse-Blokboek 7 Academica Pretoria en KaapstadTweede druk 1984 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) ''Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom''. Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. Hester Heese graaf in eie hart. Die Burger, 20 Junie 1986 * Fryer, Charles. ’n Ruiker vir nig Hester. Sarie, 5 November 1986 * Le Roux, Marina. Hester Heese is volksbesit. Die Burger, 2 November 1991 * Smit, Sarah-Ann. Lykwa was haar leesplek. Die Burger, 19 Junie 1979 * Steenberg, Elsabe. Twee bokkies in die kinderliteratuur. Tydskrif vir Letterkunde, Nuwe reeks 16 no. 2, Mei 1978 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/09/12/4/5.html * Grütter, Wilhelm Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1992/05/28/3/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, Marina Die Burger: http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/1991/11/02/4/6.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Heese, Hester}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1911]] [[Kategorie:Sterftes in 1992]] [[Kategorie:Alumni van Hoërskool Jan van Riebeeck]] d7whbwzi2dr423cz65a6yb9uqiw0km7 0 24651 2908175 2835987 2026-05-30T20:05:00Z Jcb 223 2908175 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hells Angels New York by David Shankbone.jpg|duimnael|250px|Die ingang van die Hells Angels se klubhuis in [[New York Stad|New York]] in die [[VSA]].]] Die '''Hells Angels Motorcycle Club (HAMC)''' is 'n wêreldwye motorfietsklub wie se lede tipies met [[Harley-Davidson]]-motorfietse ry. In die [[Verenigde State]] en [[Kanada]] word die Hells Angels geïnkorporeer as die Hells Angels Motorcycle Corporation. Algemene byname vir die klub is die "H.A.", "Red & White", "HAMC" en "81"<ref>"81" is 'n metoniem. Aangesien 'H' en 'A' die 8ste en 1ste letter van die alfabet is.</ref> Die Hells Angels het 'n ledetal tussen 3 000 en 3 600<ref name="''Gangs and Organized Crime''">[https://books.google.co.uk/books?id=nwxjDwAAQBAJ&pg=PT131&lpg=PT131&dq=hells+angels+3,600+members&source=bl&ots=TzC6uIVnRf&sig=ACfU3U2CyQT51Nb4oLNVGsdsg31DZadT5w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjL9eXX_tzqAhVYRhUIHXOXCaQQ6AEwGHoECAsQAQ#v=onepage&q=hells%20angels%203%2C600%20members&f=false ''Gangs and Organized Crime''] George W. Knox, Gregg Etter and Carter F. Smith (2018)</ref> en 467 afdelings in 59 lande insluitende Suid-Afrika. Die HAMC is een van die grootste motorfietsklubs ter wêreld.<ref name="How the Bandidos became one of the world’s most feared biker gangs">{{Cite news |last=Miller |first=Michael E. |date=16 Mei 2015 |title=How the Bandidos became one of the world’s most feared biker gangs |language=en-US |work=[[Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/05/18/how-the-bandidos-became-americas-most-feared-biker-gang/ |access-date=2022-10-15 |issn=0190-8286}}</ref> Baie polisie en internasionale intelligensie-agentskappe, insluitend die Amerikaanse departement van justisie en Europol, beskou die klub as 'n georganiseerde misdaadsindikaat.<ref name="doj-gangunit">{{cite web|title=Motorcycle gang|url=https://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415074158/http://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html|archive-date=April 15, 2014|access-date=23 Januarie 2010|publisher=U.S. Department of Justice|df=mdy-all}}</ref><ref name="oc-ca">{{cite web|last=Lockyer|first=Bill|year=2003|title=ORGANIZED CRIME IN CALIFORNIA|url=http://ag.ca.gov/publications/org_crime.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129021517/http://ag.ca.gov/publications/org_crime.pdf|archive-date=January 29, 2010|access-date=23 Januarie 2010|work=CALIFORNIA DEPARTMENT OF JUSTICE}}</ref><ref>{{cite web|date=September 2006|title=ORGANIZED CRIME IN OREGON|url=http://www.oregonattorneygeneral.gov/hot_topics/pdf/oc_report_final.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721060631/http://www.oregonattorneygeneral.gov/hot_topics/pdf/oc_report_final.pdf|archive-date=21 Julie 2011|access-date=23 Januarie 2010|publisher=Oregon State Department of Justice|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|date=July 2003|title=ASIAN ORGANIZED CRIME AND TERRORIST ACTIVITY IN CANADA, 1999–2002|url=https://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/AsianOrgCrime_Canada.pdf|access-date=23 Januarie 2010|work=Federal Research Division|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Julie 2013 |title=Major international operation against Hells Angels |url=https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/major-international-operation-against-hells-angels |access-date=2022-10-15 |website=Europol |language=en |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120163246/https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/major-international-operation-against-hells-angels |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis == Die Hells Angels het op 17 Maart 1948 in Fontana, [[Kalifornië]], ontstaan toe verskeie klein motorfietsklubs ingestem het om saam te smelt.<ref name="Langton 2018">''The Secret Life of Bikers'' by Jerry Langton. Location 19.5/477. HarperCollings:2018 {{ISBN|978-1-44345-467-4}}</ref> Otto Friedli, 'n veteraan uit die Tweede Wêreldoorlog, word erken dat hy die klub begin het nadat hy van die Pissed Off Bastards-motorfietsklub weggebreek het oor 'n vete met 'n mededingende bende <ref name=":0">{{cite news|last=James|first=Randy|date=2009-08-03|title=A Brief History of the Hells Angels|language=en-US|magazine=Time|url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1914201,00.html|url-status=dead|issn=0040-781X|access-date=2022-12-23|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225023032/https://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1914201,00.html}}</ref> Volgens sy webwerf is die klub se naam die eerste keer voorgestel deur Arvid Olsen, 'n medewerker van die stigters wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die "Hell's Angels"-eskader van die ''[[Flying Tigers]]'' in China gedien het.<ref>{{cite web |url=http://www.hells-angels.com/?HA=history |title=Hells Angels MC World |publisher=Hells-angels.com |access-date=15 Februarie 2011 |archive-date=21 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821032151/http://www.hells-angels.com/?HA=history |url-status=dead }}</ref> Dit is ten minste duidelik dat die naam geïnspireer is deur die tradisie uit die Eerste en Tweede Wêreldoorloë waardeur die Amerikaners hul eskaders kwaai, doodtartende titels gegee het; 'n voorbeeld hiervan lê in een van die drie [[Curtiss P-40 Warhawk| P-40]]-eskaders van die ''Flying Tigers'' wat in [[Birma]] en China ontplooi is, wat "Hell's Angels" gedoop was. <ref>{{cite web|last=Rossi |first=J.R. |url=http://www.flyingtigersavg.22web.org/tiger9.htm |title=Flying Tiger Association Unit Rosters |work=The Flying Tigers - American Volunteer Group - Chinese Air Force}}</ref> In 1930 het die [[Howard Hughes]]-film ''[[Hell's Angels (rolprent)|Hell's Angels]]'' buitengewone en gevaarlike prestasies van die [[lugvaart]] ten toon gestel, en daar word geglo dat die Tweede Wêreldoorlog-groepe wat daardie naam gebruik het dit op die film gegrond het.<ref name=":0" /> Volgens die Hells Angels se webwerf is hulle bewus daarvan dat daar 'n apostroof in "Hell's" ontbreek, maar "... dit is jy wat dit mis. Ons doen dit nie".<ref>{{Cite web|url=https://hells-angels.com/faqcontact/|title=FAQ/Contact – Hells Angels MC World|access-date=23 Desember 2022|archive-date=30 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430201909/http://hells-angels.com/faqcontact/|url-status=dead}}</ref> Die Hells Angels sê uitdruklik dat hulle nie direk met die militêre eenheid geassosieer is nie, maar slegs die naam aangeneem het. Geeneen van die oorspronklike militêre Hell's Angels het ooit aan die motorfietsklub behoort nie. <ref name="hist">http://www.hells-angels.com/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819102213/http://www.hells-angels.com/history.htm |date=19 Augustus 2007 }} ''Hells Angels amptelike webtuiste''</ref> [[Lêer:Boeing B-17F-25-BO Fortress 42-24577 Hells Angels.jpg|links|duimnael|Hierdie [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17F]], stertnommer 41–24577, is Hell's Angels genoem na die 1930 [[Howard Hughes]]-fliek oor die [[Eerste Wêreldoorlog]]-vegvlieëniers.<ref>Bishop, Cliff T. (1986). ''Fortresses of the Big Triangle First'', East Anglia Books. {{ISBN|1-869987-00-4}}, bl.160, 236.</ref><ref name="hangels">{{cite web|url=http://www.303rdbg.com/missionreports/ha-vs-mb.pdf|title=Hells Angels vs. Memphis Belle, Historical Information|publisher=303rd Bomb Group Association|access-date=11 Augustus 2008}}</ref>]] Sommige van die HAMC se vroeë geskiedenis is nie duidelik nie, en beskrywings verskil. Verskeie outonome Hells Angels-takke is regdeur Kalifornië gevorm in die dekade wat volg op die klub se stigting, deur nomadiese lede wat van een stad na 'n ander verhuis het.{{sfn|Barker|2007|p=34}} Die San Francisco ("Frisco")-afdeling is volgens berigte gestig deur voormalige lede van die Market Street Commandos in 1954. 'n Noord-Sacramento-tak is in 1956 gestig, gevolg deur nog 'n tak in Sacramento die volgende jaar, wat gevorm is deur twee broers, James "Mother" Miles en Pat Miles, wat voormalige lede van die Hell Bent for Glory-motorfietsklub was. {{sfn|Barker|2007|p=34-35}}] Die Sacramento-tak het later ontbind en in 1965 as 'n Nomads-tak na Richmond verskuif.<ref name="Driving out the Angels">[https://www.abc10.com/article/news/local/driving-out-the-angels-how-an-outlaw-motorcycle-club-was-ousted-from-sacramento/103-461576041 Driving out the Angels: How an outlaw motorcycle club was ousted from Sacramento] Michael Anthony Adams, ABC 10 (5 Augustus 2017) {{Webarchive|url=https://archive.vn/3aarZ |date=8 Desember 2022 }}</ref> Volgens Ralph "Sonny" Barger, stigter van die Oakland-tak in 1957, is ander vroeë takke van die klub in Gardena en elders gestig, met die lede gewoonlik onbewus daarvan dat daar ander klubs was. Een van die minder bekende klubs was in die laat 1960's in Noord-Chino/Suid-Pomona. Barger is gekrediteer dat hy gehelp het om hierdie verskillende uiteenlopende takke onder algemene klub-wette te verenig {{sfn|Barker|2007|p=35}}<ref name="Who was Sonny Barger">[https://fox40.com/news/local-news/who-was-sonny-barger-the-hells-angels-member-whose-funeral-service-is-in-stockton/ Who was Sonny Barger, the Hells Angels member whose funeral service is in Stockton] Megan Camponovo, Fox 40 (22 September 2022) {{Webarchive|url=https://archive.vn/Dayig#selection-1389.5-1389.87 |date=8 Desember 2022}}</ref><ref name="Sonny Barger dies">[https://www.tampabay.com/news/nation-world/2022/07/01/sonny-barger-figurehead-of-hells-angels-dies-at-83/ Sonny Barger, figurehead of Hells Angels, dies at 83] ''Tampa Bay Times'' (1 Julie 2022) {{Webarchive|url=https://archive.vn/Wv9am |date=9 Desember 2022 }}</ref> Ander bronne beweer dat die San Francisco Hells Angels in 1953 georganiseer is deur Rocky Graves, 'n Hells Angel-lid van San Bernardino ("Berdoo"), wat impliseer dat die "Frisco" Hells Angels baie bewus was van hul voorgangers.<ref>Birney Jarvis for ''Male'' magazine, 1964. Reprinted in ''Hells Angels'' by [[Hunter S. Thompson]]</ref> Die "Frisco" Hells Angels is in 1955 herorganiseer met 13 taklede, Frank Sadilek wat as president gedien het, en die kleiner, oorspronklike logo. Die Oakland-tak, destyds onder leiding van Barger, het 'n groter weergawe van die "Death's Head"-kenteken gebruik met die bynaam die "Barger Larger", wat die eerste keer in 1959 gebruik is. Dit het later die klubstandaard geword.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=6dtpZvDVImcC&pg=PT27&lpg=PT27&dq=yves+trudeau+Andr%C3%A9+Desjardins&source=bl&ots=l67KsPRZlb&sig=ACfU3U3-H9jRVrL1BilYkMp3MxG_J6sVVw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirzJ-e1Or7AhVrgv0HHedXDh44FBDoAXoECBkQAw#v=onepage&q=yves%20trudeau%20Andr%C3%A9%20Desjardins&f=false|title=Biker Gangs: Hells Angels, Bandidos, Pagans, Bosozoku and Other World Gangs|isbn=9781909284067|last1=Roberts|first1=Walter|date=2012|quote=Dit was Sonny Barger, stigter van die Oakland Hells Angels, wat hulle almal onder een sambreel bymekaargebring het. Sommige stel voor dat die organisasie van die Hells Angels reeds in 1953 in San Francisco plaasgevind het toe Rocky Graves 13 taklede saam met 'n president bymekaargemaak het met 'n kleiner weergawe van die Death's Head-logo. Die Oakland-tak het 'n groter weergawe van die logo gebruik—bekend as die 'Barger Larger'. Dit sou uiteindelik die standaard weergawe word wat oral gebruik.}}</ref> Die eerste tak wat buite Kalifornië geopen is, is in 1961 in [[Auckland]], [[Nieu-Seeland]], gestig.<ref name=":0" /> Die Hells Angels word dikwels op semi-mitiese romantiese wyse uitgebeeld soos die 19de-eeuse James–Younge-bende: vrygeestig, ikonies, gebonde aan broederskap en lojaliteit. Op ander tye, soos in die 1966 Roger Corman film ''The Wild Angels'', word hulle uitgebeeld as gewelddadig en nihilisties, weinig meer as 'n gewelddadige kriminele bende en 'n plaag vir die samelewing.<ref>{{cite news|last=Bagnall |first=Sam |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/this_world/3311057.stm |title=Hells Angels: Easy-riders or criminal gang? |work=This World |publisher=BBC News |date=2 Januarie 2004 |access-date=13 Augustus 2010}}</ref> Die klub het prominent geword binne, en het sy bekendheid gevestig as deel van die 1960's-teenkultuurbeweging in [[San Francisco]] se Haight-Ashbury-distrik, wat 'n rol gespeel het by baie van die beweging se belangrike gebeurtenisse. Lede was direk verbind met baie van die teenkultuur se primêre leiers, soos Ken Kesey and the Merry Pranksters, [[Allen Ginsberg]], Jerry Garcia and the Grateful Dead, Timothy Leary, [[The Beatles]], [[The Rolling Stones]], Mick Farren, en [[Tom Wolfe]]. "Gonzo"-joernalis [[Hunter S. Thompson]] se boek oor die klub het sy loopbaan begin. Van 1968 tot 1969 was die Hells Angels van San Francisco se hoofkwartier by 715 Ashbury (oorkant die Grateful Dead-huis by 710 Ashbury).<ref>{{Cite web|last=Chamings|first=Andrew|date=2021-04-27|title=The most famous (and infamous) houses of Haight-Ashbury|url=https://www.sfgate.com/sf-culture/article/2021-04-san-francisco-haight-ashbury-famous-homes-16129977.php|access-date=2021-05-15|website=SFGATE|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bu.digication.com/counterculture/The_Fall_of_the_Counterculture/preview|title=The Fall of the Counterculture : Preview|publisher=Bu.digication.com|access-date=30 November 2014}}</ref><ref>Hell's Angels and the Illusion of the Counterculture; Wood, John. 30 Sept 2003. The Journal of Popular Culture, Volume 3</ref><ref>The Haight-Ashbury: A History; Perry, Charles. 2005</ref><ref>{{cite web |url=http://pdr.autono.net/SonnyBarger.html |title=Interview with Sonny Barger |publisher=Pdr.autono.net |access-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730055548/http://pdr.autono.net/SonnyBarger.html |archive-date=30 Julie 2012 |url-status=dead}}</ref> In 1973 het lede van verskeie takke van die organisasie geprotesteer tydens 'n Environmental Protection Agency wat gehoor het oor 'n voorgestelde vervoerplan wat beperkings op motorfietsgebruik en verkope insluit om Kalifornië te kry om aan die nuwe Clean Air Act-standaarde te voldoen.<ref>"Early Implementation of the Clean Air Act of 1970 in California". EPA Alumni Association. [http://www.epaalumni.org/history/video/interview.cfm?id=38 Video], [https://www.epaalumni.org/userdata/pdf/2B9E3C6816EC9466.pdf#page=14 Transcript] (sien bl. 14). 12 Julie 2016.</ref> == Klubskild == [[Lêer:Hells Angels-03.jpg|links|duimnael|New York Hells Angels wapen]] Die Hells Angels se klubembleem is genaamd die "Deathead" en bestaan uit 'n skedel gekroon met 'n goue helm in die vorm van 'n vlerk. Die oorsprong van die motief word erken as 'n kombinasie van militêre embleme, van onderskeidelik die VSA-lugmag se "85th Fighter Squadron" en die "552nd Medium Bomber Squadron". Die finale ontwerp is gemaak deur Frank Sadilek, 'n eertydse leier van die Hells Angels in [[San Francisco]]. Die Hells Angels het die klubembleem, die klubnaam en die naam "Deathead" geregistreer as 'n handelsmerk in verskeie lande, insluitende Suid-Afrika. <ref name="hist" /> == In die media == Die Hells Angels geniet wêreldwye publisiteit — meesal negatief, danksy klublede se betrokkenheid by onwettige aktiwiteite. Die klub se verteenwoordigers wend gereelde pogings aan om die klub te distansieer van die kriminele aktiwiteite van sommige lede, maar danksy volgehoue negatiewe publisiteit deur die pers, is daar min mense wat nié die Hells Angels assosieer met geweld, misdaad en antisosiale gedrag nie. Plaaslike nuus artikels oor die Hells Angels in Suid-Afrika, illustreer die kwessie duidelik: * [http://www.news24.com/Beeld/Wereld/0,,3-71_1202976,00.html ''Hell's (sic) Angels se vlerke skroei''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001000523/http://www.news24.com/Beeld/Wereld/0,,3-71_1202976,00.html |date= 1 Oktober 2007 }}, ''Beeld'', 21 Junie 2001 * [http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=290327&area=/breaking_news/breaking_news__national/ ''Where is Kebble's Killer?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005529/http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=290327&area=%2Fbreaking_news%2Fbreaking_news__national%2F |date= 1 Oktober 2007 }},''Guardian & Mail'', 15-Nov-06 * [http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1282903,00.html ''"Hells Angels" members arrested'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},''News24.com'', 9-Nov-02 == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{commons}} * {{Official website|http://www.hells-angels.com/ }} – bevat baie plaaslike handveste, met skakels * [http://vault.fbi.gov/The%20Hells%20Angels FBI dokument oor die Hell's Angels] * [https://web.archive.org/web/20120328045302/http://life.time.com/culture/never-seen-hells-angels-1965/ Never-Seen: Hells Angels, 1965] – fotos van ''[[Life (tydskrif)|Life]]'' tydskrif {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale organisasies]] nh52fivpihnijrpzq630t365ege5jlg 0 27620 2908156 2879976 2026-05-30T18:05:26Z Jcb 223 2908156 wikitext text/x-wiki {{VSA-deelstaat |Naam = Hawaii |Volledige naam = Deelstaat Hawaii<br />Mokuʻāina o Hawaiʻi |Flag = Flag of Hawaii.svg |Flaglink = [[Vlag van Hawaii]] |Seal = Seal of the State of Hawaii.svg |Kaart = Map of USA HI full.svg |Leuse = Die lewe van die land word voortgesit in geregtigheid |Bynaam = The Aloha State |Inwonernaam = Hawaiianer |Hoofstad = [[Honolulu]] |Amptelike tale = Engels, Hawais |Tale = [[Engels]] (73,4%), [[Tagalog]] (5,4%), [[Japannees]] (5,0%), [[Ilokano]] (4,0%), [[Chinees]] (2,0%), [[Hawais]] (1,7%), [[Spaans]] (1,7%), [[Koreaans]] (1,6%) en [[Samoaans]] (1,0%) |Grootste stad = [[Honolulu]] |Goewerneur = Josh Green ([[Demokratiese Party (Verenigde State)|D]]) |Luitenant-Goewerneur = Sylvia Luke (D) |Rang = 43^ste |Totaal = 28&nbsp;311 |Land = 16&nbsp;649 |Water = 11&nbsp;672 |PWater = 41,2 |BevRang = 40^ste |2010Bev = 1&nbsp;428&nbsp;557 |DigtheidRang = 13^de |2010Digtheid = 82,6 |Voormalig = [[Gebied van Hawaii]] |ToelatingRangorde = 50^ste |ToelatingDatum = [[21 Augustus]] [[1959]] |Tydsone = [[UTC-10]] / [[Somertyd]]: Geen |Breedtegraad = 18°55' N tot 28°27' N |Lengtegraad = 154°48' W tot 178°22' W |Wydte = |Lengte = 2&nbsp;450 |Hoogste punt = [[Mauna Kea]] |Hoogste hoogte = 4&nbsp;205 |GemHoogte = 920 |Laagste punt = [[Stille Oseaan]] |Laagste hoogte = 0 |Wetgewer = Hawaii Algemene Vergadering |Hoërhuis = Senaat |Laerhuis = Huis van Verteenwoordigers |Senatore = Brian Schatz (D)<br />Mazie Hirono (D) |Poskantoor = HI |ISOCode = US-HI |Webwerf = www.hawaii.gov }} '''Hawaii''' ([[Engels]]: [həˈwaɪ.i], {{Audio|En-us-Hawaii.ogg|luister}}; [[Hawais]]: ''Hawaiʻi'', [həˈvɐjʔi] of [həˈwɐjʔi]), amptelik die '''Deelstaat Hawaii''' (Engels: ''State of Hawaii''; Hawais: ''Mokuʻāina o Hawaiʻi''), is 'n [[vulkaan|vulkaniese]] eilandgroep wat sewe groot bewoonde en 125 kleiner onbewoonde eilande behels, asook die 50ste en mees westelike van die [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate]]. Alhoewel die grootste eiland, wat met sy kenmerkende driehoeksvorm byna twee derdes van die totale oppervlak beslaan, ook die naam Hawaii dra, bly [[Oahu|Oʻahu]] met die hoofstad [[Honolulu]] die belangrikste en mees digbevolkte eiland – en ook steeds die hoofbestemming vir miljoene toeriste. Ter onderskeiding van die eilandgroep word die [[Hawaii (eiland)|eiland Hawaii]] deur die plaaslike bewoners dikwels ''Big Island'' (Groot Eiland) genoem. Hawaii se bynaam is ''Die Aloha-staat'' (Engels: ''The Aloha State''). [[Lêer:Downtown Honolulu (16038342219).jpg|duimnael|links|Die [[hoofstad]] [[Honolulu]] op die eiland [[Oahu]]]] Hawaii lê suid van die deelstaat [[Alaska]], noord van die [[Frankryk|Franse]] eiland [[Tahiti]] in [[Frans-Polinesië]] en sowat 3&nbsp;700 kilometer wes van die Amerikaanse vasteland. Alhoewel die eilandgroep polities deel uitmaak van [[Noord-Amerika]], vanweë sy ligging noord van die [[ewenaar]] en in geografiese opsig ook nie by die Suidsee-eilande gereken word nie, behoort dit ten opsigte van sy inheemse bevolking en beskawing wél tot [[Polinesië]] en vorm dit die noordelike punt van die [[Polinesiese Driehoek]]. Die bewoners van die huidige Amerikaanse deelstaat is 'n mengelmoes van Europese en Oosterse nasies en rasse, terwyl die oorspronklike Polinesiese bewoners vandag in die minderheid is. Ondanks sy ligging in die Noordelike [[Stille Oseaan]] naby die [[Kreefskeerkring]] en byna 2&nbsp;400 kilometer noord van die ewenaar word Hawaii in die algemeen veral deur [[toeriste]] as 'n tipiese Suidsee-eiland gereken en dikwels met 'n sorgvrye paradys geassosieer. Gevolglik het [[Honolulu]] met sy bekende [[Waikiki|Waikiki-strand]] al dekades gelede 'n sinoniem vir moderne Amerikaanse massatoerisme geword. Sowat 60 persent van alle besoekers kom tans uit die Verenigde State en [[Japan]].<ref>{{de}} Stahn (1995), bl. 14</ref> Nogtans het Hawaii sy natuurskoon danksy die [[omgewingsbewustheid]] van sy inwoners bewaar. == Etimologie == Die Deelstaat Hawaii het sy naam te danke aan die grootste eiland [[Hawaii (eiland)|Hawaii]]. Volgens 'n algemene verklaring vir die naam ''Hawaiʻi'' is dit afkomstig van ''Hawaiʻiloa'', 'n karakter in die Hawaiiaanse mondelinge oorlewering. Hy het die eilandgroep glo ontdek toe die Hawaiiaanse volk hulle op dié eilande gevestig het.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Bruce Cartwright |title=The Legend of Hawaii-loa |url=http://www.ethnomath.org/resources/cartwright1929.pdf |url-status=dead |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=38 |pages=105–121 |year=1929 |via=Ethnomathematics Digital Library (EDL) |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713091306/http://www.ethnomath.org/resources/cartwright1929.pdf |archive-date=13 Julie 2007}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.hawaiischoolreports.com/symbols/origins.htm |title=Origins of Hawaii's Names |accessdate=30 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061230195509/http://www.hawaiischoolreports.com/symbols/origins.htm |archive-date=30 Desember 2006 |url-status=dead}}</ref> Die [[Hawais]]e woord ''Hawaiʻi'' is baie soortgelyk aan die [[Polinesiese tale|Proto-Polinesiese]] woord ''Sawaiki'' met die gerekonstrueerde betekenis "tuisland."<ref>{{en}} {{cite book |author=Bruce Biggs |editor=Douglas G. Sutton |chapter=Does Māori have a closest relative? |title=The Origins of the First New Zealanders |publisher=Auckland University Press |location=Auckland |date=1994 |isbn=978-1-86940-098-9 |pages=96–105}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Ross Clark |editor=Douglas G. Sutton |chapter=Moriori and Māori: The Linguistic Evidence |title=The Origins of the First New Zealanders |publisher=Auckland University Press |location=Auckland |date=1994 |isbn=978-1-86940-098-9 |pages=123–135}}</ref> [[Kognaat|Kognate]] van ''Hawaiʻi'' bestaan in ander Polinesiese tale soos [[Maori (taal)|Maori]] (''Hawaiki''), [[Cookeilandse Māori]] (''ʻAvaiki'') en [[Samoaans]] (''Savaiʻi''). Volgens die [[Taalwetenskappe|taalkundiges]] Pukui en Elbert<ref>{{en}} {{cite book |author=M.K. Pukui; S.H. Elbert |title=Hawaiian Dictionary |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=1986 |isbn=978-0-8248-0703-0 |page=62}}</ref> is "êrens in [[Polinesië]] ''Hawaiʻi'' of 'n kognaat die naam van die onderwêreld of van die voorvaderlike tuiste, maar in Hawaii het dié naam geen betekenis nie".<ref>{{en}} {{cite book |author=M.K. Pukui; S.H. Elbert; E.T. Mookini |title=Place Names of Hawaii |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=1974 |isbn=978-0-8248-0208-0}}</ref> In 1978 is Hawais opgeneem in die grondwet van die deelstaat Hawaii as [[Amptelike taal|ampstaal]] saam met Engels.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://lrbhawaii.org/con/conart15.html |title=Article XV, Section 4 |work=Die Grondwet van die Deelstaat Hawaii |publisher=Wetgewende Verwysingsburo van Hawaii |accessdate=1 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101203129/http://lrbhawaii.org/con/conart15.html |archive-date=1 November 2017 |url-status=live}}</ref> Die titel van die deelstaatgrondwet is ''The Constitution of the State of Hawaii'' ("Die Grondwet van die Deelstaat Hawaii"). Artikel XV, Afdeling 1 van die grondwet noem dit ''The State of Hawaii'' ("Die Deelstaat Hawaii").<ref>{{en}} {{cite web |url=http://lrbhawaii.org/con/conart15.html |title=Article XV, Section 1 |work=Die Grondwet van die Deelstaat Hawaii |publisher=Wetgewende Verwysingsburo van Hawaii |accessdate=1 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101203129/http://lrbhawaii.org/con/conart15.html |archive-date=1 November 2017 |url-status=live}}</ref> Diakritiese tekens word nie gebruik nie, aangesien die dokument, wat in 1949 opgestel is,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://lrbhawaii.org/con/conorg.html |title=The Constitution of the State of Hawaii |work=Die Grondwet van die Deelstaat Hawaii |publisher=Wetgewende Verwysingsburo van Hawaii |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309102450/http://lrbhawaii.org/con/conorg.html |archive-date=9 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> die gebruik van die ''[[ʻOkina|ʻokina]]'' (ʻ) en die ''[[Makron|kahakō]]'' in die moderne Hawaise [[ortografie]] voorafgaan. Die presiese spelling van die deelstaatnaam in Hawais is ''Hawaiʻi''. In die Hawaiiaanse toelatingswet, wat Hawaiiaanse [[burgerskap]] toestaan, gebruik die federale regering ''Hawaii'' vir die deelstaatnaam. Amptelike regeringspublikasies, departement- en kantoortitels, asook die Seël van Hawaii gebruik die tradisionele spelling sonder simbole vir glottale pouses of vokaallengte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.wowpolynesia.com/hawaiian-language/ |title=Hawaiian language |publisher=Wow Polynesia |date=2 Desember 2009 |accessdate=18 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110618030826/http://www.wowpolynesia.com/hawaiian-language/ |archive-date=18 Junie 2011 |url-status=dead}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Hawaje-NoRedLine.jpg|duimnael|[[Nasa]]-satellietbeeld van Hawaii, soos afgeneem in 2003]] [[Lêer:Hawaii Islands2.png|duimnael|Ligging van Hawaii]] [[Lêer:Hawaiianislandchain USGS.png|duimnael|Die Hawaii-eilande]] [[Lêer:Map of Hawaii NA.png|duimnael|'n Kaart van Hawaii se hoofeilande]] Die eilandketting van Hawaii behels 132 eilande, eilandjies, riwwe en seerotse en strek soos 'n groot boog vanuit die mees suidelike eiland – Hawaii (19° Noord, 154° Wes) – oor 'n lengte van byna 2&nbsp;600 kilometer in noordelike rigting tot by die Kure-atol (28° Noord, 179° Wes) digby die internasionale datumlyn. Hawaii is in die sentrum van die Stille Oseaan geleë – sowat 4&nbsp;700 kilometer van die Amerikaanse weskus, 6&nbsp;200 kilometer van [[Japan]] en 8&nbsp;000 kilometer van die [[Australië|Australiese]] [[metropool]] [[Sydney]] af. Aangesien die Hawaii-eilandketting deel uitmaak van die uitgestrekte [[Polinesiese Driehoek]], wat oor Tahiti en die [[Paaseiland]] tot by [[Nieu-Seeland]] strek, word dit dikwels by die Suidsee gereken. Sy natuur, klimaat en inheemse beskawing deel inderdaad talle gemeenskaplike kenmerke met die Suidsee-eilande suid van die ewenaar. Slegs sewe van die Hawaise eilande is bewoon en vorm saam met een onbewoonde eiland die sogenaamde agt hoofeilande aan die suidelike eindpunt van die eilandketting. Die hoofeilande beslaan die grootste deel van Hawaii se oppervlakte: Hawaii (die "Groot Eiland" en naamgewer) met 10&nbsp;548, [[Maui]] met 1&nbsp;888, [[Oahu]] met 1&nbsp;574, [[Kauai]] met 1&nbsp;432, [[Molokai]] met 673, [[Lanai]] met 362, [[Niihau]] met 180 en Kahoolawe (digby Lanai) met 117 vierkante kilometer. Met altesaam 16&nbsp;697 vierkante kilometer beslaan die hoofeilande byna die hele oppervlakte van die eilandketting met 16&nbsp;705 vierkante kilometer, terwyl die sowat 125 kleiner eilande, atolle en rotsbanke slegs 'n totale oppervlakte van sowat 8 vierkante kilometer het. Die enigste noemenswaardige van die kleiner eilande is die [[Midway-atol]]. Aangesien hulle sedert 1903 regstreeks deur die [[Amerikaanse Vloot]] beheer word, word hierdie eilandgroep met sowat 2&nbsp;000 inwoners – merendeels soldate met hul gesinne – in administratiewe opsig nie by die deelstaat Hawaii gereken nie. Oahu met die hoofstad Honolulu vorm ondanks sy relatief klein oppervlakte die politieke en ekonomiese sentrum van die deelstaat Hawaii en behels vier vyfdes van die totale bevolking. Aangesien Oahu as die hoofeiland fungeer, word na die ander eilande dikwels as die "buureilande" of "buite-eilande" verwys. Nogtans dra elkeen van die eilande sy trotse bynaam: Terwyl Hawaii se bynaam – ''Big Island'' of die "Groot Eiland" – slegs na sy grootte verwys (die altrnatiewe naam "Orgideë-Eiland" het nie ingeburger geraak nie), is aan die ander eilande met min of meer fantasieryke name gegee soos "Tuin-Eiland" (Kauai), "Vriendelike Eiland" (Molokai), "Vallei-Eiland" (Maui) of "Spoke-" en "Pynappel-Eiland" (Lanai). Vanweë die naam Hawaii se dubbelsinnigheid is daar 'n konvensie om van ''op Hawaii'' te praat as iemand op die Groot Eiland bly, en van ''in Hawaii'' indien 'n mens die deelstaat bedoel.<ref>{{de}} Stahn (1995), bl. 21</ref> Afgesien van die [[koraalriwwe]] is die Hawaise eilande uitsluitlik van vulkaniese oorsprong. Terwyl die grootste vulkane soos [[Mauna Kea]] en [[Mauna Loa]] sigbare hoogtes van meer as 4&nbsp;000 meter bereik, is hierdie bergspitse net die pieke van reusagtige berge wat meer as 10&nbsp;000 meter hoog vanaf die Stille Oseaan se seebodem rys en dus as die hoogste pieke ter wêreld beskou word. == Klimaat == [[Lêer:Windswept tree on Big Island, Hawaii.jpg|duimnael|'n Windverwaaide boom op Big Island]] Vanweë sy ligging in die buitenste sone van die tropegordel het Hawaii 'n stabiele oseaanklimaat met lae temperatuurskommelings: Die gemiddelde somertemperature is met 26&nbsp;°C net vier graad hoër as dié van die winter. Naas die tropiese invloede speel ook die ligging in die passaatgordel van die [[Noordelike Halfrond]] 'n beduidende rol ten opsigte van die weerspatrone. Die wind waai meestal uit noordoostelike rigting sodat daar aan die eilande se loefkante jaarliks tussen 3&nbsp;000 en 5&nbsp;000 liter se neerslae per vierkante meter aangeteken word. Met uiterstes van 15&nbsp;000 liter per vierkante meter is die Hawaii-eilande selfs die wêreld se rekordhouers ten opsigte van jaarlikse [[reën]]val. In teenstelling met die noordoostelike kante van die eilande kry die benedewindse streke minder as 600 liter reën per vierkante meter wat in die poreuse [[vulkaan]]grond dikwels vinnig wegsypel. In die hoofstad Honolulu word minder as 600 millimeter jaarlikse reënval aangeteken, terwyl die droogste en natste plek van die eilandketting op die eiland Kauai lê: Die jaarlikse reënval varieer hier tussen 0 millimeter in die Ka'u-woestyn in die weste van die eiland en 12&nbsp;000 millimeter teen die hange van Mount Wai'ale'ale. Die meeste reënval word in die [[winter]]maande tussen laat Oktober en April aangeteken. As gevolg van die eilande se ligging in die passaatgordel is die weer dikwels bewolk sodat Hawaii in vergelyking met ander gebiede op dieselfde breedtegraad slegs tussen 40 en 75 persent van die maksimale sonskynure per jaar kry. Behalwe vir Augustus, die enigste baie warm en bedompige maand, varieer die relatiewe humiditeit tussen 55 en 70 persent. Temperature in die hoër geleë dele van die eilande is gewoonlik laer en kan selfs tot vriespunt daal. Vanweë die groot verskeidenheid landskapsvorme en mikroklimaatsones is die gegewens ten opsigte van gemiddelde temperature en neerslae in die algemeen slegs in 'n redelik klein gebied – meestal langs die kuslyn – van toepassing en varieer grootliks in ander dele van die eilande. == Geologie == === Raaiselagtige lawastrome === [[Lêer:Hawaiian Eruption-numbers.svg|duimnael|Die tipiese uitbarsting van 'n Hawaise skildvulkaan: ''1 aswolk 2 lawafontein 3 krater 4 lawameer 5 fumarole 6 lawastroom 7 lae van lawa en as 8 stratae 9 sill (drumpel) 10 magmapyp 11 magma-kamer 12 dyk'']] Die geologiese geskiedenis van Hawaii het in die dieptes van die Stille Oseaan begin. Die groot vulkane op die eiland Hawaii is slegs drie miljoen jaar oud, en hulle het sowat 2,5 miljoen jaar benodig voordat hulle vir die eerste keer uit 'n oorspronklike diepte van 5&nbsp;000 meter bo die seespieël verrys het. Die twee aktiewe vulkane [[Mauna Loa]] en [[Kīlauea]] het daarna oor 'n tydperk van 500&nbsp;000 jaar nog 4&nbsp;000 meter se lawa opeengehoop om hul huidige pieke te skep. Volgens die berekeninge van wetenskaplikes het elkeen van die vulkane jaarliks 0,1 kubieke kilometer lawa na die oppervlak vervoer. Voor die 1960's was die heersende geowetenskaplike teorieë nie in staat om die oorsprong van hierdie geweldige lawastrome te verklaar nie, net soos 'n aantal ander geologiese fenomene: Slegs die suidoostelike eilande se vulkane is nog steeds aktief, terwyl die nie-vulkaniese eilande in die noordwestelike rigting al hoe kleiner en in geologiese opsig ouer word: Hawaii is 'n relatief jong eiland wat eers sowat 500&nbsp;000 jaar gelede ontstaan het, Molokai is twee, Nihoa 7,5, die French Frigate Shoals twaalf en Midway-atol selfs 28 miljoen jaar oud. Voor die 1960's het die heersende opvatting oor die aardkors beweer dat dit orals op die planeet tektonies stabiel en onbeweeglik sou wees. Wetenskaplikes het wél besef dat daar tektoniese prosesse soos verskuiwings plaasvind wat onder meer aardbewings tot gevolg het, maar was daarvan oortuig dat die kontinentale plate hierdeur nie geraak sou word en as "vas veranker" beskou moes word. Eers in die 1960's het navorsers die bewys vir 'n hipotese gelewer wat al in 1920 deur die Duitse geoloog [[Alfred Wegener]] (1880–1930) gestel is: Die aardkors en ook die vastelande dryf as groot plate op die taai-vloeibare magma van die aardmantel. Hierdie nuwe teorie staan nou as [[plaattektoniek]] bekend. Volgens die plaattektoniek is gesteentes verganklik, en in die sentrale bergrûe van die oseane, waar magma deur groot splete in die aardkors opbeweeg, ontstaan steeds nuwe aardkorsgesteentes. Die splete vorm tegelykertyd die buitekante van die aardkors se groot plate wat deur onderstromings van mekaar weggedryf word. Die plate beweeg jaarliks net enkele sentimeter, en in bepaalde randgebiede gly hulle terug na die aardmantel toe om sodoende gesmelt te word en 'n nuwe kringloop te begin. Die plaattektoniek-teorie lewer 'n eenvoudige verklaring vir geologiese fenomene soos vulkanisme, aardbewings en die vorming van bergreekse. Orals waar twee plate bymekaarkom en teen mekaar bots, is daar seismiese en vulkaniese aktiwiteite en word nuwe gebergtes gevorm. === John Tuzo Wilson se ''hotspot''-teorie === [[Lêer:Hawaiian lava flow.jpg|duimnael|Strome van ''pāhoehoe'' of basaltiese lawa op Big Island. Foto: Mila Zinkova (2007)]] Aangesien die Hawaise vulkane nie by 'n breuklyn nie, maar in die middel van die Pasifiese Plaat – en dus duisende kilometer van enige plaatgrens af – geleë is, is 'n bykomende teorie benodig wat deur die geowetenskaplike John Tuzo Wilson (1908–1993) geformuleer is: Volgens hom tree sogenaamde ''hotspots'' as onbeweeglike vurige vlekke op bepaalde plekke van die aardkors op. Hul sterk hitte brand holtes in die Pasifiese Plaat sodat magma kan opbeweeg wat eers op die seebodem uitstroom en later na die seevlak opstyg om uiteindelik nuwe eilande te vorm. Wilson se ''hotspot''-teorie verduidelik ook hoekom net die suidoostelike Hawaii-eilande nog deur vulkanisme geraak word – hulle lê tans regstreeks oor een van die vurige plekke, terwyl die ander eilande al lank daarvan wegbeweeg het. Geowetenskaplikes is nou ook in staat om die spesifieke eienskappe van Big Island se lawa – dit is meer vloeibaar en bevat minder gasse as ander soorte lawa – te verklaar. Dit is afkomstig van 'n gedeelte van die aardkors wat deur baie hoë temperature gekenmerk word. Aan die hand van die ouderdom van die Hawaii-eilandketting en sy lengte het wetenskaplikes berekeninge ten opsigte van die snelheid, waarmee die Pasifiese Plaat beweeg, gedoen om sodoende Wilson se hipotese te toets. Die berekeninge het ooreenkom met ander metings en bevestig dat die Pasifiese Plaat teen 'n snelheid van sowat agt sentimeter per jaar in noordwestelike rigting beweeg. In 1972 het die Amerikaanse geofisikus James Morgan die oorspronklike ''hotspot''-teorie as sy uitgangspunt geneem om ook die beweging van die ondersese Emperor Seamounts-bergreeks te ondersoek. Die bergreeks, wat van die mees noordwestelike punt van die Hawaii-eilandketting tot naby die Aleoete-eilande strek, is volgens Morgan net soos Hawaii deur 'n hotspot geskep en het sowat 34 miljoen jaar gelede sy bewegingsrigting verander. Morgan se hipotese verduidelik hoekom die bergreeks 'n draai maak en voorspel ook dat die Emperor Seamounts se mees noordelike bergspits Meiji, wat 70 miljoen jaar gelede ontstaan het, binne enkele miljoen jare in 'n diepseetrog voor die Aleoete sal versink. 'n Verdere bewys vir die juistheid van Wilson se bevindings is jong vulkaniese gesteentes op die seebodem sowat 30 kilometer suidoos van Big Island – die Loihi Seamount, wat in 1978 deur geoloë ontdek is, is twee jaar later as 'n aktiewe vulkaan geïdentifiseer. Sy bergspits rys nog net 950 meter benede seevlak en sal in enkele duisend jare met fonteine van waterdamp uit die Stille Oseaan opstyg om geleidelik 'n nuwe eiland te vorm. === Verwering en erosie === [[Lêer:Nihoa aerial.jpg|duimnael|'n Lugfoto van Nihoa]] Die tweede belangrike geologiese kringloop, waardeur die Hawaii-eilandketting geraak word, speel hom in teenstelling met die vulkanisme in 'n korter tydsduur van slegs enkele miljoen jare af. Verwering en erosie omskep die vulkaniese landskappe tot tropiese reënwoude, vrugbare landbougrond en klipstrande. Terwyl die branders die lawastroom op die strand van Kaimu (Big Island), wat meer as 250 jaar gelede hier gevloei en gestol het, tot swart korreltjies fyngemaal het, is die strande op die noordwestelike eilande soos O'ahu reeds wit. Die mees westelike eilande het vulkaniese berge as gevolg van erosieprosesse tot rotskoppies gekrimp soos byvoorbeeld Tanager Peak op die eiland Nihoa en Miller's Peak. Nihoa lyk vandag op 'n ysberg in die oseaan aangesien die grootste gedeelte van sy skildvulkaan, wat vroeër net soos Mauna Kea enkele duisend meter bo seevlak verrys het, nou onder water lê. Rolstene en sand van die vulkaniese berghellings is hier opeengehoop, en 'n koraalrif word hier tans langsamerhand opgebou. Die uiterste weste van Hawaii is tot atolle met blou strandmere en kringvormige sandeilande soos Laysan en Midway geërodeer. == Geskiedenis == === Polinesiese setlaars === [[Lêer:Hawaii petroglyph men.jpg|duimnael|links|Petrogliewe in die ''Hawaii Vulkane Nasionale Park'']] [[Lêer:Polynesian Migration.svg|duimnael|Migrasie van die Polinesiese volke vanaf [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] tot die [[Polinesiese Driehoek]] met Hawaii, [[Nieu-Seeland]] en [[Paaseiland]] as sy hoekpunte]] Hawaii was miljoene jare lank 'n afgeleë, onbewoonde eilandgroep in die uitgestrekte Stille Oseaan. Die eerste Polinesiese setlaars, wat hier voet aan wal gesit het, het op vir-hulle-onbekende flora afgekom, terwyl die plaaslike fauna hoofsaaklik uit sewentig voëlspesies bestaan het. Die eilande was daarnaas ook 'n gewilde rusplek vir trekvoëls. Moontlik het die eerste Polinesiese setlaars die roetes van trekvoëls gevolg – die Polinesiërs was bekwame seevaarders en navigeerders wat met eenvoudige dog doeltreffende hulpmiddels soos hulle dubbelrompkanoes, die sterre, winde en seestromings oor die Stille Oseaan geseil en hulle op 'n verskeidenheid eilandgroepe gevestig het. Dit is tans nie moontlik om die presiese datum van die Polinesiese volksplanting op Hawaii te bepaal nie. Navorsers neem aan dat die eerste setlaars hier in die vierde eeu n.C., moontlik ook so laat as 800 n.C. aangekom het. In die volgende 500 tot 600 jaar het hulle 'n geïsoleerde gemeenskap gebly. 'n Tweede immigrasiegolf – hierdie keer uit Tahiti en Raiatea – het eers tussen 1100 en 1300 gevolg. Die Hawaii-eilandgroep het by die Polinesiërs in die suide as ''Hawaii'ia'' ("brandende" of "skynende Hawaii") bekend gestaan. Die nasate van die eerste setlaars is deur die nuwe immigrante òf in slawerny gevoer òf na afgeleë en tot dusver onbewoonde eilande verdryf. === Nuwe tyd === [[Lêer:King Kalaniopuu Greeting Cook 1781.png|duimnael|Koning Kalaniʻōpuʻu van Hawaii bring geskenke aan James Cook]] Hawaii het bekendheid verwerf as een van die laaste groot eilandgroepe ter wêreld wat op 20 Januarie 1778 deur die Britse seevaarder en ontdekkingsreisiger kaptein [[James Cook]] ontdek is. Die inheemse bevolking het Cook aanvanklik as 'n godheid beskou, maar tydens sy tweede besoek in Januarie 1779 is hy met wantroue bejeën toe die Hawaiërs waargeneem het dat hy blykbaar nie in staat was om 'n seestorm te kalmeer nie. Uiteindelik is Cook in die heilige Kealakekuabaai vermoor.<ref>{{de}} Stahn, Eberhard: ''Hawaii. Reiseführer mit Landeskunde''. Dreieich: Mai Verlag 1995, bl. 53-55</ref> In 1795 is die Hawaii-eilande onder Kamehameha I verenig en in 1810 het hy die eerste koning van Hawaii geword.<ref>{{en}} Linda Wedel Greene: ''[http://www.nps.gov/history/history/online_books/kona/history4.htm A Cultural History of Three Traditional Hawaiian Sites on the West Coast of Hawai'i Island (Kapitel 4)]''</ref> In 1845 is die hoofstad [[Honolulu]] gestig<ref>{{en}} [http://wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D48690 Lahaina]</ref> en in 1887 het [[David Kalakaua]] [[Pearl Harbor]] aan die Verenigde State oorhandig. === Die einde van die monargie === Die afsterwe van koning Kalakaua vroeg in 1891 het die monargiese stelsel in 'n krisis gedompel. Sy suster Lydia Lili'uokalani het vir die eerste vrou in Hawaii se geskiedenis geword om die troon te bestyg. Gedurende haar regeringstyd van net twee jaar het sy daadkragtig teen die aanhangers van 'n anneksasie deur die Verenigde State opgetree wat veral in die ''Reform Party'' georganiseer was en vergeefse pogings onderneem om die regte en politieke onafhanklikheid van Hawaiërs deur die hervestiging van die monargiese stelsel te beskerm. Die Amerikaanse lobbie, wat die sogenaamde ''Annexation Club'' in die lewe geroep het, het nou kort proses van die monargie gemaak. 160 vlootsoldate van 'n Amerikaanse oorlogskip het militêre bystand by die omverwerping van die koningin verleen. Sy is op 17 Januarie 1893 gedwing om afstand van die troon te doen, en 'n voorlopige regering is onder die voorsitterskap van Sanford B. Dole, 'n Hawais-Amerikaanse suikerbaron, gevorm.<ref>{{en}} Donald Rowland: ''The Establishment of the Republic of Hawaii, 1893–1894''. In: ''The Pacific Historical Review'', Vol. 4, No. 3. (Sept. 1935), bl. 201–220. ([http://links.jstor.org/sici?sici=0030-8684%28193509%294%3A3%3C201%3ATEOTRO%3E2.0.CO%3B2-K PDF])</ref> In die [[19de eeu]] het die bekende Amerikaanse skrywer [[Mark Twain]] Hawaii as "''the loveliest fleet of islands that lies anchored in any ocean"'' ("die bekoorlikste vloot eilande wat in enige oseaan geanker lê") beskryf.<ref>{{en}} Young, Gordon: ''Hawaii, Island of Fire and Flowers''. In: National Geographic Magazine, volume 147, nommer 3, Maart 1975, bl. 399</ref> In 1898 het Hawaii 'n Amerikaanse besitting geword. Die [[Japan]]se lugaanval op die Amerikaanse vlootbasis [[Pearl Harbor]] op 7 Desember 1941, waartydens meer as 2&nbsp;300 mense hul lewens verloor het, was 'n keerpunt in die [[Tweede Wêreldoorlog]]. In 1959 is Hawaii as die 50ste deelstaat tot die Unie toegelaat. == Ekonomie == [[Lêer:NCL Nawiliwili.jpg|duimnael|'n Luukse [[plesierboot]] van die [[Noorweë|Noorse]] redery ''Norwegian Cruise Lines (NCL)'' in Nawiliwili Harbor (Kauai)]] Hawaii is een van die vinnigs-ontwikkelende deelstate van die VSA – die per capita-inkomste het tussen 1960 en 1970 met $4&nbsp;600 meer as verdubbel en in 1990 die $18&nbsp;000-kerf oorskry. In 2006 het dit reeds meer as $38&nbsp;000 beloop en was die 16de hoogste in die VSA. Hawaii se ekonomiese geskiedenis word deur 'n opeenvolging van hoofuitvoere en hoofnywerhede gekenmerk wat sandelhout, walvisvangs, suikerriet en pynappels ingesluit het. Tot by die periode kort ná die Tweede Wêreldoorlog is die ekonomiese lewe daarnaas deur vyf groot suikerriet-maatskappye, die sogenaamde ''Big Five'', oorheers wat ook 'n groot invloed op die politieke ontwikkeling uitgeoefen het. Eers met die staatwording van Hawaii en die opkoms van 'n georganiseerde vakbondbeweging het die ''Big Five'' hul oorheersende invloed geleidelik verloor. Sedert die middel van die 20ste eeu het die Amerikaanse Weermag, toerisme en onderwys tot die belangrikste ekonomiese sektore ontwikkel. Toerisme is sedert 1959, toe Hawaii 'n Amerikaanse deelstaat geword het, die grootste sektor wat sowat 'n kwart van die bruto nasionale produk (BNP) oplewer. Die openbare sektor het nogtans die belangrikste werkgewer gebly. Die huidige ekonomiese beleid is veral op diversifisering gemik. === Landbou === [[Lêer:Sandalwood.jpg|duimnael|'n Jong Hawaise sandelhoutboom (''Santalum ellipticum'')]] [[Lêer:Taro fields.JPG|duimnael|Tarovelde op die eiland Kaua'i]] [[Lêer:Taro corms.JPG|duimnael|Taroknolle, 'n tradisionele Hawaise stapelvoedsel]] Die tradisionele gewasse, wat deur die eerste Polinesiese setlaars in Hawaii ingevoer is en naas [[vis]] 'n belangrike rol as [[stapelvoedsel]] gespeel het, was die stapelvoedsel taro (''Colocasia esculenta'' of ''antiquorum'', Hawais: ''kalo'', 'n plant wat vanweë sy mitologiese betekenis ook 'n beduidende rol by Hawaise rituele gespeel het), broodvrugte ('' 'ulu''), [[patats]] ('' 'uala''), yams, [[groente]], [[varing]]s, [[vrugte]] en [[seewier]] (''limu'').<ref>{{en}} [http://www.canoeplants.com/kalo.html ''Canoe Plants of Ancient Hawai'i'']</ref> Sandelhout was sedert 1790 een van die eerste belangrike uitvoere, maar grootskaalse ontbossing het reeds in die 19de eeu 'n einde aan die sandelhoutbedryf gemaak. Ook die walvisvangers, wat Hawaii as 'n basis en handelsentrum gebruik het, het met die ontginning van ruolie in die VSA op 'n slag broodloos geword nadat die goedkoop petroleum walvisolie vinnig vervang het. Ander gewasse en bome, wat eers in die moderne tydperk in Hawaii ingevoer is, sluit [[lemoen]]e (1792), [[koffie]] en [[pynappel]]s (1813), [[Mango-agtiges|mangobome]] (1824), [[rys]] (1858), [[eucalyptus]] (bloekom, 1870), [[ysterhout]]bome (1880's en 1890's), [[makadamia]]neute (1881), ''Smooth Cayenne''-pynappels (1890) en ''Solo''-[[papaja]]s (1911) in. Suikerriet is reeds deur die eerste Polinesiese setlaars op Hawaii ingevoer, en in die vroeë 19de eeu het Chinese en [[Spanjaarde]] die eerste pogings onderneem om dié gewas op 'n grootskaalse manier te verbou. Maar eers in 1835 het die industriële suikerbedryf op die eiland Kauai met die bou van die eerste suikermeule 'n aanvang geneem. Vanweë die knellende tekort aan mannekrag – talle inheemse Hawaiërs het aan nuwe siektes beswyk wat deur die Europeërs en ander vreemdelinge op die eilande versprei is – het die suikerbedryf vanaf 1850 gasarbeiders uit China en later ook uit Japan, [[Korea]], [[Puerto Rico]], die [[Filippyne]] en selfs [[Europa]] in diens geneem. Die bedryf het land – wat dikwels aan die droë, benedewindse kant van die eilande geleë was – teen lae pryse van Hawaise families gekoop en danksy die besproeiing van die suikerrietgewasse in vrugbare grond omgeskep. Nuwe landboumetodes, plaagbeheer en die teelt van geskikte suikerrietsoorte het die opbrengste aansienlik verhoog. Weens oorproduksie en die gepaardgaande prysverlaging, maar ook as gevolg van 'n nypende watertekort het die Hawaise suikerbedryf in die laat 20ste eeu groot moeilikhede ondervind, en 'n aantal suikermeule is gesluit. Ofskoon dit steeds minder landbougrond beslaan het as die suikerrietplantasies, het die pynappelbedryf 'n simbool van Hawaii geword, onder meer danksy die hoë gehalte van plaaslike kultivars wat op die vrugbare vulkaangrond goed geaard het. Die geskiedenis van die bedryf het reeds in die vroeë 19de eeu begin, tog word James Drummond Dole as die pionier van die industriële pynappelverbouing in Hawaii beskou. In 1901 het Dole sy ''Hawaiian Pineapple Company'' geïnkorporeer. Dole se pynappelfabriek in Honolulu, waar in die tydperk tussen 1907 en 1991 die meeste van sy vrugte ingeblik is, was 'n tyd lank die grootste van sy soort wêreldwyd. Net soos die suikerbedryf was ook die pynappelprodusente op buitelandse plaaswerkers aangewese. Teen die middel van die 20ste eeu was Hawaii die grootste pynappelprodusent ter wêreld, en die plaaslike bedryf het met sy agt maatskappye en 3&nbsp;000 werkers sowat 80 persent van die wêreldoes opgelewer.<ref>{{en}} [http://gohawaii.about.com/od/oahuhonolulu/a/pineapple_2006a.htm ''gohawaii.about.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613154104/http://gohawaii.about.com/od/oahuhonolulu/a/pineapple_2006a.htm |date=13 Junie 2008 }}</ref> In die 1990's het steeds 60 persent van alle ingeblikte pynappelvrugte op die Amerikaanse mark uit Hawaii gekom. Vanweë die hoër produksiekoste het Hawaii sy status as belangrike pynappelprodusent intussen lankal aan lande soos [[Thailand]], die Filippyne en [[Brasilië]] afgestaan wat elkeen tussen tien en dertien persent van die wêreldproduksie oplewer, terwyl Hawaii se aandeel tot sowat twee persent gekrimp het. Nadat die maatskappy ''Del Monte'' aangekondig het dat hy sy pynappelverbouing in 2008 sal staak, is daar naas ''Dole Food Hawaii'' nog net een ander belangrike produsent in die deelstaat aktief, ''Maui Pineapple Co.'' Die bedryf het tans nog 1&nbsp;200 werknemers in diens.<ref>{{en}} [http://gohawaii.about.com/od/oahuhonolulu/a/pineapple_2006a.htm ''gohawaii.about.com: Del Monte to End Pineapple Production in Hawaii''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613154104/http://gohawaii.about.com/od/oahuhonolulu/a/pineapple_2006a.htm |date=13 Junie 2008 }}</ref> Aangesien die tipiese monokulture vier vyfdes van Hawaii se landbougrond beslaan het, het ander gewasse steeds 'n minder belangrike rol gespeel. Terwyl groente, graan en aartappels nog in die middel van die 19de eeu na [[Kalifornië]] uitgevoer is, voorsien invoere tans aan 80 persent van Hawaii se voedselbehoeftes. Selfs die verbouing van ''taro'', 'n inheemse knolgewas en tradisionele stapelvoedsel, het sedert 1950 met sowat 50 persent afgeneem. Die belangrikste landbouprodukte, wat nog steeds uitgevoer word, is papajas en ander tropiese vrugte, [[Kona-koffie]] (eiland Hawaii), Maui-koffie (Maui), macadamianeute (Hawaii), gemmer (met 'n rekordoes van 18 miljoen pond in 1998) en blomme, veral orgideë. Die stad [[Hilo]] op Big Island is die sentrum van die Hawaise orgideëbedryf. Hawaii is die enigste VSA-deelstaat waar koffie op 'n kommersiële basis verbou word. Die jaarlikse produksie op die eilande Hawaii, Kauai, Maui, Molokai en Oahu het in die 1990's sowat 7,6 miljoen pond beloop. Tans word sowat 'n tiende van die deelstaat se totale oppervlakte vir landboukundige doeleindes gebruik. Die landboubedryf word deur groot plantasies met 'n gemiddelde oppervlakte van meer as 200 hektaar oorheers.<ref>{{en}} MERIAN: ''Hawaii''. Hamburg: Hoffmann und Campe, September 1984, bl. 146</ref> === Veeteelt === [[Lêer:ParkerRanch.jpg|duimnael|Die vrugbare vulkaniese weivelde van die ''Parker Ranch'' op Big Island]] Die eerste beeste uit Kalifornië is deur kaptein George Vancouver tydens sy tweede seereis in 1793 ingevoer. Saam met hierdie eerste vee het in die volgende jaar nog enkele beeste op die eiland Hawaii aangekom. Van die agt vroulike en vier manlike diere het twee kort ná die landing beswyk. Aangesien koning Kamehameha I 'n taboe op die slagting van die beeste geplaas het, was daar in 1830, toe die taboe opgehef is, het die kudde beeste aansienlik vermeerder. Veeteelt word in Hawaii vandag met die ''Parker Ranch'' op Big Island vereenselwig. Die ''ranch'' is as een van die oudste bestaande veeplase in die VSA al in 1847 deur die veeteler John Palmer Parker gestig wat destyds probeer het om Europese beesrasse op die eiland in te voer. Die ''ranch'' op die Waimea-hoogplato het met sy sowat 60&nbsp;000 beeste vinnig tot een van die grootste Amerikaanse veeplase gegroei en strek tans oor 'n oppervlakte van 150&nbsp;000 akkers (610 vierkante kilometer). Die plaaslike cowboys van oorspronklik Spaans-Meksikaanse afkoms staan plaaslik as ''paniolos'' bekend ('n Hawaise weergawe van ''españoles'' of Spaanssprekendes), alhoewel later ook Filippyne, [[Han-Chinese]] en [[Japanners]] as ''paniolos'' op die veeplaas kom werk het. ''Parker Ranch'', wat gedurende die Tweede Wêreldoorlog as 'n oefenterrein vir 50&nbsp;000 soldate van die [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik is, is ná die afsterwe van sy laaste eienaar, Richard Smart, in 1992 in 'n nie-winsgewende stigting (''Parker Ranch Foundation Trust'') omgeskep wat hom vir gesondheidsorg, onderwys en die sosiale welsyn van mense in die plaaslike Waimea-gemeenskap beywer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.parkerranch.com/Parker-Ranch/160/about-the-ranch |title=Die amptelike webwerf van die Parker Ranch: About the Ranch |accessdate=15 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215002624/http://www.parkerranch.com/Parker-Ranch/160/about-the-ranch |archive-date=15 Desember 2007 |url-status=dead}}</ref> Naas die ''Parker Ranch'' is daar nog 'n aantal kleiner veeplase op die ander eilande, tog kan die plaaslike veetelers net in sowat veertig persent van Hawaii se vleisbehoeftes voorsien. Kleiner veeboederye spits hulle op melkproduksie toe. === Energie en natuurlike hulpbronne === [[Lêer:HickamAFB&C-17.jpg|duimnael|'n Hawais-gebaseerde ''C-17 Globemaster III'' oor die Hickam-lugmagbasis. Die energie-intensiewe militêre sektor is 'n grootskaalse verbruiker van keroseen]] [[Lêer:South Point Wind Farm.jpg|duimnael|'n [[Windplaas]] by South Point ([[Ka Lae]]), Big Island]] Die deelstaat Hawaii beskik – behalwe vir [[bauxiet]] wat op die eiland Kauai aangetref word – nie oor enige noemenswaardige minerale hulpbronne nie. Aangesien die deelstaat Hawaii ver af van die Amerikaanse vasteland geleë is, verskil sy energie-infrastruktuur en sy verbruik sterk van dié van die ander 49 deelstate. Tans is Hawaii nog afhanklik van ingevoerde fossiele brandstowwe om in sy energiebehoeftes te kan voorsien. Ruolie lewer sowat 90 persent van die benodigde energie op, terwyl steenkool en aardgas geen noemenswaardige rol speel nie. Die per capita-energieverbruik is een van die laagstes in die VSA, en vanweë die warm tropiese klimaat benodig die meeste huishoudings byvoorbeeld geen energie vir verwarmingdoeleindes nie. Die vervoersektor, wat veral keroseen vir militêre en kommersiële vliegtuie benodig, is die belangrikste verbruiker van energie met 'n aandeel van meer as 50 persent, terwyl die deelstaat se ekonomiese hoofsektor toerisme nie energie-intensief is nie.<ref name="tonto">{{en}} {{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=HI |title=Energy Information Administration: Hawaii |accessdate=9 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609213401/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=HI |archive-date=9 Junie 2008 |url-status=dead}}</ref> Twee groot olieraffinaderye op Oahu verwerk ruolie wat uit Alaska en uit die buiteland ingevoer word en voorsien in Hawaii se groot behoefte aan vloeibare brandstowwe vir siviele en militêre doeleindes. 'n Plaaslike wet skryf voor dat petrol vir motorvoertuie met suurstof verryk moet word.<ref name="tonto" /> Hawaii se huidige termiese kragsentrales is oorwegend oliegedrewe en wek meer as drie kwart van die deelstaat se elektrisiteit op. Met die begin van die energiekrisis in die laat 20ste eeu het [[hernubare energie]] 'n steeds belangriker rol in Hawaii begin speel, en 'n talle kleinskaalse energieprojekte is aangepak. Die termiese kragsentrales op die eiland Hawaii maak uitsluitlik gebruik van biologiese afvalprodukte van die plaaslike suiker- en macadamianeutbedryf of etanol, terwyl 'n windkragsentrale bykomende elektrisiteit in spitstye verskaf. Geotermiese vulkaniese energie word eweneens op Hawaii ingespan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.hawaiisenergyfuture.com/Articles/Renewable_Energy_Sources.html |title=Hawaii's Energy Future: Renewable Enerrgy Sources |accessdate=16 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080316193942/http://www.hawaiisenergyfuture.com/Articles/Renewable_Energy_Sources.html |archive-date=16 Maart 2008 |url-status=dead}}</ref> Danksy die intensiewe sonstraling het sonenergie 'n beduidende bron vir warmwater in privaathuise geword. Die veertien windturbines van die Pakiki Nui-windkragprojek in South Point (Big Island) verskaf sedert 2007 elektrisiteit aan sowat 10&nbsp;000 huishoudings op die eiland.<ref>{{en}} [http://www.hawaii.gov/dbedt/info/energy/publications/soutpoint-starbulletin06sep14.pdf ''Wind farm to service 10,000 households''. In: Honolulu Star-Bulletin, 14 September 2006]</ref> Die regering van Hawaii het vroeg in 2008 'n ambisieuse inisiatief aangekondig waarvolgens die deelstaat sy ruolieverbruik tot by die jaar 2030 met 72 persent sal verminder en dit deur hernubare energie sal vervang.<ref>{{en}} [http://www.hawaiicleanenergyinitiative.org/ '' Hawaii Clean Energy Initiative'']</ref> == Politiek en regering == Die Hawaise regeringstelsel volg die voorbeeld van die federale regering, alhoewel daar ook aanpassings gemaak is wat hulle oorsprong in die tydvak van die Hawaise koninkryk het. Soos deur die Grondwet van Hawaii bepaal word, is daar 'n skeiding van magte tussen die uitvoerende, wetgewende en regsprekende gesag. [[Lêer:Washington Place Honolulu HI.jpg|duimnael|''Washington Place'' in Honolulu, die ampswoning van die Goewerneur van Hawaii]] Die uitvoerende gesag word deur die Goewerneur en Luitenant-Goewerneur van Hawaii verteenwoordig wat saam verkies word. Die Goewerneur, wat sy setel in Washington Place te Honolulu het, is die enigste regeringsamptenaar wat op deelstaatvlak verkies word – alle ander amptenare word deur hom benoem. Die Luitenant-Goewerneur fungeer as minister van binnelandse sake. Die Goewerneur en Luitenant-Goewerneur hou vanuit hul kantore in die State Capitol toesig oor die werksaamhede van twintig staatsdepartemente en agentskappe. Die wetgewende gesag word deur die twee kamers van Hawaii se parlement verteenwoordig – vyf afgevaardigdes in die Senaat van Hawaii onder voorsitterskap van die Senaatspresident en 51 afgevaardigdes in die Hawaise Huis van Afgevaardigdes (''House of Representatives'') onder voorsitterskap van die Speaker. Die twee kamers vorm saam die ''State Capitol''. Die Hawaise Hooggeregshof (''Hawaii State Supreme Court''), wat sy setel in die Aliʻiōlani Hale het, vorm die leidende instelling van die regsprekende gesag. Laer howe vorm die ''Hawaii State Judiciary''. Uniek aan Hawaii se administratiewe stelsel is die afwesigheid van munisipale owerhede – alle plaaslike owerhede word op countyvlak bestuur. Die enigste geïnkorporeerde gebied in die deelstaat is 'n gekonsolideerde stedelike county – Honolulu County wat die administratiewe gesag oor die hele eiland Oahu het. Die burgemeesters van Hawaii, Honolulu, Kaua'i en Maui, wat almal nie vanuit partylyste verkies word nie, fungeer as hoof uitvoerende amptenare op countyvlak. == Kultuur == === Taal === Hawais (Hawais: ''‘Ōlelo Hawai‘i''), 'n Polinesiese taal met 'n oorspronklike woordeskat van sowat 25&nbsp;000 woorde, maak deel uit van die Austronesiese taalfamilie en het naas Engels ampstaalstatus in die deelstaat Hawaii. Die eerste grondwet in Hawais is in die jare 1839 en 1840 deur koning Kamehameha afgekondig. [[Lêer:Adalbert von Chamisso.jpg|duimnael|links|Adelbert von Chamisso (1781–1838) het die eerste Hawaise grammatika saamgestel]] Die eerste Europeër, wat Hawais noukeurig bestudeer het, was die Duitse digter en natuurkundige Adelbert von Chamisso (1781–1838). Hy het aan boord van die Russiese [[brik]] ''Rurik'' na Hawaii geseil en in die laat herfs van 1816 drie weke op Big Island gebly. Tien maande later het hy 'n tweede reis van twee weke na Hawaii onderneem. Danksy sy navorsingsreise en uitgebreide leeswerk was Chamisso in staat om twintig jaar later die eerste Hawaise grammatika te skryf. Die werk met die titel ''Über die hawaiische Sprache'' is op 12 Januarie 1837 aan die Berlynse ''Akademie der Wissenschaften'' voorgelê wat Chamisso destyds as lid aanvaar het.<ref>{{de}} Schweizer, Niklaus R.: ''Aloha Kelemania''. In: ''MERIAN – Hawaii''. Hamburg: Hoffmann und Campe, September 1984, bl. 90</ref> In die periode tussen die 1830's en die 1950's het die aantal moedertaalsprekers van Hawais geleidelik afgeneem, en op ses van die sewe bewoonde eilande is die inheemse taal deur Engels vervang. In die laat 20ste eeu het nog sowat 2&nbsp;000 mense, veral bejaardes, op alle eilande Hawais as hul eerste taal gebruik. Die Hawaise bevolking van die "Verbode Eiland" Niihau is met sowat 180 mense een van die belangrikste groepe Hawaissprekendes.<ref>{{de}} Stahn (1995), bl. 82</ref> Sedert 1949 het belangstelling in die inheemse taal weer toegeneem. Hawais is in 1978 as tweede ampstaal naas Engels erken, en in 1979 is 'n leerstoel vir Hawais aan die Universiteit van Hawaii in Hilo gevestig. Openbare Hawaismedium-voorskole (''Pūnana Leo'') is in 1984 as die eerste in 'n reeks Hawaistalige skole in die lewe geroep. Die eerste leerders wat hier skoolgegaan het, het intussen grade by kolleges behaal, en baie van hulle praat vlot Hawais. Die kulturele herlewing op die eilande skep 'n gunstige klimaat vir die oorlewing van die taal wat dekades lank as bedreig beskou is. As 'n Polinesiese taal is Hawais veral ten opsigte van sy melodieuse klankstelsel verwant met die ander tale van die Polinesiese Driehoek soos Tahitiaans en Samoaans. Die kenmerkende spelling met sy talle vokale, wat deur Amerikaanse sendelinge ná hul aankoms op die eilandketting in 1820 geskep is, verskil egter sterk van dié van ander Suidseetale. Die sendelinge het hulle by die transkripsie van Hawais beperk tot die vyf klinkers (a, e, i, o en u) en sewe medeklinkers (h, k, l, m, n, p en w). Om die transkripsie van Hawaise tussenklanke te bepaal, het die taalkundige sendelinge gewoonlik gestem en die spelling volgens die meerderheid se besluit vasgelê. Gevolglik verskil die spelwyse van woorde soms sterk van dié van ander Polinesiese tale – ''tabu'' ("taboe"), wat in die meeste Polinesiese tale voorkom, word in Hawaii byvoorbeeld as ''kapu'' weergegee.<ref>{{de}} Stahn (1995), bl. 82</ref> In woorde soos ''lūʻau'' ("Hawaise feesmaal") verteenwoordig elke klinker 'n sillabe. Saam met die ''okina'', 'n soort plofklank en medeklinker, beskik die Hawaise [[alfabet]] oor dertien letters. Die ''okina'' is eers in die laat 20ste eeu ingevoer en soos 'n omgekeerde apostroof (ʻ) geskryf om klinkers van mekaar te skei, soos byvoorbeeld in ''Hawaiʻi''. Naas die twee amptelike tale Engels en Hawais speel die plaaslike kreooltaal (''Hawaiʻi Creole'') nog 'n belangrike rol as omgangstaal. Die Hawaie Kreools het oorspronklik as 'n verkeerstaal vir kommunikasie tussen inheemse en uitheemse Engelssprekendes in Hawaii ontstaan en die Polinesiese Hawaise Pidgin as omgangstaal vervang. Die woordeskat van ''Hawaiʻi Creole'' is met Portugese, Hawaise, Tagalog-, Japannese, Koreaanse en in 'n mindere mate Spaans-Meksikaanse en Spaans-Puertorikaanse leenwoorde verryk. === Branderplankry === [[Lêer:Oahu North Shore surfing hand drag.jpg|duimnael|'n Branderplankryer op die golwe van Oahu se North Shore]] Net soos in ander Polinesiese gemeenskappe het [[branderplankry]] ook in Hawaii 'n belangrike rol gespeel en het deel gevorm van die plaaslike rituele. Tydens die vervaardiging van 'n branderplank en sy eerste gebruik is religieuse plegtighede gehou. Volgens Hawaise liedere was dit die "sport van konings" wat al in die 15de eeu beoefen is. Gewoonlik het die konings en stamhoofde oor die beste branderplanke beskik wat van die beste beskikbare hout vervaardig is, en ook die mees geskikte strande was net vir die heersersklas toeganklik. Die stamhoof was gewoonlik die beste branderplankryer van die gemeenskap en het sodoende sy hoë status bevestig. Ook gewone Polinesiërs was by die sport betrokke en het hulle vaardighede op die swaar branderplanke bewys. Hierdie tradisionele planke was sowat ses meter lank met 'n gewig van meer as 150 pond en is oorwegend van swaar ''koa''-hout gemaak. Die historiese swaar branderplanke word deesdae net op baie groot branders gebruik. [[Lêer:Duke Kahanamoku c1912.jpg|duimnael|links|Duke Kahanamoku op 'n poskaart uit die jaar 1915]] Die Christelike sendelinge, wat omstreeks 1820 na Hawaii gekom het, het branderplankry as 'n dekadente tydverdryf beskou, en tydens die 19de eeu het hierdie sport by die inheemse bevolking minder gewild geraak. Eers in die vroeë 20ste eeu het Blanke geesdriftiges die ou Polinesiese sport herontdek. Veral die plaaslike branderplankryer Duke Kahanamoku (1890–1968), wat as swemmer in [[Olimpiese Somerspele 1912|1912]] en [[Olimpiese Somerspele 1920|1920]] Olimpiese goue medaljes gewen het, het baie tot die nuwe gewildheid van die sport bygedra. Hy het in Kalifornië en aan die Amerikaanse weskus net soos in Australië duisende aangesteek met sy geesdrif vir branderplankry. In 1968, die jaar van sy afsterwe, is 'n belangrike kompetisie, die ''Duke Kahanamoku Surfing Classic'', na hom vernoem. Makaha Beach aan die weskus van Oʻahu is die toneel van die ''Buffalo's Big Board Surfing Classic'', 'n kompetisie waarby die ou tradisionele ''olo''-branderplankrystyl met die sogenaamde ''elephant guns'' herleef – baie swaar Polinesiese branderplanke met 'n gewig van tot by vyftig pond en 'n lengte van dikwels meer as drie meter. Die kompetisie, wat in die styl van die ou Hawaise ''[[makahiki]]''-sportfees gehou word, is deur die plaaslike branderplankryer Richard "Buffalo" Keaulana in die lewe geroep. Die atletiese sport word vandag dwarsoor die wêreld deur mans en vroue beoefen. Die groot Hawaise branderplankry-kompetisies word gewoonlik tussen laat November en die middel van Desember gehou wanneer die winterstorms in die noordelike Stille Oseaan veral langs die noordkus van Oahu baie groot branders laat ontstaan en sodoende gunstige toestande vir branderplankryers skep. 'n Sirene kondig die natuurverskynsel aan vir alle geesdriftiges in die gebied, wat met bekende branderplankrystrande soos Sunset Point, Waimea Bay en Halaiwa pronk. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Regeringswebtuistes ---- * {{en}} [http://www.hawaii.gov/ ''Amptelike webwerf''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Hawaii-state|title=Hawaii|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Mei 2024}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Hawaii}} * {{en}} [https://www.gohawaii.com/ ''Hawaii Travel Information''] ; Geskiedenis ---- * {{en}} [https://www.hawaiianhistory.org/ ''Hawaiian Historical Society''] ; Landbou ---- * {{en}} [http://www.canoeplants.com/index.html ''The "Canoe Plants" of Ancient Hawai'i''] * {{en}} [http://www.hawaiiag.org/harc/HARCHS11.HTM ''Hawaii Agricultural Research Center: Hawaii's Sugar Industry''] * {{en}} [http://www.hawaiiag.org/history.htm ''Hawaii's Agricultural Gateway: Some History of Hawaii Agriculture''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302075849/http://www.hawaiiag.org/history.htm |date=2 Maart 2008}} {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Hawaii}} | Noord = [[Lêer:Flag of Alaska.svg|20px]] [[Alaska]] ({{vlagland|Verenigde State}}) • [[Stille Oseaan]] | Noordoos = [[Stille Oseaan]] • {{vlagland|Kanada}} • {{vlagland|Verenigde State}} | Oos = [[Stille Oseaan]] • {{vlagland|Meksiko}} | Suidoos = [[Stille Oseaan]] • {{vlagland|Paaseiland}} ({{vlagland|Chili}}) | Suid = [[Stille Oseaan]] • [[Kingman-rif]] • [[Palmyra-atol]] ({{vlagland|Verenigde State}}) | Suidwes = [[Johnston-atol]] ({{vlagland|Verenigde State}}) • [[Stille Oseaan]] | Wes = [[Wake-eiland]] ({{vlagland|Verenigde State}}) • [[Stille Oseaan]] | Noordwes = [[Midway-atol]] ({{vlagland|Verenigde State}}) • [[Stille Oseaan]] }} {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Lande van Oseanië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Hawaii| ]] gnu0mr7jnznxtl7k6vrr8qlizx2cx3b 0 31817 2908214 2676797 2026-05-30T21:19:52Z Jcb 223 2908214 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Homeros | beeld = Homer British Museum.jpg | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Homeros. Romeinse voorstelling van sy voorkoms. | geboortenaam = | geboortedatum = ca. 8ste eeu v.C., volgens [[Herodotus]]<br />[[Smyrna]] | geboorteplek = Melesigenes, soos vertel in Pseudo-Herodotus | sterftedatum = ''onbekend'' | sterfteplek = Ios | plek van graf = | blyplek = Smyrna, Cyme (Aeolis), Chios | burgerskap = | nasionaliteit = [[Antieke Griekeland]] | vakgebied = Samestelling van mondelinge poësie as reisende kunstenaar, uitvoer van 'n skool vir Rapsodies, die Homeridae, op Chios | werkplek = | alma mater = | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = Ilias, Odyssee, Homeriese Himne, Epiese siklus, ander Homerika | beïnvloed deur = Rapsodiese mondelinge poësie | invloed op = Klassieke werke (Westerse kanon) | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Homeros''', ook '''Homerus''' ([[Grieks|Oudgrieks]]: Ὅμηρος, ''Hómēros''), is 'n [[Antieke Griekeland|Griekse]] [[digter]] en [[sanger]] wat volgens meeste bronne rondom die 8ste eeu v.C.<ref name="her">Herodotos 2.53.</ref> geleef het. Die ''[[Ilias]]'' en ''[[Odussee]]'', die oudste bekende en bewaarde [[letterkunde|literêre]] werke uit die Griekse letterkunde, is van die vernaamste eposse wat aan hom toegeskryf word. Hy het [[epos|eposse]] gedig waarin 'n groot aantal oorgelewerde verhale oor helde, gode en mitiese vertellinge uit die Griekse kultuur verwerk is. Die vormende invloed wat die Homeriese eposse op die Griekse kultuur gehad het, word wyd erken en gee aan Homeros die titel van die onderwyser van Griekeland.<ref>{{cite book| last= Heubeck |first= Alfred| last2= West |first2= Stephanie |last3= Hainsworth |first3= J. B.|title=A Commentary on Homer's Odyssey|publisher=Oxford University Press|location= [[Oxford]]|year= 1988|page=3| isbn= 0-19-814047-9}}</ref> Homeros se werke, waarvan ongeveer die helfte uit toesprake bestaan, verskaf modelle vir oorredende skryfwerk en gesprekvoering, wat regdeur die Griekse Antieke en Middeleeuse tydperke nagevolg is. Homeriese fragmente beslaan amper helfte van die identifiseerbare Griekse [[papirus]]rolle wat tot nog toe gevind is.<ref>{{cite book| author= Finley, Moses|title=The World of Odysseus|publisher=New York Review of Books|location= [[New York]]|year= 2002|pages=11–2| isbn=978-1-59017-017-5}}; Finley se syfers is ontleen aan die korpus van literêre papiri wat voor 1963 gepubliseer is.</ref> Desondanks al die werke, is daar heelwat bespiegeling onder geleerdes of hy, indien wel, die enigste skrywer van die werke was. Verskeie leidrade uit antieke bronne wil die teendeel bewys. Onsekerheid heers ook oor waar en wanneer hy geleef het. [[Herodotus]] skat dat Homeros ongeveer 400 jaar voor hom (Herodotos) geleef het, wat sy leeftyd rondom 850 v.C. plaas.<ref name="her" /> Die Nederlandse geskiedkundige Kees Ruijgh meen dat Homeros reeds in die negende eeu v.C. moet geleef het. Ander antieke bronne beweer weer dat hy nader aan die veronderstelde tyd van die [[Trojaanse Oorlog]] geleef het, rondom die vroeë 12de eeu v.C.<ref>{{cite journal|author= Graziosi, Barbara|title=Inventing Homer|location=[[Cambridge]]|year=2002|pages=98-101}}</ref> Die meeste hedendaagse geleerdes plaas Homeros egter tussen die 7de en 8ste eeu v.C. Die onsekerhede rondom Homeros se biografie, of hy wel bestaan het of nie, asook wie werklik verantwoordelik is vir al die Homeriese werke staan bekend as die [[Homeriese kwessie]]. == Tydvak == [[Lêer:Townley Homer.jpg|duimnael|links|Gedeelte van 'n 11de-eeuse manuskrip "the Townley Homer." Die skrif aan die bo- en regtekant is scholia.]] Om die Homeriese tydvak te bepaal moet daar gekyk word na die konteks waarin die woord "Homeros" gebruik word. Indien die werke in geheel of gedeeltelik aan 'n blinde digter genaamd Homeros toegeskryf word, en werklik deur so 'n persoon geskep is, moet biografiese datums, 'n eeu of geskiedkundige tydperk bestaan, wat as die Homeriese tydvak beskryf kan word. Indien Homeros egter beskou word as 'n mitiese karakter, die legendariese stigter van 'n gilde [[Rapsodis|rapsodiste]] genaamd die Homeridae, beteken "Homeros" die werke toegeskryf aan die rapsodiste van die gilde. Die rapsodiste het hulle werke meestal binne die bestek van 'n eeu of paar eeue saamgestel. Die woord "Homeros" word ook gekoppel aan die tradisionele elemente van digkuns, wat aan die rapsodiste bekend was. Die elemente is deur hulle aangewend om mondelinge poësie mee te skep en so inligting rakende die kultuur van Mukeense Griekeland oor te dra. Hierdie inligting word algemeen "Die wêreld van Homeros" (of van die ''Odussee'' of die ''Ilias'') genoem. Die Homeriese tydvak sal in hierdie geval 'n aantal historiese tydvakke dek, vernaam die Mukeense era, wat die eerste weergawe van die ''Ilias'' voorafgaan. Ten laaste is gevind dat meeste van die ''[[Ilias]]'' en ''[[Odussee]]'' se geografiese en materiële inhoud ooreenstem met die Laat-Egeïese [[Bronstydperk]], die bloeitydperk van [[Troje]]. Die gebeure het afgespeel voor die ingebruikneming van die Griekse alfabet. Saam met die vraag oor of 'n biografiese persoon, naamlik Homeros bestaan het, en watter rol hy gespeel het met die ontwikkeling van die onderskeie bekende tekste, word die kwessie geopper of 'n eenvormige teks van die ''Ilias'' en ''Odussee'' ooit bestaan het. Daar moet in ag geneem word dat die gedrukte tekste woord vir woord die produk is van geleerdes se insette die afgelope drie eeue. Elke uitgawe van die ''Ilias'' en ''Odussee'' verskil ietwat van mekaar vanweë die feit dat redakteurs staat maak op verskillende manuskripte en fragmente. Hulle neem ook verskillende besluite rakende die mees akkurate teks om te gebruik. Die term "akkuraatheid" dui op 'n wesenlike veronderstelling dat 'n oorspronklike eenvormige teks bestaan het. Die manuskripte van die tans beskikbare volledige werk dateer nie verder terug as die 10de eeu nie. Hierdie tekste bevind hulself aan die stertkant van 'n verdwene duisendjarige ketting van kopieë. Die kopieë is oorgeskryf soos elke generasie manuskripte gedisintegreer het, verlore geraak het of vernietig is. Hierdie talle manuskripte verskil so min van mekaar dat 'n enkele oorspronklike manuskrip gepostuleer kan word.<ref>ʼn Opsomming van die bronne en 'n analise van die tekstuele eenvormigheid kan gevind word in {{harvnb|Murray|1960|loc=Hoofstuk 12 The Text of Homer From Known to Unknown}}.</ref> Die leemte in die ketting word oorbrug deur die [[Scholion|scholia]] (aantekeninge) in die bestaande manuskripte. Die scholia toon aan dat die oorspronklike manuskrip in die tweede eeu v.C. deur [[Aristargos van Samothrake]] gepubliseer is. As bibliotekaris van die [[Biblioteek van Alexandrië]] het hy 'n taamlike uiteenlopendheid in die Homeriese werke bespeur, en gepoog om 'n meer outentieke kopie saam te stel. Hy het in die proses verskeie manuskripte versamel. Die een wat hy op die ou einde vir regstelling gekies het, was die [[Koine]] manuskrip, wat later deur Murray vertaal is as die "Vulgata." Aristargos is bekend vir sy konserwatiewe keuses van bronne en het versreëls gemerk wat volgens hom nie Homeros se werk is nie. Die hele laaste boek van die ''Odussee'' is so deur hom gemerk. [[Lêer:P. Oxy. 20.jpg|duimnael|Fragment uit die 2e boek van die ''[[Ilias]]'']] Die Koine weergawe is op sy beurt weer van Zenodotos, die eerste bibliotekaris in Aleksandrië, afkomstig. Hy het sy merk gemaak aan die begin van die 3de eeu v.C. Zenodotos het ook probeer om outentisiteit terug te besorg aan die manuskripte wat hy in 'n chaotiese toestand gevind het. Hy stel die voorbeeld deur gedeeltes wat hy as oneg beskou te merk, en voeg gedeeltes by wat hy as vermis beskou. Nie Zenodotos of Aristargos maak melding van enige outentieke hoofkopie van waaruit regstellings gemaak kan word nie. Hulle benadering was intuïtief en die huidige indeling van 24 boeke elk vir die ''Ilias'' en ''Odussee'' is deur Zenodotos in plek gesit. Murray verwerp die idee dat 'n gesaghebbende teks vir die ''Vulgata'' bestaan het tydens Zenodotos se leeftyd. Hy maak gebruik van fragmente en aanhalings van Homeros uit ander werke waarvan ongeveer 200 in bestaan was tydens sy navorsing. Sommige van die tekste stem ooreen met huidige tekste, party omskryf die tekste en ander word glad nie verteenwoordig nie. Murray haal aan uit ''Achilles se skild'' wat ook verskyn in ''Herkules se skuld'' in [[Hesiodos]]. Hy maak die gevolgtrekking dat die epiese gedigte in 'n "vloeibare toestand" verkeer het en stel 150 v.C. voor as die datum waartydens die tekste verdig tot die ''Vulgata''. Murray sê ook dat "Homeros" in die vyfde eeu v.C. die betekenis gedra het van die "outeur van die Ilias en Odussee", maar dat mens nie seker kan wees van wat met daardie woorde bedoel is nie.<ref>{{harvnb|Murray|1960|pp=297–298}}</ref> Die vroegste vermelding van 'n Homeriese werk is deur [[Kallinos]], 'n digter wat rondom 750 v.C. geleef het. Hy skryf die epos ''Thebais'' aan Homeros toe – 'n heldedig oor die [[Epigone]] se aanval op Thebe. Die ''Thebais'' is geskryf in die tyd toe die Griekse alfabet in gebruik geneem is, maar kon oorspronklik 'n mondelinge gedig gewees het. Verder word die Ilias in Herodotos genoem met betrekking tot die vroeg sesde eeu v.C., maar daar word nie genoem van watter Ilias gepraat word nie. Dit wil voorkom of al die antieke bronne vasberade blyk te wees dat Homeros bestaan het. Die skrywer van ''Apollo se loflied'' identifiseer homself in die laaste vers van die gedig as 'n blinde man van Chios. Nieteenstaande hierdie inligting is daar nog steeds gronde om aan te voer dat Homeros slegs 'n mitologiese karakter is – die sogenaamde stigter van die Homeridae. [[Martin Litchfield West]] maak aanspraak daarop dat "Homeros" nie die naam van 'n geskiedkundige digter is nie, eerder 'n fiktiewe saamgestelde naam.<ref>{{cite journal|author= West, Martin|title=The Invention of Homer|journal=Classical Quarterly|volume=49|year=1999|issue=364}}</ref> Oliver Taplin verkondig weer in die '' Oxford History of the Classical World'' se hoofstuk oor Homeros dat sy lewe grootliks bewysbaar fiktief is.<ref>{{cite book | editor1-first=John | editor1-last=Boardman | editor2-first=Jasper | editor2-last=Griffin | editor3-first=Oswyn| editor3-last=Murray | title=The Oxford History of the Classical World | first=Oliver | last=Taplin | chapter=2 Homer | location=Oxford; New York | publisher=Oxford University Press | year=1986 | page=50}}</ref> Nog 'n aanval op die biografiese besonderhede kom van G.S. Kirk wat sê dat die Oudheid niks definitiefs geweet het van die lewe en persoonlikheid van Homeros nie.<ref>{{cite book | first=G.S. | last=Kirk | title=The Iliad: A Commentary | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | volume=I: boeke 1-4 | year=1985 | page=1}}</ref> Taplin weer, verkies om van Homeros te praat as 'n geskiedkundige konteks vir die gedigte. Sy datum vir hierdie konteks lê tussen 750 – 650 v.C. sonder om Murray se "vloeibare toestand in oorweging te bring." Die "Ilias" word algemeen beskou as die oudste werk van [[Westerse letterkunde]]. Volgens Murray is daar 'n baie skraal kans dat die ''Ilias'' en ''Odussee'' uit die vroeë bronne, met of sonder Homeros, dieselfde is as die wat ons vandag ken. Gregory Nagy kies die sesde eeu v.C. as die datum waarop die eposse vasgelê is, eerder as Murray se 150 v.C. Hy baseer dit op die feit dat die ''Ilias'' voorgedra is tydens die Panathenaia, wat in 566 v.C. begin het.<ref>{{cite journal|author= Nagy, Gregory|title=Homeric Poetry and Problems of Multiformity: The "Panathenaic Bottleneck|journal=Classical Philology|volume=96|year=2001|pages=109–119|doi=10.1086/449533}}</ref> Die bogenoemde sienings is almal egter filologies van aard. Ongeag of Homeros bestaan het of nie, en of die Homeriese tekste naby is aan die wat vandag bestaan, kan [[filologie]] nie op sy eie enige lig werp op die ooreenkomste tussen die Mukeense kultuur en die geografiese en materiële dekor van Homeros se wêreld nie. [[Argeologie]] steun egter die teorie dat heelwat gedetailleerde inligting oorleef het in die vorm van formules en stereotiepe stukke, wat kreatief gekombineer is deur die rapsodiste van latere eeue. 'n Aantal gekombineerde argeologiese en filologiese werke is al oor die onderwerp geskryf, soos Denys Page se "History and the Homeric Iliad" en Martin Nilsson se "The Mycenaean Origin of Greek Mythology." Die taalkundige Calvert Watkins gaan so ver as om 'n oorgeërfde [[Proto-Indo-Europese taal]]oorsprong te gaan soek vir sekere epitetons en die epiese gedig.<ref>{{cite book | first=Calvert | last=Watkins | title=How to Kill a Dragon: Aspects of Indo-European Poetics | location=New York; Oxford | publisher=Oxford University Press; Internet Archive | year=1995 | url=https://archive.org/stream/HowToKillCEragonAspectsOfIndo-EuropeanPoetics/Watkins1995_Indo_EuropeanPoetics#page/n3/mode/2up}}</ref> Indien hy reg is, kan die stereotipe temas en gedigte van rapsodiste heelwat ouer wees as die [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse oorlog]], wat in daardie geval slegs die nuutste geleentheid sou wees vir 'n epos. Dit is moeilik om Homeros voor te stel as 'n enkele skrywer van 'n versameling werke, aangesien dit vandag historiese gebeure beskryf wat meestal werklikheid was, behalwe vir die ooglopende [[mitologie]]. Homeriese studies is die tameletjie van [[filosofie]], want dit het nie 'n begin of einde nie. Maak nie saak wat as die eerste kwessie gekies word nie, dit lei onmiddellik na 'n verdere kwessie. Die versameling kwessies staan bekend as die [[Homeriese kwessie]]. == Lewe en legendes == === Die vitae Homeri, "Homeros se lewens" === [[Lêer:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|duimnael|''Homeros en sy gids,'' deur [[William-Adolphe Bouguereau]] (1825-1905), beeld Homeros uit op [[Berg Ida]], omring deur honde en gelei deur die bokwagter Glaukos (soos oorvertel in die Pseudo-Herodotos)]] Verskeie tradisies oorleef wat bewerings maak rakende Homeros se geboorteplek en agtergrond. [[Lucianus]] die satirikus beskryf hom, in sy ''[[Ware geskiedenis]]'', as 'n [[Babilonië]]r genaamd Tigranes wat die naam Homeros aanneem na hy as "gyselaar" ("homeros") geneem is deur die Grieke.<ref>Lucian, ''Verae Historiae'' 2.20, gesiteer en vertaal in {{harvnb|Graziosi|2002|p=127}}</ref> Wanneer Keiser [[Hadrianus]] die [[Orakel]] by [[Delphi]] oor Homeros uitvra, antwoord die [[Putia]] dat hy van [[Ithaka]] is – hy is die seun van Epikaste en [[Telemachos]] uit die ''[[Odussee]]''.<ref>{{cite book | first=Herbert W.| last=Parke | title=Greek Oracles | year=1967 | location=UK | publisher=Hutchinson Educational | pages=136–137 siteer die ''Certamen'', 12 | isbn=0-09-084111-5}}</ref> Hierdie stories verskyn in die verskeie "lewens van Homeros,"<ref>{{cite book | first=F. | last=Stoessl | chapter='Homeros' | title=Der Kleine Pauly: Lexikon der Antike in fünf Bänden: Bd. 2| publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag | location=München | year=1979 | page=1202}}</ref> en is sedert die Aleksandrynse era met die verloop van tyd saamgestel.<ref name=Kirk190>{{cite book|first=G.S.|last=Kirk|authorlink=Geoffrey Kirk|title=Homer and the Epic: A Shortened Version of the Songs of Homer|publisher=Cambridge University Press|year=1965|location=London|page=190|isbn=0-521-09356-2}}</ref> "Homeros se lewens" verwys dus na 'n versameling van langer fragmente oor die onderwerp, geskryf deur merendeels anonieme skrywers. Sommige van die fragmente is toegewys aan meer bekende skrywers. Thomas W. Allen versamel al die vitae in die 20ste eeu en kombineer dit tot 'n standaard verwysingswerk wat deel word van die ''Homeri Opera'', "Homeros se werke". Die eerste publikasie verskyn in 1912 deur [[Oxford University Press]].<ref>{{cite book | editor-first=Thomas W. | editor-last=Allen | title=Homeri Opera | location=Oxonii | publisher=Typographeo Clarendoniano | volume=Tomus V: Hymnos Cyclum Fragmenta Margiten Batrachomyomachiam Vitas Continens | year=1912 | language=Latyn en Oudgrieks}}</ref> Allen teken verskeie vitae op, wat uit verskillende bronne bymekaargemaak is: * ''Vita Herodotea'', ble. 192-218, beter bekend as die ''Pseudo-Herodotos'', moontlik omrede dit nie van Herodotos is nie * ''Certamen Homeri et Hesiodi'', ble. 225-238 met fragmente op ble. 218-221 * Die twee ''Plutarchi vitae'' (nou ''Pseudo-Plutarchus''), ble. 238-244 en ble. 244-245 onderskeidelik * Sekere vitae geïdentifiseer as IV (elders bekend as ''Vita Scorialenses'',<ref>Die naam beteken enige vita in 'n manuskrip by die Real Biblioteca del Monasterio de San Lorenzo de El Escorial, "Koninklike Biblioteek van die Klooster van Sint Lorenzo van Escorial," Koninklik aangesien dit in die koning se paleis is in El Escorial, naby [[Madrid]]. Die paleis was op 'n tyd 'n klooster.</ref>) ble. 245–246, V (''Vita Scorialensis II''), ble 247–250, VI (''Vita Romana'',<ref>So genoem aangesien die manuskrip in die Biblioteca Nazionale Centrale di Roma is, voorheen bekend as die Biblioteca Nazionale Centrale Vittorio Emanuele II.</ref>) ble. 250-253 en ten laaste VII, wat eintlik drie uittreksels is van Eustathius, ble. 253-254 en 255, John Tzetzes, ble. 254-255, en [[Suda]], ble. 256-268, nou bekend as Hesuchios van Milete. Nagy herorganiseer die lys in elf dele, Vita 1 tot Vita 10, met [[Plutarchus]] verdeel in 3a en 3b. Hy sluit bykomend Vita 11 in, uit die Chrestomatieë van Proclus, ble. 99-102.<ref>{{harvnb|Nagy|2010|p=29}}</ref> === Etimologie === Die oorsprong van die naam "Homeros" is onbekend, oënskynlik Grieks. Talle Griekse woorde is egter leenwoorde, benaderings of omskrywings van vreemde woorde. Dit het veral voorgekom by name uit die ooste waar daar kontak was met sprekers van tale uit die dele. [[Darius I van Persië|Darius]] is byvoorbeeld deur die Grieke, homself en die ander [[Oudpersies]]e sprekers, Dārayava(h)uš, "hou die goeie ferm vas" genoem. Die onttroonde koning van Thebe, [[Kadmos]], na bewering 'n Fenesiër, is moontlik as 'n Oosterling beskou vanweë die Hebreeuse/Fenisiese "qdm" – "die ooste". [[Priamos]] is waarskynlik afkomstig van die [[Luwies]]e "Priya-muwa-", wat "uitsonderlik braaf" beteken. Verskeie name besit 'n vreemde herkoms maar pas ook via Grieks binne ontlenings aan [[Proto-Indo-Europees]]. Min riglyne is beskikbaar om die taalkundige te ondersteun met die identifisering van die waarskynlikste oorsprong. Etimologieë vir die naam "Homeros" strek dus wyer as net die Grieke. Aan die een kant kon hy 'n vergriekste Fenisiese naam gehad het. West veronderstel 'n [[Fenisiese alfabet|Fenisiese]] prototipe van Homeros se naam as 'n patroniem (vadersnaam), Homeridae (manlike opvolger uit die geslag van Homeros), ''*benê ômerîm'' ("seuns van sprekers" – professionele storievertellers).<ref name="east_face_622">{{cite book | first=M.L. | last=West | title=The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth | publisher=Clarendon Press | location=Oxford | year=1997 | page=622}}</ref> In hierdie geval sal die vadersnaam dui op die gilde. In Grieks sal die "Homer" in Homeridae in die enkelvoudvorm moes wees, die veronderstelde enkele afstammeling van 'n stamgroep, wat 'n oorgeërfde ambag beoefen. Die hipotetiese Semitiese voorouers is egter in die meervoudsvorm. Waar "ben" vir een "vader" gebruik kan word kan die id- konstruksie nooit 'n meervoudige vader aandui nie. Aan die ander kant is Proto-Indo-Europese etimologieë beskikbaar. Die digter se naam is homofoon met die Griekse {{lang|grc|ὅμηρος}} (''hómēros''), "gyselaar" (of "borg").<ref>{{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do(%2Fmhros ὅμηρος]}}</ref> Die woord kom uit die Attiese dialek en was algemeen in gebruik. In Pseudo-Herodotos en [[Plutarchus]] se vitae besit die woord die ietwat obskure betekenis van "blind", wat weer geïnterpreteer word as "hy wat vergesel; hy wat gedwing word om te volg" met betrekking tot 'n gids.<ref>{{cite encyclopedia | first=P. | last=Chantraine | encyclopedia=Dictionnaire étymologique de la langue grecque | title=Homer | language=French | publisher=Klincksieck | location=Paris | year=1968 | volume=2 (3–4) | page=797}} Hierdie langgehuldigde siening is die een wat deur baie Griekse etimologiese woordeboeke oorgeneem is. Kyk ook die woordgeskiedenis van die naam Homeros in {{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aalphabetic+letter%3D*o%3Aentry+group%3D33%3Aentry%3D*%28%2Fomhros Ὅμηρος]}}</ref> Die woord se geografiese lokaliteit word verduidelik deur 'n veronderstelling dat dit meestal gebruik is in Eolië, aan die kus van Klein-Asië, die omgewing waar Homeros opgetree het, en dus tot die Eoliese dialek behoort.<ref>{{harvnb|Silk|1987|p=4}}. Silk veralgemeen dit na "Eoliessprekende gebiede," maar die enigste gebied in die Pseudo-Herodotos genoem is Kyme. Hy het egter volgens die bron oor die hele gebied opgetree en verskeie stede in die omgewing beweer dat hulle sy tuiste was.</ref> Die letter Eta klassifiseer die woord as Oos-Grieks, teenoor die Wes-Griekse Kretensiese vorm, wat 'n Alfa gebruik. Ionies en Atties is ook Oos-Griekse dialekte. Regdeur die Pseudo-Herodotos is {{lang|grc|ὅμηρος}} (''hómēros'') sinoniem met die standaard Griekse {{lang|grc|τυφλός}} (''tuphlós''), wat 'blind' beteken. Proclus se Chrestomathia sê spesifiek "die ''tuploi'' is deur die Eoliërs ''homeroi'' genoem".<ref>Allen bl. 99.</ref> Die uitbeelding van Homeros as 'n blinde sanger-digter in bestaande literatuur begin met die laaste vers in die [[Delos|Deliese]] ''Lofsang aan Apollo'', die derde [[Homeriese lofsange|Homeriese Lofsang]].<ref>Homeric Hymns 3:172–3</ref> Dit is later deur [[Thukydides]] aangehaal ter ondersteuning van die standpunt.<ref>Thukydides, ''Die Peloponnesiese oorlog'' 3:104</ref> Die skrywer van die lofsang beweer dat hy 'n blinde sanger-digter vanaf Chios is. Verder aanvaar kenners ook al vir 'n geruime tyd dat 'n gedeelte uit die ''Odussee'' selfverwysend is<ref>{{harvnb|Graziosi|2002|p=133}}</ref> waar 'n blinde sanger-digter, [[Demodokos]], in die Faiakiese koning se hof verhale van Troje oorvertel aan 'n gestrande [[Odusseus]].<ref>Odussee, 8:64ff.</ref> Ten spyte van die aandrang uit oorgeblewe bronne dat Homeros blind was, is daar verskeie ernstige besware teen die teorie. Van die vitae meen dat hy nie blind was nie. As hy nie kon skryf nie, was hy ongeletterd en nie in staat om werke saam te stel nie. 'n Lang gedig sal buite die bestek van menslike geheue wees sonder geskrewe wenke. Verder is die beelde in die gedig baie grafies en 'n blinde man sou nooit die tonele uit die beelde kon ervaar het nie. Antwoorde bestaan wel op die besware.<ref>{{cite journal | first=Alexander | last=Beecroft | title=Blindness and Literacy in the Lives of Homer | journal=Classical Quarterly | volume=61.1 | pages=1–18 | year=2011 | doi=10.1017/S0009838810000352 | url=http://www.academia.edu/647687/BLINDNESS_AND_LITERACY_IN_THE_LIVES_OF_HOMER}}</ref> Die voorbeeld van die blinde John Milton, wat ''Paradise Lost'' gedikteer en saamgestel het, toon dat 'n blinde mens 'n heldedig kan skep. Albert B. Lord se ''The Singer of Tales'', wat handel oor moderne rapsodiste wat eposse sing, bewys dat eposse op daardie skaal spontaan, in moderne tye, saamgestel is uit gememoriseerde elemente. Die kwessie rakende geskrewe wenke kan verklaar word as aangeneem word dat Homeros later in sy lewe blind geword het, wat ook die Pseudo-Herodotos se uitgangspunt is. Hiervolgens begin Homeros, na hy sy sig verloor het, 'n loopbaan as 'n swerwende [[rapsodis]] of impromptu digter by openbare sametrekke. Hy neem na bewering, aan die begin of vroeg in sy nuwe loopbaan, die verhoognaam "die blinde man" aan, wat hom in die kategorie plaas van blinde profete wat met geïnspireerde innerlike visie sien, en so 'n mate van goddelike glorie aan die optrede verleen. Die vitae bly egter uiteenlopend oor die betekenis van die naam. Nog 'n verklaring is dat dit verdeel kan word in Hom-eros, met 'Hom' van die Griekse 'homou' ("saam"),<ref>{{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aalphabetic+letter%3D*o%3Aentry+group%3D41%3Aentry%3Do%28mou%3D ὁμοῦ]}}</ref> en die tweede –ar- in 'arariskein' ("bring bymekaar"),<ref>{{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aalphabetic+letter%3D*a%3Aentry+group%3D295%3Aentry%3Da%29rari%2Fskw ἀραρίσκω]}}</ref> met die Eta in -eros uit Oos-Grieks. Dit kan moontlik die betekenis dra van die saambring van die blinde man en sy gids. Gregoray Nagy maak gebruik van die frase, phone homereusai, "pas [die lied] by die stem" uit Hesiodos, moontlik 'n tydgenoot van Homeros. Dit sal aan "Homeros" die betekenis gee van "hy wat [die lied] byeenvoeg".<ref>{{harvnb|Nagy|1979|pp=296–300}}</ref> Indien die naam oorweeg word as 'n kategorie of klassifikasie, laat dit die moontlikheid bestaan dat enige rapsodis daaronder kon klassifiseer, en daar dus geen biografiese oorspronklike naam Homeros bestaan het nie. West sê dat 'n moontlikheid bestaan waar Homeros nie die naam van 'n historiese Griekse digter was nie, maar eerder die verbeelde stamvader van die Homeridai. Name van gildes met agtervoegsels –idai en –adai is nie normaalweg gegrond op die naam van 'n geskiedkundige persoon nie.<ref name="east_face_622"/> === Kulturele agtergrond === [[Lêer:Af Western Asia Minor Greek Colonization af.svg|duimnael|links|Antieke Griekse kus van Anatolië]] William Ihne kon, na die bestudering van die bronne, 19 plekke uit die oudheid identifiseer wat Homeros as burger beskou het, selfs Athene. Die aanspraak word gemaak omdat Smirna, wat Homeros as boorling beskou, 'n kolonie van Athene was. Die rede vir die veelvuldige aansprake is die gevolg van onderlinge burgerlike wedywering om hierdie eer.<ref>{{harvnb|Smith|1876|loc=Homerus}}</ref> Ihne kies Smirna omrede sommige van die vitae die woord "Homeros" as Eolies identifiseer en die stad 'n Eoliese geskiedenis het. Met die keuse word voorkeur gegee aan die langste, mees gedetailleerde vita, die Pseudo-Herodotos, een van die bronne wat Smirna as oorspronklik Eolies eien. Die Eoliërs is een van die drie vernaamste etniese groepe uit antieke Griekeland. Die [[Ioniërs]] en [[Doriërs]] is die ander twee. Eoliërs is grotendeels afkomstig uit Tessalië maar het ook vroeër, na die Trojaanse oorlog, Beotië as tuiste gehad. Die okkupasie geskied in die selfde tyd as die besetting van [[Peloponnesos]] deur die Doriërs. Eoliërs het 'n eie Oos-Griekse dialek gepraat. Hesiodos is as Beotiër deel van hierdie groep. Dit kom duidelik na vore in sy werke met die Eoliese gedeeltes wat van toepassing is op Homeros se naam. Die Eoliërs koloniseer die noordwestelike kus van Klein-Asië en doop hulle gebiede [[Eolië]] en Lesbos.<ref>{{harvnb|Smith|1876|loc=Aeolis}}</ref> Die nedersettings daar was reeds deur afstammelinge uit die Trojaanse oorlog bewoon en volgens Pseudo-Herodotos is die oorlewering en geskiedenis deur die Eoliërs lewendig gehou. Eolië het gestrek vanaf die kus teenoor Lesbos tot by [[Smirna]] op die rand van [[Ionië]]. Die Eoliese bond, Smirna ingesluit, het uit 12 stede bestaan terwyl die [[Ioniese bond]] in die suide gelê het, ook met 12 stede. In ongeveer 688 v.C. word Smirna deur die [[Kolofon]]e oorgeneem na hulle blykbaar vertoef het vir 'n fees. Smirna word gevolglik 'n Ioniese kolonie.<ref>{{harvnb|Smith|1876|loc=Smyrna}}</ref> Die twee bonde se politieke relevansie kom tot 'n einde met die uitgang van die 5de eeu v.C. Dit volg op die aansluiting of geforseerde aansluiting van die stede rondom die [[Egeïese See|Egeïese see]] tot die [[Deliese bond]] – 'n Koine groepering onder Atheense leierskap. Elke stad moes manskappe, skepe of geld bydrae tot 'n gesamentlike weermag. Die besonderhede en gesamentlike gebeure is die onderwerp van [[Thukydides]] se ''Geskiedenis van die Peloponnesiese oorlog''. Inskripsies uit daardie tyd lewer 'n basis vir die bestudering van die Eoliese taal. Hiervolgens kan Buck drie dialekte onderskei, Tessalies, Beoties en Lesbies.<ref>{{harvnb|Buck|1928|pp=147–156}}</ref> Die Ioniese stede in Klein-Asië het 'n Ioniese dialek gepraat. In die grensgebiede tussen Ionië en Eolië het die dialekte mekaar verdring en 'n Ionies-Eoliese mengsel tot gevolg gehad, soortgelyk aan die in die Homeriese gedigte.<ref>{{cite book | first=Lesley | last=Beaumont | chapter=Smyrna | editor-first=Nigel | editor-last=Wilson | title= Encyclopedia of Ancient Greece | year=2013 | location=New York | publisher=Routledge}}</ref> [[Chios]] was byvoorbeeld altyd lid van die Ioniese bond<ref>{{harvnb|Smith|1876|loc=Chios}}</ref> en tog bevat die dialek daar 'n paar aspekte wat van Eoliese oorsprong is.<ref>{{harvnb|Buck|1928|p=143}}</ref> Die selfde soort vermenging het nie op die Ionies-Doriese grens in die suidwestelike Anatolië voorgekom nie. Weens die feit dat Lesbies met die verloop van tyd meer Ioniese aspekte in digkuns bygekry het, betoog Janko vir 'n noordwaartse uitbreiding van die Ioniese dialek en populasie ten koste van die Eoliërs.<ref>{{harvnb|Janko|1982|p=178}}</ref> Eolies het geleidelik met Ionies saamgesmelt. Na die 5de eeu v.C. het beide egter begin saamsmelt met die nou wydverspreide susterdialek van Ionies genaamd [[Atties]], asook Koine, wat in die Hellenistiese era daaruit ontwikkel. Atties maak sy verskyning in Ioniese werke in die 4de eeu v.C. en vervang Ionies teen ongeveer 100 v.C. Die nuwe koninkryk van [[Pergamum]] verkry in 281 v.C. die Eoliese kus van Anatolië en verdeel die Lesbiese dialek sodoende in twee. Lesbies verdwyn teen die 3de eeu v.C. uit die koninkryk maar leef tot die 1e eeu n.C. buite die koninkryk voort as die laaste Eoliese dialek.<ref>{{cite book | first=Robert | last=Browning | title=Medieval & Modern Greek | location=Cambridge | publisher=University of Cambridge | edition=2nd | year=1983 | page=51}}</ref> G.S Kirk is ietwat skepties oor die biografiese inligting in die vitae, hy gee egter beperkte krediet aan sekere van die omstandighede. Daarin word redelik gereeld genoem dat Homeros in die [[Ionië|Ioniese]] streek van Klein-Asië, in [[Smirna]] of op die eiland [[Chios]], gebore is en op die [[Kuklade|Kukladiese]] eiland [[Ios]] gesterf het.<ref name=Kirk190/> Die gebiede was op daardie tydstip Eolies of ten minste gedeeltelik Eolies. Smirna is toe nog nie deur die Ioniërs oorgeneem nie. Chios is bewoon deur pre-Hellenistiese stamgenote uit Tessalië met 'n onbekende taal, wat Eolies kon wees. Die band met Chios dateer ten minste terug tot met [[Semonides]] van [[Amorgos]], wat die gedeelte uit die ''Ilias'' 6.146 aanhaal as deur "die man van Chios".<ref>{{cite book | author=Semonides | chapter=Fragment 19 | edition=2nd | editor-first=Martin L. | editor-last=West | title=Iambi et Elegi Graeci ante Alexandrum cantati | location=Oxford | publisher=Clarendon Press | year=1989}}</ref> ʼn Eponieme sanger-digters[[gilde]] bekend as die [[Homeridae]] (Homeros se seuns)<ref>Gilbert Murray, ''The Rise of the Greek Epic'', bl. 307</ref> was ook daar doenig en kan hul herkoms terug neem na 'n voorganger met die naam. Op Ios was sekere Eoliese woorde in gebruik, onder andere Homêreôn, een van die Iosiese maande.<ref>{{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D*(omhrew%2Fn Ὁμηρεών]}}</ref> Daar word gesinspeel op die verband met Smirna deur die oorspronklike naam wat in verskillende vitae aan hom gegee is: Melesigenes, "gebore uit die Melesrivier", 'n rivier wat deur die stad vloei. Die gedigte lewer ook bewyse op van 'n familiariteit met die natuurlike omgewing en plekname van [[Klein-Asië]];<ref>{{cite book | first=John Adams | last=Scott | title=The Unity of Homer | year=1965 | location=New York | publisher=Biblio & Tanner Publications | pages=4–8}}</ref> Homeros verwys byvoorbeeld na weilandvoëls by die mond van die [[Kaystrosrivier]],<ref>''[[Ilias]]'' 2.459–63</ref> 'n storm in die [[Ikaros|Ikariese see]]<ref>''Ilias'' 2.144–6</ref> en noem dat vroue in [[Lidië]] en [[Karië]] ivoor met skarlaken bevlek.<ref>''Iliad'' 4.142</ref> Hy moes ook oor geografiese kennis van die hele Mukeense Griekeland beskik het soos bewys is deur die ontdekking van meeste van die plekke. [[Wilhelm Dörpfeld]], die klassieke argeoloog,<ref>''"Troja und Ilion"'' en ''"Alt-Ithaka: Ein Beitrag zur Homer-Frage, Studien und Ausgrabungen aus der insel Leukas-Ithaka"''</ref> stel voor dat Homeros meeste van die plekke wat hy in sy heldedigte beskryf, soos [[Mukene]] en [[Troje]], besoek het. Volgens [[Diodorus Siculus]] het Homeros selfs [[Egipte]] besoek.<ref>The Historical Library of Diodorus Siculus, Boek I, hoofstuk VI.</ref> === Biografie === [[Lêer:Chios NASA satellite image.jpg|duimnael|Chios]] Sommige vitae, byvoorbeeld Thamyris<ref>''[[Ilias]]'', 2.595</ref> en [[Hesiodos]], beeld Homeros uit as 'n swerwende minstreel wat tot sover as [[Chalkis]] gereis het om op te tree by die begrafnisspele van [[Amphidamas]].<ref>Hesiodos, ''Werke en dae'', 654–5; {{cite book | first=Martin P. | last=Nilsson | authorlink=Martin P. Nilsson | title=Homer & Mycenae | location=Philadelphia | publisher=University of Pennsylvania Press | year=1972 | pages=207ff.}}</ref> Verder word 'n beeld geskep van 'n blinde [[bedelary|bedelende]] sanger wat hom met gewone mense soos skoenmakers, vissers, pottebakkers, seemanne en bejaardes in die bymekaarkomplekke van hawedorpe opgehou het.<ref>{{cite book | first=Joachim | last=Latacz | title=Homer: His Art and His World | first2=James P., tr. | last2=Holoka | publisher=University of Michigan Press | location=Ann Arbor | year=1996 | page=29}}</ref> Die gedigte lewer egter bewyse op van sangers in die howe van die adelstand, wat 'n sterk aristokratiese ondertoon tot gevolg het. Die afwesigheid van enige vername nie-adellike protagoniste versterk die tema. Dit kom ook na vore in gevalle soos die afranseling van die nie-adellike [[Tersites]] deur koning [[Odusseus]] oor hy durf waag het om sy meerderes te kritiseer. Die kwessies laat geleerdes verdeeld oor tot watter kategorie, indien enige, die hofsanger of swerwende minstreel, die historiese "Homeros", behoort.<ref>{{harvnb|Graziosi|2002|p=134}}</ref> Meeste van die 12 vitae is nie werklik gemoeid met historiese egtheid nie en lewer uiteenlopende stories oor Homeros se oorsprong, meeste daarvan deels in misterie gehul ook. Homeros word in sekere gevalle byvoorbeeld beskryf as die seun van die Melesrivier en 'n nimf. Pseudo-Plutarchus steun egter minder op mitologie en stel 'n alternatiewe stamboom voor waarvolgens Homeros en Hesiodos neefs is. Die enigste weergawe wat aanneem dat Homeros 'n werklike persoon was in 'n bestaande natuurlike omgewing, sonder om mitologie te betrek, is die effens langdradige Pseudo-Herodotos. In die vitae word Cleanax van [[Argos]], 'n kolonis van [[Kyme]], voogskap gegee oor 'n wees gelate Chretheis. Sy was die dogter van afgestorwe vriende en medekoloniste. Hy stuur haar later uit skaamte, weens 'n buite egtelike swangerskap, na die nuwe kolonie van Smirna sodat sy vriend Ismenias van Beotië na haar kan omsien. Tydens die bywoning van 'n fees op die oewer van die Melesrivier skenk sy onverwags geboorte aan 'n seun, wat sy Melesi-genes doop, "riviergeborene". Hierna verlaat sy die sorg van Ismenias en word as enkelmoeder 'n trekarbeider. In die tyd kry sy werk by Phemius, 'n skoolhoof, om wol te verwerk wat hy by studente as betaling ontvang. Hulle ontwikkel 'n verhouding en hy oortuig haar om by hom te bly (syn-oikein) met die belofte dat hy die kind as sy eie seun sal aanneem, ondersteun en opvoed. Melisigenes blyk begaafd en baie suksesvol op skool te wees. Met sy ouers se dood jare later erf hy die skool en laat sy huis se deure gasvry oop vir reisende handelaars. Een van die handelaars, Mentes, oortuig hom om die skool te verkoop en as seeman op sy skip te kom werk. Volgens oorlewering verwyl hy sy tyd in die hawens met navorsing en die maak van aantekeninge. Na hy 'n oogsiekte ontwikkel word hy in Itaka by 'n vriend van die kaptein gelos vir behandeling en om aan te sterk. Hy gebruik dié tyd om die storie van Odusseus na te vors. Hy herstel mettertyd maar beleef later 'n terugslag, wat hom permanent blind laat. [[Lêer:Izmir turkey.jpg|duimnael|links|Izmir (Smirna)]] Met sy aftrede op Smirna besluit die nou blinde Melisigenes op 'n loopbaan as resiteerder van poësie. Sy hulpbronne raak algaande uitgeput en hy gaan op reis op soek na beter geleenthede. In Neonteichus, 'n kolonie van Kyme, vertoef hy voor 'n skoenwinkel om te bedel deur gedeeltes in [[Daktilus (poësie)|daktiliese]] [[heksameter]] saam te voeg en voor te dra. So begin 'n gewoonte waarmee hy die res van sy lewe sal volhou. Hy gebruik poësie om oor gewone sake te kommunikeer en sodoende sy vaardigheid bekend te stel. Die skoenmaker, Tychius, open sy deure vir hom en laat hom toe om in sy winkel te resiteer. Hy word vir 'n tyd lank 'n trekpleister in Neontychus maar kom nie werklik op die been nie en keer terug na Kyme. Met sy terugtog word hy in Larissa betaal om 'n epitaaf te skryf vir Midas, die afgestorwe koning van Frigië, se graf. Terug in Kyme gaan hy voort met die voordrag van sy poësie in salonne. Hy word so suksesvol dat hy die sittende stadsraad vra vir geldelike ondersteuning met die byvoordeel dat hy die stad beroemd sal maak. Een van die raadslede argumenteer dat as hulle homeroi, “blinde mans”, ondersteun, hulle binnekort met 'n menigte van hulle in Kyme te make sal hê. Die voorstel word afgeskiet en hy vertrek kort daarna gefrustreerd na die Ioniese stad [[Fokaia]]. Daar word hy bekend en kry die naam Homeros, "die blinde man". Hoewel hy 'n gereelde gesig raak in Fokaia se salonne blyk sukses hom te ontwyk. Hy gaan 'n ooreenkoms aan met ene Thestorides dat dié hom sal onderhou in ruil vir die outeurskap van sy werke. Thestorides skryf al die werke neer soos dit mondelings deur Homeros geskep word. Na 'n wyle verbreek Thestorides die ooreenkoms en vertrek onder dekmantel na Chios waar hy 'n skool oprig en Homeros se gedigte onder 'n ander naam voordra. Homeros ontvang woord hiervan maar sy poging om na Chios te reis word deur vissermanne van die hand gewys. Hy kry egter 'n geleentheid saam met houtkappers, wat hom na die strand van Eritrië neem. Daar kry hy 'n verdere geleentheid saam met ander vissermanne na 'n onbekende strand. Die onbekende strand blyk toe Troas naby die berg Ida te wees. Homeros word deur 'n trop honde aangeval na hy agter die klank van bokke aanloop en word deur die bokwagter Glaukos gered. Na hy die nag die bokwagter met gedigte trakteer langs die kampvuur word hy die volgende oggend aan sy meester voorgestel. Glaukos se meester stel hom aan as huisonderwyser vir sy kinders. Hier bereik hy vir die eerste keer sukses en dig meeste van sy poësie. Thestorides laat staan sy skool in Chios na hy te hore kom van Homeros se sukses, waarna Homeros die see weer oorsteek terug na die eiland. Daar begin Homeros 'n nuwe skool, floreer, trou, kry twee dogters en skryf die ''Ilias'' en ''Odussee''. Op 'n toer na die Griekse vasteland vertoef hy in Samos vir die feeste aldaar. Op pad na Athene in die lente word sy skip van koers af gewaai tot in Ios. Wagtende op gunstige winde word hy siek en sterf. Die skrywer van die vitae gaan hierna verder en beweer dat Homeros Eolies was en nie Ionies nie. Sy geboortedatum word aangegee as 622 jaar voor Xerxes. Die bewering, indien waar, sal Homeros se skryfwerk onwaarskynlik maak indien dit in die Griekse alfabet gedoen is. == Werke aan Homeros toegeskryf == Deur 'n werk aan iemand toe te skryf is nie dieselfde as om die outeurskap van 'n werk te bevestig nie. Die verskil is dat 'n mate van twyfel bestaan. Die Grieke van die 6de en vroeg 5de eeu v.C. het onder die werke van "Homeros" verstaan dat dit die totale versameling van [[epos|heldetradisie]] behels, soos beliggaam in die [[heksameter]]vers.<ref>{{harvnb|Murray|1960|p=93}}</ref> Die totale [[Epiese Siklus]] is daarby ingesluit. Die genre sluit verder gedigte in oor die [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse oorlog]], soos die ''Ilias Mikra'' (''Klein Illias''), die ''Nostoi'' (''Terugkomste van die Grieke''), die ''Kypria'' en ''Epigonoi'' (''Nasate'') asook die [[Thebe, Griekeland|Thebiese]] gedigte oor [[Oidipus]] en sy seuns. Ander werke, soos die versameling ''Homeriese lofliedere'', die komiese mini-epos ''[[Batrachomyomachia]]'' (''Die oorlog tussen paddas en muise'') en die ''Margites'' (''Die Gek'') word ook aan hom toegeskryf hoewel dit deesdae as onwaarskynlik gereken word. Twee ander gedigte, die ''Gevangeneming van Oechalia'' en die ''Phocais'' is ook aanvanklik aan Homeros toegeskryf. Die identiteite van die outeurs van dié onderskeie werke blyk egter selfs meer problematies te wees as die outeurskap van die twee groot eposse. === Eposse === [[Herodotos]] benoem beide die ''Ilias'' en ''Odussee'' as werke deur Homeros.<ref>11.116.</ref> Hy haal gedeeltes aan uit die twee eposse wat identies is aan hedendaagse weergawes. Die gedeelte wat uit die ''Ilias'' aangehaal word meld dat Paris in Sidon verpoos het voor hy Helene na Troje geneem het. Die feit dat die ''Kypria'' noem dat Paris van Sparta direk na Troje toe is laat Herodotos die gevolgtrekking maak dat dit nie deur Homeros geskryf is nie en laat sodoende die twyfel ontstaan. In ''[[Werke en dae]]'' noem Herodotos dat Homeros na [[Euboia]] is om deel te neem aan die spele in [[Chalkis]], wat aangebied is deur die seuns van Amphidamas.<ref>Reëls 646-662.</ref> Hy wen met 'n himne en dra sy prys op aan die [[Muse]]s van [[Berg Helikon]] waar hy met sy poësie begin het. Een van die vitae, die "Certamen", neem die tema verder. Dit meld dat Homeros en Hesiodos tydgenote is. Albei het die begrafnisspele van Amphidamas bygewoon, wat deur sy seun Ganyctor gereël is, en albei het aan die wedstryd van sophia, "vernuf", deelgeneem. In die wedstryd word van 'n deelnemer verwag om 'n vraag aan die teenstaander te vra en dié moet in gedig antwoord. Die beoordelaar kon nie tot 'n wenner besluit nie en laat elkeen uit hul eie gedigte voordra. Hesiodos resiteer uit ''Werke en dae'' en Homeros uit die ''Ilias''. Siende dat die ''Werke en dae'' hierdie spele en sy deelname daarin beskryf, is dié storie hoogs onwaarskynlik. Hesiodos tree as oorwinnaar uit die stryd aangesien sy gedig oor vrede handel en Homeros sʼn oor oorlog. Na die wedstryd sit Homeros sy digkuns, resitering en omswerwinge voort. Die ''Certamen'' maak melding van die ''[[Tebaïs]]'' en haal die eerste reël daaruit aan. Dit verskil nie wesenlik van die eerste reël in die ''Ilias'' soos dit tans daar uit sien nie en bevat 7&nbsp;000 reëls. Die [[Epigoni]] bestaan uit 'n ooreenstemmende eerste reël met insgelyk 7&nbsp;000 reëls in totaal. Die ''Certamen'' wys op die toeskrywing aan Homeros met "sommige sê ..." Homeros skryf vervolgens die epitaaf vir Midas se grafsteen, met 'n silwer bak as betaling, en daarna die ''Odussee'' in 12&nbsp;000 reëls – teenoor die 12&nbsp;110 van die hedendaagse weergawe. Die ''Ilias'' is alreeds op daardie stadium deur hom neergepen in 15&nbsp;500 reëls (die hedendaagse weergawe is 15&nbsp;693). Net die drie eposse op hul eie bestaan uit 34&nbsp;500 reëls sonder enige verwysing na die res van die enorme Epiese siklus. Hierna vertrek hy na Athene en [[Argos]], waar hy reëls 559-568 van die 2de boek uit die ''Ilias'' voordra met die byvoeging van nog twee wat nie in die hedendaagse weergawe verskyn nie. Hy vertrek daarna na [[Delos]] waar hy die ''Lofsang aan Apollo'' voordra en verkry burgerskap tot die Ioniese state. Ten laaste vertrek hy na [[Ios]] waar hy op klei gly en 'n noodlottig val. === Ilias === {{Hoofartikel|Ilias}} [[Lêer:Homeric Greece af.svg|duimnael|links|Griekeland volgens die ''[[Ilias]]'']] [[Lêer:Beginning Iliad.svg|duimnael|Die sewe beginverse van Homeros se ''Ilias'']] Die ''Ilias'' (so genoem na die ander naam vir Troje, Ilion) beskryf 'n kort episode uit die stryd. Die voorgeskiedenis van die episode word slegs terloops aangeraak: die ontvoering van [[Helena]], die dogter van [[Leda]] en [[Zeus]], wat met koning [[Menelaüs]] van [[Sparta]] getroud was, deur [[Paris]], die seun van koning [[Priamus]] van Troje; die veldtog om Helena te bevry onder leiding van [[Agamemnon]] en die gebeurtenisse tydens die eerste ses jaar van die beleg. Die eintlike tema van die ''Ilias'' is die wrok wat [[Achilles]] jeens die Griekse leier [[Agamemnon]] koester, wat spruit uit 'n rusie oor 'n slavin wat hulle buitgemaak het. Achilles onttrek hom as gevolg hiervan uit die stryd, wat rampspoedige gevolge vir die Grieke tot gevolg het. Die dood van Achilles se wapenmakker [[Patroklos]] bring mee dat Achilles weer tot die stryd toetree om hom te wreek op die held [[Hektor]]. Die laaste episode handel oor Hektor se uitvaart. Die storie van die dood van Achilles toe hy getref word in die spreekwoordelike Achilleshiel en die inval van Troje deur van die [[Trojaanse perd]] gebruik te maak, kom nie in die ''Ilias'' voor nie. === Odussee === {{Hoofartikel|Odussee}} [[Lêer:Beginning Odyssey.svg|duimnael|Die nege beginverse van Homeros se ''Odussee'']] Die 24 boeke van die ''Odussee'' (afgelei vanaf die naam [[Odusseus]] van 'n Griekse koning van die eiland [[Ithaka]]) is 'n [[raamvertelling]], waarin die verhaal vertel word van die tien jaar se terugreis deur Odusseus. Die kader vorm die vertelling van die terugkeer van die held vanaf die eiland van die [[nimf]], [[Kalipso]], Odusseus se verblyf aan die paleis van die Faiake en sy uiteindelike tuiskoms in sy koninkryk Ithaka. Daar reken hy af met die etlike hofmakers van sy vrou [[Penelope]], wat getrou op hom gewag het. === Epiese siklus === Die term "[[Epiese siklus]]" (''Epikos Kuklos'') verwys na 'n reeks van 10 gedigte deur verskillende skrywers neergepen, wat die Griekse mitologie in sy geheel dek. Die bedoeling is om 'n onderling verbinde reeks van stories weer te gee. Temas vir [[Griekse drama]]s is ook hieruit gekies. Die naam verskyn in die ''Chrestomathia'' van Eutychios Proklos, 'n samevatting van Griekse literatuur. Dit is verder slegs bekend deur verkorte fragmente wat deur [[Photios I van Konstantinopel]] geskryf is maar geen etimologie word verskaf nie. Evelyn White veronderstel dat hulle in die tyd van die ''Ilias'' en ''Odussee'' geskryf is en 'n duidelik nabootsende struktuur het.<ref name="Evelyn-White 1914 xxx">{{harvnb|Evelyn-White|1914|p=xxx}}</ref> Volgens dié siening sou Homeros nie nodig gehad het om meer as die ''Ilias'', of die ''Ilias'' en ''Odussee'', te skryf nie. Die Homeridae word verantwoordelik gehou vir die orige. Die eenheid in tema en struktuur spruit voort uit die noue band tussen die skrywers in die gilde. Proclus stem nie saam met die outeurskappe van die "Certamen" nie. Hy verskaf wel die name van ander skrywers, waar hulle beskikbaar is, in sy bronne. Die tien eposse, waarvan slegs verkorte weergawes van Proclus se samevattings en verspreide fragmente van ander skrywers nog bestaan, is as volg: * Eerste en oudste is die ''[[Titaan (mitologie)|Titane]]stryd'' (''[[Titanestryd|Titanomachie]]''), agt fragmente hiervan is volgens oorlewering deur of Eumelus van [[Korinthe]], 760-740 v.C., of [[Arctinus van Melete]], 776 v.C.<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=481–482}}</ref> * Die Tebise siklus bestaan uit drie eposse:<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|p=xxix}}</ref> ** ''Oedipus se storie'' (''Oedipodeia''), 6&nbsp;600 reëls deur [[Kinaithon]] 764 v.C.<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=484–485}}</ref> ** ''Tebaïs'', toegeskryf aan Homeros<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=485–487}}</ref> ** ''Epigonoi'', toegeskryf aan Homeros<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=486–489}}</ref> * Die Trojaanse siklus bestaan uit die ''Illias'', ''Odussee'' en ses ander eposse:<ref name="Evelyn-White 1914 xxx"/> ** Die ''Kypria'' bestaande uit 11 boeke en toegeskryf aan of Homeros, of 'n jonger tydgenoot genaamd Stasinos, of ene Hegesias<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=489–507}}</ref> ** '' Aithiopis'', bestaande uit 5 boeke en volgend op die ''Ilias'', wat op sy beurt weer volg op die ''Kypria''<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=506–509}}</ref> ** ''Ilias Mikra'' (''Klein Ilias''), met 5 boeke, deur Lesches van [[Mutilene]] – 660 v.C.<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=508–519}}</ref> ** ''Iliou persis'' (''Ilium se verwoesting'') deur Arctinos<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=520–525}}</ref> ** ''Nostoi'' (''Terugkomste'') deur Agias van [[Troizin]] – 740 v.C.<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=524–529}}</ref> ** ''Telegoneia'' deur Eugamon van Sirene – 567 v.C.<ref>{{harvnb|Evelyn-White|1914|pp=530–532}}</ref> == Identiteit en outeurskap == {{Sienook|Homeriese kwessie}} [[Lêer:Homer by Philippe-Laurent Roland (Louvre 2004 134 cor).jpg|duimnael|upright|Standbeeld van Homeros, Philippe-Laurent Roland]] Die idee dat Homeros slegs vir die twee uitsonderlike eposse, die ''[[Ilias]]'' en die ''[[Odussee]]'', verantwoordelik was, is nie oor saamgestem tot 350 v.C. nie.<ref>{{citation|author=Gilbert Murray |title=The Rise of the Greek Epic |edition=4 |year=1934 |publisher=Oxford University Press |page=299}}</ref> Hoewel heelwat geleerdes dit onwaarskynlik vind dat die onderskeie eposse deur dieselfde persoon geskryf is,<ref>Gregory Nagy: "Homer the Preclassic", ''passim''</ref> argumenteer ander<ref>{{citation|author=W. B. Stanford |title=The Ulysses Theme |publisher=Ann Arbor Paperbacks |year=1968}}</ref> dat die stilistiese ooreenkomste tussen die twee te sterk is om 'n teorie van veelvuldige outeurskap te ondersteun. Een van die standpunte wat die verskille tussen die twee eposse probeer oorbrug, beweer dat die ''Ilias'' geskryf is deur Homeros as jong volwassene terwyl die ''Odussee'' deur hom geskryf is as ou man. Meeste geleerdes is dit eens dat die ''Ilias'' en ''Odussee'' as ouer materiaal rondom die begin van die 8ste eeu v.C. deur 'n proses van standaardisering en verfyning gegaan het. Dit blyk dat die [[Athene|Atheense]] [[tiran]], [[Hippargos (seun van Pisistratus)|Hippargos]] 'n groot aandeel in die standaardisering gehad het met sy hervorming van die voordrag van Homeriese digkuns tydens die Panathenaia. Verskeie [[Die Klassici|klassici]] stem saam dat hierdie hervorming die lewering van 'n [[kanon (teks)|kanonieke]] geskrewe teks tot gevolg gehad het. 'n Paar akademici ondersteun nog die idee dat Homeros 'n werklike persoon was. Aangesien niks bekend is oor Homeros se lewe nie word algemeen gegrap dat die gedigte "nie deur Homeros geskryf is nie, maar deur 'n ander man met dieselfde naam."<ref>{{citation|title=History of Psychology: A Sketch and an Interpretation |url= http://psychclassics.yorku.ca/Baldwin/History/preface.htm#f4 |author=James Mark Baldwin |volume=1 |year=1913}}</ref> <ref>{{citation |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/literarystudies/LiteraryBlunders/chap7.html |title=Schoolboys' Blunders |author=Henry Wheatley |access-date=15 Desember 2014 |archivedate=25 Februarie 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070225153904/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/literarystudies/LiteraryBlunders/chap7.html }}</ref> [[Samuel Butler (romanskrywer)|Samuel Butler]] redeneer, gebaseer op literêre waarnemings, dat 'n jong Siciliaanse vrou die ''Odussee'' geskryf het,<ref>{{citation|author=Butler, Samuel |year=1897 |title=The authoress of the Odyssey : where and when she wrote, who she was, the use she made of the Iliad, and how the poem grew under her hands |location=London |publisher=Longmans, Green}}</ref> 'n idee wat verder geneem word deur [[Robert Graves]] in sy roman ''Homer's Daughter'' en Andrew Dalby in ''Rediscovering Homer''.<ref>{{citation |url=http://chs.harvard.edu/CHS/article/display/1313 |author=Mary Ebbott |title=Butler's Authoress of the Odyssey: gendered readings of Homer, then and now |journal=Classics@ |issue=3 |access-date=15 Desember 2014 |archivedate=19 Junie 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160619131331/http://chs.harvard.edu/CHS/article/display/1313 }}</ref> Onafhanklik van die vraag oor enkele outeurskap, bestaan die amper universele eensgesindheid, na die werk van [[Milman Parry]],<ref name =Parry>{{citation|editor=Adam Parry |title=The Making of Homeric Verse: The Collected Papers of Milman Parry |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1987}}</ref> dat die Homeriese gedigte afhanklik is van 'n [[mondelinge tradisie]]. Dit is 'n geslagte-oue tegniek wat die gesamentlike nalatenskap was van baie sanger-digters (''aoidoi''). 'n Analise van die struktuur en woordeskat van die ''Ilias'' en ''Odussee'' toon dat die gedigte heelwat metodiese frases bevat wat tipies is van onvoorbereide epiese tradisies; selfs volledige strofes word met tye herhaal. Parry en sy student, [[Albert Lord]], toon aan dat die soort uitvoerige mondelinge tradisie, vreemd in hedendaagse literêre kulture, tipies is van [[epos|epiese digkuns]] in 'n oorheersend kulturele milieu. Die klem val hier op "mondelings" en "tradisioneel". Parry skop af met "tradisioneel": die herhalende gedeeltes taal wat volgens hom oorgedra is aan die sanger-digter, vanaf sy voorgangers, en handig te pas gekom het met komposisie. Parry noem die herhalende gedeeltes "formules". Presies wanneer die gedigte 'n vaste struktuur begin aanneem, is oop vir debat. Die konvensionele oplossing is die "transkripsie hipotese", waartydens 'n nie-geletterde "Homeros" sy gedig iewers tussen 8ste en 6de eeu v.C. aan 'n geletterde skribent dikteer. Die [[Griekse alfabet]] is vroeg in die 8ste eeu v.C. in gebruik geneem wat dit dus moontlik maak dat Homeros self een van die eerste generasie skrywers was. Die klassisis Barry B. Powell maak die voorstel dat die Griekse alfabet rondom 800 v.C. deur 'n enkele persoon, wat homself die "bewerker" genoem het, geskep is om juis mondelinge epiese digkuns op skrif vas te lê.<ref>{{citation|title=Signs of Meaning: Reviewing Powell's ''Writing'' and citing Powell's ''Homer and the Origin of the Greek Alphabet'' |journal=Science |volume=324 |page=38 |date=3 April 2009}}</ref> Meer radikale Homeriste, soos Gregory Nagy, betoog dat 'n kanonieke teks van die Homeriese gedigte as "skriftuur" nie voor die [[Hellenisme]] (3de tot 1ste eeu v.C.) bestaan het nie. Nuwe metodes poog om die kwessie verder op te klaar. Deur die kombinering van inligtingkunde en statistiek, stilometrie, word verskeie linguistiese eenhede ontleed: woorde, woordsoorte en klanke. 'n Eerste studie deur Dietmar Najock, gegrond op die frekwensie van Griekse letters,<ref>{{citation |author=Najock Dietmar |year=1995 |chapter=Letter Distribution and Authorship in Early Greek Epics |title=Revue informatique et Statistique dans les Sciences Humaines |volume=XXXI, 1 à 4 |page=129-154 |url=http://promethee.philo.ulg.ac.be/RISSHpdf/Annee1995/Articles/DNajock.pdf |access-date=15 Desember 2014 |archivedate= 5 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120905045703/http://promethee.philo.ulg.ac.be/RISSHpdf/Annee1995/Articles/DNajock.pdf }}</ref> belig spesifiek die onderlinge verband tussen die ''Ilias'' en ''Odussee'' . In ag genome die herverdeling van die letters, toon 'n nuwe studie van Stephan Vonfelt<ref>{{citation |author=Vonfelt Stephan |date=2010 |title=Archéologie numérique de la poésie grecque |publisher=Université de Toulouse |url=http://graphoscopie.free.fr/corpus/Arch.pdf |access-date=15 Desember 2014 |archivedate=17 Desember 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217002555/http://graphoscopie.free.fr/corpus/Arch.pdf }}</ref> die eenheid in Homeros se werke aan teenoor die van Hesiodos. Die talle vrae wat die moderne bewerings meebring laat die debat egter nog wawyd oop. == Homeriese studies == Homeriese studies is een van die oudste onderwerpe in die akademie en dateer terug na die Oudheid. Die doelwitte van Homeriese studies het met die loop van die millennia verander. Tydens die laaste paar eeue is gefokus op die proses waarvolgens die Homeriese gedigte tot stand gekom het en hoe dit met die verloop van tyd aan ons oorgedra is, mondelings en later skriftelik. Van die belangrikste bewegings in hedendaagse Homeriese studies, in die 19de en vroeg 20ste eeu, is "Analise" en "Unitarisme, denkrigtings wat aan die een kant die wisselvalligheid en aan die anderkant die artistieke eenheid van Homeros belig. Van die 20ste eeu af en later ontstaan die "Mondelinge teorie", die studie van die meganismes en invloed van mondelinge oordrag, en "Neo-analise", die studie van die verwantskappe tussen Homeros en ander vroeë epiese materiaal. === Homeriese dialek === Homeriese Grieks is die weergawe van [[Grieks]] wat deur Homeros gebruik is in die ''[[Ilias]]'' en die ''[[Odussee]]''. Dit is 'n argaïese vorm van [[Ionies|Ioniese Grieks]] met ontlenings aan sekere ander [[dialek]]te, soos [[Eolies|Eoliese Grieks]]. Dit dien later as basis vir "Epiese Grieks", die taal van "epiese digkuns", soos tipies in die daktiliese heksameter van digters soos [[Hesiodos]] voorkom. Anders as met latere vorme van die taal, is 'n ware bepaalde [[lidwoord]] in meeste gevalle nie beskikbaar nie.<ref>{{citation|author=Goodwin, William W. |year=1879 |title=A Greek Grammar |page=204 |publisher=St Martin's Press}}</ref> Komposisies geskryf in Epiese Grieks dateer moontlik sover terug as die 3de eeu v.C. Die afname in gebruik was onafwendbaar met die opkoms van Koine. === Homeriese styl === [[Lêer:Victen Roman muse mosaic.jpg|duimnael|upright=1.25|Homeros in die geselskap van [[Kalliope]], die [[Muse]] van epiese digkuns (replika van [[Romeinse ryk|Roomse imperiale]] mosaïek, c. 240 v.C., uit Vichten)]] [[Aristoteles]] maak in sy ''[[Poëtika]]'' die opmerking dat Homeros uniek was tussen die digters van sy tyd; hy fokus op 'n enkele oorkoepelende tema of geleentheid in die epiese siklus.<ref>Aristoteles, ''Poëtika,'' 1451a 16–29. Cf. [[Aristoteles]], "On the Art of Poetry" in T.S. Dorsch (tr.), ''Aristotle, Horace, Longinus: Classical Literary Criticism'', Penguin, Harmondsworth, 1965. Hoofstuk 8 bl. 42–43</ref> Die vernaamste eienskappe van Homeros se styl word duidelik geartikuleer deur [[Matthew Arnold]]: {{Caanhaling| [T]he translator of Homer should above all be penetrated by a sense of four qualities of his author:—that he is eminently rapid; that he is eminently plain and direct, both in the evolution of his thought and in the expression of it, that is, both in his syntax and in his words; that he is eminently plain and direct in the substance of his thought, that is, in his matter and ideas; and finally, that he is eminently noble.<ref>{{citation|author=Matthew Arnold |chapter=On Translating Homer (Oxford Lecture, 1861) |editor=Lionel Trilling |title=The Portable Matthew Arnold |year=1949 |publisher=Viking Press |location=New York |page=204–228}}</ref> }} Vrylik vertaal: {{Caanhaling| Die vertaler van Homeros moet bo alles getref word deur 'n gewaarwording van vier eienskappe van sy skrywer: – dat hy by uitstek snel van tempo is; dat hy by uitstek gewoon en reguit is, in beide die ontwikkeling van sy gedagtes en ook in die weergee daarvan, dit wil sê, in sy sintaksis sowel as sy woorde; dat hy by uitstek gewoon en reguit is in die wese van sy denke, dit wil sê, in sy onderwerp en idees; en ten laaste dat hy by uitstek grootmoedig is. }} Homeros se buitengewone tempo lê in sy gebruik van die [[heksameter]]vers. Dit is 'n kenmerk van vroeë letterkunde dat die ontwikkeling van die gedagte, of die grammatikale vorm van die sin, deur die struktuur van die vers gelei word; Die ooreenstemming wat gevolglik bereik word tussen die ritme en sintaksis, lewer 'n snelvloeiende gang, wat selde verkry word as intervalle geskep word sonder direkte verwysing na die metrum. Die feit dat Homeros oor hierdie tempo beskik sonder om eentonig en weifelend te raak, lewer miskien die beste bewyse van sy ongeëwenaarde poëtiese vernuf. Die gewoonheid en direktheid van denke en uiting wat tipies van hom is, is sonder twyfel toe te skryf aan die kwaliteite van sy tyd; die skrywer van die ''Ilias'' (eenders as [[Voltaire]], met wie Arnold hom graag vergelyk) het egter hierdie gawes in 'n uitsonderlike mate besit. Die ''Odussee'' is in die aspek egter op 'n waarneembare laer vlak as die ''Ilias''. Tempo of gemak van beweging en gewoonheid van uitdrukking en denke was nié kenmerkend van die groot epiese digters soos [[Vergilius]], [[Dante Alighieri|Dante]]<ref>Dante laat Virgillius vir Homeros voorstel, met 'n swaard in die hand, as ''poeta sovrano'' (uitnemende digter) en voor Horatius, Ovidius en Lukanus loop. Cf. ''Inferno'' IV, 88</ref> en [[John Milton|Milton]] nie. Hulle hoort in teendeel tot die heelwat meer beskeie epies-liriese skool wat so gereeld al aan Homeros ook toegewys is. Die bewys dat Homeros nie tot daardie skool hoort nie – en dat sy digkuns nie in die ware sin van die woord ballades is nie – lê, ten opsigte van styl, by die meer verhewe artistieke struktuur van sy digkuns. Dit word beskryf deur Arnold se vierde eienskap: die eienskap van grootmoedigheid. Dit is sy grootmoedige en kragtige styl, volgehou met elke verandering van idee en onderwerp, wat Homeros finaal onderskei van alle vorme van ballades en gewilde [[Epos|epiese digkuns]]. Net soos met die Franse eposse, byvoorbeeld die ''[[Chanson de Roland]]'', is Homeriese digkuns inheems en as gevolg van die beweeglikheid en gevolglike eenvoud, onderskeidbaar van die werke van Dante, Milton en [[Vergilius]]. Dit kan verder ook onderskei word van hierdie kunstenaars se werke deur die vergelykbare afwesigheid van onderlinge motief en sentiment. In Vergilius se werke is die besef van die grootheid van [[Rome]] en [[Italië]] die leidende motief vir passievolle retoriek, gedeeltelik bedek deur die deurdagte delikaatheid van sy taalgebruik. Dante en Milton is selfs nog groter vertolkers van godsdiens en politiek uit hulle era. Selfs die Franse eposse lewer 'n gevoel van vrees en haat teenoor die [[Saraseen|Sarasene]]; in Homeros se werke is die belang egter suiwer dramaties. Daar bestaan nie 'n sterk weersin in ras of godsdiens nie; die oorlog wentel nie om politieke gebeure nie; die inname van Troje lê buite die bestek van die ''Ilias''; en selfs die protagoniste is nie vergelykbaar met die vernaamste Griekse nasionale helde nie. Dit blyk sover nog die belangrikste motivering in Homeros se werke menslike gevoelens, [[emosie]] en [[drama]] is; sy werke word inderwaarheid meermale beskou as "dramas". == Homeros in Afrikaans == ;Spreekwoorde * ''ʼn Homeriese gelag'': Onbedaarlike of skaterende gelag. Die spreekwoord se oorsprong kom uit die ''Ilias''. Die gode het onbedaarlik gelag toe hulle die mismaakte Hefiastos al hinkende sien aankom. Hy is die Griekse god van vuur en smeerwerk.<ref name="Prinsloo">{{citation|author=Prinsloo, Anton F.|title=Spreekwoorde en waar hulle vandaan kom|publisher=Pharos|year=2009|isbn=9781868901364}}</ref> * ''ʼn Homeriese vergelyking'': 'n Vergelyking waarin die vergelykende beeld in alle detail en besonderhede uitgewerk is.<ref name="Prinsloo"/> * ''Ook Homeros slaap soms'': Die knapste mense kan hulself ook soms vergis. Die gesegde is na aanleiding van die woorde van Horatius, 'n Latynse digter.<ref name="Prinsloo"/> ;Vertalings en verwerkings * {{citation|author=Vos C.|title=Fragmente uit die Ilias – Homeros|year=2014|publisher=Protea Boekhuis|location=Pretoria|isbn = 978-1-4853-0181-3}} * {{citation|author=Van Rensburg J.P.J|title=Homerus: Die Ilias – Uit die Oorspronklike Grieks Vertaal|publisher=Pro Ecclesia-Drukkery|year=1952|location=Stellenbosch|asin=B002DFR864}} * {{citation|author=Van Rensburg J.P.J|title=Homerus: Die Odusseia – Uit die Oorspronklike Grieks Vertaal|publisher=Human en Rousseau|year=1963|location=Kaapstad en Pretoria}} == Sien ook == {{Portaal|Letterkunde}} {{Kolomme2|Kolom1= * [[Achajers]] * [[Achilles]] * ''[[Aeneis]]'' * [[Aristargos van Samothrake]] * [[Epiese Siklus]] * [[Epiek]] * [[Griekse mitologie]] * [[Hektor]] * [[Homeriese kwessie]] * [[Homeriese studies]] * [[Ithaka]] * [[Odusseus]] |Kolom2= * [[Pisistratus]] * [[Rapsode]] * [[Trojaanse Oorlog]] * [[Troje]] ;Moderne geleerdes * [[Milman Parry]] * [[Heinrich Schliemann]] * [[Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff]] * [[Friedrich August Wolf]] }} == Verwysings == {{Verwysings/sandput|30em}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/h#a705 Werke deur Homeros] by die Gutenberg-projek * [http://www.gpc.edu/~shale/humanities/literature/world_literature/homer.html Versameling van skakels oor Homeros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060304022428/http://www.gpc.edu/~shale/humanities/literature/world_literature/homer.html |date= 4 Maart 2006 }} * [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-language.asp Griekse lesse gebaseer op Homeros] * [http://www.ellopos.net/elpenor/lessons/pharr.asp Clyde Pharr, Homeros en die studie van Grieks] * [http://madeinatlantis.com/athens/homer.htm Homeros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514200822/http://madeinatlantis.com/athens/homer.htm |date=14 Mei 2011 }} * [http://www.rhapsodes.fll.vt.edu/iliad1.htm SORGLL: Homer, Iliad, Boek I, 1-52; gelees deur Stephen Daitz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511193759/http://www.rhapsodes.fll.vt.edu/iliad1.htm |date=11 Mei 2011 }} * {{gr}}[http://benbijnsdorp.info Antieke literêre tekste vertaal in Nederlands] {{Wikiquote}} {{en-vertaal|Homer}} {{nl-vertaal|Homerus}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ou Griekse digters]] [[Kategorie:Mense in die 8ste eeu v.C.]] [[Kategorie:Griekse mitologie]] 7p328crqqtznr57wz3hafwnocturnzb 0 32074 2908207 2895286 2026-05-30T21:06:25Z Jcb 223 2908207 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Herman Charles Bosman | bynaam = | beeld = HC Bosman.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Herman Charles Bosman | geboortedatum = [[3 Februarie]] [[1905]] | geboorteplek = [[Kuilsrivier]], [[Kaapkolonie]] | sterfdatum = {{SDEO|1905|2|3|1951|10|14}} | sterfteplek = [[Edenvale]], [[Unie van Suid-Afrika]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika|1928}} | beroep = Joernalis, kortverhaalskrywer | ander = | bekend = Oom Schalk Lourens-stories | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Vera Sawyer<br />Ella Manson | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Herman Charles Bosman''' (1905–1951) was 'n [[Suid-Afrika]]anse [[skrywer]] en [[joernalis]].<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Hy was ’n meester van die kortverhaal en is veral bekend vir sy 'Oom Schalk Lourens-stories' wat in die omgewing van [[Groot Marico]] afspeel.<ref>Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Herman_Charles_Bosman</ref> Hy skryf ook onder die skuilnaam '''Herman Malan''' (sy ma se nooiensvan was Malan).<ref>NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/2895 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818032044/http://nb.co.za/Authors/2895 |date=18 Augustus 2016 }}</ref> == Lewe en werk == === Vroeë lewe en herkoms === Herman Charles Bosman is op [[3 Februarie]] [[1905]] in [[Kuilsrivier]] naby [[Kaapstad]] gebore.<ref>Rosenberg, Valerie. ''Sunflower to the sun.'' Human & Rousseau Cape Town Second Edition 1981</ref> Sy moeder is Elisa Malan, ’n onderwyseres van [[Potchefstroom]] wat in [[1904]] onverwags die dorp verlaat, vermoedelik as die resultaat van ’n mislukte liefdesverhouding. Haar ouers is oorspronklik van die [[Wes-Kaap]] en sy verhuis hierheen. Kort na haar aankoms in die Kaap, op 26 April 1904, trou sy in Kuilsrivier met Jacobus Abraham Bosman, wat later 'n mynwerker in Johannesburg was. Daar is bespiegeling dat Jacobus Bosman nie sy werklike vader is nie en meer as een ander moontlike biologiese vader word genoem, maar hierdie bewerings kon tot dusver nog nie bewys word nie.<ref>Levin, Doreen. ''Herman Charles Bosman was no love child''. Sunday Times, 4 Mei 1980</ref> Valerie Rosenberg beweer in haar biografie van Bosman dat hy eerder die biologiese kind is van sy oom Charles Malan (sy ma se broer),<ref>Rosenberg, Valerie. ''Sunflower to the sun.'' Human & Rousseau Cape Town Second Edition 1981 bl.11-18</ref> wat 'n getuie by Hermanus Charles se doop op 12 Maart 1905<ref name=":3">Profiel van Herman Charles Bosman op Wikitree.</ref> was. Die radio-omroeper Friedel Hansen beweer egter in sy boek, ''Die handdruk van die dood: Die onvertelde storie van Eugène Marais'', dat Herman die kind is van die skrywer [[Eugène Marais|Eugène N. Marais]], wat volgens hom vroeg in 1904 as loseerder by die Malans in Potchefstroom gewoon het.<ref>Rousseau, Leon. ''Die siel van Marais rus nie''. Beeld, 6 Desember 2014</ref> Hansen neem klaarblyklik nie in ag dat die geboorte meer as nege maande nadat Elisa Malan in die Kaap getroud is,<ref name=":3" /> eers plaasgevind het nie. Herman word in Kuilsrivier se [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] gedoop as Hermanus Charles Bosman. Sy broer Pierre Malan Bosman word in [[1906]] gebore. Die gesin verhuis gereeld wanneer die vader van werk verwissel<ref name=":0">Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Bosman,_Herman_Charles{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en trek na [[Krugersdorp]] in [[1916]] en dan na Potchefstroom. In [[1917]] gaan Herman skool aan die Potchefstroom College, maar wanneer sy pa werk in die myne by [[Johannesburg]] kry, begin hy vanaf Junie [[1918]] met skool by Jeppe Central en dan vanaf [[1919]] gaan hy skool op Jeppe High. Hy verander weer van skool en studeer vanaf [[1921]] aan Houghton College, waar hy in [[1922]] matrikuleer. Daar word vertel dat hy sy Wiskunde vraestel beantwoord het met ’n opstel, waarin hy redeneer dat kennis van Wiskunde onnodig is, aangesien sy vermoëns in [[Engels]] en [[Afrikaans]] so uitstaande is. Vanaf [[1923]] skryf hy gelyktydig in as student by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] en die Normal College.<ref name=":0" /> Sy pa is in hierdie jaar in ’n mynongeluk oorlede. Sy feitlik legendariese reputasie as poetsbakker word geïllustreer deur ’n episode waar hy ’n gedig van die beroemde Engelse digter Percy Bysshe Shelley onder sy eie naam in ’n Universiteitskompetisie inskryf – en die derde plek behaal. Hierna maak hy onmiddellik sy bron bekend tot groot verleentheid van die beoordelaars. Hy sluit ook aan by die Young Communist League, hoofsaaklik omdat hy daarvan hou om deel te neem aan straatoptogte en nie weens enige sterk gevoelde politiese oorwegings nie. In [[1925]] behaal hy sy Transvaalse Onderwysdiploma. === Lewe na universiteit === Hy ontmoet Vera Sawyer gedurende in 1925 en trou met haar in die landdroshof op Vrydag [[21 Januarie]] [[1926]]. Sy het ’n standvastige werk by ’n lewensversekeringsmaatskappy en die idee was dat sy sou aanhou werk en by haar ouers bly, aangesien Herman nog nie die vermoë gehad het om ’n gesin te onderhou nie. Hulle vertel nie eens aanvanklik aan haar ouers dat hulle getroud is nie en weens verdere gebeure het hulle nooit as man en vrou saamgebly nie Kort na sy troue vertrek hy op [[23 Januarie]] [[1926]] na [[Groot Marico|Marico]], waar hy vanaf die einde van Januarie 1926 in Afrikaans skoolhou op die plaasskooltjie op Heimweeberg in die Dwarsberggebied van die Groot Marico-distrik. Hier is hy die assistent vir Charles Terblanche. Hy sal uiteindelik slegs ses maande hier vertoef, maar hierdie omgewing is nogtans die inspirasie van vele van sy latere verhale, met Oom Schalk Lourens meestal as die verteller.<ref name=":1">ZAR: http://zar.co.za/bosman.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829194527/http://zar.co.za/bosman.htm |date=29 Augustus 2016 }}</ref> === Gevangenisstraf === Intussen is sy moeder in 1925 weer getroud, hierdie keer met die welgestelde Ier William Russell. Hulle woon in Isipingostraat 19 in die voorstad Bellevue-Oos. Herman keer hierheen terug vir die Julie skoolvakansie. Wanneer hy op [[18 Julie]] [[1926]] sy stiefbroer David Russell tydens ’n argument doodskiet,<ref name=":2">Mail & Guardian: http://mg.co.za/article/2013-12-20-00-the-good-the-bad-and-the-bosman</ref> word hy in November 1926 ter dood veroordeel en gevange gehou in die Sentrale Gevangenis in [[Pretoria]]. Die gebeure wat gelei het tot die skietery is steeds onseker, maar dit wil voorkom asof David en Herman se broer Pierre geargumenteer het, waarna Herman ook betrokke geraak het. Hy is vir ’n ruk in die dodesel, maar word op [[10 Januarie]] [[1927]] begenadig deur die Minister van Justisie ([[Tielman Roos]]) en sy vonnis versag tot tien jaar harde arbeid.<ref name=":1" /> Die eerste jaar in die gevangenis spandeer hy in die drukkerswinkel, waarna hy vir twee en ’n halwe jaar in die steengroewe werk. Hierna werk hy in die skrynwerkerswinkel en boekbindery. Op [[15 Augustus]] [[1930]] word hy op parool vrygelaat. Hy spandeer na vrylating ’n paar weke op sy oom, Victor Malan, se plaas in [[Bronkhorstspruit]] en verhuis dan na [[Boksburg]], waar hy ’n kort ruk by sy tante aanbly.<ref name=":2" /><ref>Mind of SA murderer: http://mindofhesouthafricanmurderer.blogspot.co.za/2009/04/herman-charles-bosman-1916-reprieved.html</ref> === Lewe na die tronk === Vanaf November 1930 is hy saam met Aegidius Jean Blignaut (saam met wie hy ook in hierdie tyd bly) mederedakteur van die nuwe literêre tydskrif ''Touleier''. Wanneer hierdie tydskrif vroeg in [[1931]] misluk, loods hulle die ''New LSD'' (wat in [[1933]] tot niet gaan) en die ''New'' ''Sjambok'' (wat teen die einde van 1931 misluk). In hierdie tyd skryf en publiseer hy die (vir daardie tyd) pornografiese storie ''Nun’s story'' (van ’n non wat masturbeer) en word op aanklagte van godslastering voor die Magistraatshof gedaag en skuldig bevind.<ref name=":0" /> Sy huwelik met Vera eindig in [[1932]] in ’n egskeiding en op [[7 Oktober]] [[1932]] trou hy met Ella Manson, wat onder meer ’n knap pianiste is. Herman is nie bereid om enige kinders te hê nie en wanneer Ella verwagtend raak, ondergaan sy noodgedwonge ’n aborsie. In Februarie [[1934]] vertrek hulle na [[Europa]], waar hulle kort tye in [[Parys]] en [[Brussel]] deurbring, maar veral in [[Londen]] woon. In Londen lewer hy bydraes aan verskeie koerante, onder andere die ''Sunday Critic'' (waar hy vir ’n ruk werk as assistent vir John Webb), ''Empire Movement Annual'' en ''News Digest''. Hy bedryf ook sy eie drukkersmaatskappy, The Ardent Godbold Press. In hierdie tyd stuur hy ’n reeks van sy Schalk Lourens stories, essays en gedigte aan ’n skoolvriend, Bernard Sachs, wat dit in die letterkundige tydskrif ''South African Opinion'' laat publiseer. === Geldelike en persoonlike probleme === Die Bosmans is gereeld sonder geld en gee selfs per geleentheid voor dat Herman oorlede is, waarna hulle versoek dat geld gestuur word vir die begrafnisonkoste. Die hele familie, Bosman se moeder inkluis, glo hierna dat hy dood is. Wanneer sy moeder Londen besoek, doen sy egter navraag en vind hom springlewendig. Na die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in September [[1939]] verlaat hulle Londen en land weer in [[Suid-Afrika]] in Januarie [[1940]]. In die oorlogstyd is werk skaars en hy probeer met verskeie los werkies om die pot aan die kook te hou. So is hy vryskut joernalis, proefleser en advertensieverkoper, terwyl Ella musieklesse gee. Hy skryf ook bydraes vir verskeie publikasies. Vroeg in [[1943]] word hy aangestel as redakteur van ''The Zoutpansberg Review'' op [[Polokwane|Pietersburg]]. Hier ontmoet hy vir Helena René Stegmann, ’n Afrikaanse onderwyseres op die dorp. Sy was die dogter van ’n sendeling van [[Riversdal]] en oud-student aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]]. Wanneer sy verwagtend raak, forseer Herman haar ook om ’n aborsie te ondergaan en hy dien self die inspuiting toe. Sy word ernstig siek en moet in die hospitaal opgeneem word. Wanneer daar ’n hofsaak is om Bosman van aborsie aan te kla word hy onskuldig bevind, maar as gevolg van die hofsaak word hy gevra om afstand te doen van sy redakteurskap van die koerant. Sy opvolger, ene Hugh Hayes, en sy vrou Ella begin met ’n verhouding en alhoewel Ella vir Herman vergesel na Johannesburg teen die einde van 1943, keer sy ’n paar weke later terug na Hayes in Pietersburg. Hulle skei op [[6 Maart]] [[1944]] en Herman en Helena Stegmann trou op [[18 Maart]] [[1944]] in Johannesburg. Kort na sy troue in 1944 word hy deur Bernard Sachs aangestel as letterkundige redakteur van ''South African Opinion''. Hierdie betrekking beklee hy tot einde Februarie [[1947]], wanneer finansies die tydskrif noop om ’n samesmelting met ''Trek'' aan te gaan. In hierdie tyd doen hy ook werk vir die ''Jewish Times'', verkoop advertensies en neem ’n deeltydse werk aan as onderwyser by ’n privaat kollege om die pot aan die kook te hou. Dan word hy deur Colin Reed-McDonald in diens geneem om klassieke meesterwerke uit die wêreldletterkunde in Afrikaans te vertaal, vir ’n boekklub wat hy die Afrikaanse Kulturele Leserskring noem. In Mei 1947 verhuis hulle met hierdie doel na Kaapstad. So vertaal hy die ''Rubaiyat'' van [[Omar Chajjam]] in Afrikaans. Hierdie inisiatief is egter dood gebore en hulle is genoodsaak om ’n paar maande later terug te keer na Johannesburg, waar Herman advertensies verkoop vir ''Trek'' en ook bydraes tot hierdie tydskrif lewer. Uit die bloute word hy nou deur Central News Agency genader met ’n versoek om ’n bundel kortverhale te publiseer, wat uitloop op die publikasie van ''Mafeking Road'' laat in 1947. Die resensies is oorwegend baie gunstig en hy volg hierdie sukses op met die publikasie in [[1949]] van sy tronkmemoires onder die titel ''Cold stone jug''. Intussen skryf hy ook die suksesvolle reeks ''Voorkamer'' stories, wat weekliks in die ''Forum'' verskyn. In die winter van 1949 begin hy met ’n nuwe werk as proefleser by ''Sunday Express''. Die inkomste uit al hierdie bronne stel die egpaar in staat om in 1949 hulle eerste motor aan te skaf, ’n Opel uit die lae prysklas, en aan die begin van 1951 het sy finansiële posisie so verbeter dat hulle ook ’n huisie in Miltonstraat in Lombardy-Oos aankoop. Bosman noem die huisie Paradise Regained. === Literêre nalatenskap === Sy totale literêre nalatenskap, wat vele ongepubliseerde manuskripte insluit, ook in Afrikaans, word na sy dood aan die Universiteit van Texas in [[Austin, Texas|Austin]] in die [[Verenigde State van Amerika]] verkoop. Dit word in die Harry Ransom Humanities Research Center op die kampus bewaar. Daar word dit in die sewentigerjare bestudeer deur Stephen Gray, waarna Gray baie van sy werke redigeer en uitgee. Gray en Craig MacKenzie is verantwoordelik vir die herstel van die gepubliseerde werke na aanleiding van die oorspronklike manuskripte, aangesien vorige uitgewers verskeie snitte en veranderinge aangebring het. Hulle versorg ook die uniforme uitgawe van al sy werke (waarvan ’n groot aantal vir die eerste keer gepubliseer word). Van sy werke word vertaal en verskyn onder andere in [[Frans]]. Hy het ook etlike hoofsaaklik waterverfskilderye gemaak, sommige daarvan klaarblyklik bedoel as illustrasie vir sy eie werk, wat saam met sy letterkundige geskrifte by Austin bewaar word. Hy is op [[14 Oktober]] [[1951]] in [[Edenvale]] aan ’n [[hartaanval]] oorlede en word in [[Wespark-begraafplaas|Wespark]] in Johannesburg begrawe. Die bekende kunstenaar [[Gordon Vorster]] laat 25 jaar na sy dood in [[1976]] ’n grafsteen vir sy graf oprig. == Skryfwerk == In 1919 op hoërskool begin hy reeds, saam met sy vriend Edwin McKibbin, kortverhale skryf vir die ''[[Sunday Times]]'' onder die skuilnaam Ben Eath. Op universiteit verskyn van sy verse en essays in ''UMPA'', die studenteblad. Hy skryf sy verhale later hoofsaaklik vir tydskrifte, waarvoor hy gereeld vir elke publikasie een gereed moet hê. === Oom Schalk Lourens-stories === Die eerste oom Schalk Lourens-stories verskyn reeds in 1930 en 1931 in die ''Touleier'', waarna hy weer ’n aantal skryf in die jare 1934–1937 terwyl hy in Londen is. Hy stuur hierdie verhale na sy vriend Bernard Sachs wat dit in ''The South African Opinion'' publiseer. Na sy terugkeer in Suid-Afrika skryf hy vanaf 1940 tot 1951 weer ’n aantal, wat in uiteenlopende publikasies soos ''The South African Opinion'', ''Trek'' en ''On Parade'' verskyn. Sewe van hierdie stories word eers na sy dood gepubliseer. In hierdie verhale teken hy die karakters lewensgetrou, met al hulle tekortkominge, onkunde, rassisme en vooroordele, maar tog ook met opregte meegevoel en identifisering met hulle menslikheid. Hierdie plattelandse gemeenskap van Oom Schalk Lourens en sy medeboere is ’n produk van die moeilike jare net voor en na die [[Anglo-Boereoorlog]], wat hulle met ’n bitterheid teenoor die Engelse gevul het, terwyl rasse-vooroordele teenoor swart mense aan die orde van die dag was. Hierdie gevoelens in sy karakters word onvervals weergegee, maar hulle word sonder enige sentimentaliteit op ’n humoristiese manier geskets, terwyl hy telkens met bytende satire hulle tekortkominge en dié van ander rasse weergee. Hoewel op die oog af baie eenvoudig, het die stories dikwels veelvuldige betekenislae, vertel op ’n direkte en humoristiese manier met meer as net ’n tikkie droefheid onderliggend aan die gebeure. Die gebeure en waardes van ’n klein groep ongekultiveerde boere in ’n verre uithoek van die land dien dan as vrugbare doek waarteen hy die mense van alle rasse en van die hele land in hulle universele emosies teken. C.N.A. nader hom in 1947 vir ’n bundel van hierdie stories en ’n keur word dan uitgegee as ''Mafeking Road'', wat so gewild is dat dit vanaf eerste publikasie nooit weer uit druk is nie. In ’n brief aan Bosman in 1949 verwys die beroemde digter Roy Campbell na hierdie verhale as “the best that ever came out of South Africa” en hy sorg dan ook dat talle van hierdie verhale deur die [[BBC]] uitgesaai word. In die uniforme uitgawe van sy werke word hierdie keur uit die Schalk Lourens stories later aangevul deur die uitgawes van ''Unto dust and other stories''<ref>Bryant, E.P. Kriterium, Oktober 1963</ref> en ''Seed-time and harvest and other stories''. ''The complete Oom Schalk Lourens stories'' word eers in 2006 saamgebundel.<ref>Burger, Willie. Beeld, 11 Desember 2006</ref> === Kortverhale === Sedert April 1950 verskyn ’n reeks kortverhale van hom weekliks onder die opskrif ''In the voorkamer'' in die linksgesinde nuusblad ''The Forum''. Sy ''Voorkamer stories'' word aanvanklik deur Lionel Abrahams gekeur om in die bundels ''Jurie Steyn’s Post Office'' en ''A Bekkersdal marathon'' te verskyn. Die volledige stories word later versamel in die bundels ''Idle talk'' en ''Homecoming''. Bosman vertel hierdie verhale nie deur ’n sentrale verteller nie, maar dit word eerder te boek gestel deur ’n soort notulehouer. Dit is ’n weergawe van die gesprekke en menings van die diverse groep mense wat gereeld elke week op die plaas Drogevlei vergader waar hulle vir die regeringslorrie wag wat die pos en melkkanne bring. Aanwesiges sluit in die Marico-boere soos Chris Welman, Gysbert van Tonder, At Naudé (die enigste lid van die geselskap wat ’n radio besit en gereeld nuus lees, maar tevergeefs probeer om die gewigtige aard van nuusgebeure elders onder sy gespreksgenote tuis te bring), Johny Coen (wat al gereis het en ander plekke gesien het en op sy dag by die Spoorweë gewerk het), die halfdowe Oupa Bekker en die jong skoolmeester, meneer Vermaak, wat as ’n soort alter ego en spreekbuis vir Bosman self optree. Daar is natuurlik ook die posmeester, Jurie Steyn, terwyl die enigste vrouekarakters Jurie Steyn se vrou en Pauline Gerber is. Die vergaderplek is die voorkamer van Jurie Steyn, wat terselfdertyd diens doen as die Drogevlei poskantoor, waarheen die poswa weekliks die pos van Bekkersdal af bring. Waar die verlede en die geskiedenis in die oom Schalk Lourens-stories die oorheersende rol gespeel het, beweeg Bosman nou in die moderne gebeure (met nuus op die radio, byvoorbeeld) en speel die tradisie ’n minder belangrike rol. Tussen die humor is daar inderdaad ’n melancholiese ondertoon, want die ou Marico van vervloë jare het reeds verdwyn en het selfs van die agtergeblewenes vreemdelinge en verstotelinge in ’n nuwe wêreld gemaak. Weens die aard van die plasing van hierdie verhale en deurlopende interaksie tussen dieselfde karakters loop sekere temas deur verskeie stories (baie soos in hedendaagse televisiereekse) terwyl daar ook ’n sentrale oorheersende tema vir elke storie is. Dit is in sterk kontras met die Oom Schalk Lourens-stories, wat elkeen ’n afgeslote geheel vorm. In die laaste agtien maande voor sy dood skryf Bosman ongeveer tagtig van hierdie verhale vir publikasie in die liberale weekblad ''The Forum''. Die reeks is bedoel as komiese teenpool vir die ernstiger nuus- en politieke besprekings wat in hierdie blad verskyn het, maar Bosman spaar nie die satire nie. Verskeie sake van die dag kry aandag, soos vakbondaksies (''Go-slow strike''), industrialisering (''Dying race'') en verstedeliking (''Homecoming''). Bosman self beskou hierdie verhale as sy beste werk ooit.<ref>Greyling, Ferdi. Beeld, 12 Desember 2005</ref><ref>Snyman, Salomé. Rapport, 2 Oktober 2005</ref> === Tronkverhale === ''Cold stone jug'' (een van die baie subkultuurname vir ’n tronk) is ’n weergawe van sy tronkervarings. Treffend hierin is die galgehumor waarmee hy die omstandighede en mense beskryf en sy gebrek aan enige selfbejammering. Onderliggend is egter ook diepe erns wat nie kenmerkend van die res van sy oeuvre is nie, waaruit sy desperaatheid, angs en stryd om sy menslike waardigheid en rede te behou duidelik blyk. Volgens meeste Bosman-kenners is dit die naaste wat hy gekom het aan ’n outobiografiese beskrywing. Die ervarings word in episodes weergegee en die eindelike publikasie word dus gestruktureer met hoofstukke nie as ononderbroke geheel nie, maar eerder met episodes saamgegroepeer wat in dieselfde dampkring behoort. Die boek behoort dus ook essensieel tot sy kortkuns.<ref>Aucamp, Hennie. Die Burger, 10 Januarie 1983</ref><ref>Brink, André P. Rapport, 26 Junie 1983</ref> ''A cask of Jeripigo'' is ’n bundel met ’n keur uit sy rubrieke, wat voorheen meestal as gereelde rubrieke in ''Trek'' en ''The South African Opinion'' verskyn het. Dit bevat tipiese Bosman satire in sy ontleding van die lewe in Johannesburg, politieke gebeure en figure en aweregse kyk op die leefstyle van sy medeburgers. Sy eiesoortige humor is weer hier aanwesig, maar sy statuur as ernstige denker oor die verhoog- en rolprentkunste, inheemse Suid-Afrikaanse kultuur, skrywers, museums, die onluste in Johannesburg, boemelaars en vele ander interessante onderwerpe word ook belig. So gee hy duidelike blyke van sy besondere insig en vermoë om die sin van dinge te bepaal. Hierdie aanvanklike keur word later aansienlik uitgebrei in die universele uitgawe van sy werk. Soos te verwagte in rubrieke, waar die dwang van gereelde bydraes kan lei tot mindere werk, is hierdie werk ongelyk in gehalte.<ref>Abrahams, Lionel. The Purple Renoster. Nr. 3 1958</ref> === Romans === Hy skryf ook romans. ''Jacaranda in the night'' beeld die lewe in ’n gemeenskap uit waarin die spanning tussen die vlees, belaai met sy luste, en die gees, deurtrek met eng Calvinisme, die mense se aksies bepaal. Die verfynde Hannah Theron kom onderwys gee op die klein dorpie Kalvyn in die Noord-Transvaal. Sy is eensaam en raak betrokke in verskeie verhoudings met mans, waardeur sy gebrandmerk word as ’n los vrou. Deur haar eerlikheid word die mense wat haar kritiseer se skynheilige sin vir waardes aan die kaak gestel. Sy leer ook die verskil ken tussen die hartstogtelike wellus van die vlees en die dieper, stiller liefde van mense wat geestelik by mekaar aanklank vind.<ref>Hough, Barrie. Beeld, 5 Mei 1980</ref> ''Willemsdorp'' herskep die mikrokosmos van ’n klein Suid-Afrikaanse plattelandse dorpie. Charlie Hendricks is redakteur van die plaaslike Engelse koerant op Willemsdorp, wat soos baie van sy mede-dorpsgenote betrokke raak by die bruin prostituut op die dorp. In die proses kom al die vooroordele en eienskappe van die dorp na vore en word die donkertes wat elke mens met homself saamdra, ondersoek. Temas wat aangeraak word sluit in die stryd tussen Engelsman en Afrikaner, ontug, rassevooroordeel tussen wit en swart, daggarokery en nepotisme. Al die intriges loop naderhand uit op moord. Aan die einde vlug Charlie weg van die dorp af, maar dit is ook ’n vlug weg van homself. Wat agterbly, is die dorpie met sy nietige mense en dinge, onafskeidbaar deel van Afrika met sy drifte. Dit is ’n ontstellende visie van ’n samelewing of kultuur in wording, waar Willemsdorp simbool word van Bosman se profesie vir Suid-Afrika na 1948.<ref name="aucamp">Aucamp, Hennie. ''Dagblad.'' HAUM-Literêr Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe Eerste Druk 1987</ref> Wanneer hierdie roman in 1998 herdruk word in sy ten volle ongesensureerde vorm, kom die rykdom van sy sosiale kommentaar ten volle na vore en in sy voorwoord tot hierdie uitgawe beskryf Stephen Gray dit as “the most important single item among the Bosman Texas papers”.<ref>Tydskrif vir Letterkunde: http://www.letterkunde.up.ac.za/argief/49_2/05%20Snyman%20WEB%2002.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517052807/http://www.letterkunde.up.ac.za/argief/49_2/05%20Snyman%20WEB%2002.pdf |date=17 Mei 2020 }}</ref><ref>Snyman, Salomé. ‘''Willemsdorp’ by Herman Charles Bosman: The small-town locale as fictional vehicle for commentary on social and moral issues in the South African historical context.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 49 no. 2 Lente 2012</ref><ref>Brink, André P. Rapport, 29 Januarie 1978</ref><ref>De Kock, Leon. Beeld, 13 Maart 1978</ref><ref>Mischke, Anne-Marie. Rapport, 4 April 1999</ref><ref>Cilliers, Cecile. Beeld, 15 Maart 1999</ref> === Gedigte === Hoewel hy eintlik bekend is vir sy prosa, skryf Bosman ook gedigte. Sy heel eerste publikasie, ''The blue princess'', is dan ook ’n digbundel, terwyl hy ook die bundels ''Mara'' (wat ’n versdrama en enkele gedigte insluit), ''Rust'' en ''Jesus'' (almal onder die skuilnaam Herman Malan) publiseer. In 1931 word hy van godslastering aangekla in die Johannesburg magistraatshof vir menings wat hy in sy gedig ''Gardenias'' uitspreek. Veel later verskyn ’n keur van sy gedigte onder redaksie van Lionel Abrahams in ''The earth is waiting''<ref>Brink, André P. Rapport, 8 Desember 1974</ref><ref>Clayton, Cherry. Beeld, 27 November 1974</ref> en onder redaksie van Aegidius Jean Blignaut in ''Death hath eloquence''. Sy gedigte is erg ongelyk in gehalte, hoewel sommige gedigte tog blyke toon van ’n vermoë om dinge raak te sê, met besondere beeldingsvermoë. ''The earth is waiting'' bevat verskeie gedigte oor Afrika, waarin die beste gedigte die land in eenvoudige taal beskryf. Daar is egter ’n voortdurende spanning tussen Europa (wat kultuur beteken) en die hoogdrawende, ietwat oud-modiese taal en woorde vanuit hierdie milieu, en Afrika (die ietwat agterlike), wat hy vanuit die Europese standpunt probeer beskryf. Ten spyte hiervan gee die bundel tog ’n aanduiding van die trots en onafhanklikheid van Afrika. === Versamelbundels === As samesteller is hy in 1949 saam met C. Bredell verantwoordelik vir die bundel Suid-Afrikaanse kortverhale ''Veld-trails and pavements''. Sy eie werke word ook gereeld gekeur en in bloemlesingvorm uitgegee. Lionel Abrahams is die eerste wat ’n keur uit sy werk saamstel en dit dan in [[1965]] laat publiseer as ''Bosman at his best''. Stephen Gray maak ’n verteenwoordigende keur van sy kortverhale wat hy in [[1980]] as ''Selected stories'' laat publiseer en in [[1982]] verskyn ''The collected works of Herman Charles Bosman'' in twee dele, waarin die meeste van sy werk wat teen daardie tyd bekend was, opgeneem word.<ref>A.A.J. Beeld, 7 Junie 1982</ref> Onder die titel ''Uncollected essays'' stel Valerie Rosenberg ’n bundel saam van sy essays oor veral letterkundige werke, skrywers en aangeleenthede, wat aanvanklik in tydskrifte en koerante verskyn het. Ten spyte van die tydelike aard van essays vir massapublikasies behou hierdie essays tydloosheid in sy uitlig van die kern van onderwerpe en sy fokus op die ewig-menslike.<ref name="aucamp" /><ref>Louw, Josandra. Die Transvaler, 12 Oktober 1981</ref> Stephen Gray versorg ’n uitgawe van ''Bosman’s Johannesburg'', waarin hy met die oog op die Johannesburgse eeufees van [[1988]] ’n aantal van Bosman se geskrifte oor hierdie stad saambundel. Die bundel bevat ’n aantal ''Voorkamer stories'', essays en fragmente, waaronder ’n eenbedryfdrama. ''A Bosman treasury'' is ’n geïllustreerde bloemlesing wat van sy kortverhale, essays en gedigte bevat,<ref>Joubert, Emile. Die Burger, 1 Oktober 1991</ref> terwyl [[Patrick Mynhardt]] in [[2005]] met die viering van sy eeufees ’n keur uit sy werke onder die titel ''Celebrating Bosman'' byeenbring.<ref>Isaacs, David. Insig, Julie 2005</ref> Sy Afrikaanse verhale en gedigte verskyn oorspronklik in tydskrifte soos ''Die Ruiter'', ''Trek'', ''[[Die Brandwag]]'' en ''On Parade''. Sestien verhale wat tussen [[1948]] en [[1950]] geskryf is, word later deur Leon de Kock in die bundel ''Verborge skatte'' opgeneem.<ref>Venter, L.S. Beeld, 12 November 2001</ref> Sommige van hierdie verhale verskyn ook in Engels in van sy ander bundels en dit is onduidelik hoeveel daarvan aanvanklik in Afrikaans geskryf is en daarna vertaal (of omgekeerd). Dat ’n beduidende aantal oorspronklik in Afrikaans geskryf moet gewees het, bewys die verskyningsdatum van sommige Afrikaanse verhale (soos ''Tot stof'' en ''Rivier-af verkoop''), wat vroeër as die Engelse eweknie gepubliseer is, terwyl ’n aantal verhale in hierdie bundel geen Engelse ekwivalent het nie (byvoorbeeld ''Die Kaffertamboer'' en ''My eerste liefde''). As Afrikaanse skrywer staan hy geheel en al buite die nasionalistiese filosofie van sy tyd en kan met ironie kyk na die Afrikanerdom en gees van die Afrikaner. Hy beeld die pyn van sy karakters uit en ook hoe kras hulle is, sodat die veelvuldige karaktertrekke almal uitgelig word. Hoewel die verhale in die Marico-streek afspeel, is dit vir Bosman meer ’n inkleding as ’n noodsaaklikheid en speel die streek self ’n mindere rol en die mense self en hulle planne die hoofrol. Dit is duidelik dat hulle in enige ander streek ook sou oorleef het weens die universaliteit van hulle problematiek en dus ewe tuis in Engels as Afrikaans is. Die bundel bevat ook twee gedigte van Bosman en opstelle (in beide Engels en Afrikaans) oor Afrikaans en die Afrikaanse letterkunde. Veral die opstel oor die werk van [[N.P. van Wyk Louw]] is interessant, daar hy enigsins afwysend staan teen Louw se poësie. ''In die withaak se skadu'' is nog ’n bundel Afrikaanse kortverhale waarin oom Schalk Lourens verhale opgeneem word. Dit bevat die Afrikaanse weergawe van die verhale wat oorspronklik in ''Mafeking Road''<ref>Cilliers, Cecile. Beeld, 15 Maart 1999</ref><ref>Mischke, Anne-Marie. Rapport, 4 April 1999</ref> verskyn het, plus nog dertien van oom Schalk Lourens se verhale, sommige waarvan self deur Bosman in Afrikaans vertaal is en die ander deur Francois Griebenow.<ref>De Kock, Leon. Beeld, 13 Februarie 2012</ref> Griebenow bundel nog ’n aantal van sy vertalings in ''’n Bekkersdal marathon en ander voorkamerstories'',<ref>Smith, Charles. Beeld, 26 November 2012</ref> waarin hy die meeste van die Voorkamerstories in Afrikaanse vertaling uitgee. [[Hennie Aucamp]] vertaal sy verhaal ''Mampoer'' in Afrikaans vir opname in die versamelbundel ''Borde borde boordevol''. == Eerbewyse == Tydens sy lewe ontvang hy min erkenning vir sy werk, maar na sy dood neem die belangstelling in hom en sy werk toe, grootliks aangehelp deur Patrick Mynhardt se verhoogopvoerings van sy werke. Die Herman Charles Bosman Literêre Vereniging word in [[1993]] op Groot-Marico gestig, met ’n museum wat ingerig word in ’n replika van die skooltjie waar hy onderrig gegee het. ’n Bronsbeeld van die beeldhouer Johan Moolman is spesiaal vir hierdie museum gemaak. Hier hou hulle elke jaar in Oktober ’n fees om die skrywer te gedenk.<ref>Herman Charles Bosman Literary Society: http://www.marico.co.za/HCBosman/Index.htm</ref> Sy werke word ook wyd bekend wanneer die akteur Patrick Mynhardt begin om sy verhale op die verhoog te vertel, waarna dit ook op CD en DVD versprei word. Die dramaturg Nicky Rebello skryf die drama ''A touch of madness'' oor sy lewe, gegrond op Bosman se outobiografiese geskrifte,<ref>Burger, Kobus. Plus, 8 Julie 2008</ref> terwyl Stephen Gray en Barney Simon se dramatiese verwerking van ''Cold stone jug'' gepubliseer word. ''A teacher in the Bushveld'' is nog ’n drama van Nicky Rebello oor die tyd wat Bosman in die Groot Marico deurgebring het. Verskeie boeke oor sy lewe verskyn, insluitende Valerie Rosenberg se ''Sunflower to the sun'' (later verwerk tot ''Between the lines'') en ''Herman Charles Bosman: A pictorial biography'', Stephen Gray se ''Life sentence'' en Aegidius Jean Blignaut se ''My friend Herman Charles Bosman''. ''Remembering Bosman'' is ’n aantal bydraes deur verskeie mense oor hoe hulle hom onthou, saamgestel deur Stephen Gray.<ref>Naudé, Charl-Pierre. Rapport, 22 Februarie 2009</ref> Sy werk word onder andere in Frans en Afrikaans vertaal == Bibliografie == Werke uit sy pen is:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3ABosman%2C+Herman+Charles%2C&qt=hot_author</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Naam van werk |- |1931 |''The blue princess'' (Herman Malan) |- |1932 |''Mara'' (Herman Malan) ''Rust'' |- |1933 |''Jesus: an ode'' (Herman Malan) |- |1947 |''Mafeking Road'' ''Jacaranda in the night'' |- |1949 |''Cold stone jug'' |- |1957 |''Cask of Jerepigo'' |- |1963 |''Unto dust'' |- |1965 | ''Bosman at his best'' |- |1971 |''Jurie Steyn’s Post Office'' ''A Bekkersdal marathon'' |- |1974 |''The earth is waiting'' |- |1977 |''Willemsdorp'' |- |1980 |''Selected stories'' |- |1981 |''Death hath eloquence'' ''Uncollected essays'' |- |1982 |''The collected works of Herman Charles Bosman'' |- |1986 |''Bosman’s Johannesburg'' |- |1987 |''Ramoutsa Road'' |- |1991 |''A Bosman treasury'' |- |1998 |''The prose juvenilia'' |- |1999 |''Idle talk: Voorkamer stories I'' |- |2000 |''Old Transvaal stories'' ''The Rooinek and other Boer War stories'' |- |2001 |''Verborge skatte'' ''Seed-time and Harvest and other stories'' |- |2003 |''Young Bosman'' ''My life and opinions'' |- |2004 |''Wild seed'' |- |2005 |''Homecoming: Voorkamer stories II'' ''Celebrating Bosman'' |- |2006 |''The complete Oom Schalk Lourens stories'' |- |2011 |''In die withaak se skadu'' |- |2012 |''’n Bekkersdal marathon'' |} == Bronnelys == === Boeke === * Aucamp, Hennie. ''Kort voor lank''. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe, Tweede druk 1980 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3.'' Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Tydskrifte en koerante === * Abrahams, Lionel. ''A note on the poetry of Herman Charles Bosman.'' Standpunte. Nuwe reeks 12 no. 3, 1958 * Abrahams, Lionel. ''Helena Lake – ’n memoir''. Insig, Oktober 1987 * Bruwer, Johan. ''Oor Bosman.'' Rapport, 4 Mei 1980 * Bruwer, Johan. ''Altyd ’n glimlag.'' Rapport, 11 Mei 1980 * Burger, Willie. ''Afrika en Afrikaans: Die beskouings van Herman Charles Bosman en Van Wyk Louw.'' Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 40, 2003 * Claassens, Pieter. ''Bosman ná jare erken.'' Beeld, 13 April 1981 * Gray, Stephen. ''Herman Charles Bosman’s use of short fictional forms''. English in Africa. Year 16 no. 1, Mei 1989 * Griebenow, Francois. ''Afrikaans is die taal van Afrika.'' Beeld, 28 November 2012 * Griebenow, Francois. ''Voorkamerstories''. By, 15 Desember 2012 * Grové, Zita. ''My cousin Herman''. Personality, 26 Februarie 1971 * Hutchings, Geoffrey. ''A matter of gossip.'' London Magazine, Desember 1970 * Louw, Reinet. ''Bosman se erfgename nie familie''. Insig, April 1995 * Maxwell-Mahon. ''A reading of Herman Charles Bosman.'' Lantern, Oktober 1991 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Meesterlike Bosman nuut uitgegee.'' Plus, 23 Januarie 1998 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Herman Charles Bosman staan op uit as''. Plus, 23 Februarie 2000 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Bosman ook in Afrikaans''. Plus, 15 September 2001 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Op Oom Schalk se spoor.'' Beeld, 23 Augustus 2002 * Olivier, Nita. ''Oom Schalk Lourens praat Frans''. Die Burger, 12 Maart 1993 * Rautenbach, Elmari. ''Bosman praat (weer) Afrikaans.'' Beeld, 17 Oktober 2011 * Roberts, Maryke. ''Bosman se stories met mampoer''. Beeld, 18 Oktober 2014 * Rosenberg, Valerie: Herman Charles Bosman. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 26, nr. 2, Desember 1976. * Roux, J.B. ''Bosman se veelbewoë lewe.'' Rapport, 6 Oktober 2011 * Sherman, Joseph. ''Bosman: an overrated hack.'' The Star, 13 Maart 1980 * Slabber, Coenie. ''Daar lê ’n ander en groter Bosman opgesluit in Texas!'' Rapport, 1 Mei 1977 * Snyman, Salomé. ''Bosman in Afrikaans.'' Rapport, 5 Oktober 2003 * Snyman, Salomé. ''Ongemaklike Bosman.'' Beeld, 17 Oktober 2003 * Snyman, Salomé. ''Bosman had oog op VSA-mark.'' Rapport, 17 Oktober 2010 * Snyman, Salomé. ''Bosman se laaste stukkie legkaart.'' By, 6 April 2013 * Van der Merwe, Kirby. ''Herinneringe wat ’n stad nie kan afskud nie.'' By, 28 Januarie 2012 * Van Oosten, F.F.W. ''Rex v Herman Charles Bosman 1926 WPA Ongerapporteerd; Rex v Webb 1934 A 493 – Twee betekenisvolle beslissings.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 17 no. 2, Mei 1979 * Viljoen, A.H. ''Aspects of Bosman’s poetry''. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 14 no. 1, Februarie 1976 * Wessels, Niki. ''Dié boek bied nuwe insigte oor Bosman''. Die Transvaler, 4 Mei 1981 === Ongepubliseerde dokumente === * [[National English Literary Museum]] Grahamstown. ''Herman Charles Bosman''. NELM Back Pack === Internet === * [http://www.marico.co.za/HCBosman/Index.htm Die Herman Charles Bosman Letterkundige Genootskap]. * [http://www.joburg.org.za/content/view/886/52/ Johannesburgstad se Bosman-bladsy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107133023/http://www.joburg.org.za/content/view/886/52/ |date= 7 Januarie 2009 }}. * [https://www.wikitree.com/wiki/Bosman-320 Genealogiese gegewens op Wikitree] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bosman, Herman Charles}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1905]] [[Kategorie:Sterftes in 1951]] 7mztoqrij6sgoqcie0sh6ylvaky7qtv 3 45267 2908186 2908043 2026-05-30T20:44:34Z Martinvl 12559 /* Krieketdiagramme */ 2908186 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|2 | argief1 = [[/argief2018|2018]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] }} [[Lêer:Editor - rhodium star II.jpg|links|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service_awards#Senior_Editor_II_(or_Most_Pluperfect_Labutnum)|Seniorredakteur II]]<br />(10 jaar, 31&nbsp;000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012 op 14 Augustus 2019</small>]] ==NC Commons== We have the bot somewhat up and running. Still working on improvements. See [[Template:NC]] and {{cl|Files imported from NC Commons}} [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 07:31, 20 Februarie 2026 (UTC) :Hi Doc James, Thank you for your message. The image looks good on my sandbox. I can now go ahead and create the rest of the images in this data set and introduce them to articles in all languages (apart from :en: and :simple: where I am blocked). If there are any problems, I will let you know, [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 12:08, 20 Februarie 2026 (UTC) == Cord (aeronautics) == {{ping|Martinvl}}, kan jy asb Wing profile nomenclature.svg vertaal? angle of attach=Aanvalshoek, relative wind = relatiewe wind, leading edge = leirant, max. thickness= maks. dikte, max. camber = maks. kromming, chord line = koordlyn, camber line = kromminglyn, upper surface= boonste oppervlakte, lower surface = onderste oppervlakte, trailing edge = volgrand By voorbaat dank! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:14, 1 Maart 2026 (UTC) *{{ping|Oesjaar}} {{Uitgevoer}} ([[:file:Wing profile nomenclature_af.svg]]). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:29, 1 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Martinvl}}, leirant met 'n d asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:26, 2 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Oesjaar}} {{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:10, 2 Maart 2026 (UTC) :::{{ping|Martinvl}}, dankie. Nou al weer 'n lat vir my eie gat gepluk... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:22, 2 Maart 2026 (UTC) == Nog een! == {{ping|Martinvl}}, kan jy asb. hierdie een ook doen: Chord length definition (en).svg? Leading edge=leirand, camber line = kromminglyn, chord line=koordlyn, chord lenght= koordlengte, trailing edge=volgrand, thickness (local)=dikte (plaaslik), camber (local)= kromming (plaaslik). By voorbaat dank! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:27, 3 Maart 2026 (UTC) :{{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:31, 3 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Martinvl}}, naam asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:35, 3 Maart 2026 (UTC) :::Watter naam bedoel jy? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:41, 3 Maart 2026 (UTC) :::: 'skies, ek het 'n blonde oomblik gehad! Baie dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 3 Maart 2026 (UTC) :::::{{ping|Martinvl}}, die Volgrand onder in die middel moet ''dikte (plaaslik)'' wees. Asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:51, 4 Maart 2026 (UTC) ::::::{{ping|Oesjaar}}{{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 17:24, 4 Maart 2026 (UTC) :Dankie! Het jy gesien: [[Koord (lugvaart)]]. Nog baie werk hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:41, 4 Maart 2026 (UTC) == Krieketdiagramme == Goeienaand Martinvl, kan jy my ook 'n guns doen met die nuwe voorbladartikel [[krieket]] en van die diagramme in Afrikaans vertaal? Hulle is: * [[:Lêer:Cricket field parts.svg]] = [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] * [[:Lêer:Cricket Stumps en.svg]] = [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] * [[:Lêer:Cricket pitch.svg]] = [[:Lêer:Cricket pitch af.svg]] * [[:Lêer:Cricket fielding positions2.svg]] = <s>'''nog oop'''</s> * [[:Lêer:Cricket shots.svg]] = [[:Lêer:Cricket shots af.svg]] Jammer, dit is nou baie op een slag en ek wens ek het jou vroeër geraadpleeg. Die onlangse vier dae het ek weer aan dié artikel gewy en gekyk wat in die Engelse artikel die afgelope vier jaar gebeur het sedert ek dit oorvertaal het. Dit was nogal baie. Ek hoop maar jy kan help hier. As jy met die een of ander term vashaak, vra gerus. Vandag is ek fieks wat dit betref (geheue is weer op datum vir nou). :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 17 Mei 2026 (UTC) [[File:Cricket Umpires Equipment 1.jpg|duimnael|Foto deur [[Gebruiker:Martinvl]]]] :{{ping|SpesBona}}: Ek is gewillig om die vertalings te doen. Ek is 'n krieketskeidsregter, dus kan ek 'n aantal vertalings in die artikel [[krieket]] uitvind. Ek sal jou natuurlik moet vra vir dié wat nie in daardie artikel (of ander krieketartikels) verskyn nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:20, 17 Mei 2026 (UTC) ::Baie dankie! Ook vir jou beeld oor die toerusting van 'n skeidsregter. Dit is baie nuttig in die artikel! Ja, van die terme is in die artikel, veral rondom die kolfblad. Van die veldposisies kan egter 'n uitdaging wees. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:40, 17 Mei 2026 (UTC) {{ping|SpesBona}}: Ek is gereed om die lêer te vertaal, maar ek het die vertalings nodig vir drie van die lêers. Ek het al die terme bymekaar gemaak en hulle in 'n tabel geskryf. Kan jy asseblief die vertalings invul? {|class="wikitable" !Lêer!!Engels!!Afrikaans |- |rowspan="20"|Cricket field parts.svg |- |Boundary||Grens |- |Sight screen||Gesigskerm |- |Longer||Langer* |- |Squarer||Haakser* |- |Straight||Reguit |- |Wider||Wyer |- |Finer||Skerper |- |Sillier||Vlakker* |- |Shorter||Korter* |- |Deeper||Dieper* |- |Outfield||Buiteveld |- |Off-side (R)||Bykant (R) |- |On-side (R)||Wegkant (R) |- |Circle (27,4 m)||Sirkel (27,4 m) |- |Infield||Binneveld |- |Close-infield||Naby-binneveld |- |Forward||Voor* |- |Backward||Tru |- |Pitch||Kolfblad |- |rowspan="8"|Cricket Stumps en.svg |Bails||dwarsbalkies |- |Not attached||Nie aangeheg nie |- |just resting on stumps||rus slegs op houtpenne |- |Ball||Bal |- |to same scale||op dieselfde skaal |- |Stumps||Houtpenne/paaltjies |- |A Wicket consists of 3 stumps and 2 bails||Die paaltjies bestaan uit 3 houtpenne en 2 dwarsbalkies |- |approx||ongeveer |- |rowspan="6"|Cricket pitch.svg |- |Return Crease||Draaikampie |- |Stumps||Paaltjies/penne |- |Bowling Crease||Boulkampie |- |Popping Crease||Opspringkampie |- |2012 cm (22 yd)||2012 cm |- |rowspan="35"|Cricket fielding positions2.svg |- |Off side||Wegkant |- |On (Leg) side||Bykant |- |Third Man||Derdeman |- |Fine Leg||Skerpby<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Slips||Glippe |- |Gully||Gangetjie |- |Point||Punt |- |Square Leg||Regby |- |Cover||Dekke/dekveld |- |Mid-wicket||Middelveld |- |Mid-off||Halfweg |- |Mid-on||Halfby |- |Long-off||Diepweg<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Long-on||'''Ver-by'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Straight Hit||Reguithou |- |Long stop||'''Ver-agter'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Long Leg||'''Diepby'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Short||Kort* |- |Square||Haaks |- |Deep||Diep* |- |Forward||Voor* |- |Cover point||dekpunt<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Extra cover||Ekstra dekpunt |- |Wide||Wydloper (egter nie in hierdie konteks nie) |- |Deep forward||Diep vlak |- |Deep backward||Diep tru |- |Fly slip||* glip |- |Silly point||Vlakpunt |- |Silly mid-off||Vlakweg |- |Silly Mid-on||Vlakby |- |Short leg||Slagyster/'''kortby'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Leg slip||Byglip |- |leg gully||Bygangetjie |- |rowspan="12"|Cricket shots.svg |- |Late cut||Laat kaphou |- |Cut||Kaphou |- |Square cut||'''Regkaphou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Square drive||'''Regdryfhou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Cover drive||'''Dekpunthou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Off drive||Wegdryfhou |- |Straight drive||Reguit dryfhou |- |On drive||Bydryfhou |- |Pull||Trekhou |- |Hook||Haakhou |- |Leg glance|| |} [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:10, 19 Mei 2026 (UTC) :Baie dankie Martinvl, ek waardeer jou hulp as 'n deskundige opreg. Ek het my bes probeer en nog terme bygevoeg. ESPNcricinfo het 'n (kort) lys: [https://www.espncricinfo.com/story/a-glossary-of-afrikaans-cricket-terms-1108401 What does cricket sound like in Afrikaans?] Ek probeer nog terme vind. Baie dankie nogmaals! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:15, 19 Mei 2026 (UTC) ::Ek het nog 'n paar woorde bygevoeg (vanuit [[:File:Cricket shots.svg]]). Jammer dat ek dit nie vroeer gedoen het nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:56, 19 Mei 2026 (UTC) :::Baie dankie vir jou help! Vier krieketskote het ek in die artikel genoem: “sny” [NEE], “ry” [NEE], “haak” en “trek”. ry staan vir ''drive'', maar is ''off drive'' nou "weg ry" en ''on drive'' "by ry"? Terme waar ek onseker is, het ek met * makeer. Baie dankie ook aan {{Ping|Aliwal2012}} Lyk my ons vorder. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 19 Mei 2026 (UTC) ::::{{ping|SpesBona}} Ek het die vertaling van "drive" met Google Translate getoets. Die Engels sin "drive the nail into the wood with a hammer" lui "slaan die spyker met 'n hamer in die hout in", maar "drive a car" lui "ry 'n motor". Dit se vir my dat die vertaling van "drive" hoort om "slaan" te wees en nie "ry" nie (of is daar 'n andere woord?). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 22:02, 19 Mei 2026 (UTC) :::::Menere, dis '''dryfhou''' --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:16, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::Dankie Aliwal 2012. Ek het geweet dat aangesien die kolwer 'n kolf gebuik en nie 'n stierwiel nie, dat die woord "ry" verkeerd is, maar ek het nie die regte woord geweet nie :-). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 13:43, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Aliwal2012}} verstaan ek reg dat ''cut'' "kaphou" en ''drive'' "dryfhou" in Afrikaanse krieketterme is? Dan sal ek dit ook in die artikel aanpas. ::::::::Ja, ja en ja! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:56, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::{{Ping|Martinvl}} baie dankie vir die huidige .svg.-lêers! Hulle lyk baie mooi in dié artikel. Moet ons ''inches'' by [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] vertaal as "duim"? Nog 'n opmerking oor [[:File:Cricket field parts af.svg]]: Die sterretjies was net om aan te dui dat ek onseker is oor 'n term. Hulle hoef nie in dié diagram te wees nie. :) As jy wil, kan jy ook van jou ander Afrikaansvertalings by [[:c:Category:Afrikaans-language SVG diagrams]] voeg. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::Ek sal dit oor die volgende paar dae regmaak. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:20, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::::::{{Ping|Aliwal2012}} baie dankie, só gedoen! Nou het daar nog 'n vragie ontstaan: Volg ons die Engelse om deurgaans "Wette" te gebruik of verander ons almal in "reëls"? Jammer, ek wil net my bes gee met dié artikel. :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:20, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::::In krieket daar is 'n verskil tussen die woorde "Laws" en "Rules". Die artikel oor krieket beskryf die "laws" van die spel. Die "rules" van die spel dek sake soos die duur van die spel, speelure, aantal boulbeurte, aantal kolfbeurte, finansiële oorwegings (wie betaal vir die nuwe bal), maksimum boulbeurte per bouler, ens. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:29, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::::::::{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} In Engeland het ons ook "Directives" vanaf die "England Cricket Board". Hierdie "directives" is almal te doen met gesondheid end veiligheid - dit is verplig dat jong kolwers 'n veiligheidshelm moet dra, die beperking van die aantal boulbeurte wat jong snelboulers mag boul, behandeling van weerlig en donder ens. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 11:23, 21 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::{{Ping|Aliwal2012}} Is ek reg dat daar slegs drie terme oor is: ''Fine Leg'', ''Fly slip'' en ''Leg glance''? Is ''Fine Leg'' dalk "Fyn by"? Nee, dis skerpby! Dan is daar nog die terme waar ons onseker is (aangedui met 'n *). {{Ping|Martinvl}} By [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] kan jy asb. ''approx'' vertaal as "ongeveer" en ''inches'' as "duim"? En by [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] die sterretjies asb. verwyder? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:00, 21 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] gedoen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 13:51, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] gedoen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:14, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} Volgens Googe Translate is die vertaling "Hy het die bal afgeweer" vir die Engelse woorde "He deflected the ball" "Hy het die bal afgeweer". Dus stel ek voor dat dt ons "leg glance" met "bykant weerhou" moet vertaal. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:14, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}}As ek moet moet raai, stel ek voor dat ons "Fly slip" met "Diep glip" kan vertaal. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:18, 23 Mei 2026 (UTC) ::::::::::::::Baie dankie Martinvl, kan jy asb. Aliwal2012 se [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Gebruikerbespreking%3AMartinvl&diff=2906316&oldid=2906301 laaste veranderinge aan die woordelys] bywerk? Sover ek kan sien is [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] nou breër as voorheen. Kyk asb. daarna. ''Long Leg'', ''Fly slip'' en ''Leg glance'' ontbreek nog. Is ''Long Leg'' dalk "grensby"? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:40, 23 Mei 2026 :::::::::::::::{{ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] <s>nou breër as voorheen</s> .. herstel.[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:09, 25 Mei 2026 (UTC) Hier is die bygewerkde woordeboek: {|class="wikitable" !Lêer!!Engels!!Afrikaans!!Kommentaar |- |rowspan="20"|Cricket field parts.svg |- |Boundary||Grens|| |- |Sight screen||Gesigskerm|| |- |Longer||Langer|| |- |Squarer||Haakser|| |- |Straight||Reguit|| |- |Wider||Wyer|| |- |Finer||Skerper|| |- |Sillier||Vlakker|| |- |Shorter||Korter|| |- |Deeper||Dieper|| |- |Outfield||Buiteveld |- |Off-side (R)||Bykant (R)|| |- |On-side (R)||Wegkant (R)|| |- |Circle (27,4 m)||Sirkel (27,4 m)|| |- |Infield||Binneveld|| |- |Close-infield||Naby-binneveld|| |- |Forward||Voor|| |- |Backward||Tru|| |- |Pitch||Kolfblad|| |- |rowspan="9"|Cricket Stumps en.svg |- |Bails||dwarsbalkies|| |- |Not attached||Nie aangeheg nie|| |- |just resting on stumps||rus slegs op houtpenne|| |- |Ball||Bal|| |- |to same scale||op dieselfde skaal|| |- |Stumps||Houtpenne/paaltjies|| |- |A Wicket consists of 3 stumps and 2 bails||Die paaltjies bestaan uit<br/>3 houtpenne en 2 dwarsbalkies|| |- |approx||ongeveer|| |- |rowspan="6"|Cricket pitch.svg |- |Return Crease||Draaikampie|| |- |Stumps||Paaltjies/penne|| |- |Bowling Crease||Boulkampie|| |- |Popping Crease||Opspringkampie|| |- |2012 cm (22 yd)||2012 cm|| |- |rowspan="34"|Cricket fielding positions2.svg |- |Off side||Wegkant|| |- |On (Leg) side||Bykant|| |- |Third Man||Derdeman|| |- |Fine Leg||Skerpby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Slips||Glippe|| |- |Gully||Gangetjie|| |- |Point||Punt|| |- |Square Leg||Regby|| |- |Cover||Dekke/dekveld|| |- |Mid-wicket||Middelveld|| |- |Mid-off||Halfweg|| |- |Mid-on||Halfby|| |- |Long-off||Diepweg||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Long-on||Ver-by|| Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Straight Hit||Reguithou|| |- |Long stop||Ver-agter|| Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Long Leg||Diepby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Short||Kort |- |Square||Haaks |- |Deep||Diep |- |Forward||Voor |- |Cover point||dekpunt||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Extra cover||Ekstra dekpunt|| |- |Wide||Wyd|| |- |Deep forward||Diep vlak|| |- |Deep backward||Diep tru|| |- |Fly slip||? glip|| ''diep glip''? - Martinvl |- |Silly point||Vlakpunt|| |- |Silly mid-off||Vlakweg|| |- |Silly Mid-on||Vlakby|| |- |Short leg||Kortby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Leg slip||Byglip|| |- |leg gully||Bygangetjie|| |- |rowspan="12"|Cricket shots.svg |- |Late cut||Laat kaphou|| |- |Cut||Kaphou|| |- |Square cut||Regkaphou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Square drive||Regdryfhou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Cover drive||Dekpunthou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Off drive||Wegdryfhou|| |- |Straight drive||Reguit dryfhou|| |- |On drive||Bydryfhou|| |- |Pull||Trekhou|| |- |Hook||Haakhou|| |- |Leg glance|| ||''bykant weerhou'' ? - Martinvl |} [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:09, 25 Mei 2026 (UTC) :Baie dankie Martinvl, die diagramme lyk nou baie netjies! Ongelukkig het ek nie 'n Sportwoordeboek nie, ek kan net 'n aanlynsoektog maak. Kom ons hoor van {{Ping|Aliwal2012}}. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 25 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} Ons het nog nie 'n vertaling vir "''fly slip''" en "''leg glance''" nie. Om voort te gaan, stel ek voor dat ons die woorde "diep glip" en "bykant weerhou" vir hierdie uitdrukkings gebruik met 'n aantekening in Wikimedia Commons dat hierdie twee vertalings nie uit 'n woordeboek kom nie, maar is die skepping van 'n Wikimedia-redakteur is wat ook 'n krieketskeidsregter is. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:28, 28 Mei 2026 (UTC) :::Ja, doen só asb. Maar om verwarring te voorkom stel ek voor dat dit in die beeldbeskrywing genoem word pleks daarvan om dit in die diagram te doen. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 16:48, 28 Mei 2026 (UTC) *{{Ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket shots.svg]] is nou voltooi. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:37, 29 Mei 2026 (UTC) *:Baie dankie! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:45, 29 Mei 2026 (UTC) *{{Ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket fielding positions2_af.svg]] is nou voltooi. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:44, 30 Mei 2026 (UTC) oojh3gwed11pm4pswh9a7i2624w4usq 2908206 2908186 2026-05-30T21:05:55Z SpesBona 2720 /* Krieketdiagramme */ aw 2908206 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|2 | argief1 = [[/argief2018|2018]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] }} [[Lêer:Editor - rhodium star II.jpg|links|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service_awards#Senior_Editor_II_(or_Most_Pluperfect_Labutnum)|Seniorredakteur II]]<br />(10 jaar, 31&nbsp;000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012 op 14 Augustus 2019</small>]] ==NC Commons== We have the bot somewhat up and running. Still working on improvements. See [[Template:NC]] and {{cl|Files imported from NC Commons}} [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 07:31, 20 Februarie 2026 (UTC) :Hi Doc James, Thank you for your message. The image looks good on my sandbox. I can now go ahead and create the rest of the images in this data set and introduce them to articles in all languages (apart from :en: and :simple: where I am blocked). If there are any problems, I will let you know, [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 12:08, 20 Februarie 2026 (UTC) == Cord (aeronautics) == {{ping|Martinvl}}, kan jy asb Wing profile nomenclature.svg vertaal? angle of attach=Aanvalshoek, relative wind = relatiewe wind, leading edge = leirant, max. thickness= maks. dikte, max. camber = maks. kromming, chord line = koordlyn, camber line = kromminglyn, upper surface= boonste oppervlakte, lower surface = onderste oppervlakte, trailing edge = volgrand By voorbaat dank! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:14, 1 Maart 2026 (UTC) *{{ping|Oesjaar}} {{Uitgevoer}} ([[:file:Wing profile nomenclature_af.svg]]). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:29, 1 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Martinvl}}, leirant met 'n d asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:26, 2 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Oesjaar}} {{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:10, 2 Maart 2026 (UTC) :::{{ping|Martinvl}}, dankie. Nou al weer 'n lat vir my eie gat gepluk... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:22, 2 Maart 2026 (UTC) == Nog een! == {{ping|Martinvl}}, kan jy asb. hierdie een ook doen: Chord length definition (en).svg? Leading edge=leirand, camber line = kromminglyn, chord line=koordlyn, chord lenght= koordlengte, trailing edge=volgrand, thickness (local)=dikte (plaaslik), camber (local)= kromming (plaaslik). By voorbaat dank! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:27, 3 Maart 2026 (UTC) :{{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:31, 3 Maart 2026 (UTC) ::{{ping|Martinvl}}, naam asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:35, 3 Maart 2026 (UTC) :::Watter naam bedoel jy? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 18:41, 3 Maart 2026 (UTC) :::: 'skies, ek het 'n blonde oomblik gehad! Baie dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 3 Maart 2026 (UTC) :::::{{ping|Martinvl}}, die Volgrand onder in die middel moet ''dikte (plaaslik)'' wees. Asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:51, 4 Maart 2026 (UTC) ::::::{{ping|Oesjaar}}{{Uitgevoer}}! [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 17:24, 4 Maart 2026 (UTC) :Dankie! Het jy gesien: [[Koord (lugvaart)]]. Nog baie werk hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:41, 4 Maart 2026 (UTC) == Krieketdiagramme == Goeienaand Martinvl, kan jy my ook 'n guns doen met die nuwe voorbladartikel [[krieket]] en van die diagramme in Afrikaans vertaal? Hulle is: * [[:Lêer:Cricket field parts.svg]] = [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] * [[:Lêer:Cricket Stumps en.svg]] = [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] * [[:Lêer:Cricket pitch.svg]] = [[:Lêer:Cricket pitch af.svg]] * [[:Lêer:Cricket fielding positions2.svg]] = [[:Lêer:Cricket fielding positions2 af.svg]] * [[:Lêer:Cricket shots.svg]] = [[:Lêer:Cricket shots af.svg]] Jammer, dit is nou baie op een slag en ek wens ek het jou vroeër geraadpleeg. Die onlangse vier dae het ek weer aan dié artikel gewy en gekyk wat in die Engelse artikel die afgelope vier jaar gebeur het sedert ek dit oorvertaal het. Dit was nogal baie. Ek hoop maar jy kan help hier. As jy met die een of ander term vashaak, vra gerus. Vandag is ek fieks wat dit betref (geheue is weer op datum vir nou). :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 17 Mei 2026 (UTC) [[File:Cricket Umpires Equipment 1.jpg|duimnael|Foto deur [[Gebruiker:Martinvl]]]] :{{ping|SpesBona}}: Ek is gewillig om die vertalings te doen. Ek is 'n krieketskeidsregter, dus kan ek 'n aantal vertalings in die artikel [[krieket]] uitvind. Ek sal jou natuurlik moet vra vir dié wat nie in daardie artikel (of ander krieketartikels) verskyn nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:20, 17 Mei 2026 (UTC) ::Baie dankie! Ook vir jou beeld oor die toerusting van 'n skeidsregter. Dit is baie nuttig in die artikel! Ja, van die terme is in die artikel, veral rondom die kolfblad. Van die veldposisies kan egter 'n uitdaging wees. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:40, 17 Mei 2026 (UTC) {{ping|SpesBona}}: Ek is gereed om die lêer te vertaal, maar ek het die vertalings nodig vir drie van die lêers. Ek het al die terme bymekaar gemaak en hulle in 'n tabel geskryf. Kan jy asseblief die vertalings invul? {|class="wikitable" !Lêer!!Engels!!Afrikaans |- |rowspan="20"|Cricket field parts.svg |- |Boundary||Grens |- |Sight screen||Gesigskerm |- |Longer||Langer* |- |Squarer||Haakser* |- |Straight||Reguit |- |Wider||Wyer |- |Finer||Skerper |- |Sillier||Vlakker* |- |Shorter||Korter* |- |Deeper||Dieper* |- |Outfield||Buiteveld |- |Off-side (R)||Bykant (R) |- |On-side (R)||Wegkant (R) |- |Circle (27,4 m)||Sirkel (27,4 m) |- |Infield||Binneveld |- |Close-infield||Naby-binneveld |- |Forward||Voor* |- |Backward||Tru |- |Pitch||Kolfblad |- |rowspan="8"|Cricket Stumps en.svg |Bails||dwarsbalkies |- |Not attached||Nie aangeheg nie |- |just resting on stumps||rus slegs op houtpenne |- |Ball||Bal |- |to same scale||op dieselfde skaal |- |Stumps||Houtpenne/paaltjies |- |A Wicket consists of 3 stumps and 2 bails||Die paaltjies bestaan uit 3 houtpenne en 2 dwarsbalkies |- |approx||ongeveer |- |rowspan="6"|Cricket pitch.svg |- |Return Crease||Draaikampie |- |Stumps||Paaltjies/penne |- |Bowling Crease||Boulkampie |- |Popping Crease||Opspringkampie |- |2012 cm (22 yd)||2012 cm |- |rowspan="35"|Cricket fielding positions2.svg |- |Off side||Wegkant |- |On (Leg) side||Bykant |- |Third Man||Derdeman |- |Fine Leg||Skerpby<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Slips||Glippe |- |Gully||Gangetjie |- |Point||Punt |- |Square Leg||Regby |- |Cover||Dekke/dekveld |- |Mid-wicket||Middelveld |- |Mid-off||Halfweg |- |Mid-on||Halfby |- |Long-off||Diepweg<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Long-on||'''Ver-by'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Straight Hit||Reguithou |- |Long stop||'''Ver-agter'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Long Leg||'''Diepby'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Short||Kort* |- |Square||Haaks |- |Deep||Diep* |- |Forward||Voor* |- |Cover point||dekpunt<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Extra cover||Ekstra dekpunt |- |Wide||Wydloper (egter nie in hierdie konteks nie) |- |Deep forward||Diep vlak |- |Deep backward||Diep tru |- |Fly slip||* glip |- |Silly point||Vlakpunt |- |Silly mid-off||Vlakweg |- |Silly Mid-on||Vlakby |- |Short leg||Slagyster/'''kortby'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Leg slip||Byglip |- |leg gully||Bygangetjie |- |rowspan="12"|Cricket shots.svg |- |Late cut||Laat kaphou |- |Cut||Kaphou |- |Square cut||'''Regkaphou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Square drive||'''Regdryfhou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Cover drive||'''Dekpunthou'''<!-- checked in Tweetalige Woordeboek (Bosman et al)--> |- |Off drive||Wegdryfhou |- |Straight drive||Reguit dryfhou |- |On drive||Bydryfhou |- |Pull||Trekhou |- |Hook||Haakhou |- |Leg glance|| |} [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:10, 19 Mei 2026 (UTC) :Baie dankie Martinvl, ek waardeer jou hulp as 'n deskundige opreg. Ek het my bes probeer en nog terme bygevoeg. ESPNcricinfo het 'n (kort) lys: [https://www.espncricinfo.com/story/a-glossary-of-afrikaans-cricket-terms-1108401 What does cricket sound like in Afrikaans?] Ek probeer nog terme vind. Baie dankie nogmaals! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:15, 19 Mei 2026 (UTC) ::Ek het nog 'n paar woorde bygevoeg (vanuit [[:File:Cricket shots.svg]]). Jammer dat ek dit nie vroeer gedoen het nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:56, 19 Mei 2026 (UTC) :::Baie dankie vir jou help! Vier krieketskote het ek in die artikel genoem: “sny” [NEE], “ry” [NEE], “haak” en “trek”. ry staan vir ''drive'', maar is ''off drive'' nou "weg ry" en ''on drive'' "by ry"? Terme waar ek onseker is, het ek met * makeer. Baie dankie ook aan {{Ping|Aliwal2012}} Lyk my ons vorder. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 19 Mei 2026 (UTC) ::::{{ping|SpesBona}} Ek het die vertaling van "drive" met Google Translate getoets. Die Engels sin "drive the nail into the wood with a hammer" lui "slaan die spyker met 'n hamer in die hout in", maar "drive a car" lui "ry 'n motor". Dit se vir my dat die vertaling van "drive" hoort om "slaan" te wees en nie "ry" nie (of is daar 'n andere woord?). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 22:02, 19 Mei 2026 (UTC) :::::Menere, dis '''dryfhou''' --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:16, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::Dankie Aliwal 2012. Ek het geweet dat aangesien die kolwer 'n kolf gebuik en nie 'n stierwiel nie, dat die woord "ry" verkeerd is, maar ek het nie die regte woord geweet nie :-). [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 13:43, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Aliwal2012}} verstaan ek reg dat ''cut'' "kaphou" en ''drive'' "dryfhou" in Afrikaanse krieketterme is? Dan sal ek dit ook in die artikel aanpas. ::::::::Ja, ja en ja! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:56, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::{{Ping|Martinvl}} baie dankie vir die huidige .svg.-lêers! Hulle lyk baie mooi in dié artikel. Moet ons ''inches'' by [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] vertaal as "duim"? Nog 'n opmerking oor [[:File:Cricket field parts af.svg]]: Die sterretjies was net om aan te dui dat ek onseker is oor 'n term. Hulle hoef nie in dié diagram te wees nie. :) As jy wil, kan jy ook van jou ander Afrikaansvertalings by [[:c:Category:Afrikaans-language SVG diagrams]] voeg. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::Ek sal dit oor die volgende paar dae regmaak. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:20, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::::::{{Ping|Aliwal2012}} baie dankie, só gedoen! Nou het daar nog 'n vragie ontstaan: Volg ons die Engelse om deurgaans "Wette" te gebruik of verander ons almal in "reëls"? Jammer, ek wil net my bes gee met dié artikel. :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:20, 20 Mei 2026 (UTC) :::::::::::In krieket daar is 'n verskil tussen die woorde "Laws" en "Rules". Die artikel oor krieket beskryf die "laws" van die spel. Die "rules" van die spel dek sake soos die duur van die spel, speelure, aantal boulbeurte, aantal kolfbeurte, finansiële oorwegings (wie betaal vir die nuwe bal), maksimum boulbeurte per bouler, ens. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:29, 20 Mei 2026 (UTC) ::::::::::::{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} In Engeland het ons ook "Directives" vanaf die "England Cricket Board". Hierdie "directives" is almal te doen met gesondheid end veiligheid - dit is verplig dat jong kolwers 'n veiligheidshelm moet dra, die beperking van die aantal boulbeurte wat jong snelboulers mag boul, behandeling van weerlig en donder ens. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 11:23, 21 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::{{Ping|Aliwal2012}} Is ek reg dat daar slegs drie terme oor is: ''Fine Leg'', ''Fly slip'' en ''Leg glance''? Is ''Fine Leg'' dalk "Fyn by"? Nee, dis skerpby! Dan is daar nog die terme waar ons onseker is (aangedui met 'n *). {{Ping|Martinvl}} By [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] kan jy asb. ''approx'' vertaal as "ongeveer" en ''inches'' as "duim"? En by [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] die sterretjies asb. verwyder? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:00, 21 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] gedoen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 13:51, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} [[:Lêer:Cricket field parts af.svg]] gedoen. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:14, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} Volgens Googe Translate is die vertaling "Hy het die bal afgeweer" vir die Engelse woorde "He deflected the ball" "Hy het die bal afgeweer". Dus stel ek voor dat dt ons "leg glance" met "bykant weerhou" moet vertaal. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:14, 23 Mei 2026 (UTC) :::::::::::::*{{ping|SpesBona|Aliwal2012}}As ek moet moet raai, stel ek voor dat ons "Fly slip" met "Diep glip" kan vertaal. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:18, 23 Mei 2026 (UTC) ::::::::::::::Baie dankie Martinvl, kan jy asb. Aliwal2012 se [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Gebruikerbespreking%3AMartinvl&diff=2906316&oldid=2906301 laaste veranderinge aan die woordelys] bywerk? Sover ek kan sien is [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] nou breër as voorheen. Kyk asb. daarna. ''Long Leg'', ''Fly slip'' en ''Leg glance'' ontbreek nog. Is ''Long Leg'' dalk "grensby"? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:40, 23 Mei 2026 :::::::::::::::{{ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket Stumps af.svg]] <s>nou breër as voorheen</s> .. herstel.[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:09, 25 Mei 2026 (UTC) Hier is die bygewerkde woordeboek: {|class="wikitable" !Lêer!!Engels!!Afrikaans!!Kommentaar |- |rowspan="20"|Cricket field parts.svg |- |Boundary||Grens|| |- |Sight screen||Gesigskerm|| |- |Longer||Langer|| |- |Squarer||Haakser|| |- |Straight||Reguit|| |- |Wider||Wyer|| |- |Finer||Skerper|| |- |Sillier||Vlakker|| |- |Shorter||Korter|| |- |Deeper||Dieper|| |- |Outfield||Buiteveld |- |Off-side (R)||Bykant (R)|| |- |On-side (R)||Wegkant (R)|| |- |Circle (27,4 m)||Sirkel (27,4 m)|| |- |Infield||Binneveld|| |- |Close-infield||Naby-binneveld|| |- |Forward||Voor|| |- |Backward||Tru|| |- |Pitch||Kolfblad|| |- |rowspan="9"|Cricket Stumps en.svg |- |Bails||dwarsbalkies|| |- |Not attached||Nie aangeheg nie|| |- |just resting on stumps||rus slegs op houtpenne|| |- |Ball||Bal|| |- |to same scale||op dieselfde skaal|| |- |Stumps||Houtpenne/paaltjies|| |- |A Wicket consists of 3 stumps and 2 bails||Die paaltjies bestaan uit<br/>3 houtpenne en 2 dwarsbalkies|| |- |approx||ongeveer|| |- |rowspan="6"|Cricket pitch.svg |- |Return Crease||Draaikampie|| |- |Stumps||Paaltjies/penne|| |- |Bowling Crease||Boulkampie|| |- |Popping Crease||Opspringkampie|| |- |2012 cm (22 yd)||2012 cm|| |- |rowspan="34"|Cricket fielding positions2.svg |- |Off side||Wegkant|| |- |On (Leg) side||Bykant|| |- |Third Man||Derdeman|| |- |Fine Leg||Skerpby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Slips||Glippe|| |- |Gully||Gangetjie|| |- |Point||Punt|| |- |Square Leg||Regby|| |- |Cover||Dekke/dekveld|| |- |Mid-wicket||Middelveld|| |- |Mid-off||Halfweg|| |- |Mid-on||Halfby|| |- |Long-off||Diepweg||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Long-on||Ver-by|| Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Straight Hit||Reguithou|| |- |Long stop||Ver-agter|| Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Long Leg||Diepby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Short||Kort |- |Square||Haaks |- |Deep||Diep |- |Forward||Voor |- |Cover point||dekpunt||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Extra cover||Ekstra dekpunt|| |- |Wide||Wyd|| |- |Deep forward||Diep vlak|| |- |Deep backward||Diep tru|| |- |Fly slip||? glip|| ''diep glip''? - Martinvl |- |Silly point||Vlakpunt|| |- |Silly mid-off||Vlakweg|| |- |Silly Mid-on||Vlakby|| |- |Short leg||Kortby||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Leg slip||Byglip|| |- |leg gully||Bygangetjie|| |- |rowspan="12"|Cricket shots.svg |- |Late cut||Laat kaphou|| |- |Cut||Kaphou|| |- |Square cut||Regkaphou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Square drive||Regdryfhou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Cover drive||Dekpunthou||Tweetalige Woordeboek (Bosman et al) |- |Off drive||Wegdryfhou|| |- |Straight drive||Reguit dryfhou|| |- |On drive||Bydryfhou|| |- |Pull||Trekhou|| |- |Hook||Haakhou|| |- |Leg glance|| ||''bykant weerhou'' ? - Martinvl |} [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:09, 25 Mei 2026 (UTC) :Baie dankie Martinvl, die diagramme lyk nou baie netjies! Ongelukkig het ek nie 'n Sportwoordeboek nie, ek kan net 'n aanlynsoektog maak. Kom ons hoor van {{Ping|Aliwal2012}}. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 25 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|SpesBona|Aliwal2012}} Ons het nog nie 'n vertaling vir "''fly slip''" en "''leg glance''" nie. Om voort te gaan, stel ek voor dat ons die woorde "diep glip" en "bykant weerhou" vir hierdie uitdrukkings gebruik met 'n aantekening in Wikimedia Commons dat hierdie twee vertalings nie uit 'n woordeboek kom nie, maar is die skepping van 'n Wikimedia-redakteur is wat ook 'n krieketskeidsregter is. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:28, 28 Mei 2026 (UTC) :::Ja, doen só asb. Maar om verwarring te voorkom stel ek voor dat dit in die beeldbeskrywing genoem word pleks daarvan om dit in die diagram te doen. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 16:48, 28 Mei 2026 (UTC) *{{Ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket shots.svg]] is nou voltooi. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:37, 29 Mei 2026 (UTC) *:Baie dankie! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:45, 29 Mei 2026 (UTC) *{{Ping|SpesBona}} [[:Lêer:Cricket fielding positions2_af.svg]] is nou voltooi. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:44, 30 Mei 2026 (UTC) *:Wonderlik, baie dankie! {{Ping|Aliwal2012}} sien jy nog taal- of tikfoute? Andersins dink ek dat ons hier 'n baie goeie projek saam gedoen het. Baie dankie vir julle hulp! Dit help beide Afrikaans en krieket. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 30 Mei 2026 (UTC) 736jm762uu9fo2y73jmb4xjaazi7xcc 0 46610 2908177 2489205 2026-05-30T20:06:37Z Jcb 223 2908177 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Predikant | Naam = Hendrik van der Merwe | Beeld = Ds HP van Merwe Robertson.jpg | Beeldbeskrywing = Dr. Hendrik van der Merwe | Beeldonderskrif = Dr. Van der Merwe tydens sy 22-jarige bediening in die [[NG gemeente Robertson]] | Geboortenaam = Hendrik Petrus van der Merwe | Geboortedatum = 1 November 1867 | Geboorteplek = [[Murraysburg]], [[Kaapkolonie]] | Sterftedatum = {{SDEO|1867|11|1|1926|12|24}} | Sterfteplek = [[Cradock]] | Kerkverband = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | Gemeente = Kenhardt<br />[[NG gemeente Britstown|Britstown]]<br />[[NG gemeente Robertson|Robertson]]<br />[[NG gemeente Cradock|Cradock]] | Jare aktief = 1895–1926 | Kweekskool = Stellenbosch | Sendingwerk = }} Dr. '''Hendrik Petrus van der Merwe''' ([[1 November]] [[1867]] – [[24 Desember]] [[1926]]) was [[predikant]] van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], leraar in die gemeentes Kenhardt, Britstown, Robertson en Cradock, en moderator van 1924 se Kaapse Sinode, die sogenaamde Eeufeessinode. Die NG gemeente op die dorp [[Bonnievale]], wat op [[30 Augustus]] [[1922]] hoofsaaklik deur die toedoen van ds. Van der Merwe en [[NG gemeente Robertson|Robertson]] se kerkraad afgestig is van die moedergemeente, is na hom Vandermerwe genoem.<ref>{{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1052. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.</ref> == Herkoms en opleiding == Dr. Van der Merwe is in die distrik [[Murraysburg]] gebore en gaan op die dorp skool. Destyds was daar 'n eersteklas-skool op dié [[Karoo]]dorp wat vroeg in die 1860's opgerig is deur ds. [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|J.H. Hofmeyr]], met T. Kyd as skoolhoof, onder wie se leiding etlike kandidate vir die admissie tot die [[Kweekskool]] hul voorbereidende studie deurgemaak het. 'n Hollander, J. B. Wouda, het les gegee in Nederlands terwyl ds. Hofmeyr, wat 'n aantal godvresende en talentvolle jongelinge geïnspireer het om predikant te word, aan hulle onderrig in Hebreeus en Bybelgeskiedenis gegee het. Dié leerlinge was onder andere die latere ds. J.G. Olivier, prof. C.F.J. Muller en ds. B.B. Keet, vader van prof. dr. [[Barend Bartholomeus Keet]] van die [[Stellenbosch|Stellenbosse]] [[Kweekskool]]. Die inrigting was bekend onder die naam Opvoedings Instituut van Murraysburg, maar ds, Hofemyr het reeds in Hendrik van der Merwe se geboortejaar na die [[NG gemeente Somerset-Oos]] vertrek. Later studeer die latere ds. Van der Merwe aan die [[Universiteit Stellenbosch|Victoria Kollege]] op [[Stellenbosch]], waar hy in 1889 die B.A.-eksamen aflê. Daarna studeer hy aan die Kweekskool en ná sy legitimasie reis hy ’n tyd lank deur [[Europa]] tot hy in 1895 ’n beroep na die [[NG gemeente Kenhardt]] aanneem. In 1897 aanvaar hy die herderstaf op [[Britstown]] en in 1903 op [[Robertson]] as opvolger van ds. [[Andrew McGregor]]. Hy het hom veral op die onderwys en armoedeverligting toegespits. Die administrateur van Kaapland versoek hom om in Europa ondersoek in te stel na die metodes wat daar gevolg word om armes te help. Dié kennis kom handig te pas toe hy later voorsitter word van die Sinodale Kommissie vir Algemene Armesorg. Hy was ook lid van die Sinodale Kommissie vir Opvoeding en talle ander kommissies. == Kenhardt == Kort nadat Kenhardt se kerkraad op [[10 Desember]] [[1894]] aan ds. H.T. Kriel demissie verleen het, is daartoe oorgegaan om 'n nuwe leraar te beroep. Met die eerste stemming is prop. H.P. van der Merwe beroep. Sy traktement is vasgestel op £350 per jaar. Hy is op [[23 Maart]] [[1895]] as leraar van die gemeente bevestig. Dit wil voorkom asof die kerkraad onder sy leiding sy noulettende opsig oor die gemeente gehandhaaf het<ref name="kle">{{af}} Kleynhans, prof. E.P.J. ''Volhard en oorwin. Kenhardt, 1889–1989''. Kenhardt: Kerkraad van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente.</ref> Tughandelinge was aan die orde van die dag, byvoorbeeld toe die kerkraad in September 1895 met skok kennis neem van 'n "basterkind" wat uit 'n verhouding tussen 'n "Hottentot" en 'n wit meisie gebore is. In Mei die volgende jaar is 'n man en vrou weens onsedelikheid tot verantwoording geroep. En in Desember daardie jaar is ongunstige berigte met betrekking tot 'n lidmaat onder die kerkraad se aandag gebring en 'n ondersoekkommissie met die oog daarop aangewys. Reeds hier op Kenhardt het ds. Van der Merwe sy stryd aangeknoop teen drankmisbruik, wat 'n hoogtepunt tydens sy bediening op [[Robertson]] sou bereik, toe plaaslike winkeliers op versoek van die kerkraad besluit om die kantiene met Nagmaalsgeleenthede te sluit. Die kerkraad het op [[23 September]] [[1895]] 'n brief van [[Brandvlei]] behandel waarin gevra is dat 'n deel van Kenhardt by die te stigte gemeente ingeskakel word. Nadat 'n tweemankommissie die versoek ondersoek het, is dit goedgekeur. Met sy stigting as Kenhardt se eerste dogtergemeente in 1897 is Brandvlei toe saamgestel uit dele wat aan Kenhardt, [[NG gemeente Calvinia|Calvinia]] en [[NG gemeente Williston|Williston]] behoort het. Ds. Van der Merwe se bediening op Kenhardt is gekenmerk deur groot nood op tydelike gebied.<ref name="kle" /> 'n Langdurige droogte en runderpes het armoede tot gevolg gehad. Talle lidmate moes uit die kerkkas hulp ontvang. Op [[29 Junie]] [[1897]] is alimentasie aan 'n vrou op Zoutdraai verleen terwyl aan ene C.J. Smit £100 geleen is. Hierdie omstandighede was moontlik die rede waarom die gemeente skaars twee jaar ná sy koms van ds. Van der Merwe moes afskeid neem. Die konsulent, ds. R.J. van Niekerk van [[NG gemeente Prieska|Prieska]], het op [[19 Desember]] [[1896]] aan hom demissie verleen, maar die gemeente het nie sy weg oopgesien om dadelik 'n opvolger te beroep nie. Eers op [[28 Junie]] [[1897]] is ds. S.P. Helm beroep, maar dit was die beroep op ds. I.P. van Heerden wat geslaag het. Hy het begin 1898 hierheen verhuis. == Op Britstown == [[Lêer:Dr HP van der Merwe.jpg|duimnael|links|170px|Dr. Van der Merwe was van 1896 tot 1903 die vierde leraar van die [[NG gemeente Britstown]].]] Britstown se vierde predikant, van 1897 tot 1902, was die "onvergeetlike" (volgens ds. [[A.P. Smit]]) ds. Hendrik Petrus van der Merwe. Geen godsdiensverslae uit sy dienstyd het behoue gebly nie, en tog is dit duidelik dat sy sesjarige bediening hier nie sonder vrug was nie. 'n Latere predikant van Britstown, ds. [[Karel Wynand le Roux|K.W. le Roux]], het dr. Van der Merwe beskryf as "uiterst werkzaam, doordrijvend en succesvol". Hy was ’n knap man wat die gemeente met groot bekwaamheid en diepe erns bearbei het, onder meer in die moeilike jare tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]], toe hy onder meer in etlike konsentrasiekampe geestelike werk verrig het. Kort ná die [[Tweede Vryheidsoorlog|Driejarige Oorlog]] het die Kaapse Sinode hom afgevaardig om lidmate in Duits-Suidwes-Afrika ([[Namibië]]) te gaan opsoek. As lid van die Sinodale Onderwyskommissie het dr. Van der Merwe hom op [[Britstown]] sterk vir die onderwys beywer en ’n nuwe skoolgebou is in sy tyd op [[1 Januarie]] [[1900]] voltooi. Dr. Van der Merwe het vroeg in 1903 ’n beroep na die [[NG gemeente Robertson]] in die [[Boland]] aanvaar. Britstown het op Sondag [[22 Februarie]] [[1903]] van hom afskeid geneem. Die ''[[Kerkbode]]'' het berig "de gansche gemeente was ontroerd". == Op Robertson == [[Lêer:NG kerk Robertson 1917.jpg|duimnael|regs|320px|Die NG kerk op Robertson, afgeneem in 1917 tydens ds. Van der Merwe se dienstyd.]] [[Lêer:Dr HP van der Merwe Robertson.png|duimnael|regs|210px|Ds. Van der Merwe toe hy leraar op Robertson was.]] Op [[20 Maart]] [[1903]] kon die [[NG gemeente Robertson]] die opvolger van ds. McGregor verwelkom in die persoon van ds. Hendrik Petrus van der Merwe, B.A., B.D. Reeds in sy tyd op Britstown het sy kragtige prediking en onverskrokke optrede die aandag van die kerklike publiek op hom gevestig. Toe hy dus in Januarie beroep word as opvolger van ds. McGregor, was niemand verwonderd nie. Sy 22-jarige bediening was vir die gemeente in baie opsigte betekenisvol, en hy het dan ook sy spore diep in Robertson afgedruk. Dit was in alle opsigte 'n tydperk van groei. Die getal lidmate het, ten spyte van die afstigting van die Sendinggemeente en die gemeentes McGregor en Vandermerwe, toegeneem van 900 lidmate in 1903 tot 2&nbsp;000 in 1925, toe daar binne die grense van die gemeente soos dit in die tyd van sy voorganger afgebaken is, altesame 3&nbsp;000 lidmate was. In die tyd is 1&nbsp;364 mense in die huwelik bevestig, 1&nbsp;938 lidmate aangeneem en 2&nbsp;733 gedoop. In sy afskeidspreek gelewer op [[29 Maart]] [[1925]], nadat hy die beroep na die [[NG gemeente Cradock|Cradock]] aangeneem het, het hy verklaar dat, "''ofschoon daar winter en zomer, bloei en achteruitgang in het geestelik leven der gemeente geweest is, was de groei der gemeente onmiskenbaar, en heeft die zich uitgedrukt in de totstandbrenging van gebouwen en inrichtingen. Met uitzondering van 'n deel der oude kerkzaal is hier geen steen de een op de ander geplaatst, die niet in mijn tijd geplaatst is.''" Daaronder was daar die drie pastorieë in Van Reenenstraat, die een op die hoek van Reitz- en Whitestraat, en die Sendingpastorie in Reitzstraat, twee sale, een in Le Rouxstraat "''welke Hammanzaal dient te heten''" en dan ook in die dertigerjare so genoem is, en die Anna Susannasaal in die onderdorp. Reeds in Ds. McGregor se tyd is planne bespreek om die ou kerk groter te maak, maar eers in ds. Van der Merwe se tyd is besluit om liewer die ou gebou te sloop en 'n nuwe op dieselfde plek op te rig. Die plan wat uiteindelik aanvaar is, was die leraar se eie idee hy het dit in die Brooklyn Tabernacle in New York gesien. Op [[19 Oktober]] [[1904]] is afskeid geneem van die ou gebou, toe ds. Van der Merwe gepreek het na aanleiding van Habakuk 2:2a: "''Want de steen uit den muur roept.''” By dié geleentheid was daar drie-en-twintig persone aanwesig wat in 1856 die inwyding bygewoon het. Daarna is dit gesloop en die nuwe sierlike gebou waarin die gemeente vandag nog aanbid, onder toesig van 'n boukommissie opgerig. Die lede van hierdie Kommissie was: Ds. H.P. van der Merwe en mnre. H.C. van Zijl, L.W.R., C.P. Klopper, B.J. Kloppers, J.P. Marais, D.N. During, W.J. de Wet, F.J. van Zijl, J.P. Kennedy en M. Nicol. Die argitek was [[John Gaisford]]. Die kerkgebou met die traliewerk daarom het £17&nbsp;000 gekos. Die hoeksteen is op [[11 Januarie]] [[1905]] gelê deur ds. Van der Merwe, bygestaan deur di. J.G. Weber van Lady Grey (McGregor), D.J. le Roux Marchand van Kaapstad en J.A. Malherbe van Goudini (Rawsonville). Op Donderdag [[19 Oktober]] [[1905]], toe geweldige stormwind op Robertson en ander plekke groot verwoesting aangerig het, kon die gemeente eindelik die heuglike oomblik beleef dat sy nuwe kerk ingewy word. Die wydingsrede by dié geleentheid is deur ds. Andrew McGregor gelewer. Ander geboue wat in ds. van der Merwe se tyd opgerig is, en waarby die kerkraad direk of indirek betrokke was, is die skoolgebou en onderwyserswoning van Dassieshoek, dié van Keurkloof, Merwehof, die kerklike gebou in Kerkstraat ("''No Man's Land''"), die nuwe gebou by Rob Roy, De Waal-Hostel en die Herberg wat deur die Ring van Tulbagh opgerig is. Voorts is die volgende skoolgeboue in die dorp opgerig: die Hoër Meisieskool (1912) — later die Primêre Meisieskool, die Hoër Seunskool (1921) — later die Primêre Seunskool, en die Opleidingskool — later die Hoërskool, terwyl die ou gebou van die hoërskool tussen Truter- en Whitestraat wat in 1893 gebou is, vergroot is. Aan kerklike en skoolgeboue is in die 22 jaar van 1903 tot 1925 tussen £110&nbsp;000 en £120&nbsp;000 bestee. Aan die onderwys het hy waardevolle dienste bewys. Ook was hy lid van dit Sinodale Onderwyskommissie. Deur al die jare het hy student gebly en aangesien hy met 'n stale geheue geseënd was, het hy 'n groot hoeveelheid kennis opgedoen wat vir hom veral goed te stade gekom het, wanneer hy met studente in aanraking gekom het. Hy kon ook taktvol met jong mense en ander wat deur twyfel gekwel was, omgaan. Hiervan het die Sinodale Kommissie van die Kaapse Kerk gebruik gemaak toe hulle hom in 1921 afvaardig om die Afrikaanse studente aan buitelandse universiteite te besoek en bearbei, 'n taak wat hy met skitterende sukses uitgevoer het. As blyk van erkenning van sy bekwaamheid en van sy werk het die Universiteit van Edinburg hom daarna die eregraad doktor in die God-geleerdheid toegeken. Hy het baie belanggestel in die armesorg en was dan ook die siel van die groot kongres oor dié saak wat in 1916 op [[Cradock]] gehou is. Hierdie kongres het die oë van die Afrikaanse volk die eerste keer oopgemaak vir die erns van die [[Armblankevraagstuk]]. As voorsitter van die Sinodale Armesorgkommissie het hy die saak steeds voor die aandag van die Volk en die Regering gehou. Toe die Sinodale Kommissie hom in verband met die bearbeiding van die studente na Europa stuur, is hy ook deur die Kaaplandse Administrateur, sir [[Nicholas Frederick de Waal|Frederik de Waal]], die taak opgedra om 'n studie van armesorg in Europa te maak. Hy kon dan ook by sy terugkeer waardevolle wenke in hierdie opsig aan die hand gee, en hy en sy eggenote het op Robertson baie in hierdie opsig gedoen, 'n taak waarby hulle kon reken op die steun van die Kerkraad en die ACVV-tak wat in hulle tyd daar gestig is. In 1924 het die Sinode van die Kaapse Kerk sy verdienstes erken deur hom tot Moderator te kies, 'n eer wat hy self beskou het as die hoogste wat 'n medemens hom kon bewys. Die pligte in verband met hierdie hoë amp het hy eervol en met waardigheid nagekom. Dit was dan ook in dié hoedanigheid dat hy in 1926, toe hy reeds op Cradock predikant was, die uitnodiging ontvang en aanvaar het om by die onthulling van die Dellvillebos-gedenkteken 'n gebed te doen. Sy gebed daar is deur die Engelse koerante 'n model van gewyde welsprekendheid genoem. Veral in verband met twee sake het ds. Van der Merwe sy onverskrokke moed getoon. In 1915 het die Sinode geweier om die rebelle te veroordeel. Daarvan het Van der Merwe in sy afskeidspreek self die volgende vertel: "''De Synode was eenstemmig tegen rebellie, maar achtte het tegen alle beschaafde rechtspleging aan om personen te veroordelen zonder hen te horen, en dan nog zonder verhoor te veroor delen op eenzijdige kourantenberichten. De rebellie was 'n staatsaangelegenheid, en het Parlement, dat daarmee in de eerste plaats te doen had, was verstandiger en stelde toen nog 'n onderzoek eerst in. Ik stond aan de kant van de Synode. Het gevoel liep hoog in het land. Drie kwart van mijn gemeente keurde mijri handelwige af. Draadtrekkers gingen twee maanden van huis tot huis om gevoel op te wekken. Het heette toen om het besluit der Synode te veroordelen. 'n Vergadering werd gehouden. Honderden waren tegenwoordig. Toen men echter bevond dat de beweging 'n bedekte aanval op mijn persoon was, stapte bijna de gehele vergadering uit en alles liep dood.''" Die tweede geval was in verband met die ontsettende dronkenskap onder die bruin mense van die Westelike Provinsie. Hy het geweet dat as hy teen die drankhandel sou optree, hy aanstoot sou gee aan baie van sy gemeentelede wat daarin 'n bedreiging vir hulle bestaan sou sien. Hy het egter nie toegelaat dat die oorweging hom afskrik van wat hy die weg van plig beskou het nie. Hy het sy gemeente die versekering gegee dat hy deur sy houding in verband met hierdie saak nie minder belang in hulle en hulle tydelike voordeel gestel het nie, maar juis daarom het hy homself geroepe geag om op te tree teen 'n openbare sonde wat hulle uiteindelik in hulle hoogste belange sou aantas. Die stryd tussen hom en die wynboere oor Plaaslike Keuse "het soms heftig geword, maar, ten spyte daarvan het hy nooit die vertroue of die liefde van die oorgroot meerderheid verloor nie." Hulle het sy eerlikheid en die opregtheid van sy motiewe nie in twyfel getrek nie. Tydens sy 22-jarige bediening op Robertson is hy 13 keer beroep, maar het vertel dat hy in al dié jare gevoel het "''dat ik 'n enige plaats had in het hart van 'n gemeente door mij begeerd, en was de band die onze harten aan elkander bond, zo hecht dat niets dezelve verscheuren kon''". Maar die veertiende beroep, deur die [[NG gemeente Cradock]], het hy aangeneem en op [[29 Maart]] [[1925]] van Robertson afskeid geneem. == Op Cradock == [[Lêer:HP van der Merwe.jpg|duimnael|links|240px|Ds. Van der Merwe as moderator van die Kaapse Sinode.]] Dr. Van der Merwe veral op Robertson ’n blywende indruk gemaak. Tydens sy 22-jarige bediening is die sierlike kerkgebou en talle skole opgerig en twee dogtergemeentes, Van der Merwe ([[Bonnievale]]) en [[McGregor]], asook ’n sendinggemeente afgestig. In sy laaste gemeente, [[NG gemeente Cradock|Cradock]], het hy net 20 maande gearbei tot hy op [[24 Desember]] [[1926]] beswyk het aan ’n ongeneeslike kwaal, veroorsaak deur ’n kiem wat hy op besoek aan Europa opgedoen het. Hy het dié reis as moderator van die Kaapse Kerk (van 1924 af) onderneem om deel te neem aan die onthulling van die [[Delvillebos]]-gedenkteken in [[Frankryk]]. In die breë kerklike lewe het dr. Van der Merwe leidende rol gespeel. Die Kaapse Kerk het hom in 1924 as moderator gekies. Hy het hom veral vir die onderwys beywer en vir die diens van barmhartigheid. Hy was voorsitter van die Sinodale Armesorgkommissie en as sodanig die siel van die groot kongres oor die Armeblankevraagstuk op 1916 op Cradock. Uit erkenning vir sy dienste het die Universiteit van Edinburgh aan hom die eregraad D.D. toegeken. Hy was ’n welsprekende kanselredenaar en iemand met onverskrokke moed, soos blyk uit sy onafhanklike standpunt ten opsigte van die [[Maritz-rebellie]] van 1915 en sy stryd teen drankmisbruik onder die bruin mense van [[Robertson]] en die Suidwes-Kaap. In 1920/'21 stuur die Moderatuur van die Kaapse Kerk hom na Europa om die Afrikaanse studente aan verskillende universiteite daar te besoek. Volgens ’n bron "het hy die werk met soveel aangenaamheid, bekwaamheid en takt verrig dat die Skotse universiteite kennis neem van sy besoek en arbeid in dié verband" en St. Andrew’s aan hom ’n eredoktorsgraad in die teologie toeken. Dit was die universiteit waar hy sy D.D. verwerf het. == Moderator van die Kaapse Kerk == [[Lêer:Dr HP van der Merwe Delville.jpg|duimnael|240px|regs|Dr. Van der Merwe het sy Kerk en volksgenote in 1926 verteenwoordig by die onthulling van die Delvillebos-gedenkteken.]] Sonder dat hy vantevore in die moderatuur gedien het, kies die Eeufeessinode van 1924 hom tot moderator van die Kaapse Kerk, 'n betrekking waaraan hy met sy rysige gestalte en forse stem, sy waardigheid, menslikheid en geesdriftige leiding luister verleen het, volgens ds. [[Henry Charles Hopkins|H.C. Hopkins]] in Cradock-gemeente se eeufeesgedenkboek. Op [[10 Oktober]] [[1926]] het dr. Van der Merwe die onthulling van die Delvillebos-gedenkteken in in [[Frankryk]] bygewoon waar hy sy Kerk en volksgenote verteenwoordig het. Die gebed wat hy daar gedoen het, is as "'n toonbeeld van gewyde welsprekendheid" beskou. In die geselskap van die eerste minister, genl. [[J.B.M. Hertzog]], vertrek hy in September 1926 daarheen en die besoek sou maar 10 of 12 dae duur. Nogtans doen hy daar die gevreesde vaaksiekte – ebcephalitis lethargica – op wat binne twee maande ná sy tuiskoms sy byna onmisbare lewe sou eis. == Sy dood == Op sy 59ste verjaardag kom dr. Van der Merwe uit [[Europa]] in [[Kaapstad]] aan. Die aand was daar op [[Robertson]], waar hy so lank leraar was, se stasie 'n skare om hom te verwelkom en geluk te wens en pleks dat hy [[Bonnievale]] toe gaan, bly hy op Robertson. Aan sy weemoedigheid was te bespeur dat hy ongesteld was. 'n Geneesheer is ontbied en die Cradockse kerkraad het ds. J.W. Snyman gevra om hul gewaardeerde leraar na Cradock te vergesel. Ds. Hopkins skryf: "Toe mev. Van der Merwe op [[Noupoort]] by hulle aansluit, laat sy dadelik na Cradock laat weet dat alle reëlings vir sy ontvangs afgestel moes word, en ná hul tuiskoms neem sy siekte ontstellend toe. Op aanbeveling van die plaaslike geneeshere ontbied die kerkraad 'n breinspesialis, dr. Bloom, uit [[Johannesburg]] en hy bevestig die vermoede dat dit vaaksiekte is. Vir die gemeente en gemeenskap van Cradock het daar 'n tyd van spanning en kommer voorgelê. Uit alle dele van die land het navrae en betuiginge van meegevoel ingestroom en toe sombere klokgelui vroeg Vrydagoggend [[24 Desember]] [[1926]] die tyding aankondig wat lank reeds verwag maar ook gevrees (is), sak daar 'n roukleed oor Cradock neer. By sy sterfbed het sy gesinslede (sy vrou, drie seuns en 'n dogter), sy suster, ds. Malherbe en enkele vriende gestaan." Ná 'n kort diens in die [[pastorie]], het die begrafnis om tienuur Sondagoggend uit die kerk plaasgevind. Al was baie mense met vakansie weg, was dit die grootste begrafnis wat mense op Cradock nog jare daarna kon onthou. Prof. [[John du Plessis]] het die diens gelei en na aanleiding van Rom. 11:33-36<ref>"''O diepte des rijkdoms, beide der wijsheid en der kennis Gods, hoe ondoorzoekelijk zijn Zijn oordelen, en onnaspeurlijk Zijn wegen! Want wie heeft den zin des Heeren gekend? Of wie is Zijn raadsman geweest? Of wie heeft Hem eerst gegeven, en het zal hem wedervergolden worden? Want uit Hem, en door Hem, en tot Hem zijn alle dingen. Hem zij de heerlijkheid in der eeuwigheid.''"</ref> gepraat oor die onnaspeurlike en onverklaarbare weë van die Here. Hy het die ontslapene beskryf as "'n ywerige student, besielende prediker, wakker volksman en vertroude kerkman". Ná sy dood is van hom gesê: "Dr. Van der Merwe was een van die mees belese manne in ons Kerk. Hy het ’n kragtige persoonlikheid gehad en daarby die gawe van welsprekendheid en groot seggingskrag." == Gemeentes == [[Lêer:Gedenkteken dr HP van der Merwe.jpg|duimnael|regs|230px|Die gedenkteken op dr. Van der Merwe se graf langs die [[NG gemeente Cradock|NG kerk Cradock]].]] * Kenhardt 1895–1896 * [[NG gemeente Britstown|Britstown]] 1896–1903 * [[NG gemeente Robertson|Robertson]] 1903–1925 * [[NG gemeente Cradock|Cradock]] 1925–1926 == Bronne == * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1052. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * {{af}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1932. ''Jaarboek van die Nederduits-Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 1933''. [[Kaapstad]]: Jaarboek-Kommissie van die Raad van die Kerke. * {{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, ds. H.C.]] 1968. ''Die N.G. kerk Cradock, 1818–1968''. [[Cradock]]: NG Kerkraad. * {{af}} Tromp, A.H. 1953. ''Robertson, 1853–1953. Gedenkboek by geleentheid van die honderdjarige bestaan van die dorp en die N.G. gemeente Robertson''. [[Robertson]]: Die Eeufeeskomitee van Robertson. * {{af}} [[J.A.S. Oberholster|Oberholster, ds. J.A.S.]] 1955. ''Murraysburg honderd jaar oud, 1855–1955''. [[Murraysburg]]: NG Kerkraad. == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Van der Merwe, Hendrik Petrus}} [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Geboortes in 1867]] [[Kategorie:Sterftes in 1926]] i3eu2l9ngkktz5f0avn4kl16c40ovmn 0 52166 2908198 2870243 2026-05-30T21:00:59Z Jcb 223 2908198 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Hendrik van Blerk | bynaam = Oom Hendrik | beeld = H.S. van Blerk.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Hendrik Stephanus Hertzog van Blerk | geboortedatum = [[27 November]] [[1915]] | geboorteplek = [[Johannesburg]] | dood_datum = [[25 Desember]] [[2010]] | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer, digter | bekend = Boeke | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Petronella Johanna Snyman (Getroud 1 Augustus 1952) | kinders = Petronella Johanna - gebore 25 Oktober l954, Elizabeth Maryna - gebore 1 Januarie 1959, Willem Starrenburg - gebore 4 Januarie 1962, Hendrik Stephanus - gebore 12 April 1963. | webblad = | handtekening = }} '''Hendrik van Blerk''' (1915–2010), ook wel ''oom Hendrik'' genoem, was 'n [[Afrikaans]]e [[skrywer]] en [[digter]]. Sy eerste boek, ''Dit blom tussen bantoms'', is in 1949 uitgegee. Hy het honderde romans, jeugverhale, kortverhale, asook feiteboeke oor die geskiedenis van die Afrikaner die lig laat sien. Hy het ook onder die skuilnaam ''Melt Froneman'' geskryf.<ref>[http://www.volksblad.com/Suid-Afrika/Nuus/Skrywer-sterf-op-Kersdag-20101228 Skrywer sterf op Kersdag]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Die Volksblad]], 28 Desember 2010.</ref><ref>Afrikaner: https://ankoren.wordpress.com/2010/09/04/28-augustus-2010-hulde-aan-oom-hs-van-blerk/</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en vroeë lewe === Hendrik Stephanus Hertzog van Blerk is op [[27 November]] [[1915]] in Regentspark in [[Johannesburg]] gebore as die jongste van ’n gesin van drie en die enigste seun. Sy ouers is Francois Petrus van Blerk en Elizabeth Maria Maryna Magrietha Pretorius.<ref>Geni: https://www.geni.com/people/Hendrik-Van-Blerk/6000000034447512429</ref> Sy ma sowel as sy skoonma is as jong meisies tydens die [[Anglo-Boereoorlog]] in die konsentrasiekampe in die [[Vrystaat]]. In hierdie oorlog verloor sy pa se familie hul plaas nadat dit afgebrand is en hulle dit nie daarna kon herwin nie. Hierdie ervarings gee aan Hendrik ’n rykdom van inligting wat later in sy boeke neerslag vind. Aanvanklik maak sy pa ’n lewe met graaf- en pikwerk by [[Hartbeespoortdam|Hartebeespoortdam]]. Sy vader het egter ’n swerwersnatuur wat altyd na beter soek en derhalwe trek die gesin baie rond, onder andere ’n hele paar keer na die delwerye. Hendrik gaan vir die eerste keer op [[Heidelberg]] skool, waarna hy sy opleiding kry by ’n padmakerskooltjie in tente wat die padmakerskamp vergesel waar hulle ook al nuwe paaie moes bou. Nog later gaan hy skool op [[Springs]], Welgedacht, [[Modderfontein]], Rooikoppies en [[Brits]]. Nadat hy standerd twee deurgekom het, gaan hy saam met sy pa met ’n donkiewaentjie na [[Lichtenburg]] se diamantdelwery toe en gedurende die winter verhuis die gesin meer permanent hiernatoe. Hier voltooi hy standerd drie en die volgende jaar woon hulle as [[bywoner]]s op ’n plaas op [[Mahikeng|Mafikeng]], waar hy saam met ’n paar ander kinders per donkiekar tien kilometer daarvandaan ’n skool op [[Rooigrond]] bywoon. Daarvandaan is hulle terug delwery toe en nadat hy standerd vyf voltooi het, trek hulle weer. Hy is eers weer in [[Augustus]] die volgende jaar skool toe, hierdie keer na ’n tweemanskooltjie op die plaas Rietpan in Wes-Transvaal, waar die gesin weer bywoners is. Eindelik behaal hy sy standerd ses-sertifikaat in 1931 op die dorpie [[Delareyville]]. === Finansiële probleem === Toe die gesin na Johannesburg verhuis, staak Hendrik sy studie en delf vir ’n rukkie spoeldiamante in Lichtenburg. Hierna verhuur hy hom as sestienjarige seun aan ’n houtryer, wat hout op ’n donkiekar vanaf Marico vervoer. In 1932 beland hy self in die middel van die depressie in Johannesburg. Hier doen hy verskeie werke en is eers fabriekwerker, dan boodskapper en padmaker. Saam met sy ouers en twee susters kan hulle teen 1935 nog slegs ’n motorhuis sonder ’n plafon bekostig om in te woon. Later is hy rioolslootgrawer, werk in ’n meubelfabriek en tree dan vir ’n kort tydjie in diens van die [[Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens|Suid-Afrikaanse Spoorweë]]. Eindelik kom hy as mynwerker in die goudmyne tereg. === Politieke oortuigings === Gedurende die Tweede Wêreldoorlog sluit hy hom aan by die [[Ossewabrandwag]] en is onder andere betrokke by die opblaas van ’n poskantoor in [[Benoni]], waartydens ’n verbyganger deur die ontploffing gedood word. Op 9 Julie 1942 word hy dan weens ’n aanklag van kwaadwillige beskadiging van staatseiendom tot die dood veroordeel. Ná 28 dae in die dodesel word die vonnis versag na [[lewenslange gevangenisstraf]], effektief twintig jaar. In die Sentrale Gevangenis in Pretoria begin hy ernstig skryf. Wanneer die [[Nasionale Party]] in 1948 aan die bewind kom, word hy op 12 Junie 1948 vrygelaat nadat hy ses jaar en 24 dae in de tronk deurgebring het. Hy tree dan in die huwelik met stafverpleegster Petronella Johanna (Nell) Snyman. Die egpaar het twee dogters (Petronella Johanna – Petra, wat self later dig en die digbundel ''Skerf'' publiseer, en Elizabeth Maryna) en twee seuns (Willem Sternberg en Hendrik Stephanus). Die gesin vestig hulle eers in [[Ermelo]] waar hy graangradeerder word, waarna hulle terugkeer na Johannesburg. Hier is hy eers ’n [[joernalis]] en word dan skoolbuskontrakteur. Hy het ’n ou skoolbus gekoop waarmee hy kinders na die skole toe aangery het en terwyl hulle in die klas is, sit hy in die bus en skryf. === Latere jare en sterfte === In die laat dertigerjare koop hy ’n landbouhoewe naby Benoni, waar hy vanaf 1938 met onderbrekings woon en waar hy ook later aftree. Die jare wat hy in die [[tronk]] was, het die Ossewa-Brandwag in opdrag van kommandant-generaal Hans van Rensburg die volle uitstaande bedrag vir die hoewe afbetaal uit erkenning vir Hendrik se bydrae tot die versetstryd teen die Smuts-regering en dié se deelname aan die Tweede Wêreldoorlog saam met [[Engeland]] teen [[Duitsland]].<ref>KZN Heritage: http://kznheritage.org/hendrik-stephanus-hertzog-van-blerk/{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hendrik is sy hele lewe besonder aktief in die regse Boerepolitiek en bring onder andere die Majuba Boerevolktrust op die been. Hy is op [[25 Desember]] [[2010]] oorlede.<ref>Anoniem. ''Afrikaanse skrywer sterf op Kersdag.'' Beeld, 28 Desember 2010.</ref> == Skryfwerk == Hy begin sy skrywersloopbaan deur vanaf 1938 kortverhale vir tydskrifte te skryf, waarvan meer as driehonderd tydens sy leeftyd verskyn. Hierdie verhale verskyn ook onder die skuilname Jan Pretorius, Ronelle de Savoye en Melt Froneman. Klaarblyklik geïnspireer deur sy eie swaarkry en moeilike ervarings stel hy in sy werke die leser voor aan die ruwe wêreld van die diamantdelwer (''Dit blom tussen bantoms''), die houtryer (''Los donkies'') en die mynwerker (''Daarom is die winddreun diep'', ''Twee stuiwers vir ’n mossie'' en ''Die mynramp''), terwyl hy ook oor die tronklewe skryf in ''Kas Plesie se hartseerdae''. Uitstaande kenmerke van hierdie romans is sy vermoë tot karakteruitbeelding van ’n groep minder bevoorregte mense wat blootgestel is aan ’n noodlot wat hulle selde begryp en nooit beheer nie. Hy maak egter te veel gebruik van stereotipiese mense (skurke, misleide meisies, dweepsugtige sektes) en ’n veelvoud van uiterlike gebeure wat op die oog af eerder op die effek ingestel is as wat dit ’n werklike noodsaak in die gang van die verhaal verteenwoordig. Telkens slaag hy egter daarin om met sy goeie gebruik van humor en raak sêdinge die losstaande tonele op interessante wyse te beskryf. Sy  eerste boek is ''Dit blom tussen bantoms'' <ref name="vil">De Villiers, Meyer. Standpunte. No. 23, Maart 1952.</ref>wat in 1949 gepubliseer is en oor die delwersgemeenskap handel. Hierdie boek is in die tronk geskryf en dit is saam met ’n gevangene wat vrygelaat is, na die uitgewers uitgesmokkel. Tot sy groot verleentheid kom dit per pos na hom terug, maar die gevangenisowerheid sien sy oortreding oor die hoof. Die bantoms van die titel verwys na die onegte diamante (figuurlik die opdrifsels van die lewe) wat tussen die blomme of edele mense op die delwerye leef. ’n Groot verskeidenheid werklike mense van allerlei slag en soort word aan die leser voorgestel. Daar is die gelukkiges en die edele mense wat selfs in haglike omstandighede hoë morele beginsels handhaaf, maar ook die minder gegoedes en die uitsigloses wat hulle lot in die lewe gedwee aanvaar maar tog in hulle beperkte uitkyk en afgestompte lewensgevoel steeds interessante wesens bly. Sommige gedeeltes is verfrissend treffend en oorspronklik, maar die romangeheel is nie besonder heg gebind nie.<ref>Cilliers, Stoffel. Beeld, 26 Januarie 2009.</ref> ''Los donkies'' (1950) beskryf die lewe van die houtryers in die Bosveld tydens die depressiejare, terwyl temas soos godsdiens, aanneem van kinders oor kleurgrense en diefstal ook belig word.<ref name="vil" /> Die verhaal beskryf enkele sukkelmaande in die lewens van ’n groepie houtryers wat in die Depressie met donkiewaens van die Barkly-Wes delwerye Bosveld toe ry, waar hulle hout koop om dit op die delwerye te gaan verkoop. Benewens die uiteenlopende karakters en hulle wedervarings loop drie liefdesintriges ook parallel in die roman. Daar is die leier Flip Hoets se broer, Jan Hoets, en Adali, maar Adali se ouers is nie blank nie en Jan word gedwing om tussen haar en sy ma te kies. Die wegloper-weeskind Mankjapie de Blaans is verlief op die veertienjarige Sannie Rotter, maar die weeshuis spoor hom op en hy moet teruggaan. Hy loop weer weg, maar by sy terugkoms om Sannie te kom haal kry hy ’n groot teleurstelling. Daar is ook haaslip-Stoffel, wat in die ewe onaansienlike Rebekka (Bekkie) sy maat ontmoet. Die lewensomstandighede van hierdie groep sukkelaars en hulle geestelike en materiële armoede is die deurlopende tema. === Romans met mynwerkerslewe as tema === Verskeie romans het die mynwerkerslewe op die Rand as tema, insluitende<ref>Antonissen, Rob. Standpunte. No. 26, Desember 1952.</ref> ''Daarom is die winddreun diep'' (1951). ''Reën van erbarming'' (1952) speel af in ’n minder gegoede buurt van Johannesburg, waar die mynwerkers en ander gewone mense bly. Die eerlike Roelie van Wyk en sy broer Henkie is albei op dieselfde meisie verlief, maar Henkie is nie soos sy broer nie en kan nie vertrou word nie. Daar is ook Kitty, wat ’n gawe man aan die dood afstaan, maar nie werklik daaroor begaan is nie omdat sy nog nooit haar hart vir slegs een man kon gee nie, die ruwe Blondie Pretorius en Ralie Grové met haar onbeantwoorde liefde. ''Twee stuiwers vir ’n mossie'' (1959) speel af op die mynwerkersdorp Lover’s Walk. Hierdie mense word realisties uitgebeeld, met die baie karakters wie se lewens almal op mekaar s’n inwerk. Treffend is die natuurlike dialoog wat deur die karakters gebruik word en die wesenlike armoede en erbarmlikheid van hulle lewens, met die harde werklikheid wat telkens versag word deur die milde humorsin van die skrywer. Ook die karakterisering is oortuigend, met die karakters wat eg menslik voorgestel word in hulle sterk- en swakpunte. Van ''Die mynramp'' (1964) is ’n Engelse rolprent, ''Pressure burst'', gemaak en die boek word ook in Nederlands vertaal en vir die radio verwerk. Nege blankes en 97 swart mense word in die myn vasgekeer wanneer die tonnel agter hulle toeval en die vasgekeerdes bevind hulle sonder kos, water of vars lug. Onder hulle is die leier Kalman Stern, die diep godsdienstige Duimpie Blom, die bekende geleerde en humanis dr. James Brown, die moordenaar Dempsey Mans en Boet Weber wie se gewete hom mal maak. Hulle weet dat slegs ’n wonderwerk hulle kan red en hierdie wete laat vreemde dinge in hulle gemoedere plaasvind. Verskeie mense se verhale word hier ineengevleg om die atmosfeer in so ’n druksituasie te skets en ook in die mense se verlede en hulle lewens te delf. ''Soos gras is sy dae''<ref>Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 17 en 18, Mei-Desember 1957.</ref> (1954) speel af teen die agtergrond van die Tweede Wêreldoorlog. Dit is ’n [[dorpsroman]] waarin die godsdiens, politiek en die liefde ’n groot rol speel. Ds. Charl Coetzee word aangestel as die eerste predikant van Jakkalskraal, waar hy gou ’n spesiale plek in Hester de Beer se hart verwerf. Charl se keuse is egter die aantreklike Werda Scholten. Met die uitbreek van die oorlog loop gemoedere egter gou hoog, met vriende wat in vyande verander weens botsende politieke beskouings. Die dominee en sy vrou raak betrokke in die gedrang en nou leer Charl eers werklik vir Werda en Hester ken. Hy word dan voor ’n baie moeilike keuse gestel, om te kies tussen sy roeping of sy liefde. ''Die tollenaar van Tiekiedraai''<ref>Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 17 en 18, Mei-Desember 1957.</ref> (1956) beskryf die eng bestaan van kleinhoewe-bewoners. ''Geboorteplaas'' (1959) is ’n plattelandse liefdesroman met die staking van die mynwerkers in 1922 as verdere agtergrond. Die hoofkarakter is Flip Staden, met sy liefde vir Geboorteplaas en vir die bure se dogter Emmie. Flip is egter arm en die plaas behoort nie aan hom nie, terwyl Emmie se ouers wil hê dat sy met die gladde Willem Mortel moet trou, sodat sy hulle eie armoede en swaarkry gespaar kan bly. Die siening van die karakters en die gebeurtenisse  waarin hulle betrokke is, word op voortreflike wyse nie-sentimenteel en nugter uitgebeeld.  Die taalgebruik is ook onopgesmuk en suiwer. ''Broer oor die visier'' (1963) het die Randse mynwerkerstaking van 1922 as tema. Walt Bruwer soek werk op die weduwee Hartjie Theron se plaas. Sy stel hom aan omdat sy ’n man op die plaas moet hê, want haar seun Ouboet is mynwerker aan die Rand en sy en haar dogters Lea en Ragel is alleen op die plaas. Gou word Walt se lewe verstrengel met dié van die Therons en almal se lewens word aangetas en meegesleur deur die spanning wat die mynstaking teweegbring. ''Son van geregtigheid'' (1965) is ’n roman oor die delwerslewe. ''Kas Plesie se hartseerdae'' (1966) skets die tronklewe, waar die eenvoudige plaasseun Kas Plesie hom in die skadu van die galg bevind. In die tronk kom hy in aanraking met die talle gevalle van klein tragiek by sy lotgenote en moet hy aanpas by die sieldodende afgeslotenheid van die lewe in gevangenskap. Sy enigste ligstraal is Raaltjie, die meisie om wie se ontwil hy soveel gely het en wat hy hoop vir hom sal wag al die jare wat hy in afsondering moet deurbring. ''Braakland van die bose''<ref>Cilliers, Stoffel. Beeld, 23 Junie 2008.</ref> (2008) speel af teen die einde van die negentiende eeu en is ’n gotiese roman oor boosheid en ander bonatuurlike gebeure. Dit is die verhaal van die jong seun Naas Ferreira, wat ’n uitgeworpene is by sy stieffamilie op die plaas Doornrug oor sy boggelrug, kort nek en hoë borsbene. Om hierdie rede moet hy in die perdestalkamertjie slaap. Op Doornrug gebeur snaakse dinge en die verhouding tussen die families op die plaas is baie stram. In die nagte dwaal Cornelia, dogter van sy oom en tante, oor die werf, maar Naas word verbied om daaroor te praat.<ref>Cilliers, Cecile. Beeld, 19 Mei 2008.</ref> ''’n Sot op ’n plot'' (2008) is die vermaaklike verhaal van Lambertus Purgier wat saam met sy gesin ’n plot betrek. Hier leer hy gou dat die plotlewe sy eie stel reëls het. Hy het te kampe met ’n chroniese gebrek aan water, ’n hanslam wat moles maak en die versoeking van sy buurvrou met haar verleidelike nagklere. Dan kom die skoonfamilie ook nog by hulle afpak. Die verhaal word aangebied in episodes of kortverhale, waarin elke episode op sy eie staan. In ''Drielaag'' (1964), ’n bundel wat ook verhale van [[Mikro]] en [[Dolf van Niekerk]] bevat, word Van Blerk se verhale ''Die kronieke van Asjas'' en ''Die esel'' opgeneem. === Geskiedkundige romas === Hy skryf verskeie boeke oor aspekte van die Suid-Afrikaanse geskiedenis, waaronder talle oor die Anglo-Boereoorlog. ''Vegter vir Vryheid'' (1963) behandel hierdie oorlog vanaf ’n Kaapse perspektief. Die Kolonialer Thys Lingeveldt sluit op grond van sy Engelse nooi se pa by die Britte aan om teen die Boere te veg. Hy voel hom egter dadelik ontuis by die Kakies en besluit gou om sy lot eerder by die Boere in te werp. Voordat hy die Engelse verlaat blaas hy eers eiehandig ’n ammunisietrein op. Thys word een van die Boere se beste verkenners, maar hy wonder steeds wat sy Engelse nooi, Cynthia, voel noudat hy die stem van sy gewete gevolg het en saam met sy mense veg. Twee boeke met die baasverkenner Danie Theron as hoofkarakter sien die lig. ''Die eerste verkenner'' (1969) speel af net voor die Jameson-inval waarin Danie deur generaal Piet Joubert op ’n geheime sending na Johannesburg gestuur word om uit te vind wat die Uitlanders beoog. Hy sluit as vrywilliger by ’n groep aan wat Jameson moes verwelkom en stel so sy eie lewe in gevaar. Teen hierdie agtergrond loop Danie se lewenspaadjie saam met dié van Hannie Neethling, sodat dit ook ’n aangrypende liefdesverhaal is. In ''Boerespioen'' (1971) bevind Danie Theron hom net voor die uitbreek van die oorlog in Rhodesië en Natal, besig om sy lewe op die spel te plaas om belangrike inligting te bekom vir die regering van die Transvaal. Dit is die tyd van die Wielryerskorps, waarvan Danie die aanvoerder is,  en manne soos Jack Hindon en Koos Jooste wat saam met hom werk. In hierdie twee boeke word feit en verdigsel op behendige wyse verweef en word die woeling en onsekerheid wat die Anglo-Boereoorlog voorafgegaan het op oortuigende wyse uitgebeeld. ''So ver na Mooigelegen'' (1971) is ’n liefdesverhaal uit die tyd van die Anglo-Boereoorlog. Die arm transportryer Coert Grové is dolverlief op Johanna Kruger, maar kan nie met haar trou voordat hy sy eie plaas het en vir haar kan sorg nie. Dan kry hy die kans van sy lewe.  In ’n weddenskap met die ryk Org Steyn kan hy Mooigelegen kry as hy die grenslyne daarvan, sowat twintig myl oor berg en veld, in drie uur kan hardloop. Org sit die plaas in as prys vir die weddenskap, maar Coert het niks om aan te bied as hy die weddenskap verloor nie, behalwe vir Johanna. Na hierdie opspraakwekkende weddenskap wil Johanna egter niks meer met Coert te doen hê nie. Die Anglo-Boereoorlog breek uit en hulle moet deur swaar tye gelouter word voordat die noodlot hulle weer bymekaar bring. ’n Drieluik romans (''Die Stellalander'', ''Tuin van herinnering'' en ''Kronieke van die kampkinders'') beeld die lewe uit van ’n Afrikanergesin en hulle nasate, wat die tydperk vanaf die Anglo-Boereoorlog tot die begin van die depressie in 1929 dek. ''Die Stellalander'' (1972) is die verhaal van Hans Grobbelaar, wat Transvaal toe gaan om vir hom ’n vrou te soek. Hy raak betrokke by landsake wat hom nie aangaan nie en sluit by die Boeremagte aan, waar hy betrokke raak by vele veldslae. Die jong meisie Trienie Oberholzer begewe haar ook in die oorlog, vermom as jong burger. Hans ontdek haar geheim en besef dan dat sy die vrou is wat hy in die eerste plek kom soek het. Hulle trou met mekaar, maar Hans word gevang en geskiet as [[Kaapse Rebelle|Kaapse rebel]] en sy word in die sorg van ’n groepie voortvlugtende vroue gelaat.<ref>Brink, André P. Rapport, 27 Maart 1983.</ref> ''Tuin van herinnering'' (1982) is die opvolg hiervan, waar Trienie gevange geneem word wanneer sy op die punt staan om geboorte te gee. Sy word na die konsentrasiekamp geneem, waar elke dag ’n stryd om oorlewing is vir kind en volwassene. Trienie openbaar hier haar innerlike krag en is bereid om op te offer. Sy tree selfs medemenslik op teenoor ’n joiner en ontferm haar oor sy kinders. Teenoor die onreg van die oorlog is daar hier die diensvaardige menslikheid van die jong Engelse kampdokter Fensham, wat die hoë sterftesyfer onvermoeid teenwerk en op Trienie verlief raak. Die roman is gebaseer op ware belydenisse wat oor ’n lang tydperk deur die skrywer opgeteken is. ''Kroniek van die kampkinders'' (1989) neem die verhaal van diegene wat die konsentrasiekampe oorleef het verder, tot aan die begin van die depressie van 1929. ''Swart Oktober'' (1980) speel af tydens die Rebellie en die jare van die Eerste Wêreldoorlog en vertel van Koen Oberholzer se stryd om Hermina, die meisie wat hy liefhet, te wen. Daar word stories vertel oor haar en sy ouers keur nie die verhouding goed nie, maar hy staan by haar deur dik en dun, ook toe sy omtrent almal na aan haar verloor tydens die [[Spaanse griep in Suid-Afrika|griep-epidemie]]. Hy gaan weg om geld te verdien om haar en haar boeties en sussies te onderhou. Wanneer hy eindelik kan terugkeer, kry hy die nuus dat sy getroud is met sy aartsvyand, die wrede Riekert Monsen. Koen glo nie die stories nie en Riekert se huis word dag en nag bewaak, wat hom laat vermoed dat Hermina teen haar sin gevange gehou word. Van Blerk skryf ook die eerste roman wat spesifiek handel oor die storm en drang van die Ossewa-Brandwag tydens die Tweede Wêreldoorlog, naamlik ''En drie maal kraai die haan'' (1968), wat later (1989) heruitgegee word onder die titel ''Stormjaer''. Die liefde tussen die Afrikaner Thys Lombaard en die Engelse Ruth Fremont speel af teen hierdie agtergrond, met gemoedere wat hoog loop tussen Afrikaner en Engelsman en selfs Afrikaner en Afrikaner. Die Slagtersnek-rebellie is die tema van  ''Blydevooruitzicht''  (2001) en die slag van Majuba word uitgebeeld in ''Bo-op Majuba brand ’n lig'' (2001). === Spanningsverhale === ’n Hele aantal spanningsverhale verskyn uit sy pen. ''Die verklikker'' (1963) is die verhaal van Schalk Pretorius se stryd om oorlewing wanneer die mense wat hy verraai het hom begin agtervolg. Hulle is Ursula Meiring, die meisie met wie hy sou trou; Peet Williams en Gert Pieterse, sy kamerade wat saam met hom gewerk het in die oorlogsjare en saam met wie hy tronk toe is en planne beraam het om te ontsnap. Daar was egter ’n verklikker in hulle midde en alles het daarop gedui dat dit Schalk was. Vir tien jaar kon Schalk dit nie waag om sy voete in Suid-Afrika te sit nie, maar nou het hy teruggekom om te probeer om sy vriende te oortuig van sy onskuld en om vir Ursula te probeer terugwen. Die haat het oor die jare egter reeds diep in sy vriende se harte posgevat. ''Nag oor Ninevé'' (1968) speel af in Dar-es-Salaam, vanwaar ’n groep Kommuniste, wat almal een of ander tyd uit Suid-Afrika ontvlug het, ’n aanslag op Suid-Afrika beplan. Willem Steyn is een van Suid-Afrika se berugste Kommuniste en hy is ook hier, maar slegs ’n paar offisiere in die Veiligheidspolisie weet dat hy eintlik ’n spioen vir sy land is. In Dar-es-Salaam vind hy gou uit dat die kontakpersoon uitgeskakel is en hy vind dit onmoontlik om met die Veiligheidspolisie kontak te maak, selfs toe hy uitvind dat die aanval reeds oor drie dae gaan plaasvind. Dit lyk asof slegs ’n wonderwerk hierdie belangrike inligting in Suid-Afrika kan kry. ''Plek van die dooie geeste'' (1982) is ’n spanningsverhaal in die Klub 707-reeks, waarin ’n geselskap ’n ekspedisie in die woestyn onderneem, op soek na die verlore stad in die Kalahari. Zirk Immelman se redes om by die ekspedisie te wees draai rondom die San-legende van verborge skatte wat onder die sandkors verskuil lê en die stil donkerkopmeisie wat ook saamgaan, maar vir Renate is dit net ’n vreemde, opwindende vakansie saam met miljoenêrsvriende. Professor Greunewal lei die ekspedisie en hulle vind meer as net argeologiese wondere, wat die soekgeselskap laat ontaard in gierigaards wat nie meer hulle beste vriende sal ontsien nie. In twee boeke gee hy sy lewenservarings en herinneringe weer. ''Dé wêreld, hier’s ’n kind vir jou'' (1995) is sy lewensverhaal vanaf sy geboorte tot die 1948-verkiesing toe die Nasionale Party aan bewind gekom het en ''My God, my volk, my land, Suid-Afrika'' (1996) neem sy lewensverhaal verder tot en met die middel negentigerjare. Beide boeke gee ’n interessante blik op gebeure in die geskiedenis en beskryf talle gebeurtenisse wat nog nie elders verstrek is nie. Die skrywer se sienings word weergegee sonder om doekies om te draai, maar sonder om beledigend of neerhalend te wees, terwyl hy deurentyd weldeurdagte motiverings vir sy standpunte gee. === Jeugromans === Hy skryf ook verskeie jeugromans. Die ''Blou Tartare''-reeks is bendeverhale, waar Faanman en sy maats die een spannende avontuur na die ander beleef, met die verhoudings tussen mense en tussen mens en dier op die voorgrond. ''Die wonderperd'' (1965) beskryf Faanman se twee groot kwellings. Teen ’n uitdruklike verbod in het die Blou Tartare ’n foefieslaaid gebou en daardeur het Japie sy kreupel beentjie gebreek en lê hy nou en wegkwyn in die hospitaal. Dan wil Faanman baie graag die klein skimmelperdjie Kleinmeid hê. Die vurige wilde perdjie wil nie toelaat dat enigeen haar bemeester nie. Hierdie twee dinge veroorsaak dat sy skoolrapport nie goed is nie. In ''Ou meisiewagter'' (1966) kom ’n Amerikaanse miljoenêrskind by hulle bly. Claire O’Donovan se koms gooi dinge nog meer omver as wat Faanman kon gedink het. Die meisiekind wil nie haar plek ken nie en volg hom oral waarheen hy gaan, selfs na die geheime vergaderplek van die Blou Tartare. Hy moet ook Engels praat, want sy ken geen woord Afrikaans nie. Die heel ergste is dat dit skielik nie so onaardig is om ’n meisiekind in die huis te hê nie. In ''Die spooklig'' (1968) gewaar die Blou Tartare op die eerste aand van hul vakansie op Perdeplaas ’n lig in die verte wat geheimsinnig verskyn en verdwyn. Hulle stel ondersoek in en vind dat die ou halfklaar kasteel in die rante nie meer verlate is nie. Om die geheim op te los, doen die [[Tartare]] iets wat hulle nooit sou gewaag het as hulle bietjie nagedink het nie. Dit dompel hulle in lewensgevaar. In ''Die renperd'' (1972) beveel sy pa hy moet die perd Kleinmeid verkoop, maar Faanman sal eerder wegloop. So maklik gaan hy egter nie die probleem oplos nie Sy vriend Japie Smit is egter reeds lank in Amerika vir behandeling en Japie se ma skryf in ’n brief dat die dokters Japie se gebreklike been heeltemal gesond kan maak as hulle die nodige geld daarvoor kan vind. Die Blou Tartare doen hul bes om die geld te kry, maar hulle kry nie genoeg nie. Boonop raak Faanman betrokke by ’n kranksinnige man. ''Faanman speel Kupido''(1978) beskryf sy pogings om twee onderwysers se liefdeslewe te bevorder en sy deursettingsvermoë op die renbaan. ''Faanman slaags met terroriste'' (1979) speel af tydens Faanman se besoek aan sy oom in Rhodesië se plaas, waar hy ’n onvergeetlike vakansie saam met sy maats meemaak. Op die laaste aand voor hulle vertrek slaap hulle sommer in die boomhuis, maar word wakker van masjiengeweervuur onder die boom en sodoende raak hulle betrokke by die bosoorlog teen die terroriste. ''Roman en Robyn'' (1964) is twee speurhonde en die verhaal beeld hulle verhouding met hulle leermeester uit en hulle avonture in die bekamping van misdaad. ''Die tweebeenjagter en ander kinderstories'' (1965) is kortverhale vir jonger kinders, met die elemente van sprokies en fabels daarin verweef. Inheemse motiewe van die swart en bruin mense word vermeng met die Westerse sprokieserfenis. ’n Weeskind is die hoofkarakter in ''Die treinstelers'' (1966). Hy ontsnap uit ’n verbeteringskool en word dan deur vier boemelaars “aangeneem”. ''Die tier van Ruigberg'' (1973) is die verhaal van Boetman en sy hond Boel se stryd teen die mensvretertier in die klowe van Ruigberg. Die grootmense is taamlik skepties oor die bestaan van die tier, totdat ’n maat van Boetman lelik verskeur word. Boetman moet eindelik ’n groot keuse maak tussen sy liefde vir sy hond en sy maatjie. ''Boeta gaan op kommando'' (1977) vertel van die elfjarige Boeta se ontsnapping uit die konsentrasiekamp om ’n boodskap na generaal De Wet te neem. ''Sakman staan vas'' (1982) se hoofkarakter is die tienjarige Sakman Bibbejee. Hy glo dat hy op sy ouderdom volleerd is en gaan dus eerder saam met sy pa na die delwerye toe as om verder skool te gaan. Sy donkie Bileam gaan natuurlik saam en besorg vir Sakman groot vreugde, maar ook baie skade en skande. Die dag toe die aarde oopskeur om die Noortmandogters en Lenie Vergotini in te sluk, staan Sakman en Bileam egter vas en weet almal dat hy dit nog ver sal bring. ''Die edelvalk van Donkerkruin'' (1985) vertel van Org, sy makgemaakte jagvalk en sy maats se ontmoeting met ’n ontsnapte misdadiger wat in die berge skuil.<ref>Le Roux, Marina. Die Burger, 22 Junie 1989.</ref> ''Bewaker van die oerbos'' (1988) handel oor natuurbewaring,<ref>Steenberg, Elsabe. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 27 no. 1, Februarie 1989.</ref> waar Peetman Naudé, enigste seun van ’n veldwagter, ’n nuwe dwergbosbok ontdek.<ref>Steenberg, Elsabe. Beeld, 22 Mei 1989.</ref> Hy moet die skaars bok beskerm teen die baie jagters en vernielers in die bos, veral die Minnaars. Hulle is die seuns van die nuwe hoofveldwag wat slegs daarin belangstel om toeriste deur die bos te neem en hulle toelaat om die wilde diere te skiet. Dit is net Naomi, ’n dogtertjie wat deur die Minnaars onder pleegsorg geneem is, wat bereid is om hom by te staan. === Liefdes- en spanningsverhale === ''Die grootste liefde'' (1959) is ’n liefdesverhaal wat in die Waterlelie-reeks van slapbandboeke verskyn. Sy eie mense het hulle rug op Wil Richter gekeer en die samelewing het hom verban, maar Maria Breedt het besluit dat sy nie ’n onskuldige man aan sy lot kan oorlaat nie. Van Blerk skryf ook ’n aantal spanningsverhale onder die skuilnaam Melt Froneman, wat insluit ''Die rower van Eldorado'', ''Stil is die nag'', ''Die jagter van O’djidji'', ''Wagters van Walhalla'' en ''Stel ’n strik vir ’n jakkals''. === Digkuns === Die gedigte wat hy tydens sy gevangenskap in die tronk geskryf het, gee hy self in 1993 uit onder die titel ''Biegverse uit die dodesel en ander gedigte''. Reeds die versoek voorin die bundel, “resensies nie verlang”, dui aan dat hy hier nie aanspraak maak op letterkundige meriete nie. Die gedigte is egter interessant aangesien dit ’n insae gee in sy denkprosesse en politieke oortuigings van daardie tyd. Die verse word in vier afdelings verdeel, naamlik ''Biegverse uit die dodesel'' (wat almal in 1942 in die dodesel geskryf is, waar sy eie sterfte sy gedagtes oorheers), ''Bloed en bodem'' (waarin hy besin oor vaderlandsliefde en die politiek), ''Verse van verset'' (waarin hy hoofsaaklik bestek opneem van eie gevoelens) en ''Katkoppe'' (wat bestaan uit kort oordenkings oor ’n aantal onderwerpe. == Eerbewyse == Om sy sewentigste verjaardag in 1985 te herdenk reël die uitgewery Juventus ’n klein geselligheid waartydens die literator P.D. van der Walt ’n kort oorsig oor sy werk lewer, en Gert Basson, hoofbestuurder van die uitgewershuis, ’n leergebinde eksemplaar van sy jongste jeugroman, ''Die edelvalk van Donkerkruin'', aan hom oorhandig. Die treffende oorspronklike volkleuromslag van die boek deur Annette Stork is geraam en deur Kobie Gouws, die hoofuitgewer, aan die skrywer geskenk. Die Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings (F.A.K.) ken in 1996 ’n oorkonde aan hom en F.A. Venter toe vir hulle onderskeidelike bydraes tot die bekendstelling en bevordering van die Afrikaner se geskiedenis deur hulle boeke. in 1996 vereer die destydse Konserwatiewe Party hom op die Transvaalse kongres met ’n oorkonde ter erkenning van sy bydrae in die stryd van die Boere-Afrikaner om sy land te behou en te herwin. In 2005 vereer die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) hom vir sy bydrae tot die Afrikaanse literatuur. Ook die skool waar hy sy eerste klasse ontvang het, vereer hom. == Publikasies == Werke wat uit sy pen verskun sluit in:<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Van_Blerk,_Hendrik_Stephanus{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/h_s__van_blerk2.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803172104/http://www.springbokboeke.co.za/html/h_s__van_blerk2.html |date= 3 Augustus 2017 }}</ref><ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3AVan+Blerk%2C+H.+S.&qt=hot_author</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1949 |''Dit blom tussen Bantoms'' |- |1950 |''Los donkies'' |- |1951 |''Daarom is die winddreun diep'' |- |1952 |''Reën van erbarming'' |- |1953 |''Die wilde Ier'' |- |1955 |''Soos gras is sy dae'' |- |1956 |''Die tollenaar van Tiekiedraai'' |- |1958 |''Lied in die hart'' |- |1959 |''Geboorteplaas'' |- |1959 |''Twee stuiwers vir ’n mossie'' |- |(?) Waterlelie-reeks 27 Nov. 2010 |'''''Die grootste liefde''''' Heruitgawe ter viering van HS van Blerk se 95ste Verjaarsdag |- |(?) Waterlelie-reeks 27 Nov. 2010 |'''''Lied in die hart''''' Heruitgawe ter viering van HS van Blerk se 95ste Verjaarsdag |- |1963 |''Broer oor die visier'' |- |1963 |''Die verklikker'' |- |1963 |''Vegter vir vryheid'' |- |1964 |''Roman en Robyn'' |- |1964 |''Die mynramp'' |- | |''Drielaag'' (saam met Mikro en Dolf van Niekerk) |- |1965 |''Son van geregtigheid'' |- |1965 |''Die tweebeenjagter en ander kinderstories'' |- |1966 |''Kas Plesie se hartseerdae'' |- |1966 |''Die treinstelers'' |- |1967 |''Die oorlogsavonture van klein Ben'' |- |1968 |''En drie maal kraai die haan'' |- |1968 |''Nag oor Ninevé'' |- |1969 |''Die eerste verkenner'' |- |1971 |''So ver na Mooigelegen'' |- |1971 |''Boerespioen'' |- |1972 |''Die Stellalander'' |- |1973 |''Die tier van Ruigberg'' |- |1977 |''Boeta gaan op kommando'' |- |1980 |''Swart Oktober'' |- |1982 |''Plek van die dooie geeste'' |- |1987 |''Sakman staan vas'' |- |2002 Heruitgawe |''Tuin van herinnering'' ''(Majuba Reeks No.4)'' |- |1985 |''Die edelvalk van Donkerkruin'' |- |1988 |''Bewaker van die oerbos'' |- |1989 |''Stormjaer'' |- |1989 |''Kroniek van die kampkinders'' |- |2003 Heruitgawe |''Kroniek van die kampkinders'' ''(Majuba Reeks No.5)'' |- |1993 |''Biegverse uit die dodesel'' |- |1995 |''Dé wêreld, hier’s ’n kind vir jou'' |- |1996 |''My God, my volk, my land, Suid-Afrika'' |- |2001 |''Blydevooruitzicht'' |- |1999 |''Bo-op Majuba brand ’n lig'' ''(Majuba Reeks No.2)'' |- |2004 |''Spookstories'' |- |2008 |''Braakland van die bose'' |- |2008 |''’n Sot op ’n plot'' |- | !Die Blou Tartare-reeks: |- |1965 |''Die wonderperd'' |- |1966 |''Ou meisiewagter'' |- |1968 |''Die spooklig'' |- |1972 |''Die renperd'' |- |1978 |''Faanman speel Kupido'' |- |1979 |''Faanman slaags met terroriste'' |- | !Boeke onder die naam Melt Froneman |- |1965 |''Die rower van Eldorado'' |- |1966 |''Stil is die nag'' |- |1976 |''Die jagter van O’djidji'' |- |1977 2009 2de Druk |''Wagters van Walhalla'' |- |1978 |''Stel ’n strik vir ’n jakkals'' |} == Bronnelys == === Boeke === * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Nasou Beperk. Derde hersiene uitgawe. Tweede druk, 1964. * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis''. Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk, 1970. * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans.'' Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk, 1988. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria.  Eerste uitgawe, 2005. * Lindenberg, E. (red.'') Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Vierde uitgawe. Eerste druk, 1973. * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse  letterkunde.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Tweede hersiene uitgawe, 163. * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) ''Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom''. Lapa-Uitgewers.  Eerste uitgawe. Tweede druk, 2005. === Tydskrifte en koerante === * Laubscher, Louise. ''FAK vereer skrywers vir bydrae tot geskiedenis.'' Beeld, 18 Julie 1996. * Van der Walt, P.D. ''H.S. van Blerk word sewentig''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 24 no. 1, Februarie 1986. === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2010/12/28/B1/3/HSDOOD.html * Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2010/12/28/SK/13/HSDOOD_1823.html * LitNet ATKV-Skrywersalbum 18 Maart 2014: www.litnet.co.za == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Blerk, Hendrik}} [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1915]] [[Kategorie:Sterftes in 2010]] 3gfcn5ijtj8i1w9if3dq7t4vg72uw9r 0 52204 2908250 2884108 2026-05-31T10:42:50Z Aliwal2012 39067 skakel na Bamboesspruit, Noordwes 2908250 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Wolmaransstad | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = NG kerk Wolmaransstad GGSA.jpg | beeldgrootte = 240px | beeldbyskrif = Die gebou van die NG gemeente Wolmaransstad, ontwerp deur [[Gerard Moerdijk]]. | latd = 27 |latm = 13 |lats = 0 | longd = 25 |longm = 58 |longs = 28 | provinsie = Noordwes | distrik = Dr Kenneth Kaunda | munisipaliteit = Maquassi Hills | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyknommer --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 35.4% | persent_kleurling = 2.6% | persent_asiër = 2.8% | persent_wit = 57.4% | persent_ander = 1.8% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 71.6% | demographics2_title2 = [[Tswana]] | demographics2_info2 = 13.0% | demographics2_title3 = [[Engels]] | demographics2_info3 = 8.2% | demographics2_title4 = [[Sotho]] | demographics2_info4 = 2.5% | demographics2_title5 = Ander | demographics2_info5 = 4.7% | poskode = 2630 | poskode2 = 2630 | skakelkode = 018 | sensuskode = 678004 | webwerf = }} '''Wolmaransstad''' is 'n dorp in die provinsie [[Noordwes]] van [[Suid-Afrika]]. Die gesamentlike bevolking in 2011 was 33&nbsp;492, vergelyke met die sensussyfers van 10&nbsp;661 in 1991 en 22&nbsp;183 in 1996.<ref>{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-245&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=x |title=World Gazetteer |access-date=30 Junie 2013 |archive-date=30 Junie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130630164835/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-245&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=x |url-status=live }}</ref> == Geskiedenis == Die eerste aktiwiteit was toe die broers W en TS Leask 'n winkel hier geopen het in 1876. Die nedersetting in die vlak vallei van die Makwassiestroom is op [[16 Februarie]] [[1891]] geproklameer en vernoem na J.M.A. Wolmarans, lid van die uitvoerende raad van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]], aangesien die dorp op sy plase Rooderand en Vlakfontein aangelê is. Die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG gemeente]] is reeds in 1886 gestig, nog voor die dorp geproklameer is en die kerkgebou baie dekades later ontwerp deur die argitek [[Gerard Moerdijk]]. Die omgewing was een van die vernaamste brandpunte tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. == Distrik == Die distrik is 4&nbsp;900&nbsp;km² groot. Wolmaransstad is beplan as 'n sentrum vir die landbougemeenskap, wat hoofsaaklik [[mielie]]s produseer. Ander produkte is [[sorghum]] en [[grondboontjie|grondbone]]. Delwers delf nog steeds vir [[diamant]]e in die [[Bamboesspruit, Noordwes|Bamboesspruit]] wes van die dorp. Die [[N12 (Suid-Afrika)|N12]] nasionale pad loop deur Wolmaransstad. == Sien ook == {{Commonskat|Wolmaransstad}} * [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad]] * [[Wolmaransstad (kiesafdeling)]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == * [[T.V. Bulpin|Bulpin, T.V.]], 2001. ''Discovering Southern Africa''. Muizenberg: Discovering Southern Africa Productions cc. * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]], 1978. ''Encyclopaedia of Southern Africa''. Cape Town, Wetton, Johannesburg: Juta and Company Limited. * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{clear}} == Ligging == {{Geografiese ligging |Senter = Wolmaransstad |Noord = [[Ottosdal]] |Oos = [[Leeudoringstad]] |Noordoos = [[Hartbeesfontein]]<br />[[Klerksdorp]] |Suid = [[Makwassie]] |Suidoos = |Suidwes = [[Bloemhof]] |Wes = [[Schweizer-Reneke]] |Noordwes = [[Delareyville]] }} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC40}} [[Kategorie:Nedersettings in Noordwes]] 4rzuzpfl4j05ushpnyoo0ckyvc7pdju 0 57515 2908217 2903146 2026-05-30T21:22:50Z Jcb 223 2908217 wikitext text/x-wiki [[Lêer:SOS Homophobie.JPG|duimnael|220px|Demonstrasie teen homofobie in Parys, 2005]] '''Homofobie''' (afgelei van ''homo'' vir "homoseksueel" en ''fobie'' vir "vrees, angs"; albei Griekse woorde) is letterlik die angs vir [[homoseksualiteit]]. Die woord is in die 20ste eeu geskep, aanvanklik met 'n negatiewe betekenis: 'n haat vir of afkeer van homoseksuele en homoseksualiteit. Die woord '''homohaat''' word ook soms vir die verskynsel ingespan. 'n Persoon wat homofobiese gedrag toon, word 'n homofoob genoem. Dit is egter nie 'n [[fobie]] in die ware sin van die woord nie. Homofobie sluit 'n reeks negatiewe houdings en gevoelens in jeens [[homoseksualiteit]] of mense wat hulle identifiseer (of beskou word) as [[Lesbiër|lesbies]], gay, [[Biseksualiteit|biseksueel]] of [[transgender]] ([[LGBT]] ).<ref>{{cite book|first1=Maurianne|last1=Adams|first2=Lee Anne|last2=Bell|first3=Pat|last3=Griffin|title=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn=978-1135928506|publisher=Routledge|year=2007|pages=198–199|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198|quote=Because of the complicated interplay among gender identity, gender roles, and sexual identity, transgender people are often assumed to be lesbian or gay (See ''Overview: Sexism, Heterosexism, and Transgender Oppression''). ... Because transgender identity challenges a binary conception of sexuality and gender, educators must clarify their own understanding of these concepts. ... Facilitators must be able to help participants understand the connections among sexism, heterosexism, and transgender oppression and the ways in which gender roles are maintained, in part, through homophobia.}}</ref><ref>{{cite book|first1=Claire M.|last1=Renzetti|first2=Jeffrey L.|last2=Edleson|title=Encyclopedia of Interpersonal Violence|isbn=978-1452265919|publisher=Sage Publications|year=2008|page=338|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=lP1yAwAAQBAJ&pg=PT372|quote=In a culture of homophobia (an irrational fear of gay, lesbian, bisexual, and transgender [GLBT] people), GLBT people often face a heightened risk of violence specific to their sexual identities.}}</ref><ref>{{cite book|first1=Kerri Durnell|last1=Schuiling|first2=Frances E.|last2=Likis|title=Women's Gynecologic Health|isbn=978-0763756376|publisher=Jones & Bartlett Publishers|year=2011|pages=187–188|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA186|quote=Homophobia is an individual's irrational fear or hate of homosexual people. This may include bisexual or transgender persons, but sometimes the more distinct terms of biphobia or transphobia, respectively, are used.}}</ref> Die woord word gedefinieer as minagting tot iemand anders, vooroordeel, afkeer en [[haat]], en kan moontlik gebaseer wees op 'n irrasionele [[vrees]]. Dit kan ook verband hou met godsdienstige oortuigings of idees of 'n kombinasie hiervan.<ref name="Homophobia bundle">{{Cite web|url=http://www.webster.com/dictionary/homophobia|title=webster.com|year=2008|archive-url=https://archive.today/20121205072838/http://www.webster.com/dictionary/homophobia|archive-date=2012-12-05|access-date=2008-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, Same-Sex Relationships and Politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> Homofobie word beskou as, en is waarneembaar in, veral kritiese en vyandige gedrag jeens ander, soos diskriminasie en geweld op grond van [[seksuele oriëntasie]]s wat nieheteroseksueel is. Erkende tipes homofobie sluit in: geïnstitusionaliseerde homofobie, byvoorbeeld godsdienstige homofobie en hoe 'n regering of staat homofobie beskou, en geïnternaliseerde homofobie.<ref name="pmid10788206">{{cite book|first1=Maurianne|last1=Adams|first2=Lee Anne|last2=Bell|first3=Pat|last3=Griffin|title=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn=978-1135928506|publisher=Routledge|year=2007|pages=198–199|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Frost|first1=David M.|last2=Meyer|first2=Ilan H.|title=Internalized homophobia and relationship quality among lesbians, gay men, and bisexuals|journal=Journal of Counseling Psychology|date=2009|volume=56|issue=1|pages=97–109|doi=10.1037/a0012844|pmid=20047016|pmc=2678796}}</ref> Negatiewe houdings teenoor mense wat hulle as deel van die LGBT-groepe identifiseer, het soortgelyke maar spesifieke name: Lesbofobie is die kruising van homofobie en [[seksisme]] wat teen [[Lesbiër|lesbiërs]] gerig is, gayfobie is die afkeer of haat van [[gay mans]], bifobie teiken biseksualiteit en [[Biseksualiteit|biseksuele]] mense, en transfobie teiken [[transgender]] en transseksuele mense.<ref>[https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC]</ref> == Etimologie == [[Lêer:20051129 northlake-il5.jpg|duimnael|220px|Homofobie]] Alhoewel seksuele gesindhede gevind kan word in [[antieke Griekeland]] – van die 8ste tot die 6de eeue v.C. tot die einde van die [[Klassieke Oudheid|oudheid]] (omstreeks 600 n.C. ) – is die woord deur die akademie as homofobie aangeneem, en dit word gebruik om 'n onverdraagsaamheid teenoor homoseksualiteit en homoseksuele te beskryf wat gedurende die [[Middeleeue]] gegroei het, veral onder aanhangers van [[Islam]] en die [[Christendom]].<ref name="Britannica">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1758377/homophobia|title=Homophobia (psychology and society)|last=Anderson|first=Eric|website=britannica.com|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=17 February 2015}}</ref> Die term self is egter nog relatief nuut. George Weinberg, 'n [[sielkundige]] in die 1960's,<ref>{{Cite web|url=http://www.glbtq.com/social-sciences/homophobia.html|title=Homophobia|publisher=glbtq|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318135700/http://www.glbtq.com/social-sciences/homophobia.html|archive-date=2012-03-18|access-date=2012-04-14}}</ref> het die term "homofobie" die eerste keer beskryf.<ref>{{Cite web|url=http://oxforddictionaries.com/definition/homophobia|title=Oxford Dictionaries|access-date=14 Mei 2022|archive-date=14 Mei 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514052341/http://oxforddictionaries.com/definition/homophobia|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/homophobia|title=American Heritage Dictionary|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204061410/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/homophobia|archive-date=2013-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=homophobia&searchmode=none|title=Online Etymology Dictionary}}</ref> Die woord "homofobie" het vir die eerste keer in druk verskyn in 'n artikel wat geskryf is vir die uitgawe van 23 Mei 1969 van die Amerikaanse pornografiese tydskrif ''Screw'', waarin die woord gebruik is om te verwys na heteroseksuele mans se vrees en angs dat ander kan dink hulle is gay.<ref name="Herek 20042">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref> Die idee van anti-LGBT-vooroordeel as 'n gemeenskaplike probleem wat wetenskaplike aandag verdien, is nie nuut nie. In 'n 1969-artikel in die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' word voorbeelde van negatiewe houdings jeens homoseksualiteit as "homofobie" geskryf, insluitend "'n mengsel van afkeer en vrees" wat sommige "homoseksuele paniek" genoem het. In 1971 het Kenneth Smith homofobie as 'n persoonlikheidsprofiel gebruik om die sielkundige afkeer van homoseksualiteit te beskryf.<ref name="Smith1971">{{cite journal|last=Smith|first=Kenneth T|year=1971|title=Homophobia: a tentative personality profile|journal=Psychological Reports|pages=1091–4|volume=29|issue=3|oclc=100640283|pmid=5139344|doi=10.2466/pr0.1971.29.3f.1091|s2cid=13323120}}</ref> Weinberg het dit ook op dié manier gebruik in sy 1972-boek ''Society and the Healthy Homosexual.''<ref name="Weinberg1972">{{cite book|title=Society and the healthy homosexual|last=Weinberg|first=George|year=1973|publisher=Garden City, New York Anchor Press Doubleday & Co|isbn=978-0-385-05083-8|oclc=434538701|url-access=registration|url=https://archive.org/details/societyhealthyho00wein}}</ref> Dit is gepubliseer 'n jaar voordat die Amerikaanse Sielkundevereniging gestem het om homoseksualiteit van sy lys van [[Geestesteuring|geestesversteurings te]] verwyder. Weinberg se term het 'n belangrike hulpmiddel geword vir gay en lesbiese aktiviste, advokate en hul bondgenote.<ref name="Herek 20043">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref> In 1981 is homofobie vir die eerste keer in ''[[The Times]]'' van Londen gebruik om te berig dat die Algemene Sinode van die [[Kerk van Engeland]] gestem het om te weier om homoseksualiteit te veroordeel. As die woord egter letterlik opgeneem word, kan homofobie 'n probleemterm wees. Professor David A.F. Haaga sê dat hedendaagse gebruik "'n wye reeks negatiewe emosies, houdings en gedrag teenoor homoseksuele mense" insluit, wat eienskappe is wat nie ooreenstem met aanvaarde definisies van fobies nie, dié van "'n intense, onlogiese of abnormale vrees vir 'n bepaalde ding." Homofobie manifesteer in verskillende vorme, en 'n aantal verskillende tipes is geïdentifiseer, waaronder geïnternaliseerde homofobie, sosiale homofobie, emosionele homofobie, gerasionaliseerde homofobie, en ander.<ref>{{Cite web|url=http://allies.tamu.edu/Did+You+Know/riddle.htm|title=The Riddle Homophobia Scale|archive-url=https://web.archive.org/web/20060904125724/http://allies.tamu.edu/Did%20You%20Know/riddle.htm|archive-date=September 4, 2006|access-date=June 1, 2016}} from Allies Committee website, Department of Student Life, Texas A&M University</ref> Daar was ook idees om homofobie, rassisme en seksisme as 'n "onverdraagsame [[persoonlikheidsteuring]]" te klassifiseer.<ref>{{cite journal|first1=William|last1=O'Donohue|first2=Christine|last2=Caselles|title=Homophobia: Conceptual, definitional, and value issues|journal=J Psychopathol Behav Assess|volume=15|issue=3|date=September 1993|doi=10.1007/BF01371377|pages=177–195|s2cid=144801673}}</ref> == Tipes == ===Geïnstitusionaliseerd=== [[Lêer:Save_Our_Children_From_Homosexuality_Brochure.jpg|duimnael|220px|'n Brosjure wat gebruik is deur Save Our Children, 'n politieke koalisie wat in 1977 in [[Miami]], [[Florida]], VSA gestig is om 'n wetgewende provinsiale ordonnansie omver te werp wat diskriminasie op grond van seksuele oriëntasie verbied het.]] [[Beeld:Protestors at a pride parade in Jerusalem with sign that reads, "Homo sex is immoral (Lev. 18-22)".jpg|thumb|220px|Betogers op 'n [[Gay Pride]]-optog in [[Jerusalem]], [[Israel]].]] ==== Godsdienstige gesindhede ==== Baie wêreldgodsdienste bevat antihomoseksuele verwysings, terwyl ander godsdienste verskillende grade van neutraliteit het of leerstellings insluit wat homoseksuele as 'n derde geslag beskou. Selfs binne sommige godsdienste wat homoseksualiteit oor die algemeen ontmoedig, is daar ook baie mense wat homoseksualiteit as iets positief beskou, en sommige godsdienste seën of bekragtig [[selfdegeslaghuwelik]]e vir dié wat dit so verkies. Daar bestaan ook sogenaamde Queer-godsdienste, wat toegewy is om in die geestelike behoeftes van LGBTQI-persone te voorsien. Queerteologie poog om 'n kontrapunt vir godsdienstige homofobie te verskaf.<ref>{{Cite web|url=http://www.mccchurch.org/AM/Template.cfm?Section=Resources&Template=/CM/HTMLDisplay.cfm&ContentID=614#queerspirit|title=Queer Spirituality|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927011751/http://www.mccchurch.org/AM/Template.cfm?Section=Resources&Template=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&ContentID=614|archive-date=September 27, 2007}}</ref> ==== Christenskap en die Bybel ==== [[Bybel]]verse wat algemeen vertolk word as die veroordeling van homoseksualiteit of seksuele verhoudings van dieselfde geslag word in beide die [[Ou Testament|Ou]] en [[Nuwe Testament]] van die [[Bybel]] gevind. [[Levitikus]] 18:22, sê: "Jy mag nie met 'n man gemeenskap hê soos met 'n vrou nie: dit is 'n gruwel." Die vernietiging van Sodom en Gomorra word ook oor die algemeen beskou as 'n veroordeling van homoseksualiteit. [[Christene]] en [[Jode]] wat homoseksualiteit teëstaan, haal dikwels sulke verse aan. Die historiese konteks en vertolking van die geskrifte is egter baie ingewikkeld. Wetenskaplike debat oor die interpretasie van hierdie gedeeltes van die geskrifte, het daarop gefokus om dit in behoorlike historiese konteks te plaas, byvoorbeeld om daarop te wys dat Sodom se sondes histories geïnterpreteer word as anders as homoseksualiteit, en op die vertaling van seldsame of ongewone woorde in die betrokke gedeeltes berus. In die tydskrif ''Religion Dispatches'' voer Candace Chellew-Hodge aan dat die ses of wat verse wat dikwels aangehaal word om LGBT-mense te veroordeel eerder na "beledigende seks" verwys. Sy verklaar dat die Bybel geen veroordeling het vir “liefdevolle, toegewyde, gay en lesbiese verhoudings” nie en dat [[Jesus van Nasaret|Jesus]] oor die onderwerp geswyg het.<ref>{{Cite web|url=http://www.religiondispatches.org/blog/sexandgender/802/the_%22gay%22_princess_di_bible/|title=The "Gay" Princess Di Bible|date=2 December 2008|access-date=14 Mei 2022|archive-date= 7 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120907195917/http://www.religiondispatches.org/blog/sexandgender/802/the_%22gay%22_princess_di_bible/|url-status=dead}}</ref> Hierdie siening word teengestaan deur 'n aantal konserwatiewe evangeliste,<ref>{{Cite web|url=http://peacebyjesus.witnesstoday.org/Homosex_versus_the_Bible.html|title=HOMOSEXUAL RELATIONS and the BIBLE|website=Peace by Jesus|access-date=15 August 2019|archive-date=17 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017215338/http://peacebyjesus.witnesstoday.org/Homosex_versus_the_Bible.html|url-status=dead}}</ref> insluitend Robert A.J. Gagnon.<ref>{{Cite web|url=http://www.robgagnon.net/|title=Dr. Robert A. J. Gagnon|last=Gagnon|first=Robert|website=robgagnon.net/|access-date=15 August 2019}}</ref> ==== Islam en Sjaria ==== In sommige gevalle is die onderskeid tussen godsdienstige homofobie en staatsgeborgde homofobie nie duidelik nie. 'n Sleutelvoorbeeld is gebiede onder [[Islam]]itiese gesag. Alle groot Islamitiese sektes verbied homoseksualiteit, wat 'n misdaad onder [[Sjaria]]-wetgewing is en in die meeste [[Moslem|Moslemlande]] as sodanig behandel word. In [[Afganistan]], byvoorbeeld, is homoseksualiteit onder die [[Taliban]] met die doodstraf veroordeel. Ná die val van die Taliban is homoseksualiteit van ’n doodsmisdaad verander in een wat met boetes en tronkstraf gestraf word. In 2009 het die Internasionale Lesbiese en Gay Vereniging (ILGA) 'n verslag gepubliseer met die titel ''State Sponsored Homophobia 2009'',<ref name="ilga.org">[http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf ILGA: 2009 Report on State Sponsored Homophobia (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029181019/http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf|date=October 29, 2009}}</ref> wat gebaseer is op navorsing wat by die Södertörn-universiteit in [[Stockholm]], [[Swede]], deur Daniel Ottosson gedoen is. Hierdie navorsing het bevind dat 80 lande regoor die wêreld homoseksualiteit as onwettig beskou en die volgende is uitgewys:<ref>{{Cite web|url=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50|title=ILGA:7 countries still put people to death for same-sex acts|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50|archive-date=2009-10-29}}</ref><ref name="religionfacts.com">{{Cite web|url=http://www.religionfacts.com/homosexuality/islam.htm|title=Homosexuality and Islam&nbsp;– ReligionFacts}}</ref> * Vyf van die lande ken die [[doodstraf]] toe vir homoseksuele aktiwiteite, naamlik [[Iran]], [[Mauritanië]], [[Saoedi-Arabië]], [[Soedan]] en [[Jemen]].<ref name="ILGAMAP">{{Cite web|url=http://www.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf|title=ILGA: Lesbian and Gay Rights in the World (2009)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811114947/http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf|archive-date=2011-08-11}}</ref> Sedert die [[Irannese Rewolusie]] van 1979 in Iran het die Irannese regering meer as 4 000 mense tereggestel wat van homoseksuele dade aangekla is.<ref name="BBC20050728">{{cite news|title=Iran 'must stop youth executions'|author=Steven Eke|date=28 July 2005|newspaper=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm|quote=Human Rights Watch calls on Iran to end juvenile executions, after claims that two boys were executed for being gay.}}</ref><ref name="Moore">{{cite news|title=Iran 'must stop youth executions'|author=Steven Eke|date=28 July 2005|newspaper=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm|quote=Human Rights Watch calls on Iran to end juvenile executions, after claims that two boys were executed for being gay.}}</ref> In Saoedi-Arabië is die maksimum straf vir homoseksualiteit openbare teregstelling, maar die regering sal ander strawwe gebruik, soos boetes, tronkstraf en selfs gedwonge seksverandering as alternatiewe, tensy die regering voel dat mense wat by homoseksuele aktiwiteite betrokke is, staatsgesag uitdaag deur betrokke te raak by sosiale LGBT-bewegings . * Twee doen dit in sommige streke, maar nie noodwendig in die hele land nie, naamlik [[Nigerië]] en [[Somalië]]<ref name="ILGAMAP" /> In 2001 het Al-Muhajiroun, 'n internasionale organisasie wat die vestiging van 'n wêreldwye Islamitiese [[kalifaat]] wil hê, 'n [[fatwa]] uitgereik waarin verklaar word dat alle lede van die Al-Fatiha-stigting (wat die saak van gay, [[Lesbiër|lesbiese]] en [[transgender]] Moslems bevorder) ''murtadd'' is en hulle tot die dood veroordeel. As gevolg van die bedreiging en omdat hulle uit konserwatiewe samelewings kom, verkies baie lede van die stigting se webwerf steeds om anoniem te wees om hul identiteit te beskerm terwyl hulle 'n tradisie van geheimhouding voortsit.<ref name="Aldrich2006">{{cite book|last=Aldrich|first=Robert|year=2006|title=Gay life and culture : a world history|publisher=Universe|isbn=978-0-7893-1511-3|oclc=74909268}}</ref> In sommige streke is gay mense vervolg en vermoor deur Islamitiese milisies,<ref>{{cite news|title=Under ISIS: Where Being Gay Is Punished by Death|url=https://abcnews.go.com/International/isis-gay-punished-death/story?id=39826182|work=ABC News|date=13 June 2016}}</ref> soos die Al-Nusra-front en [[Islamitiese Staat|ISIL]] in dele van Irak en Sirië.<ref>{{cite news|title=ISIS, many of their enemies share a homicidal hatred of gays|url=https://www.cbsnews.com/news/isis-orlando-shooting-gays-execution-torture-ramadan/|work=CBS News|date=13 June 2016}}</ref> ==== Vorige regerings ==== In die [[Middeleeue|Middeleeuse Europa]] is homoseksualiteit as [[sodomie]] beskou en was dit strafbaar met die dood. Vervolgings het hul hoogtepunt bereik tydens die [[Middeleeuse]] [[Inkwisisie]], toe die sektes van [[Kathaar|Katare]] en [[Waldense|Waldensiërs]] van hoerery en sodomie beskuldig is, saam met beskuldigings van [[satanisme]]. In 1307 was beskuldigings van sodomie en homoseksualiteit groot aanklagte wat tydens die Verhoor van die [[Tempelridders]] gedek is. Die teoloog [[Thomas van Aquino|Thomas Aquinas]] was invloedryk in die koppeling van veroordelings van homoseksualiteit met die idee van natuurreg, en het aangevoer dat "spesiale sondes teen die natuur is, soos byvoorbeeld dié wat in stryd is met die omgang van manlike en vroulike natuurlike diere".<ref name="civ2">{{cite book|last1=Crompton|first1=Louis|title=Homosexuality and Civilization|date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03006-0|page=187|url=https://books.google.com/books?id=TfBYd9xVaXcC&pg=PA187}}</ref> Alhoewel biseksualiteit in antieke [[China]] as normale menslike gedrag aanvaar is,<ref name="civ">Crompton, Louis, ''Homosexuality and Civilization'', Harvard University, 2003</ref> het homofobie in die laat [[Qing-dinastie]] en die [[Republiek China]] ingeburger geraak as gevolg van interaksies met die Christelike Weste,<ref name="Kang1">Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950'', Hong Kong University Press. Page 3</ref> en homoseksuele gedrag is in 1740 verbied.<ref name="ChinaBehavior">{{cite book|title=The Continuum complete international encyclopedia of sexuality|last1=Francoeur|first1=Robert T.|last2=Noonan|first2=Raymond J.|year=2004|publisher=The Continuum International Publishing Group, Inc|isbn=978-0-8264-1488-5|url=https://books.google.com/books?id=dciuj1-F3fYC&pg=PA1350}}</ref> Tydens die [[Kulturele Rewolusie]] is homoseksualiteit deur die regering as 'n "sosiale skande of 'n vorm van geestesongesteldheid" behandel, en vervolging het individue wat homoseksueel was in die gesig gestaar. Alhoewel daar geen wette spesifiek teen homoseksualiteit was nie, is ander wette gebruik om homoseksuele mense te vervolg; hulle is van "rampokkery" of die "versteuring van die openbare orde" aangekla. Die [[Sowjetunie]] onder [[Wladimir Lenin]] het homoseksualiteit in 1922 gedekriminaliseer, lank voor baie ander Europese lande. Die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Sowjetse Kommunistiese Party]] het effektief egskeiding, aborsie en homoseksualiteit gewettig toe hulle al die ou [[Russiese Ryk|Tsaristiese]] wette afgeskaf het en die aanvanklike Sowjetse kriminele kode hierdie liberale seksuele beleid in plek gehou het.<ref>{{cite book|title=Unity and diversity in socialist law|last=Hazard|first=John N|author2=Columbia University. Russian Institute|year=1965|publisher=[New York] Russian Institute, School of International Affairs, Columbia University|oclc=80991633}}</ref> Lenin se emansipasie is 'n dekade later deur [[Josef Stalin]] omgekeer en homoseksualiteit het onwettig gebly kragtens artikel 121 tot die [[Boris Jeltsin|Jeltsin]]-era. In [[Nazi-Duitsland]] is gay mans vervolg en ongeveer 5&nbsp;000 tot 15&nbsp;000 is in [[Nazi]]-[[konsentrasiekamp]]e gevange gehou, en baie van die gay mans het in die kampe gesterf.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/persecution-of-homosexuals-in-the-third-reich|title=Persecution of Homosexuals in the Third Reich|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|language=en|access-date=9 January 2019}}</ref> ==== Huidige regerings ==== Tans is homoseksualiteit in 74 lande onwettig.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html|title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds|date=17 May 2016|website=The Independent}}</ref> Die [[Noord-Korea]]anse regering veroordeel Westerse gay kultuur as 'n ondeug wat veroorsaak word deur die "dekadensie" van 'n [[Kapitalisme|kapitalistiese]] samelewing, en dit veroordeel dit as die bevordering van [[Verbruikerisme|verbruikerswese]], [[klassisme]] en promiskuïteit.<ref>Global Gayz. ''{{Cite web|url=http://www.globalgayz.com/northkorea-news.html|title=Gay North Korea News & Reports 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051018160332/http://globalgayz.com/northkorea-news.html|archive-date=2005-10-18}}''. Besoek op 5 Mei 2006</ref> In Noord-Korea kan die “oortreding van die reëls van kollektiewe sosialistiese lewe” met tot twee jaar gevangenisstraf gestraf word.<ref>Spartacus International Gay Guide, page 1217. Bruno Gmunder Verlag, 2007.</ref> Maar, volgens die Noord-Koreaanse regering: "As 'n land wat wetenskap en rasionalisme omhels het, erken die DVK dat baie individue gebore word met homoseksualiteit as 'n genetiese eienskap en behandel dit hulle met die nodige respek. Homoseksuele in die DVK was nog nooit onderworpe aan onderdrukking, soos in baie kapitalistiese regimes regoor die wêreld, nie.” [[Robert Mugabe]], die voormalige president van [[Zimbabwe]], het 'n gewelddadige veldtog teen LGBT-mense gevoer met die argument dat Zimbabwiërs voor kolonisasie nie by homoseksuele dade betrokke was nie.<ref name="HOMO">{{cite book|title=Encyclopedia of sex and gender : men and women in the world's cultures|last1=Ember|first1=Carol R|last2=Ember|first2=Melvin|year=2004|publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers|isbn=978-0-306-47770-6|page=213|oclc=54914021}}</ref> Sy eerste groot openbare veroordeling van homoseksualiteit was in Augustus 1995. Hy het aan 'n gehoor gesê: "As jy sien mense stel hulself as lesbiërs en gays voor, arresteer hulle en gee hulle aan die polisie oor!"<ref name="GAYRANT">[http://www.kaiwright.com/gayzimbabwe_more.php?id=101_0_25_0_M Under African Skies, Part I: 'Totally unacceptable to cultural norms'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060506142037/http://www.kaiwright.com/gayzimbabwe_more.php?id=101_0_25_0_M}} Kaiwright.com</ref> In September 1995 het Zimbabwe se parlement wetgewing ingestel wat homoseksuele dade verbied. In 1997 het 'n hof Canaan Banana, Mugabe se voorganger en die eerste president van Zimbabwe, skuldig bevind aan 11 aanklagte van sodomie en onsedelike aanranding.<ref name="bananadeath">[https://www.theguardian.com/zimbabwe/article/0,2763,1082496,00.html Canaan Banana, president jailed in sex scandal, dies] ''The Guardian''</ref> === Geïnternaliseerd === Dit verwys na negatiewe stereotipes, oortuigings, stigma en vooroordeel oor homoseksualiteit en [[LGBT]] deur mense wat 'n selfdegeslag-aangetrokkenheid het, ongeag of hulle as LGBT identifiseer of nie.<ref name="Herek 20044">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref><ref name="pmid107882062">{{cite book|first1=Maurianne|last1=Adams|first2=Lee Anne|last2=Bell|first3=Pat|last3=Griffin|title=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn=978-1135928506|publisher=Routledge|year=2007|pages=198–199|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198|quote=Because of the complicated interplay among gender identity, gender roles, and sexual identity, transgender people are often assumed to be lesbian or gay (See ''Overview: Sexism, Heterosexism, and Transgender Oppression''). ... Because transgender identity challenges a binary conception of sexuality and gender, educators must clarify their own understanding of these concepts. ... Facilitators must be able to help participants understand the connections among sexism, heterosexism, and transgender oppression and the ways in which gender roles are maintained, in part, through homophobia.}}</ref> Die mate waarin iemand deur hierdie idees geraak word, hang af van hoeveel en watter idees hulle bewustelik en onbewustelik geïnternaliseer het. Hierdie negatiewe oortuigings kan versag word met opvoeding, lewenservaring en terapie,<ref name="pmid107882063">{{cite book|first1=Maurianne|last1=Adams|first2=Lee Anne|last2=Bell|first3=Pat|last3=Griffin|title=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn=978-1135928506|publisher=Routledge|year=2007|pages=198–199|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198|quote=Because of the complicated interplay among gender identity, gender roles, and sexual identity, transgender people are often assumed to be lesbian or gay (See ''Overview: Sexism, Heterosexism, and Transgender Oppression''). ... Because transgender identity challenges a binary conception of sexuality and gender, educators must clarify their own understanding of these concepts. ... Facilitators must be able to help participants understand the connections among sexism, heterosexism, and transgender oppression and the ways in which gender roles are maintained, in part, through homophobia.}}</ref> veral met gayvriendelike psigoterapie/analise. Geïnternaliseerde homofobie is ook van toepassing op bewustelike of onbewustelike gedrag van 'n persoon om te voldoen aan kulturele verwagtinge van heteronormaliteit. Dit kan uiterse onderdrukking en ontkenning insluit tesame met gedwonge uiterlike vertoon van heteronormatiewe gedrag met die doel om "normaal" of "aanvaarbaar" te probeer lyk en voel. Ander uitdrukkings van geïnternaliseerde homofobie kan ook subtiel wees. Sommige minder openlike gedrag kan insluit die maak van aannames oor die geslag van 'n persoon se romantiese maat, of oor geslagsrolle.<ref name="Herek 20045">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref> Sommige navorsers pas hierdie etiket ook toe op [[LGBT]]-mense wat "kompromie"-beleide ondersteun, soos dié wat [[Burgerlike verbintenis|burgerlike verbintenisse]] aanvaarbaar vind in die plek van [[Selfdegeslaghuwelik|selfdegeslaghuwelike]]. Sommige studies het getoon dat mense wat homofobies is meer geneig is om onderdrukte homoseksuele begeertes te hê. In 1996 het 'n gekontroleerde studie van 64 heteroseksuele mans (die helfte het gesê hulle is homofobies deur ervaring) by die Universiteit van Georgia bevind mans wat homofobies is (soos gemeet deur die Indeks van Homofobie) was aansienlik meer geneig om erektiele reaksies te ervaar wanneer hulle aan homo-erotiese beelde blootgestel is as niehomofobiese mans. Weinstein et al. 2012 het soortgelyke resultate gekry toe navorsers bevind het dat studente wat uit "die mees rigiede antigay huise" kom, heel waarskynlik onderdrukte homoseksuele gevoelens wys.<ref name="week">{{cite journal|last1=Weinstein|title=Parental autonomy support and discrepancies between implicit and explicit sexual identities: Dynamics of self-acceptance and defense|s2cid=804948|pmid=22288529|doi=10.1037/a0026854|pages=815–832|issue=4|volume=102|date=2012|journal=Journal of Personality and Social Psychology|first6=Richard M.|first1=Netta|last6=Ryan|first5=Nicole|last5=Legate|first4=Andrew K.|last4=Przybylski|first3=Cody R.|last3=DeHaan|first2=William S.|last2=Ryan|s2cid-access=free}}</ref> Die navorsers het gesê dit verduidelik waarom sommige godsdienstige leiers wat homoseksualiteit aan die kaak stel, later blyk geheime homoseksuele verhoudings te hê.<ref name="week" /> Hulle het opgemerk dat "hierdie mense in oorlog met hulself is en hierdie interne konflik na buite draai."<ref name="week" /> ’n Oogsporingstudie van 2016 het getoon dat heteroseksuele mans met hoë negatiewe impulsreaksies teenoor homoseksuele vir langer tydperke na homoseksuele beelde gekyk het as ander heteroseksuele mans.<ref name="wein">{{cite journal|last1=Weinstein|title=Parental autonomy support and discrepancies between implicit and explicit sexual identities: Dynamics of self-acceptance and defense|s2cid=804948|pmid=22288529|doi=10.1037/a0026854|pages=815–832|issue=4|volume=102|date=2012|journal=Journal of Personality and Social Psychology|first6=Richard M.|first1=Netta|last6=Ryan|first5=Nicole|last5=Legate|first4=Andrew K.|last4=Przybylski|first3=Cody R.|last3=DeHaan|first2=William S.|last2=Ryan|s2cid-access=free}}</ref> Volgens Cheval et al. (2016), versterk hierdie bevindinge die noodsaaklikheid om in ag te neem dat homofobie bekommernisse oor seksualiteit in die algemeen en nie homoseksualiteit in die besonder kan weerspieël nie.<ref name="wein" /> Daarteenoor het Jesse Marczyk in ''Psychology Today'' aangevoer dat homofobie nie onderdrukte homoseksualiteit is nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/pop-psych/201608/homophobia-isnt-repressed-homosexuality|title=Homophobia Isn't Repressed Homosexuality And there's no good reason to suspect it would be, either|last=Marczyk|first=Jesse|website=Psychology Today|publisher=Sussex Publishers, LLC|access-date=16 August 2019}}</ref> Die frase "geïnternaliseerde seksuele stigma" word soms gebruik vir geïnternaliseerde homofobie. 'n Geïnternaliseerde stigma ontstaan wanneer 'n persoon negatiewe stereotipes oor homself glo, ongeag waar die stereotipes vandaan kom. Dit kan ook verwys na baie stereotipes buite seksualiteit en geslagsrolle. Geïnternaliseerde homofobie kan ongemak veroorsaak met en afkeuring van 'n mens se eie [[seksuele oriëntasie]] . [[Egodistoniese seksuele oriëntasie]] is byvoorbeeld 'n toestand wat gekenmerk word deur 'n seksuele oriëntasie of 'n aantrekkingskrag wat in stryd is met 'n mens se geïdealiseerde [[selfbeeld]], wat [[angs]] en 'n begeerte veroorsaak om jou oriëntasie te verander of meer gemaklik te raak met jou seksuele oriëntasie. So 'n situasie kan uiterse onderdrukking van homoseksuele begeertes veroorsaak. In ander gevalle kan 'n bewuste interne stryd vir 'n geruime tyd voorkom, wat dikwels diepgewortelde godsdienstige of sosiale oortuigings teen sterk seksuele en emosionele begeertes meebring. Hierdie onenigheid kan [[kliniese depressie]] veroorsaak, en 'n hoër koers van selfmoord onder LGBT-jeug (tot 30 persent van nieheteroseksuele jeugpogings) is aan hierdie verskynsel toegeskryf. Psigoterapie, soos gayregstellende psigoterapie en deelname aan 'n seksueleminderheidsbevestigende groep kan help om die interne konflikte op te los, soos tussen godsdienstige oortuigings en seksuele identiteit. Selfs informele terapieë wat begrip vir en aanvaarding van nieheteroseksuele oriëntasies behandel, kan doeltreffend wees. Baie diagnostiese "skale vir geïnternaliseerde homofobie" kan gebruik word om 'n persoon se ongemak met sy seksualiteit te meet en sommige kan deur mense gebruik word ongeag [[gender]]- of [[seksuele oriëntasie]]. Kritici van die skale merk op dat hulle 'n ongemak met nieheteroseksualiteit veronderstel wat op sigself heternormatiwiteit afdwing.<ref name="Adams962">https://www.apa.org/pubs/journals/releases/cou-56-1-56.pdf</ref> === Sosiaal === Die vrees om as gay uitgewys te word, kan as 'n vorm van sosiale homofobie beskou word. Teoretici, insluitend mense soos Calvin Thomas en [[Judith Butler]], het voorgestel dat homofobie die oorsprong kan wees van 'n individu se vrees om as gay geïdentifiseer te word. Homofobie by mans stem ooreen met onsekerheid oor manlikheid.<ref>{{Cite web|url=http://www.livescience.com/health/050802_masculinity.html|title=Masculinity Challenged, Men Prefer War and SUVs|date=2 August 2005|website=Live Science}}</ref><ref name="PBS">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/independentlens/hiphop/gender.htm|title=Homophobia and Hip-Hop|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013025115/http://www.pbs.org/independentlens/hiphop/gender.htm|archive-date=2018-10-13|access-date=2011-10-16}}</ref> Om hierdie rede is homofobie na bewering baie meer te vinde in sportsoorte soos [[sokker]] en [[rugby]] en in die subkultuur van sy ondersteuners, wat as [[Stereotipe|stereotipies]] manlik beskou word.<ref>{{Cite web|url=http://www.bangkokpost.com/news/sports/34787/fans-culture-hard-to-change|title=Fans' culture hard to change}}</ref> Hierdie teoretici het aangevoer dat 'n persoon wat homofobiese gedagtes en gevoelens uitdruk, dit nie net doen om hul oortuigings oor die klas van gay mense te kommunikeer nie, maar ook om hulself van hierdie klas en sy sosiale status te distansieer en mense te wys dat hulle nie in hierdie tipe gedrag belangstel nie. Deur hulself dus van gay mense te distansieer, bevestig hulle hul rol as 'n heteroseksueel in 'n heteronormatiewe kultuur, en probeer hulle so verhoed dat hulle as 'n gay persoon uitgewys en diensooreenkomsteig behandel word. Hierdie interpretasie sinspeel op die idee dat 'n persoon gewelddadige opposisie teen "die ander" kan stel as 'n manier om hul eie identiteit as deel van die meerderheid te vestig en sodoende sosiale geldigverklaring te kry. Nancy J. Chodorow het genoem dat homofobie beskou kan word as 'n metode of manier om manlikheid te beskerm.<ref>Nancy J. Chodorow. [http://www.cyberpsych.org/homophobia/chodorow.htm Statement in a public forum on homophobia by The American Psychoanalytic Foundation, 1999]</ref> Verskeie [[Psigoanalise|psigoanalitiese]] teorieë verduidelik homofobie as 'n bedreiging vir 'n individu se eie selfdegeslagimpulse, of daardie impulse bestaan of bloot hipoteties is. Hierdie bedreiging veroorsaak onderdrukking, ontkenning of reaksievorming.<ref>West, D.J. ''Homosexuality re-examined.'' Minneapolis: University of Minnesota Press, 1977. {{ISBN|0-8166-0812-1}}</ref> === Verspreidings van houdings === Afkeuring van homoseksualiteit en van gay mense is nie eweredig deur die samelewing versprei nie, maar hang min of meer af van ouderdom, etnisiteit, geografiese ligging, ras, geslag, sosiale klas, opvoeding, partydige identifikasie en godsdiensstatus.<ref name="Herek 20046">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref> Volgens die Britse [[MIV]]/[[vigs]]-liefdadigheidsorganisasie AVERT word godsdienstige sienings, gebrek aan homoseksuele gevoelens of ervarings en gebrek aan interaksie met gay mense sterk met sulke sienings verbind.<ref>{{Cite web|url=http://www.avert.org/hsexu3.htm|title=Prejudice & Attitudes to Gay Men & Lesbians|date=2015-06-23}}</ref> Die angs van heteroseksuele individue (veral adolessente wie se konstruksie van heteroseksuele manlikheid deels daarop gebaseer is dat hulle nie as gay beskou wil word nie) dat ander hulle as gay kan identifiseer, is ook deur Michael Kimmel uitgewys as 'n voorbeeld van homofobie.<ref>Kimmel, M. (1994). Masculinity as homophobia: Fear, shame and silence in the construction of gender identity. In H. Brod & M. Kaufman (Eds.), ''Theorizing masculinities'' (pp. 119–141). Newbury Park, CA: Sage</ref> Die uittarting van seuns wat as eksentriek beskou word (en wat nie gewoonlik gay is nie) is na bewering veral 'n probleem in landelike en [[Voorstad|voorstedelike]] Amerikaanse skole, en word verbind met risikonemingsgedrag en uitbarstings van geweld (soos 'n vlaag skoolskietery) deur seuns wat wraak soek of probeer om hul manlikheid te bewys. Homofobiese afknouery is ook baie algemeen in skole in die Verenigde Koninkryk.<ref>{{Cite web|url=http://www.equalityhumanrights.com/key-projects/triennial-review/online-summary/education/|title=How fair is Britain? the first Triennial Review|publisher=Equality and Human Rights Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015143526/http://www.equalityhumanrights.com/key-projects/triennial-review/online-summary/education/|archive-date=15 October 2010|access-date=8 November 2010}}</ref> Minstens 445 LGBT-Brasiliane is in 2017 óf vermoor óf het selfmoord gepleeg. In sommige gevalle is die werke van skrywers wat bloot die woord "Gay" in hul naam het (Gay Talese, Peter Gay) of werke oor dinge wat die woord bevat (Enola Gay) veroordeel. In 1998 het die skrywer, aktivis en [[burgerregte]]leier Coretta Scott King in 'n toespraak gesê "homofobie is soos rassisme, antisemitisme en ander vorme van dwepery deurdat dit poog om 'n groot groep mense te ontmenslik, om hul menslikheid, waardigheid en persoonlikheid te ontken."<ref>Chicago Defender, April 1, 1998, front page</ref> Een studie van wit adolessente mans wat by die Universiteit van Cincinnati deur Janet Baker gedoen is, is gebruik om te argumenteer dat negatiewe gevoelens jeens gay mense ook met ander diskriminerende gedrag verbind word. Volgens die studie is haat vir gay mense, [[antisemitisme]] en [[rassisme]] "waarskynlik metgeselle". Baker het veronderstel dat dit "dalk 'n kwessie is van die neerkyk op alles wat jy dink benede jou is". ’n Studie wat in 2007 in die Verenigde Koninkryk vir die liefdadigheidsorganisasie Stonewall uitgevoer is, berig dat tot 90 persent van die bevolking antidiskriminasiewette ondersteun wat gay en lesbiese mense beskerm. === Teenmaatreëls === [[Beeld:MARCHA LGBTQ+ LA PAZ BOLIVIA 2025 43.jpg|thumb|250px|'n [[Gay Pride]]-optog in [[La Paz]], [[Bolivia]].]] Die meeste internasionale [[menseregte]]-organisasies, soos Human Rights Watch en [[Amnestie Internasionaal]], veroordeel wette wat homoseksuele verhoudings tussen volwassenes wat instem 'n misdaad maak. Sedert 1994 het die [[Verenigde Nasies]] se Menseregtekomitee ook beslis dat sulke wette die reg op privaatheid geskend het wat in die [[Universele Verklaring van Menseregte]] en die Internasionale Verdrag oor Burgerlike en Politieke Regte gewaarborg word. In Maart 2010 het die Komitee van Ministers van die [[Raad van Europa]] 'n aanbeveling aanvaar oor maatreëls om diskriminasie op grond van seksuele oriëntasie of geslagsidentiteit te bekamp. Die sekretaris-generaal van die raad het dit beskryf as die eerste regsinstrument in die wêreld wat spesifiek handel oor een van die langdurigste en moeilikste vorme van diskriminasie om te bekamp.<ref>{{Cite press release|title=Council of Europe to advance human rights for lesbian, gay, bisexual and transgender persons|publisher=Council of Europe|date=1 April 2010|url=https://rm.coe.int/168071fd86|access-date=October 16, 2020}}</ref> Om homofobie te beveg gebruik die LGBT-gemeenskap gebeurtenisse soos [[Gay Pride|gay pride-parades]] en politieke aktivisme. In Augustus 2019 het die Pride in London 'n ander inisiatief geneem om "solidariteit met die LGBT+-gemeenskap te toon" en straatkruisings in reënboogkleure ingekleur vir die jaarlikse parades. Die eerste permanente kruisings is op strate in Lambeth geplaas. Een vorm van georganiseerde weerstand teen homofobie is die Internasionale Dag teen Homofobie (of IDAHO), wat die eerste keer op 17 Mei 2005 in meer as 40 lande gevier is. Die vier grootste lande van Latyns-Amerika ([[Argentinië]], [[Brasilië]], [[Mexiko]] en [[Colombia]]) het sedert 2002 massamediaveldtogte teen homofobie ontwikkel.<ref>"{{Cite web|url=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=346&Itemid=355|title=Campaigns against Homophobia in Argentina, Brazil, Colombia, and Mexico|publisher=Pan American Health Organization|access-date=2011-10-16}}</ref> Benewens openbare uitdrukking is wetgewing ontwerp om homofobie teen te staan, soos teen [[haatspraak]], haatmisdaad en diskriminasie op grond van seksuele oriëntasie. Suksesvolle voorkomende strategieë teen homofobiese vooroordeel en afknouery in skole het die onderrig van leerlinge ingesluit oor geskiedkundige figure wat gay was, of wat gely het as gevolg van hul seksualiteit. == Ander terme == Navorsers het alternatiewe terme voorgestel om vooroordeel en diskriminasie teen [[LGBT]]-mense te beskryf. Sommige van hierdie alternatiewe toon meer semantiese deursigtigheid, terwyl ander nie die agtervoegsel "-fobie" insluit nie: * "Homoerotofobie", wat 'n moontlike voorloper van "homofobie" is, is deur Wainwright Churchill geskep en in 1967 in ''Homosexual Behaviour Among Males'' gedokumenteer. * Die etimologie van "homofobie", met verwysing na die vereniging van die woorde "homo" en "fobie", is die basis vir die LGBT-historikus Boswell se kritiek op die term en vir sy voorstel in 1980 van die alternatiewe "homoseksofobie". * "Homonegatiwiteit" is gebaseer op die term ''homonegativism'', wat deur Hudson en Ricketts in 'n 1980-artikel gebruik is; hulle het die term vir hul navorsing geskep om "homofobie" te vermy, wat hulle as onwetenskaplik beskou het. * "Heteroseksisme" verwys na 'n stelsel van negatiewe houdings, vooroordele en diskriminasie. * "Seksuele vooroordeel" – Die navorser Gregory M. Herek aan die Universiteit van Kalifornië het dié term verkies as beskrywend, vry van aannames oor motiverings en sonder waarde-oordele oor die irrasionaliteit of immoraliteit van diegene wat so geëtiketteer is.<ref>{{cite journal|author=Herek GM|title=The context of anti-gay violence: Notes on cultural and psychological heterosexism|journal=J Interpers Violence|volume=5|issue=3|pages=316–333|year=1990|doi=10.1177/088626090005003006|s2cid=145678459}}</ref> Hy het "homofobie", "heteroseksisme" en "seksuele vooroordeel" vergelyk, en die derde term verkies. Hy het egter opgemerk "homofobie" "word waarskynlik algemener gebruik en meer dikwels gekritiseer". === Heterofobie === Die term "heterofobie" word soms gebruik om omgekeerde diskriminasie of negatiewe houdings teenoor heteroseksuele mense en verhoudings van teenoorgestelde geslag op grond van hul seksuele oriëntasie te beskryf. Die wetenskaplike gebruik van "heterofobie" in [[seksuologie]] is beperk tot min navorsers. Tot op hede word die bestaan en omvang van heterofobie meestal nie deur seksuoloë erken nie. Buite seksuologie is daar geen konsensus oor die betekenis van die term nie, want dit word ook gebruik om "vrees vir die teenoorgestelde" te beteken, soos in Pierre-André Taguieff se ''The Force of Prejudice: On Racism and Its Doubles'' (2001). Stephen M. White en Louis R. Franzini het die verwante term "heteronegativisme" bekendgestel om te verwys na die aansienlike reeks negatiewe gevoelens wat sommige gay individue mag hê en teenoor heteroseksuele mense uitdruk. Hierdie term word verkies bo "heterofobie" omdat dit nie 'n uiterse of irrasionele vrees impliseer nie. == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [http://rockway.alliant.edu/ Rockway Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517230040/http://rockway.alliant.edu/ |date=17 May 2008 }} by Alliant International University * [https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2006-0018+0+DOC+XML+V0//EN [[Europese Parlement]] se resolusie oor homofobie], 2006 * [https://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/19session/A.HRC.19.41_English.pdf ''Discriminatory laws and practices and acts of violence against individuals based on their sexual orientation and gender identity''], [[VN]] se Menseregtekommissie, 2011 * [https://www.rferl.org/a/in-some-countries-being-gay-or-lesbian/30612062.html ''In Some Countries, Being Gay Or Lesbian Can Land You In Prison...Or Worse'']. Radio Free Europe/Radio Liberty, 2020 {{CommonsKategorie-inlyn|Homophobia}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Homophobia}} {{Normdata}} [[Kategorie:Homofobie| ]] [[Kategorie:Homoseksualiteit]] jwkf0y5d6w97awil6zbhfczv7ayr1rd 0 64364 2908228 2439306 2026-05-30T23:48:08Z Петров Эдуард 41039 2908228 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas skryfstelsel | kleur = lightblue | kop = Mongoolse skrif | beeld = Bosoo mongol bicig.png | breedte = 260 | onderskrif = | soort = [[Alfabet]] | tyd = c. 1204 - hede | rigting = Bo na onder | streek = | tale = [[Mongools]], [[Mantsjoe]], [[Ewenkies]] | fam1 = [[Egiptiese hiërogliewe]] | fam2 = [[Proto-Sinaïtiese skrif|Proto-Sinaïties]] | fam3 = [[Fenisiese alfabet|Fenisies]] | fam4 = [[Aramese alfabet|Aramees]] | fam5 = [[Siriese alfabet|Siries]] | fam6 = [[Sogdiese alfabet|Sogdies]] | fam7 = [[Oud-Oeigoerse alfabet|Oud-Oeigoers]] | suster = | dogter = | iso15924 = Mong, 145 | unicode = Mongolian, [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf U+1800 – U+18AF] | otherkop = Nota | other1 = <small>Hierdie bladsy kan fonetiese [[IFA]]-simbole of letters uit ander alfabette bevat</small> | portaal = Skryfstelsels }} Die klassieke '''Mongoolse skrif''' (in Mongoolse skrif: [[Lêer:Monggol bicig.svg|17px]], ''Mongγol bičig''; in Mongoolse Cyrillies: Монгол бичиг, ''Mongol bitsjig'') was die eerste [[skryfstelsel]] wat spesifiek vir [[Mongools]] geskep is en dit was die suksesvolste, tot die [[Cyrilliese alfabet]] in 1946 begin gebruik is. Dit is afgelei van die [[Oud-Oeigoerse alfabet|Oud-Oeigoerse skrif]] en is ’n ware alfabet, met aparte simbole vir [[konsonant]]e en [[klinker]]s. Die skrif is aangepas om tale soos [[Oirat]] en [[Mantsjoe]] te skryf en word vandag nog in Binne-Mongolië en ander dele van [[China]] gebruik. Dit is ook sedert 1994 weer ’n verpligte skoolvak en pogings word aangewend om die ou tradisies en kultuur te laat herleef deur die skrif in kalligrafie en skilderwerk te gebruik. Die tradisionele Mongoolse skrif word vertikaal geskryf. Dit het verskeie name. Omdat dit van die Oeigoerse alfabet afgelei is, het dit bekend geword as "Oeigoerzjin"-Mongoolse skrif (Cyrillies: Уйгуржин монгол бичиг). In die [[Kommunisme|kommunistiese]] tydperk, toe Mongoolse Cyrillies die amptelike skrif van Mongolië geword het, het die tradisionele skrif bekend geword as Oud-Mongoolse skrif (Хуучин монгол бичиг), in teenstelling met die "Nuwe skrif" (Шинэ үсэг). [[Lêer:Mongolia, 1925 - 5 mungu.jpg|duimnael|260px|In muntstuk van 1925 met inskripsies in die mongoolse skrif]] == Unicode == Die Mongoolse skrif is tot die [[Unicode]]-standaard gevoeg in September 1999, met die uitreiking van weergawe 3.0. Die Unicode-blok daarvoor is [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf U+1800 – U+18AF]. Dit kon egter eers gebruik word met die uitreiking van [[Windows Vista]] in 2007 en dit word dus nie baie gebruik nie. Dit word nou gewilder, maar die ingewikkeldheid van die Mongoolse Unicode-model en ander probleme ry steeds die algemene gebruik daarvan in die wiele. == Sien ook == * [[Geskiedenis van die alfabet]] == Eksterne skakels == * [http://www.menksoft.com/Portals/_MenkCms/images/default/hhsmgwystmszp.jpg Voorbeelde van die skrif] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306105900/http://www.menksoft.com/Portals/_MenkCms/images/default/hhsmgwystmszp.jpg |date= 6 Maart 2012 }} * [http://www.menksoft.com/Portals/_MenkCms/images/default/hhsmgwsxtmszp.jpg Geskrewe "Oeigoerzjin"-skrif] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306105931/http://www.menksoft.com/Portals/_MenkCms/images/default/hhsmgwsxtmszp.jpg |date= 6 Maart 2012 }} * [http://www.omniglot.com/writing/mongolian.htm Omniglot] {{Commons-kategorie inlyn|Mongolian script|Mongoolse skrif}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Mongolian script|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Mongolië]] [[Kategorie:Alfabette]] tju9esefxbvn67b44pp3i557it2o91e 0 67468 2908205 2146985 2026-05-30T21:05:38Z Jcb 223 2908205 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Herbert von Karajan | beeld = Bundesarchiv Bild 183-S47421, Herbert von Karajan.jpg | beeldgrootte = 250px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Herbert von Karajan in 1938 | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = Heribert Ritter von Karajan | alias = | geboortedatum = [[5 April]] [[1908]] | geboorteplek = [[Salzburg]] ([[Oostenryk-Hongarye]]) | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|1908|4|5|1989|7|16}} | sterfplek = [[Anif]] ([[Oostenryk]]) | genre = Opera | beroep = Dirigent | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Herbert von Karajan''' was 'n [[Oostenryk]]se [[dirigent]] wat op [[5 April]] [[1908]] in [[Salzburg]] gebore is, en op [[16 Julie]] [[1989]] in Anif, naby Salzburg oorlede is. Hy word allerweë as een van die voorste dirigente van die twintigste eeu beskryf en word nouste verbind met die [[Berliner Philharmoniker]], die orkes waarvan hy vir 34 jaar musiekdirekteur was. Hierdie vennootskap tussen dirigent en orkes het tot honderde opnames gelei en 'n unieke klank aan die Berliner Philharmoniker verleen. '''Karajan''' was ook nou verbind met die ''Wiener Philharmoniker'' en die Salzburg-fees. == Kort biografie == '''Karajan''' was ‘n wonderkind op die [[klavier]] en het by die [[Mozarteum]] in [[Salzburg]] studeer. Hy het in 1929 in [[Salzburg]] sy professionele buiging as [[dirigent]] gemaak, en was later die jaar in die hoedanigheid aangestel in [[Ulm]], [[Duitsland]]. Hy het tot 1934 in Ulm gebly, toe hy as [[Kapellmeister]] te [[Agen]] aangestel was. Karajan was in Agen tot 1941, en het gedurende die tydperk ook van tyd tot tyd die Berlynse Staatsopera gedirigeer. Hy het in 1944 na [[Italië]] gevlug. Karajan het in 1948 bygedra tot die stigting van die [[Londen Filharmoniese Orkes]], en in 1955 het hy musiekdirekteur van die [[Berliner Philharmoniker]] geword. Karajan was van 1933 tot 1942 ‘n lid van die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]] gewees. Hy was na die [[Tweede Wêreldoorlog]] deur ‘n [[Geallieerdes|Geallieerde]] tribunal vrygespreek van enige aanspreeklikheid, maar in 1955 was sy [[VSA|Amerikaanse]] buiging deur openbare protesoptrede voorafgegaan. Hy het kort daarna hoofdirigent van die Weense Staatsopera (van 1956 tot 1964 musiekdirekteur) en van die Salzburg-fees, ‘n jaarlikse musiekfees waarmee hy regdeur sy latere loopbaan geassosieer sou word, geword. Hy was ook hoofdirigent by La Scala, Milaan, en ‘n gas-dirigent by die [[New York Filharmoniese Orkes]]. In 1967 het Karajan die Salzburgse Paas-fees gestig. Hy het van 1969 tot 1970 die [[Orchestre de Paris]] gedirigeer en in 1977 na die Weense Staatsopera teruggekeer. Die Berliner Philharmoniker het regdeur hierdie verbintenisse die sentrum van Karajan se musikale aktiwiteite gebly, alhoewel ‘n reeks meningsverskille na 1982 vervreemding tussen die orkeslede en Karajan veroorsaak het. Hy het in April 1989, slegs ‘n paar maande voor sy afsterwe, uit die posisie bedank. Karajan se interpretasies was noemenswaardig om hul presisie en objektiwiteit. In die 1970’s en 1980’s was sy werk egter gekarakteriseer deur ‘n meer persoonlike styl. Hy was een van die mees gerekende internasionale musikale figure van die middel 20ste eeu.<ref name="brit">"Karajan, Herbert von." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012</ref> == Bykomende leeswerk == * Roger Vaughan, Herbert von Karajan (1985) (in Engels) * Herbert von Karajan, Conversations with von Karajan (1989) (in Engels) * Robert C. Bachmann, Karajan: Notes on a Career (1991) (in Engels) * Richard Osborne, Herbert von Karajan: A Life in Music (2000) (in Engels) <ref name="brit" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Karajan, Herbert von}} [[Kategorie:Oostenrykse musici]] [[Kategorie:Oostenrykse dirigente]] [[Kategorie:Geboortes in 1908]] [[Kategorie:Sterftes in 1989]] jft5a7ct21aeqhjj33wz2u8x98r58yl 0 71121 2908224 2901243 2026-05-30T22:25:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908224 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Hadsund |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk=''Op die rand van Noord-Jutland'' |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Hadsund Collage2.png |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= Coat of arms of Hadsund.svg |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte=120px |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Denemarke |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Denemarke}} |onderafdelingtipe1=[[Streke van Denemarke|Streek]] |onderafdelingtipe2=[[Munisipaliteit]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=Noord-Jutland |onderafdelingnaam2=Mariagerfjord |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum=Handelsregte verkry in [[1854]]. Naam dateer 1467 as "Haddeswnth". |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=792.92 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinate = {{Koördinate|56|43|N|10|7|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2015 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=4 913 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=+1 |utcafset= |tydsone_DST=+2 |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode=9560 Hadsund |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=www.hadsundby.dk }} '''Hadsund''' is die grootste dorp van Oos-Himmerland in Noord-Jutland, [[Denemarke]], en het 5&nbsp;051 inwoners (2015)<ref name="BEF44">[http://www.statistikbanken.dk/BEF44 Statistikbanken Tabel BEF44]</ref> (5.520 met [[Hadsund-Suid]] ingesluit). Die dorp het langs die ou veldpad tussen Aalborg en Hobro ontwikkel en is 'n verkeersknooppunt tussen Kronjylland en Himmerland. Die afstand tussen Mariagerfjord en Hadsund is betreklik klein, wat beteken het dat die brug onlangs gebou kon word. Hadsund was voorheen 'n stasiedorp en is vandag 'n handels- en nywerheidsentrum in Himmerland. Hadsund is geleë aan die oostelike deel van die Mariagerfjord Munisipaliteit in die Noord-Jutlandstreek. Tot 2007 was Hadsund die hoofdorp van die nou ontbinde [[Hadsund Munisipaliteit]]. Die dorp is die tweede grootste in [[Mariagerfjord|Mariagerfjord Munisipaliteit]] naas Hobro. Aan die suide van Mariagerfjord, sowat 250 meter vanaf Hadsund, is [[Hadsund-Suid]] geleë, wat as 'n afsonderlike dorpsgebied beskou word. Daar bly slegs 500 inwoners. Die dorp se geskiedenis kan teruggaan tot 1800, maar die naam self kan teruggevind word in 1467, as Haddeswnth geskryf, en later in 1700 as Hatsund. Dit het handelsregte verkry op 1 Desember 1854, maar kon nooit stadsregte verkry nie. == Geskiedenis == === 1800–1854 === In die 19de eeu is 'n aantal nuwe dorpies in Denemarke gestig. Hierdie 'nuwe dorpe' het gewoonlik as spoorwegdorpe rondom die huidige spoorweg ontstaan. Vir die gemeenskap aan die oostelike deel van Mariagerfjord was dit heel anders na uit te sien. Hadsund was die eerste keer in 1800 as oorvaartplek by die Mariagerfjord benut. Die pad vanaf Hobro loop hier al langs die noordkus van die fjord wat heeltemal afdraai na die waterkant by ''Sundhusende'' (die huise by die Sund) en die veerpontdok en loop dan verder weer noordwaarts na Aalborg. Dit was egter eers met die veranderinge in die landbou in die dekades omstreeks 1800 dat die behoefte begin ontstaan het om meer as net 'n veerbootoorgang by Hadsund te hê. Met die landbou-omwenteling het produksie toegeneem, asook die behoefte vir handeldryf, waar laasgenoemde destyds slegs vir die markdorpe bestem was. Dit was ook die geval in die suidoostelike Himmerland, maar hiervandaan was die pad buitensporig ver tot by die naaste markdorp. Die afstand destyds na Aalborg was 53&nbsp;km en 45&nbsp;km na Hobro – 'n reis wat weens die destydse padtoestande etlike dae kon duur. Dit het gou onder die plaaslike inwoners duidelik geword dat 'n nuwe dorp hierdie leemte moes vul. Sedert omstreeks 1850 het die ou veerpontoorgang daarom geleidelik tot Hadsund ontwikkel.<ref>http://www.coast-alive.eu/node/13463 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230235106/http://www.coast-alive.eu/node/13463 |date=30 Desember 2013 }} Coast Alive</ref> === Die dorpsnaam === Die oorsprong van die dorpsnaam Hadsund word met onsekerheid bejeën. 'n Heel waarskynlike verduideliking is dat die dorpie Haderup, wat aan die suidekant van die fjord 500 meter vanaf Hadsund-Suid is, sy naam gekry het van die smal plekkie, soos '''Had'''erup '''Sund''' wat natuurlik maklik ''Hadsund'' kon word. Die eerste keer wat Hadsund vermeld word was in die geskrewe bron, die dingswinde oor die Hindsted Herred se ''ding'' (volksvergadering) van 3 September 1467. (Die dingswinde is die dokument wat in die hertogdom Sleeswyk die resultate van 'n regsaak (letterlik: ge''ding'') aanteken; die dokument word dan deur die distriksregter, twee sandmanne (regters wat soos 'n jurie opgetree het onder die Deense koning) en agt ander getuienisse bekragtig). In 1467 word Hadsund as ''Haddeswnth'' gespel, in 1478 ''Hadswnd'', in 1487 ''Hadsvnd'', in 1581 ''Hatzsund'', en in 1700 ''Hatsund''. ==== Hadsund Bank ==== [[Lêer:Hadsund Bank.JPG|duimnael|Hadsund Bank gesien by Brogade (''Brugstraat'')]] Die Hadsund Bank-gebou is een van Hadsund se vernaamste geboue en is in 1905 deur die argitek Morten Skøt ontwerp. Die gebou is oorspronklik deur Hadsund Bank gebruik wat in 1905 as aandelemaatskappy gestig is. Hadsund Bank word bankrot verklaar in 1931, maar die gebou is oorgeneem deur die Aalborg Diskontobank. Vandag gebruik Danske Bank die gebou. === Historiese inwonertal === In Hadsund aan Himmerland se kant bly daar 4 994 (2012) inwoners en in Hadsund-Suid aan Kronjylland se kant bly daar 463 (2012). ==== Inwonertal vanaf 1801–2012<ref name="BEF44" /><ref>{{Cite web |url=http://www.hadsundby.dk/hadsund-historie |title=Hadsundby/Historie |access-date=15 April 2013 |archive-date= 7 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507064342/http://www.hadsundby.dk/hadsund-historie |url-status=dead }}</ref> ==== Die rede hoekom Hadund se bevolking sedert 2011 met 62 mense gedaal het, is omrede verskeie groot maatskappye na ander stede of lande verskuif of gesluit het. {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Aantal huise ! Aantal inwoners ! Wisseling |- | 1801 | align= right| | align= right| 9 | align= right| - |- |1840 | align= right| | align= right| 7 | align= right| -2 |- | 1870 | align= right| | align= right| 270 | align= right| +63 |- | 1880 | align= right| | align= right| 390 | align= right| +120 |- | 1890 | align= right| 110 plase en huise | align= right| 701 | align= right| +311 |- | 1901 | align= right| | align= right| 976 | align= right| +275 |- | 1906 | align= right| | align= right| 1 061 | align= right| +85 |- | 1911 | align= right| | align= right| 1 533 | align= right| +472 |- | 1916 | align= right| | align= right| 1 822 | align= right| +289 |- | 1921 | align= right| 376 | align= right| 1 971 | align= right| +149 |- | 1925 | align= right| | align= right| 2 280 | align= right| +309 |- | 1930 | align= right| | align= right| 2 415 | align= right| +444 |- | 1935 | align= right| | align= right| 2 736 | align= right| +321 |- | 1940 | align= right| | align= right| 2 846 | align= right| +110 |- | 1945 | align= right| | align= right| 3 058 | align= right| +212 |- | 1950 | align= right| | align= right| 3 504 | align= right| +446 |- | 1955 | align= right| 1 175 | align= right| 3 484 | align= right| -20 |- | 1960 | align= right| | align= right| 3 424 | align= right| -60 |- | 1965 | align= right| | align= right| 3 707 | align= right| +283 |- | 1986 | align= right| | align= right| 4 000 | align= right| +293 |- | 1997 | align= right| | align= right| 5 103 | align= right| +1 103 |- | 2006 | align= right| | align= right| 5 526 | align= right| +423 |- | 2011 | align= right| | align= right| 5 519 | align= right| -7 |- | 2012 | align= right| | align= right| 5 457 | align= right| -62 |- | 2013 | align= right| | align= right| 5 383 | align= right| -74 |- |} == Geografie == Hadsund is geleë in die suidoostelike deel van Himmerland. Die afstand na die strand by [[Kattegat]] is 12 kilometer. Hadsund lê 45 kilometer suid van Aalborg en 30 kilometer noord van Randers. === Afstande === Hadsund lê 45 kilometer suid van Aalborg, 30 kilometer noord van Randers, 25 kilometer oos van Hobro, 60 kilometer oos van Viborg, 70 kilometer oos van Skive en 90 kilometer noordwes van Grenaa. Dit is 360 kilometer (oor die Groot Gordelbrug) na Kopenhagen. Die dorp Hadsund is deur 'n paar plaaslike sleutelplekkies omring: ==== Hadsund Sentrum ==== [[Lêer:Hadsund Torv set mod Storegade.JPG|duimnael|Hadsund Markplein by Storegade.]] Hadsund Sentrum is die gebied rondom die Hadsund Kerk wat die hele dorp omring. Die voetgangerstraat Storegade lê in die westelike deel van die middedorp. Hadsund Sentrum is die oudste deel van Hadsund. Daar is drie hoofstate: Alsvej, Himmerlandsgade en Storegade. Die voetgangerstraat is die ou pad van Hobro na Aalborg en is in 1990 ingewy. Op die bopunt van Hadsund se voetgangerstraat (Storegade) lê die onderdak Hadsund Winkelsentrum. In die sentrum is daar 15 winkels en 2 supermarkte. ==== Søndergårde ==== Søndergårde is in die noordelike deel van Hadsund geleë. Søndergårde is in 1970 gestig as 'n dorp op sigself, maar het saamgesmelt met Hadsund, aangesien die uitbou van die nywerheids- en woongebied die twee dorpe verbind het. ==== Hadsund Huse ==== Hadsund Huse (''Hadsund Huise'') is 'n nedersetting en 'n klein dorpie in die noordwestelike deel van Hadsund, wat omtrent 1&nbsp;km vanaf die sentrum is, op die Sekundærrute 507. Dit bestaan uit 'n woonbuurt en in die suidelike deel van Hadsund Huse lê Solbakken wat bestaan uit 8 geel woonstelblokke met 3 verdiepings elk. Dit is geleë in Hadsund-parogie, Hindsted Distrik, vanaf 1970–2007 die provinsie van Noord-Jutland, en vanaf 2007 Noord-Jutland in Mariagerfjord Munisipaliteit. Die woonbuurt bestaan uit 102 woonhuise en ongeveer 300 inwoners in 2012. ==== Hadsund-Suid ==== Hadsund-Suid, oorspronklik Sønder Hadsund, lê direk suid van die Hadsundbrug (so 250&nbsp;m) en het ongeveer 500 inwoners. Die dorp is in ongeveer 1880 gestig. In Hadsund-Suid is daar die Hadsund Syd Station en Færgekroen Hotel Syd. === Klimaat === Die lente in Hadsund is redelik droog en sonnig, met gemiddelde dagtemperature tussen 5 tot 10&nbsp;°C. Die kanse is egter goed vir ryp en dagtemperature styg selde bo 15&nbsp;°C. In die somer styg die kwik bedags tot omtrent 20&nbsp;°C, soms tot 25&nbsp;°C, maar selde bo 30&nbsp;°C. Vir somernagte kan so 12&nbsp;°C verwag word. Herfs word gekenmerk met dagtemperature tussen 6 en 12&nbsp;°C en 'n bietjie reën. September kan laatsomerweer kry, terwyl dit in November soms sneeu. In die winter is die gemiddelde dagtemperatuur -3 tot 2&nbsp;°C en selde laer as -10&nbsp;°C. Die neerslag wissel tipies tussen reën, [[Vriesreën|ysreën]] en sneeu.<ref name=dmi>http://www.dmi.dk/dmi/index/danmark/klimanormaler.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716053857/http://www.dmi.dk/dmi/index/danmark/klimanormaler.htm |date=16 Julie 2011 }} Klimanormaler for Danmark, 2 Mei 2009</ref> === Natuur === Hadsund is omring deur woude. Buitekant die dorp is die Marienhøj-plantasie; hierdie beskermde woud lê suid van Lindale, en strek tot in Hadsund. In die middel van die dorp is Hadsund Dyrehave (''Hadsund Hertpark''), wat 'n diereparkie is met sowel tafels en banke. Dit het 21 damherte, 8 sikaherte en 10 bokke. == Infrastruktuur == === Vervoer === Die dorp word van openbare busdienste van Noord-Jutland se gemeenskapsbus nr. 54, 55, 58, 115, 234, 235, 237 en 54N voorsien. Roete 888 loop tussen Aalborg en [[Kopenhagen]] en stop een keer per dag by die Hadsund Bushalte. ==== Openbare vervoer ==== * {{Grysbusroete|54}} Aalborg – Terndrup – Hadsund * {{Grysbusroete|58}} Hobro – Hadsund – Øster Hurup * {{Grysbusroete|55}} Aalborg – Kongerslev – Bælum – Hadsund * {{Grysbusroete|115}} Arden – Rostrup – Astrup – Hadsund * {{Grysbusroete|234}} Hobro – Mariager – Hadsund * {{Grysbusroete|237}} Randers – Gjerlev – Havndal – Hadsund * {{Grysbusroete|235}} Randers – Spentrup – Mariager – Assens – Hadsund * {{Grysbusroete|54N}} [Aandbus] Aalborg – Terndrup – (Kongerslev/(Hadsund). <ref>{{Cite web |url=http://www.nordjyllandstrafikselskab.dk/default.aspx?m=2&i=342 |title=Nordjyllands Trafikselskabs hjemmeside |access-date=15 April 2013 |archive-date= 5 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905233057/http://www.nordjyllandstrafikselskab.dk/default.aspx?m=2&i=342 |url-status=dead }}</ref> ==== Strate ==== ==== Hoofstrate ==== [[Beeld:Infrastruktur Hadsund.svg|duimnael|Hadsund se strate. (Die hoofstrate.)]] * 1 Himmerlandsgade * 2 Alsvej. * 3 Mariagervej. * 4 Vestergade / Hobrovej. * 5 Østergade. * 6 Ringvejen. * 7 Ålborgvej. * 8 Doktorbakken / Tinggade. * 9 Jernbanegade. * 10 Nørregade. <small>Gade = straat; vej = weg; bakken = heuwel.</small> ===== Storegade ===== [[Lêer:Storegade fra Mejerigade.JPG|duimnael|Storegade (''Hoofstraat'') by die kruising van Mejerigade (''Melkerystraat'')]] ''Storegade'' is die naam van Hadsund se voetgangerstraat. Die voetgangersgebied is Hadsund se oudste straat en dateer voor die 1800's. Storegade was ook Hadsund se hoofstraat tot in die 1970's, toe dit vervang is deur die huidige Himmerlandsgade na Aalborg. Storegade word egter eers in die vroeë 1950's geplavei voordat dit later geteer is. In 1990 word Storegade 'n voetgangerstraat; die teer en sypaadjies word opgekap sodat die hele straat weer plavei kon word. Weerskante van die straat is daar ''vandrenne'' (''waterkerings'') waar die water tot aan die einde van die hele voetgangerstraat afloop. {{Clear}} === Tegniese aanlegte === ==== Hadsund Dorpsverwarming ==== [[Lêer:Hadsund Fjernvarme.JPG|duimnael|Hadsund se biomassa- <br /> verbrandingsaanleg]] Hadsund Dorpsverwarming is geleë in die noordelike nywerheidsdeel van Hadsund. Hadsund Dorpsverwarming bestaan uit Hornbech Centralen in Hornbechsvej. Hadsund Warmtesentrale lê in die middel van Hadsund en voorsien aan omtrent 1 300 installasies. Hedepark Centralen is in Gyvelvej in Hadsund en voorsien aan sowat 180 installasies. Transbjerholt Centralen is in Gammel Visborgvej in Hadsund en voorsien aan ongeveer 320 installasies. Die biomassaverbrandingsaanleg (''flisanlægget'') is die grootste sentrale en kan in Hadsund se hele warmtebehoefte voorsien sonder die gebruik van olie.<ref>{{Cite web |url=http://www.hdsfv.dk/showpage.php?pageid=3004 |title=Hadsund Fjernvarmes hjemmeside |access-date= 4 Mei 2013 |archive-date=29 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729131013/http://www.hdsfv.dk/showpage.php?pageid=3004 |url-status=dead }}</ref> {{Clear}} ==== Hadsundhawe ==== [[Lêer:Hadsund Trafikhavne set mod øst.jpg|duimnael|Hadsund Handelshawe gesien by die Hadsundbrug.]] Hadsund Handelshawe is aan die weste van die Hadsundbrug geleë en bestaan uit 'n vraghawe. Die handelshawe is in 1860 gebou vir groot skepe wat byvoorbeeld hout of graan verskeep.<ref>[http://www.friii.dk/vissted.aspx?stamkortid=424058 Friii Nordjyske]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dit is aangelê met 'n spesiale skeepsbrug na die Kopenhaagse stoomboot, ''Ydun''.<ref>[http://www.denstoredanske.dk/Danmarks_geografi_og_historie/Danmarks_geografi/Jylland/Hadsund/Hadsund_Havn Den Store Danske]</ref> Trip Trap se voormalige hoofkantoor was by die handelshawe geleë. Hadsund se vissershawe lê oos van die Hadsundbrug; Hadsund het ook twee marinas. {{Clear}} == Onderwys == In Hadsund gaan 'n mens die eerste 10 jaar skool by Hadsund Folkeskole, waarna tussen Tech College Mariagerfjord of Hadsund Erhvervsklasse gekies kan word. Sou 'n mens egter na 'n gimnasium (middelbare skool vir universiteitsvoorbereiding) toe wil gaan, is die naaste een in Hobro, waar die Mariagerfjord Gymnasium geleë is. === Skole === * Hadsund Folkeskole (Verpligte openbare skool) * Tech College Mariagerfjord (Middelbare tegniese skool) * Mariagerfjord 10 Klassecenter * Hadsund Produktionsskole (Hoër voorbereidingskool) * Hadsund Erhvervsklasse (Middelbare beroepskool) == Sake == [[Beeld:DLG Hadsund.JPG|duimnael|DLG Himmerland is in die suidwestelike deel van Industri Nord geleë. Die DLG-toring is die hoogste gebou in Hadsund.]] Op die moreneplato in die noordelike deel van die dorp kry mens die dorp se noordelike en grootste nywerheidsdeel, Industri Nord, waar verskillende middelslag tegnologiebedrywe is. Die grootste is Nilfisk-ALTO, wat onder andere skoonmaaktoestelle vervaardig. Suidoos daarvan het Beauté Pacifiques hul eie mediese dermatologiese kliniek. Noord van Industri Nord is Hedegaard Foods wat 'n onderneming van eiers en eierprodukte is. Oos van die dorp lê Hadsund se oostelike nywerheidsdeel, Industri Øst, waar onder andere die sakeondermenings XL-Byg, JYSK en die 2012-somergeopende winkel van Jem & fix geleë is.<ref>{{Cite web |url=http://nordjyske.dk/nyheder/jem-og-fix-til-hadsund/7be6cb9e-823e-4ce4-9605-46b31461626c/4/1513#/0 |title=Jem & Fix til Hadsund |access-date=16 April 2013 |archive-date= 2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402165940/http://nordjyske.dk/nyheder/jem-og-fix-til-hadsund/7be6cb9e-823e-4ce4-9605-46b31461626c/4/1513#/0 |url-status=dead }}</ref> Die tuinmeubelmaker Trip Trap word in Hadsund in 1973 gestig, maar verskuif na Aalborg in 2012. Die elektriese motorfabrikant Whisper Electronic Car A/S word ook in Hadsund gestig, maar het nou na Noorweë verskuif. === Grootste ondernemings === {| class="wikitable" |- !Nr. !Grootste ondernemings in Hadsund !Aantal voltydse aanstellings !Nota |- |1. |Nilfisk-ALTO |750 |In Hadsund. |- |2. |Hedegaard Foods |195<ref>{{da}} http://www.hedegaard-foods.dk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915114335/http://www.hedegaard-foods.dk/ |date=15 September 2017 }} Hedegaard Foods tuisblad</ref> |In Hadsund. |- |3. |Hans Jensen Lubricators |75<ref>{{da}} http://hjlubri.dk/ Hans Jensen Lubricators tuisblad</ref> |In Hadsund maar het ook 'n kantoor in Sjina. |- |5. |Hadsund Kreaturslagteri |50<ref>{{da}} http://www.hadsund-kreaturslagteri.dk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604181444/http://hadsund-kreaturslagteri.dk/ |date= 4 Junie 2013 }} Hadsund Kreaturslagteri se tuisblad</ref> |In Hadsund. |- |6. |Beauté Pacifique |50<ref>{{da}} http://www.beaute-pacifique.com/forside.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204020616/http://www.beaute-pacifique.com/forside.aspx |date= 4 Desember 2012 }} Beauté Pacifique se tuisblad</ref> |In Hadsund. |- |*. |Metafix A/S |49<ref>{{da}} http://www.metafix.dk/ Metafix se tuisblad</ref> |In Hadsund. |- |*. |Bjarne Brath |40<ref>{{da}} http://www.bjarnebrath.dk/ Bjarne Brath se tuisblad</ref> |In Hadsund maar het ook kantore in Terndrup en Aalborg. |- |*. |Rikki Tikki Company |39<ref>{{da}} http://www.rikkitikki.dk/forside/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130105013047/http://www.rikkitikki.dk/forside/ |date= 5 Januarie 2013 }} Rikki Tikki Company se tuisblad</ref> |In Hadsund-Suid en 'n pakhuis in Hadsund se noordelike nywerheidsdeel. |- |} == Sport, kultuur en besienswaardighede == === Besienswaardighede === 'n Paar kilometer wes van Hadsund staan die Havnø Mølle, gebou in 1842, wat Noord-Jutland se oudste windmeul is. Die meul het behoue gebly en word in die 1990's ten volle gerestoureer.<ref name='milepaele'>{{cite web | url = http://www.havnoe-moelle.dk/havnoe-moelles-historie/milepaele-moellens-historie.html | title = Milepæle i Havnø Mølles historie | accessdate = 14 September 2012 | author = Havnø Mølles Venner | date = 14 Junie 2012 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 10 kilometer noordoos van Hadsund lê [[Øster Hurup]] met prag strande, kampeerterreine en somerhuisomgewing. By die Hadsund Kultuursentrum is die Hadsund Biblioteek geleë wat onderhorig is aan die Mariagerfjord Biblioteek. Die eerste biblioteek in Hadsund het in [[1911]] oopgemaak. Die dorp het ook 'n [[jeugherberg]]. === Hadsund-wedloop === Die jaarlikse Hadsund-wedloop begin by die Hadsundmarkplein. Die eerste wedloop is in [[1991]] gehou en die twintigste wedloop is in 2011 gevier.<ref>[http://mariagerfjordok.dk/staevnesider/Topsport/2012/Hadsundloebet2012.htm Alle inligting omtrent die Hadsund-wedloop]</ref> Daar is drie verskillende roetes van onderskeidelik 2,8&nbsp;km, 5,8&nbsp;km en 9,8&nbsp;km. Alle roetes begin by die Hadsundmarkplein vanaf begin [[September]] om 17:30 tot 18:15. In 2012 was daar 879 deelnemers, wat die grootste aantal drawwwers tot dusver was. === Sport === In Hadsund is daar etlike sportverenigings, onder andere die Hadsund Boldklub, wat [[sokker]] en [[handbal]] aanbied. In Hadsund vind mens ook ''Hadsund Hallerne'' wat sportsale is waar mens verskillende aktiwiteite kan beoefen. ==== Sportklubs ==== * Hadsund [[Pluimbal]]klub * Hadsund Sokkerklub, 800 lede<ref>{{da}}[http://www.hadsundboldklub.dk/ Hadsund Sokkerklub se tuisblad]</ref> * Hadsund [[Gholf]]klub, 535 lede<ref>{{da}}[http://www.mariagerfjordgolfklub.dk/ Hadsund Gholfklub se tuisblad]</ref> * Hadsund Jagklub, 305 lede<ref>{{da}}[http://www.hadsund-jagt.dk/ Hadsund Jagklub se tuisblad]</ref> * Hadsund Motorklub * Hadsund Perdryklub * Hadsund Roeiklub, 244 lede<ref>{{da}}[http://www.hadsundroklub.dk/ Hadsund Roeiklub se tuisblad]</ref> * Hadsund Seilklub * Hadsund Skietklub, 85 lede<ref>{{da}}[http://www.hadsundskytteforening.dk/ Hadsund Skydeklub se tuisblad]</ref> * Sportduikklub Cimbrerne, 100 lede<ref>{{da}}[http://www.cimbrerne.dk/index.php?Cookie=set Sportsdykkerklubben Cimbrerne se tuisblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130831175205/http://cimbrerne.dk/index.php?Cookie=set |date=31 Augustus 2013 }}</ref> * Hadsund [[Swem]]klub * Hadsund [[Tennis]]klub == Bekende boorlinge == * Hans Kirk (1898–1962), skrywer. * K. Axel Nielsen (1904–1994), politikus * Kjeld Olesen (1932-), politikus en voormalige minister. * Holger Graversen (1936-), politikus. * Svend Axelsson (1937-), modernistiese argitek. * Karl Christensen (1941-), burgemeester van Hadsund. * Børge Dahl (1944-), Deense hooggeregshofregter. * Søren-Peter Olesen (1955-), professor, siviele ingenieur, arts. * Per Husted (1966-), politikus. * Ebbe Sand (1972-), voormalige sokkerspeler. * Peter Sand (1972-), sokkerspeler. * Dorte Dalum Jensen (1978-), sokkerspeler. * Majken Thorup (1979-), voormalige swemmer. * Thor Kristensen (1980-), voormalige roeier. * Sine Christiansen (1985-), roeier. * Peter Rosenmeier (1989-), tafeltennisspeler. == Susterstede == Hadsund het 7 susterstede.<ref>{{da}}[http://www.kl.dk/Om-KL/Mariagerfjord-Kommune-id47311/?n=0/BEF44 Mariagerfjord Kommune se susterstede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151005172719/http://www.kl.dk/Om-KL/Mariagerfjord-Kommune-id47311/?n=0%2FBEF44 |date= 5 Oktober 2015 }}</ref> * {{Vlagland|Swede}} – Falköping, [[Swede]] * {{Vlagland|Noorweë}} – Lier, [[Noorweë]] * {{Vlagland|Finland}} – Kokemäen Kaupunki, [[Finland]] * {{Vlagland|Noorweë}} – Klepp, [[Noorweë]] * {{Vlagland|Pole}} – Boleslawiec, [[Pole]] * {{Vlagland|Hongarye}} – Bábolna, [[Hongarye]] * {{Vlagland|Letland}} – Viesite, [[Letland]] == Leesstof == * {{da}}Lise Andersen, Erling Gammelmark og Heino Wessel Hansen, ''Hadsund – en by bliver til'', [[Hadsund Egns Museum]] 2004. {{ISBN|87-988211-1-3}} * {{da}}''Hadsund – fra ladested til industriby'', af Vibeke Foltmann m.fl., udgivet af Sparekassen Hadsund 1983, {{ISBN|87-982081-2-8}} * {{da}}Aase M. Pedersen ''Livet omkring en bro'', Hadsund Bogtrykkerri/Offset Aps. {{ISBN|87-981494-2-3}} * {{da}}Lise Andersen ''Foreningsliv i Hadsund 1884–1994'', udgivet af Hadsund Håndværker og Borgerforening 1994. {{ISBN|87-984925-0-0}} * {{da}}Arne Lybech, ''Hadsund Bogen 2010'', december 2010. {{ISBN|978-87-92166-10-4}} * {{da}}Arne Lybech, ''Hadsund Bogen 2011'', November 2011. {{ISBN|978-87-993817-3-9}} * {{da}}Arne Lybech, ''Hadsund Bogen 2012'', November 2012. {{ISBN|978-87-995524-6-7}} * {{da}}Henrik Bugge Mortensen, ''Danmarks Smukkeste Fjord'', 1995. {{ISBN|87-985227-0-1}} * {{da}}Henrik Bugge Mortensen, ''Danmarks Smukkeste Fjord 2'', 2000. {{ISBN|87-90838-02-5}} * {{da}}Henrik Bugge Mortensen, ''På Strejftog I Himmerland '', 1996. {{ISBN|87-985227-4-4}} [[Lêer:Hadsund - udsigt3.jpg|duimnael|850px|links|Hadsund by [[Mariagerfjord]]]] {{Clear}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Denemarke]] lldpsk3bmnjh91sye8v60l63nfyqluf 100 76459 2908172 1948762 2026-05-30T20:00:09Z SpesBona 2720 Bygewerk 2908172 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="left" style="margin-right: 1em" |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|border|center|120px|Flag of South Africa]] |[[Lêer:Wapen van Suid-Afrika.png|center|75px|Coat of Arms for South Africa]] |- | colspan="2" align="center" | [[Lêer:Location South Africa AU Africa.svg|200px|Map of the South Africa within Africa.]] |} '''[[Suid-Afrika]]''', amptelik die '''Republiek van Suid-Afrika''', is 'n [[republiek]] aan die suidpunt van [[Afrika]]. Dit grens in die noorde aan [[Namibië]] (1&nbsp;005&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Namibië|grens]]), [[Botswana]] (1&nbsp;969&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Botswana|grens]]) en [[Zimbabwe]] (230&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe|grens]]), en in die noordooste aan [[Mosambiek]] (496&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Mosambiek|grens]]) en [[Eswatini]] (438&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Eswatini|grens]]). [[Lesotho]] (1&nbsp;106&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Lesotho|grens]]) vorm 'n [[enklawe]] binne die grense van Suid-Afrika. Suid-Afrika is een van die mees etnies diverse lande in Afrika. Die land het meer [[Europa|Europese]] immigrante ontvang as enige ander land in Afrika en het die hoogste bevolking van Europese, Indiese en gemengde afkoms. Rasse- en etniese stryd was nog altyd 'n groot deel van die geskiedenis en politiek van die land. 'n Ander belangrike faktor in die ontwikkeling van die land is die ryk mineraalbronne waaroor die land beskik. [[Ekonomie van Suid-Afrika|Die land se ekonomie]] is die grootste en mees ontwikkelde op die kontinent met moderne [[infrastruktuur]] oor die hele land. Suid-Afrika is 'n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Daarbenewens is Suid-Afrika die enigste Afrikaland van die [[Groep van 20]] en het in 2010 by BRIC aangesluit, wat vervolgens [[BRICS]] geword het. Rassekonflik tussen die wit minderheid en die swart meerderheid het die Suid-Afrikaanse geskiedenis en politiek lank oorheers. Die tema het 'n hoogtepunt bereik met die [[apartheid]]sbewind tussen 1948 en die negentien-negentigs. Nadat die [[Nasionale Party]] na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|verkiesing van 1948]] aan bewind gekom het, is verskeie stelsels ingestel gegrond op eie rasse-ontwikkeling. Wette wat suiwer op eie rasse-ontwikkeling gegrond is, is vanaf 1990 afgeskaf na 'n lang en soms gewelddadige stryd teen apartheid waarin [[swart mense]] die leiding geneem het. [[Blanke Suid-Afrikaners|Wit]], [[Bruin mense|Bruin]] en [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiër-Suid-Afrikaners]] het egter ook deelgeneem en buitelandse druk was 'n belangrike faktor in die uiteindelike aftakeling van apartheid. Die dramatiese verandering in die politieke stelsel is egter op die ou einde op wonderbaarlike wyse relatief vreedsaam bewerkstellig. Suid-Afrika is een van die min lande in Afrika (en die res van die ontwikkelende lande) wat nie 'n staatsgreep ondergaan het nie. Die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|veelpartysamesprekings]], waarvolgens die ''nuwe Suid-Afrika'' in plek gestel is, het gelei tot die ontwikkeling van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] met stewige beskerming van [[menseregte]]. Vandag word daar gereeld na Suid-Afrika as die ''Reënboognasie'' verwys – 'n term wat aanvanklik deur Aartsbiskop [[Desmond Tutu]] bedink is en later op uitgebrei is deur die toenmalige president [[Nelson Mandela]] – as 'n metafoor vir die land se nuutgevonde multikulturele diversiteit na die beëindiging van die skeiding wat deur die apartheidsideologie meegebring is. Suid-Afrika is die eerste, en sover enigste, land wat [[kernwapen]]s ontwikkel het en daarna vrywillig sy hele kernwapenprogram ontbind het. <div style="text-align:right;margin-right:10px;margin-bottom:4px;">'''[[Suid-Afrika|Meer oor Suid-Afrika]] ...'''</div> <div style="text-align:right;margin-right:10px;margin-bottom:4px;">'''[[:Kategorie:Suid-Afrika|Ander Suid-Afrikaanse onderwerpe]]'''</div> fzh69yx0j3h5ybj9lafn5qmu9wz6olm 100 76471 2908178 1563200 2026-05-30T20:30:26Z SpesBona 2720 Kom ons spog 'n bietjie met ons Suid-Afrikaanse voorbladartikels op die Afrikaanse Wikipedia 2908178 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=South Africa-Korean War Memorial01.jpg |groote=250px |byskrif=Die name van diegene wat gesterf het en as vermis gelys word, kan op die gedenkplaat in die tuine van die Uniegebou in Pretoria gevind word |teks=Tussen 200 000 en 100 000 jaar gelede het moderne mense regdeur [[Afrika]] begin ontwikkel, insluitend Suid-Afrika, waarmee die '''[[militêre geskiedenis van Suid-Afrika]]''' begin het. Die eerste mense was die voorouers van die [[San]], wat later met suidbewegende Khoi-herders uit die noorde ontmoet het en gesamentlik as die [[Khoisan]] bekend geword het. Aangesien die vroegste bewyse van prehistoriese oorlogvoering in 'n Mesolitiese begraafplaas in Jebel Sahaba, wat vasgestel is om ongeveer 14 000 jaar oud te wees, kan aanvaar word dat konflik van die vroegste tye deel van ook die samelewings in Suid-Afrika was. Die Khoisan het ongeveer dieselfde tyd (300 nC) in die Wes-Kaap afgedryf wat vroeë [[Ystertydperk]]groepe die [[Limpoporivier]] oorgesteek het, wie se afstammelinge, sowat 1 000 jaar later, die Afrika-koninkryk [[Mapungubwe]] gevorm het en met Indië, Arabië en China begin handel dryf het. Konflik tussen die inheemse inwoners en die Europese ontdekkers het reeds vroeg voorgekom met die [[Slag van Soutrivier]] op 1 Maart 1510 as die eerste skermutseling tussen die bemanning van 'n Portugese vloot onder leiding van Francisco de Almeida en die inheemse Khoikhoi. In [[1652]] het [[Jan van Riebeeck]] en sy 90-man uit [[Nederland]] aangekom en 'n skeepssteunpos by Kaapstad opgerig, het die Kaap 'n belangrike punt beide geografies en polities geword, aangesien dit op die enigste vroeë handelsroete vanaf Europa en die Amerikas na Indië, die 'Speserye-eilande' van die Oos-Indiese Eilande, en die Ooste was. Oor die volgende 200 jaar het verskeie golwe van ander Europese en Indiese setlaars ook opgedaag en konflik 'n inherente deel van uitbreidings pogings deur inheemse en nuwe aankomelinge was. Daarna het die Nederlanders, Britte en tot 'n mate ook die Franse geveg om beheer oor die Kaap, met die Britte wat uiteindelik in 1806 geseëvier het. Verskeie Boere het daarna die binneland ingetrek om Britse heerskappy te ontsnap. Dit was ook die begin van die [[Mfecane]] (‘die verstrooiing, die verplettering’) van Afrikane wat in [[Zoeloeland]] begin het, die [[Drakensberge]] oorgesteek het en deur die huidige Vrystaatse provinsie gevee het. Aangespoor deur die Zoeloe-krygerkoning [[Shaka]] se groeiende militarisme, het dit 'n verwarrende maalstroom van beweging en bloedbad geword. Die toevoeging van die [[Voortrekkers]] op soek na grond en die nuut aangekome [[1820-Setlaars|1820 Britse Setlaars]] by hierdie mengsel het verdere konflik potensiaal gebring. Die laat 1800's het die ontdekking van Suid-Afrika se enorme [[goud]]- en [[diamant]]rykdom beleef, imperiale aandag van Brittanje getrek. Gedurende die 20ste eeu was Suid-Afrika betrokke by drie totale oorloë, die Tweede Vryheidsoorlog, en twee Wêreldoorloë. Hierdie konflikte vorm die basis van wat later kom, die [[Koue Oorlog]] in Suider-Afrika en die proliferasie van onderlingverbinde konflikte in die streek tussen 1960 en 1990 en vir staatvormasie tussen 1975 en 1994. [[Apartheid]] lei 'n tydperk van 1948 to die vroeë 1990s in van geïnstitusionaliseerde rassisme en die onderdrukking van nie-blankes, waartydens die [[African National Congress]] verbied is en sy leiers, insluitend [[Nelson Mandela]], na die tronk op Robbeneiland verban is. Die tydperk het groeiende eksterne en interne weerstand ontlok wat na die ontbanning van die ANC, die vrylating van Mandela en sy medegevangenes en die eerste algemene demokratiese verkiesing van 1994 het die geboorte van die nuwe Suid-Afrika ingelui. |skakel= Militêre geskiedenis van Suid-Afrika }} pvyg0hmixv8l0587kwdtoe2thxbvjwn 100 76479 2908179 2907840 2026-05-30T20:30:30Z SpesBona 2720 Kom ons spog 'n bietjie met ons Suid-Afrikaanse voorbladartikels op die Afrikaanse Wikipedia 2908179 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Cape Town - Planet Imagery.jpg |groote=250px |byskrif='''Satellietbeeld van Kaapstad''' |teks='''[[Kaapstad]]''' ([ˈkɑːpstat], [[Engels]]: ''Cape Town'' [ˈkeɪptaʊn], [[Xhosa]]: ''iKapa'') is (as die wetgewende hoofstad) een van die drie hoofstede van die [[Suid-Afrika|Republiek van Suid-Afrika]]. Dit is ook die setel van die Suid-Afrikaanse [[Parlement van Suid-Afrika|parlement]]. Die ander twee hoofstede is [[Pretoria]] (die uitvoerende hoofstad) en [[Bloemfontein]] (die geregtelike hoofstad). Hierbenewens is Kaapstad die administratiewe en parlementêre hoofstad van die provinsie [[Wes-Kaap]] en die naasgrootste stad in Suid-Afrika ná [[Johannesburg]]. Die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] is die naasgrootste lughawe in die land ná [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe|Johannesburg–O.R. Tambo]]. Kaapstad lê aan die suidkus van Afrika en word ook die ''Moeder-stad'' van Suid-Afrika genoem. Die stad is oorspronklik as 'n verversingspos vir Nederlandse skepe op pad na [[Oos-Afrika]], [[Indië]] en die [[Verre-Ooste]] aangelê. Dit was ook een van die eerste permanente Europese nedersettings in [[Afrika suid van die Sahara]]. Hier het die leier van die Goringkhoina in 1652 met die Hollanders van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (in destydse Nederlands: ''Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC'') kontak gemaak. Van 'n klein hawe het Kaapstad vinnig tot die grootste stad in Suid-Afrika ontwikkel, wat eers met die [[goud]]stormloop aan die [[Witwatersrand]] in 1887 deur die nuutgestigte Johannesburg verbygesteek is. Nogtans huisves Kaapstad volgens die sensus van 2011 met 'n bevolking van 1,3 miljoen die grootste [[Afrikaans]]sprekende gemeenskap van enige stad in Suid-Afrika. Dit is ook die enigste groot stad in die land waarin [[Kleurlinge|bruin Suid-Afrikaners]] 'n relatiewe meerderheid van die bevolking vorm. Kaapstad is danksy sy natuurskoon en sy ligging aan die voet van die wêreldbekende [[Tafelberg]] vandag een van die mees gesogte internasionale toeristebestemmings en 'n gunstelingstad van die internasionale rolprent- en reklamebedryf. Volgens 'n studie in 2018 deur Mercer, oor die lewenskwaliteit in 231 stede regoor die wêreld, het Kaapstad die 94ste plek verwerf, die naasbeste in Suid-Afrika net ná [[Durban]]. Wat persoonlike veiligheid betref, staan Suid-Afrikaanse metropole egter op die onderste sporte van die leer. Terwyl die chemiese bedryf van die 1970's af agteruitgegaan het en die plaaslike tekstiel- en skoennywerhede hulle in die 1990's teen goedkoop invoere vasgeloop het, het die vestiging van ondernemings uit die hoëtegnologiebedryf van Kaapstad en sy omgewing 'n spilpunt van navorsing gemaak. Reeds in 1987 het die Kaapstadse Stadsraad en die Kleinsake-ontwikkelingskorporasie met TegnoKaap (''TechnoCape'') 'n liggaam in die lewe geroep wat beleggings in die hoëtegnologiesektor bevorder het. |skakel= Kaapstad }} 2bu9qpmwehu4o95w37b48d9iqihn2q1 100 76480 2908180 1237310 2026-05-30T20:30:33Z SpesBona 2720 Kom ons spog 'n bietjie met ons Suid-Afrikaanse voorbladartikels op die Afrikaanse Wikipedia 2908180 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Flag of South Africa.svg |groote=250px |byskrif='''Die nasionale vlag van Suid-Afrika''' |teks=Die '''nasionale [[vlag van Suid-Afrika]]''' is op 20 April 1994 in die Staatskoerant afgekondig en op [[27 April]] [[1994]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag is reghoekig en het ’n ewe groot rooi (bo) en blou (onder) horisontale band, wat deur ’n middelste groen band geskei word. Die groen band vertak in ’n horisontale Y-vorm, waarvan die twee bene in die hoeke aan die vlagpaal se kant eindig. Binne-in die twee groen bene is ’n swart driehoek, wat met goue strepe geskei word. Die rooi en blou band word deur wit strepe van die groen band geskei. Die bane aan die wapperkant het ’n verhouding van 5:1:3:1:5. Die nuwe vlag van [[Suid-Afrika]] is in Maart 1994 deur die destydse Suid-Afrikaanse staatsheraldikus [[Frederick Brownell]] ontwerp en aan die begin van die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|algemene verkiesing van 1994]] goedgekeur. Die nasionale vlag is gekies om die land se nuwe [[demokrasie]] aan die einde van [[apartheid]] te simboliseer en het die vlag vervang wat van 1928 af gebruik is. Met die einde van apartheid was daar ’n algemene gevoel dat die voormalige nasionale vlag – bekend as [[Oranje, Blanje, Blou]] weens sy kleure – vervang moes word as gevolg van sy rassistiese konnotasies in die oë van baie Suid-Afrikaners. Die ou vlag word vandag dikwels óf as ’n simbool van [[Afrikanernasionalisme]] of as ’n simbool van apartheid beskou. In die soeke na ’n nuwe vlag is die publiek ingespan om aan ’n wedstryd deel te neem, maar geen van die ontwerpe is deur die Nasionale Simbolekommissie goedgekeur nie. Toe die eerste demokratiese verkiesing in Suid-Afrika nader, is ’n ontwerp van Frederick Brownell tydelik aangeneem en net sewe dae voor dié geleentheid aan die publiek bekendgestel. Die reaksies was só positief dat die tydelike vlag amptelik as nasionale vlag in die [[grondwet van Suid-Afrika]], ''Hoofstuk 14'' se ''Bylae 1'' – ''Nasionale Vlag'' (bl. 129), ingeskryf is. Gesien in die lig van die probleme wat Suid-Afrika in sy geskiedenis beleef het, is die konsensus oor die nuwe nasionale vlag buitengewoon. Ten spyte van sy nuutheid het die vlag ’n uitstekende nasionale simbool geword. Byname vir die vlag sluit in die Seskleur en die Reënboogvlag. |skakel= Vlag van Suid-Afrika }} pvq343aavw3u6frbf6hgqdf07l6ehji 100 76483 2908182 1170953 2026-05-30T20:30:50Z SpesBona 2720 Kom ons spog 'n bietjie met ons Suid-Afrikaanse voorbladartikels op die Afrikaanse Wikipedia 2908182 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Cetshwayo-c1875.jpg |groote=200px |byskrif=Foto van Cetshwayo, c. 1875 |teks='''[[Cetshwayo|Cetshwayo kaMpande]]''' (circa [[1826]] – [[8 Februarie]] [[1884]]) was die koning van die [[Zoeloe]]nasie van [[1872]] tot [[1879]] en die leier van die Zoeloes tydens die [[Anglo-Zoeloe-oorlog]]. Sy naam is ook getranslitereer as '''Cetawayo''', '''Cetewayo''', '''Cetywajo''' en '''Ketchwayo''' en is [[Zoeloe (taal)|Zoeloe]] vir "die belasterde een". Cetshwayo word beskou as die laaste koning van 'n onafhanklike Zoeloenasie. Tydens die Anglo-Zoeloe-oorlog van 1879 het die [[Britse Ryk]] 'n vernederende nederlaag in die [[Slag van Isandlwana]] gelei en is die reputasie van die Zoeloes as krygers wêreldwyd gevestig. Die Britte se uiteindelike oorwinning oor die Zoeloes later daardie jaar by [[Ulundi]] het egter in praktyk ook 'n einde gebring aan enige werklike weerstand teen wit oorheersing in Suid-Afrika. Cetshwayo is na [[Kaapstad]] verban. Kort voor sy dood is hy toegelaat om na sy geboortegrond terug te keer. |skakel=Cetshwayo }} 0wygh2y0t8w4564kfyfv0thoypnjvp8 2908202 2908182 2026-05-30T21:05:15Z SpesBona 2720 Jammer! 2908202 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose biografie/Uitleg |beeld_naam=Cetshwayo-c1875.jpg |groote=200px |byskrif=Foto van Cetshwayo, c. 1875 |teks='''[[Cetshwayo|Cetshwayo kaMpande]]''' (circa [[1826]] – [[8 Februarie]] [[1884]]) was die koning van die [[Zoeloe]]nasie van [[1872]] tot [[1879]] en die leier van die Zoeloes tydens die [[Anglo-Zoeloe-oorlog]]. Sy naam is ook getranslitereer as '''Cetawayo''', '''Cetewayo''', '''Cetywajo''' en '''Ketchwayo''' en is [[Zoeloe (taal)|Zoeloe]] vir "die belasterde een". Cetshwayo word beskou as die laaste koning van 'n onafhanklike Zoeloenasie. Tydens die Anglo-Zoeloe-oorlog van 1879 het die [[Britse Ryk]] 'n vernederende nederlaag in die [[Slag van Isandlwana]] gelei en is die reputasie van die Zoeloes as krygers wêreldwyd gevestig. Die Britte se uiteindelike oorwinning oor die Zoeloes later daardie jaar by [[Ulundi]] het egter in praktyk ook 'n einde gebring aan enige werklike weerstand teen wit oorheersing in Suid-Afrika. Cetshwayo is na [[Kaapstad]] verban. Kort voor sy dood is hy toegelaat om na sy geboortegrond terug te keer. |skakel=Cetshwayo }} 1zxz6m2nugbq345i6f1x259dn99351o 100 76486 2908183 1170958 2026-05-30T20:30:53Z SpesBona 2720 Kom ons spog 'n bietjie met ons Suid-Afrikaanse voorbladartikels op die Afrikaanse Wikipedia 2908183 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Hans Strijdom kleur.jpg |groote=200px |byskrif=Adv. Hans Strijdom, eerste minister van SA |teks=Adv. '''[[Hans Strijdom|Johannes Gerhardus (Hans) Strijdom]]''' (plaas Sandvlakte, distrik [[Willowmore]], [[Kaapkolonie]], [[14 Julie]] [[1893]] – [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]], [[24 Augustus]] [[1958]]) was Suid-Afrika se vyfde [[Eerste Minister van Suid-Afrika|eerste minister]] en die derde premier wat behoort het tot die [[Nasionale Party]] ná genl. [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] (1924–1938) en dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]] (1948–1954). Hy was, ná genl. [[Louis Botha]], premier van 1910 tot 1919, die tweede eerste minister wat in die amp oorlede is. Die derde en enigste ander was dr. [[Hendrik Verwoerd]], Strijdom se opvolger. Sy tweede vrou, [[Susan Strijdom|Susan]], het in 1973 van hom gesê: "Daar was iets vreemd gedistingeerds in Hans Strijdom. Hy was in hart en siel 'n volksmens, maar uit die skares wat hom op die hande gedra het, het niemand hom ooit familiêr op die skouers geklop met 'n gemeensame "dag, ou Hans!" nie. Hy was vir almal wel Hans Strijdom, maar in 'n mistieke hoogagting, wat geen familiariteit geken het nie." Van al Suid-Afrika se premiers tussen 1910 en 1961 was die "Leeu van die Noorde" moontlik die vurigste republikein. Al het hy nie lank genoeg geleef om republiekwording in 1961 te beleef nie, het hy belangrike simboliese voorbereidings vir dié staatkundige verandering getref. Hy was 'n harde politieke werker wat, volgens sy tydgenote, hom doodgewerk het. Sommige waarnemers het hom ná sy dood as 'n [[Bybel]]se [[Moses]] beskryf wat die beloofde land ('n [[republiek]]) kon sien, maar nie binne kon gaan nie. |skakel=Hans Strijdom }} 4bw7htxe6aibtwosk9fkoq7whjypuyo 2908203 2908183 2026-05-30T21:05:19Z SpesBona 2720 Jammer! 2908203 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose biografie/Uitleg |beeld_naam=Hans Strijdom kleur.jpg |groote=200px |byskrif=Adv. Hans Strijdom, eerste minister van SA |teks=Adv. '''[[Hans Strijdom|Johannes Gerhardus (Hans) Strijdom]]''' (plaas Sandvlakte, distrik [[Willowmore]], [[Kaapkolonie]], [[14 Julie]] [[1893]] – [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]], [[24 Augustus]] [[1958]]) was Suid-Afrika se vyfde [[Eerste Minister van Suid-Afrika|eerste minister]] en die derde premier wat behoort het tot die [[Nasionale Party]] ná genl. [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] (1924–1938) en dr. [[Daniël François Malan|D.F. Malan]] (1948–1954). Hy was, ná genl. [[Louis Botha]], premier van 1910 tot 1919, die tweede eerste minister wat in die amp oorlede is. Die derde en enigste ander was dr. [[Hendrik Verwoerd]], Strijdom se opvolger. Sy tweede vrou, [[Susan Strijdom|Susan]], het in 1973 van hom gesê: "Daar was iets vreemd gedistingeerds in Hans Strijdom. Hy was in hart en siel 'n volksmens, maar uit die skares wat hom op die hande gedra het, het niemand hom ooit familiêr op die skouers geklop met 'n gemeensame "dag, ou Hans!" nie. Hy was vir almal wel Hans Strijdom, maar in 'n mistieke hoogagting, wat geen familiariteit geken het nie." Van al Suid-Afrika se premiers tussen 1910 en 1961 was die "Leeu van die Noorde" moontlik die vurigste republikein. Al het hy nie lank genoeg geleef om republiekwording in 1961 te beleef nie, het hy belangrike simboliese voorbereidings vir dié staatkundige verandering getref. Hy was 'n harde politieke werker wat, volgens sy tydgenote, hom doodgewerk het. Sommige waarnemers het hom ná sy dood as 'n [[Bybel]]se [[Moses]] beskryf wat die beloofde land ('n [[republiek]]) kon sien, maar nie binne kon gaan nie. |skakel=Hans Strijdom }} 8g1rrvlrl99gbxkwxbse8xhyq42vcqm 100 76488 2908184 2634045 2026-05-30T20:30:58Z SpesBona 2720 Kom ons spog 'n bietjie met ons Suid-Afrikaanse voorbladartikels op die Afrikaanse Wikipedia 2908184 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Nyabêla 1.jpg |groote=200px |byskrif=Nyabêla |teks='''[[Nyabêla]]''' (1825/30 – 1902) in [[Afrikaans]] ook bekend as '''Niabel''', was gedurende die [[negentiende eeu]] 'n opperhoof van die Ndzundza-Ndebele. Hy word onthou vir sy stryd teen blankes vir beheer oor sy stam se eie grondgebied. Nyabêla se voorsate het waarskynlik in die sestiende of sewentiende eeu vanaf die suidooskus van Afrika na die [[Hoëveld]] verhuis en hulself naby die latere [[Pretoria]] gevestig. Hierdie mens is later die [[Ndebele (stam)|Ndebele]] van [[Transvaal]] genoem. Deesdae noem ons hulle die Ndebele van Suid-Afrika. Een van hul hoofmanne, Ndzundza, het na die Steelpoortvallei in Mpumalanga verhuis. Na vele ontberings het hierdie deel van die stam by 'n plek langs die Steelpoortrivier genaamd Nomtshagelo gaan bly. Nomtshagelo is later opgemeet as die plaas Mapochsgronde. Dit omring die huidige dorpie [[Roossenekal]]. Nyabêla se pa, Mapoch (deesdae Mabhoko of Mapog genoem) was die hoofman van die stam toe die emigrante (later [[Voortrekkers]] of [[Boere]] genoem) in 1845 die gebied binnegedring het. In 1860 het die Boere 4 plase (omtrent die huidige Mapochsgronde) aan die Mapochs (deesdae ook die Mapoggers genoem) toegeken. Maar die gebied wat die stam beset het, was groter en het al hoe groter geword. Hulle het weer oorlog gevoer, maar in 1865 is vrede gemaak toe die Boere erken het dat 'n veel groter gebied aan die Mapoggers behoort. Mapog is in 1865 oorlede en twee van sy seuns het hom opgevolg. Die [[Britse Ryk|Britte]] het die Transvaal in 1877 geannekseer. In 1879 het Mapog se hoofvrou se derde seun, Nyabêla, die leisels van die stam van Mapog oorgeneem. Op daardie stadium was daar reeds verskeie hoofmanne onder hom en hy kon as opperhoof beskou word. Sy onderdane het hom Ingwayama genoem. Die Britte het intussen vir [[Sekhukhune]] oorwin en hom in die tronk gestop. In 1881 het die Boere die Britte oorwin. Laasgenoemde twee strydendes het die Pretoriakonvensie aangegaan. Die konvensie het twee bepalings bevat wat 'n katastrofiese uitwerking op Nyabêla en die Mapoggers gehad het. Ingevolge een bepaling moes Sekhukhune vrygelaat word. Die konvensie het ook bepaal dat 'n lokasiekommissie aangestel word om lokasies vir alle swart stamme in die Transvaal uitgemeet moes word. |skakel=Nyabêla }} 5vavfubpwdtatjcr7e5cui8y6saxt7g 2908204 2908184 2026-05-30T21:05:23Z SpesBona 2720 Jammer! 2908204 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose biografie/Uitleg |beeld_naam=Nyabêla 1.jpg |groote=200px |byskrif=Nyabêla |teks='''[[Nyabêla]]''' (1825/30 – 1902) in [[Afrikaans]] ook bekend as '''Niabel''', was gedurende die [[negentiende eeu]] 'n opperhoof van die Ndzundza-Ndebele. Hy word onthou vir sy stryd teen blankes vir beheer oor sy stam se eie grondgebied. Nyabêla se voorsate het waarskynlik in die sestiende of sewentiende eeu vanaf die suidooskus van Afrika na die [[Hoëveld]] verhuis en hulself naby die latere [[Pretoria]] gevestig. Hierdie mens is later die [[Ndebele (stam)|Ndebele]] van [[Transvaal]] genoem. Deesdae noem ons hulle die Ndebele van Suid-Afrika. Een van hul hoofmanne, Ndzundza, het na die Steelpoortvallei in Mpumalanga verhuis. Na vele ontberings het hierdie deel van die stam by 'n plek langs die Steelpoortrivier genaamd Nomtshagelo gaan bly. Nomtshagelo is later opgemeet as die plaas Mapochsgronde. Dit omring die huidige dorpie [[Roossenekal]]. Nyabêla se pa, Mapoch (deesdae Mabhoko of Mapog genoem) was die hoofman van die stam toe die emigrante (later [[Voortrekkers]] of [[Boere]] genoem) in 1845 die gebied binnegedring het. In 1860 het die Boere 4 plase (omtrent die huidige Mapochsgronde) aan die Mapochs (deesdae ook die Mapoggers genoem) toegeken. Maar die gebied wat die stam beset het, was groter en het al hoe groter geword. Hulle het weer oorlog gevoer, maar in 1865 is vrede gemaak toe die Boere erken het dat 'n veel groter gebied aan die Mapoggers behoort. Mapog is in 1865 oorlede en twee van sy seuns het hom opgevolg. Die [[Britse Ryk|Britte]] het die Transvaal in 1877 geannekseer. In 1879 het Mapog se hoofvrou se derde seun, Nyabêla, die leisels van die stam van Mapog oorgeneem. Op daardie stadium was daar reeds verskeie hoofmanne onder hom en hy kon as opperhoof beskou word. Sy onderdane het hom Ingwayama genoem. Die Britte het intussen vir [[Sekhukhune]] oorwin en hom in die tronk gestop. In 1881 het die Boere die Britte oorwin. Laasgenoemde twee strydendes het die Pretoriakonvensie aangegaan. Die konvensie het twee bepalings bevat wat 'n katastrofiese uitwerking op Nyabêla en die Mapoggers gehad het. Ingevolge een bepaling moes Sekhukhune vrygelaat word. Die konvensie het ook bepaal dat 'n lokasiekommissie aangestel word om lokasies vir alle swart stamme in die Transvaal uitgemeet moes word. |skakel=Nyabêla }} qzsi0to51lqoq8w8m5rl615kzft5pdb 0 84159 2908215 2903021 2026-05-30T21:20:58Z Jcb 223 2908215 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Homo erectus''}} {{Taksoboks | name = ''Homo erectus'' | fossil_range = [[Pleistoseen]] <br />{{Fossiel tydperk-65|1.9|0.1}} | image = Peking Man Skull (replica) presented at Paleozoological Museum of China.jpg | image_width = 250px | image_caption = ’n Replika van die skedel van die [[Pekingmens]] in die Paleosoölogiese Museum van [[China]]. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | subordo = [[Haplorrhini]] | infraordo = [[Simiiformes]] | superfamilia = [[Hominoidea]] | familia = [[Hominidae]] | subfamilia = [[Homininae]] | tribus = [[Hominini]] | genus = ''[[Homo (genus)|Homo]]'' | species = '''''H. erectus''''' | binomial = †''Homo erectus'' | binomial_authority = (Dubois, 1892) | synonyms = * † ''Pithecanthropus erectus'' * † ''Sinanthropus pekinensis'' * † ''Javanthropus soloensis'' * † ''Meganthropus paleojavanicus'' * † ''Telanthropus capensis'' * † ''Homo ergaster''? }} '''''Homo erectus''''' ("regop mens") is ’n [[Uitsterwing|uitgestorwe]] [[hominien]][[spesie]] wat regdeur die grootste deel van die [[Pleistoseen]] geleef het. Die vroegste [[fossiel]]e bewyse<!-- reg so, [[fossiel]]e is hier 'n byvoeglike naamwoord --> dateer uit sowat 2&nbsp;miljoen jaar gelede<ref name=Herries>{{cite journal | vauthors = Herries AI, Martin JM, Leece AB, Adams JW, Boschian G, Joannes-Boyau R, Edwards TR, Mallett T, Massey J, Murszewski A, Neubauer S, Pickering R, Strait DS, Armstrong BJ, Baker S, Caruana MV, Denham T, Hellstrom J, Moggi-Cecchi J, Mokobane S, Penzo-Kajewski P, Rovinsky DS, Schwartz GT, Stammers RC, Wilson C, Woodhead J, Menter C | display-authors = 6 | title = Contemporaneity of ''Australopithecus'', ''Paranthropus'', and early ''Homo erectus'' in South Africa | journal = Science | volume = 368 | issue = 6486 | pages = eaaw7293 | date = April 2020 | pmid = 32241925 | doi = 10.1126/science.aaw7293 | doi-access = free }}</ref> en die mees onlangse bewyse uit sowat 108&nbsp;000 jaar gelede. Die spesimens is van die eerste herkenbare lede van die [[genus]] ''[[Homo]]''. Verskeie menslike spesies, soos ''[[Homo heidelbergensis|H. heidelbergensis]]'' en ''[[Homo antecessor|H. antecessor]]'' het blykbaar uit ''H.&nbsp;erectus'' ontwikkel, en [[Neanderdaller]]s, ''[[Homo denisova|H. denisova]]'' en die [[Mens|moderne mens]] het op hulle beurt vermoedelik uit ''H. heidelbergensis'' ontwikkel.<ref>{{cite journal | vauthors = Dembo M, Radovčić D, Garvin HM, Laird MF, Schroeder L, Scott JE, Brophy J, Ackermann RR, Musiba CM, de Ruiter DJ, Mooers AØ, Collard M | display-authors = 6 | title = The evolutionary relationships and age of Homo naledi: An assessment using dated Bayesian phylogenetic methods | journal = Journal of Human Evolution | volume = 97 | pages = 17–26 | date = August 2016 | pmid = 27457542 | doi = 10.1016/j.jhevol.2016.04.008 | hdl = 2164/8796 }}</ref> ''H.&nbsp;erectus'' was die eerste menslike voorouer wat deur die hele [[Eurasië]] versprei het, van die [[Iberiese Skiereiland]] tot [[Java]]. [[Asië|Asiatiese]] bevolkings van ''H.&nbsp;erectus'' kon die voorouers gewees het van ''[[Homo floresiensis|H.&nbsp;floresiensis]]''<ref>{{cite journal | vauthors = van den Bergh GD, Kaifu Y, Kurniawan I, Kono RT, Brumm A, Setiyabudi E, Aziz F, Morwood MJ | display-authors = 6 | title = Homo floresiensis-like fossils from the early Middle Pleistocene of Flores | journal = Nature | volume = 534 | issue = 7606 | pages = 245–248 | date = June 2016 | pmid = 27279221 | doi = 10.1038/nature17999 | bibcode = 2016Natur.534..245V | s2cid = 205249218 }}</ref> en moontlik ''[[Homo luzonensis|H.&nbsp;luzonensis]]''.<ref>{{cite journal | vauthors = Détroit F, Mijares AS, Corny J, Daver G, Zanolli C, Dizon E, Robles E, Grün R, Piper PJ | display-authors = 6 | title = A new species of Homo from the Late Pleistocene of the Philippines | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 181–186 | date = April 2019 | pmid = 30971845 | doi = 10.1038/s41586-019-1067-9 | s2cid = 106411053 | bibcode = 2019Natur.568..181D | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02296712/file/Detroit_%26_al_2019_Nature_postprint.pdf }}</ref> Die laaste bekende bevolking van ''H.&nbsp;erectus'' is ''[[Solomens|H. e. soloensis]]'' van Java, sowat 117&nbsp;000 tot 108&nbsp;000 jaar gelede.<ref name=Rizal>{{cite journal | vauthors = Rizal Y, Westaway KE, Zaim Y, van den Bergh GD, Bettis EA, Morwood MJ, Huffman OF, Grün R, Joannes-Boyau R, Bailey RM, Westaway MC, Kurniawan I, Moore MW, Storey M, Aziz F, Zhao JX, Sipola ME, Larick R, Zonneveld JP, Scott R, Putt S, Ciochon RL | display-authors = 6 | title = Last appearance of Homo erectus at Ngandong, Java, 117,000-108,000 years ago | journal = Nature | volume = 577 | issue = 7790 | pages = 381–385 | date = January 2020 | pmid = 31853068 | doi = 10.1038/s41586-019-1863-2 | s2cid = 209410644 }}</ref> ''H. erectus'' het 'n moderner houding en liggaamsproporsies gehad en was die eerste menslike spesie met 'n plat gesig, prominente neus en moontlik 'n yl haarbedekking. Hoewel die spesie se [[brein]]e groter as dié van sy voorouers was, het die kapasiteit grootliks gewissel na gelang van die bevolking. Dit lyk of die breine in vroeëre bevolkings vroeg in die kinderjare ophou ontwikkel het, wat daarop dui kinders was met geboorte in 'n groot mate selfonderhoudend en dat dit kognitiewe ontwikkeling deur hulle lewe beperk het. ''H. erectus'' was 'n roofdier aan die bopunt van die [[voedselketting]];<ref name="Ben-Dor2021">{{cite journal | vauthors = Ben-Dor M, Sirtoli R, Barkai R | title = The evolution of the human trophic level during the Pleistocene | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 175 | issue = Suppl 72 | pages = 27–56 | date = August 2021 | pmid = 33675083 | doi = 10.1002/ajpa.24247 | doi-access = free }}</ref> Op terreine is die oorblyfsels ontdek van mediumgroot tot groot diere, soos [[bees]]te of [[olifant]]e. Dit lyk dus of hulle in groepe gejag het. Die spesie word verbind met die vroeë steengereedskapsbedryf en was vermoedelik die eerste menslike voorouer wat [[vuur]] gebruik,<ref>{{Cite journal |last1=Zohar |first1=Irit |last2=Alperson-Afil |first2=Nira |last3=Goren-Inbar |first3=Naama |last4=Prévost |first4=Marion |last5=Tütken |first5=Thomas |last6=Sisma-Ventura |first6=Guy |last7=Hershkovitz |first7=Israel |last8=Najorka |first8=Jens |date=2022-11-14 |title=Evidence for the cooking of fish 780,000 years ago at Gesher Benot Ya'aqov, Israel |url=https://www.nature.com/articles/s41559-022-01910-z |journal=Nature Ecology & Evolution |volume=6 |issue=12 |pages=2016–2028 |language=en |doi=10.1038/s41559-022-01910-z|issn=2397-334X}}</ref> in groepe gejag en kos versamel het, beseerde en siek groepslede versorg het en moontlik op die see gevaar het. Hulle was dalk ook die vroegste beoefenaars van [[kuns]], maar bewyse daarvoor is skaars. Die mans en vroue was rofweg dieselfde grootte (dus met min [[geslagsdimorfie]]), wat kan dui op [[monogamie]] in ooreenstemming met algemene neigings onder [[Primaat|primate]]. Die lengte het wel van 146-185&nbsp;cm gewissel en gewig van 40-68&nbsp;kg. Dit is onduidelik of ''H. erectus'' kon praat, hoewel al voorgestel is hulle het deur die een of ander prototaal gekommunikeer. ==Taksonomie== ===Ontdekking=== Die [[Nederland]]se anatomis Eugène Dubois en sy span het in 1891 ’n menslike kopbeen op die eiland Java in Indonesië ontdek; hy het dit ''Pithecanthropus erectus'' genoem. Die spesie is nou bekend as ''H. erectus''. Die vonds het bekend geword as die [[Javamens]]. Byna al die dele van die kopbeen het verlore geraak tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], hoewel afgietsels nog bestaan. [[Beeld:Carte hachereaux.jpg|thumb|240px|links|'n Kaart van die verspreiding van gereedskapgebruikers in die Middel-Pleistoseen.]] Deur die [[20ste eeu]] het antropoloë gedebatteer oor die rol van ''H. erectus'' in die mens se [[evolusie]]. Vroeg in die eeu is vanweë nog ontdekkings op Java en by Zhoukoudian in [[China]] geglo die moderne mens het in Asië ontwikkel. Charles Darwin en ander het egter geglo die mens se vroegste voorouers kom uit Afrika. Hy het daarop gewys dat [[sjimpansee]]s en [[gorilla]]s, die mens se naaste lewende verwante, net in Afrika voorkom.<ref>{{cite book|last=Darwin|first = Charles R.|title=The Descent of Man and Selection in Relation to Sex|publisher=John Murray|year=1871|isbn=0-8014-2085-7}}</ref> Van die 1950's tot die 1970's het verskeie fossiele vondste<!-- reg so, fossiele is hier 'n byvoeglike naamwoord --> in Oos-Afrika bewys gelewer dat die oudste [[Homininae]] hier ontstaan het. Daar word nou geglo ''H. erectus'' is ’n afstammeling van vroeëre genera soos ''[[Ardipithecus]]'' en ''[[Australopithecus]]'', of vroeë ''Homo''-spesies soos ''[[Homo habilis]]'' of ''[[Homo ergaster]]''. ''H. habilis'' en ''H. erectus'' het verskeie duisende jare saam bestaan en kan verskillende lyne van ’n gemeenskaplike voorouer wees.<ref>{{cite journal | title = Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya | author = F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey | journal = Nature | issue = 7154| pages = 688–691 | date = 9 August 2007 | doi = 10.1038/nature05986 | volume = 448}}</ref> Nog fossiele is later ontdek wat eers ander name gekry het, maar later herklassifiseer is as ''H. erectus'', soos in September 1949 in [[Swartkrans]], [[Suid-Afrika]], en in 1961 in [[Tsjad]], Noord-Afrika.<ref name=Kalb76>{{cite book | last = Kalb| first = Jon E| title =Adventures in the Bone Trade: The Race to Discover Human Ancestors in Ethiopia's Afar Depression| publisher =Springer | year = 2001 | page = 76| isbn =0-387-98742-8 |url=http://books.google.com/?id=SiWispLhG1UC&printsec=frontcover&dq=Adventures+Bone+Trade#v=onepage&q&f=false |accessdate=2 Desember 2010}}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' is die subspesienaam wat soms gebruik word vir fossiele kop- en kakebene wat in Dmanisi, Georgië, ontdek is. Hoewel dit eers as ’n aparte spesie geklassifiseer is, val dit nou binne die spesie ''H. erectus''. ===Fossiele=== Fossiele wat ontdek is, is onder meer: {{div col|3}} * D2700 * KNM ER 3733 * Yuanmou-mens * OH 9 * KNM ER 992 * KNM ER 3883 * Daka * Sangiran 4 * Sangiran 2 * [[Javamens|Trinil 2]] * Ternifine 2-3 * Sangiran 17 * [[Pekingmens]] * Madam Buya * Hexian * Ngandong 7 * Dali * NG 6 {{div col end}} ===Evolusie=== {{Menslike tydlyn}} Daar is voorgestel dat ''H. erectus'' sowat 2&nbsp;miljoen jaar gelede uit ''[[Homo habilis|H.&nbsp;habilis]]'' ontwikkel het. Dit word egter betwis, omdat hulle minstens 'n halfmiljoen jaar saam bestaan het. Alternatiewelik kon 'n groep van ''H.&nbsp;habilis'' geïsoleer gewees het en het net dié groep in ''H.&nbsp;erectus'' ontwikkel ([[kladogenese]]).<ref name=Spoor2007>{{cite journal | vauthors = Spoor F, Leakey MG, Gathogo PN, Brown FH, Antón SC, McDougall I, Kiarie C, Manthi FK, Leakey LN | display-authors = 6 | title = Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7154 | pages = 688–691 | date = August 2007 | pmid = 17687323 | doi = 10.1038/nature05986| s2cid = 35845 | bibcode = 2007Natur.448..688S }}</ref> Omdat die vroegste oorblyfsels van ''H.&nbsp;erectus'' in beide Afrika en Asië ontdek is (in [[Suid-Afrika]] van sowat 2,04&nbsp;miljoen jaar gelede<ref name=Herries/><ref>{{cite web |title=Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |website=EurekAlert |publisher=AAAS |access-date=12 Mei 2023 |archive-date= 3 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403163406/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |url-status=dead }}</ref> en in [[China]] van sowat 2,1&nbsp;miljoen jaar gelede),<ref name = "Zhu_2018">{{cite journal | vauthors = Zhu Z, Dennell R, Huang W, Wu Y, Qiu S, Yang S, Rao Z, Hou Y, Xie J, Han J, Ouyang T | display-authors = 6 | title = Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago | journal = Nature | volume = 559 | issue = 7715 | pages = 608–612 | date = July 2018 | pmid = 29995848 | doi = 10.1038/s41586-018-0299-4 | s2cid = 49670311 | author10 = Han Jiangwei ({{lang|zh-Hans|韩江伟}}) | author11 = Ouyang Tingping ({{lang|zh-Hans|欧阳婷萍}}) | author4 = Wu Yi ({{lang|zh-Hans|吴翼}}) | author5 = Qiu Shifan ({{lang|zh-Hans|邱世藩}}) | author6 = Yang Shixia ({{lang|zh-Hans|杨石霞}}) | author7 = Rao Zhiguo ({{lang|zh-Hans|饶志国}}) | author3 = Huang Weiwen ({{lang|zh-Hans|黄慰文}}) | bibcode = 2018Natur.559..608Z | author8 = Hou Yamei ({{lang|zh-Hans|侯亚梅}}) | author9 = Xie Jiubing ({{lang|zh-Hans|谢久兵}})}}</ref><ref>{{Cite journal| vauthors = Barras C |year=2018|title=Tools from China are oldest hint of human lineage outside Africa|url=https://www.nature.com/articles/d41586-018-05696-8 |journal=Nature|doi=10.1038/d41586-018-05696-8|s2cid=188286436|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hao L, Chao Rong L, Kuman K | year = 2017 | title = Longgudong, an Early Pleistocene site in Jianshi, South China, with stratigraphic association of human teeth and lithics | journal = Science China Earth | volume = 60 | issue = 3| pages = 452–462 | doi = 10.1007/s11430-016-0181-1 | bibcode = 2017ScChD..60..452L | s2cid = 132479732 }}</ref> word gedebatteer oor waar ''H. erectus'' ontwikkel het. 'n Studie van 2011 dui daarop dat dit ''H. habilis'' is wat Wes-Asië uit Afrika bereik het, dat vroeë ''H. erectus'' daar ontwikkel het en dat vroeë ''H. erectus'' toe van Wes-Asië na Oos-Asië, Suidoos-Asië, terug na Afrika en na Europa versprei het, en eindelik in Afrika tot die moderne mens ontwikkel het.<ref>{{cite journal | vauthors = Ferring R, Oms O, Agustí J, Berna F, Nioradze M, Shelia T, Tappen M, Vekua A, Zhvania D, Lordkipanidze D | display-authors = 6 | title = Earliest human occupations at Dmanisi (Georgian Caucasus) dated to 1.85-1.78 Ma | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 26 | pages = 10432–10436 | date = June 2011 | pmid = 21646521 | pmc = 3127884 | doi = 10.1073/pnas.1106638108 | doi-access = free | bibcode = 2011PNAS..10810432F }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.quascirev.2010.04.012|date=June 2011 | vauthors = Augusti J, Lordkipanidze D |title=How "African" was the early human dispersal out of Africa?|volume=30|issue=11–12 |pages=1338–1342 |journal=Quaternary Science Reviews|bibcode=2011QSRv...30.1338A }}</ref> Ander stel voor ''H. erectus'' / ''H. ergaster'' het in Afrika ontwikkel, waar hulle eindelik in die moderne mens ontwikkel het.<ref>{{cite journal| vauthors = Rightmire GP |title= Human Evolution in the Middle Pleistocene: The Role of ''Homo heidelbergensis'' |year=1998 |journal=Evolutionary Anthropology|doi=10.1002/(sici)1520-6505(1998)6:6<218::aid-evan4>3.0.co;2-6 |volume=6 |issue=6 |pages=218–227|s2cid= 26701026 }}</ref><ref name="Asfawpmid11907576">{{cite journal | vauthors = Asfaw B, Gilbert WH, Beyene Y, Hart WK, Renne PR, WoldeGabriel G, Vrba ES, White TD | display-authors = 6 | title = Remains of Homo erectus from Bouri, Middle Awash, Ethiopia | journal = Nature | volume = 416 | issue = 6878 | pages = 317–320 | date = March 2002 | pmid = 11907576 | doi = 10.1038/416317a | s2cid = 4432263 | bibcode = 2002Natur.416..317A }}</ref> ''H. erectus'' het Sangiran, Java, teen 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede bereik,<ref>{{Cite journal |last1=Husson |first1=Laurent |last2=Salles |first2=Tristan |last3=Lebatard |first3=Anne-Elisabeth |last4=Zerathe |first4=Swann |last5=Braucher |first5=Régis |last6=Noerwidi |first6=Sofwan |last7=Aribowo |first7=Sonny |last8=Mallard |first8=Claire |last9=Carcaillet |first9=Julien |last10=Natawidjaja |first10=Danny H. |last11=Bourlès |first11=Didier |last12=ASTER team |last13=Aumaitre |first13=Georges |last14=Bourlès |first14=Didier |last15=Keddadouche |first15=Karim |date=2022-11-08 |title=Javanese Homo erectus on the move in SE Asia circa 1.8 Ma |journal=Scientific Reports |language=en |volume=12 |issue=1 |pages=19012 |doi=10.1038/s41598-022-23206-9 |issn=2045-2322|bibcode=2022NatSR..1219012H }}</ref> en 'n tweede, aparte vlaag van ''H. erectus'' het Zhoukoudian, [[China]], sowat 780&nbsp;000 jaar gelede beset. Vroeë tande van Sangiran is groter as en stem meer ooreen met dié van [[Basale klade|basale]] Westerse ''H. erectus'' en ''H. habilis'' as dié wat in Zhoukoudian van ''H. erectus'' gekry is. Latere tande van Sangiran lyk egter kleiner, wat kan dui op 'n sekondêre kolonisasievoorval in Java deur die Zhoukoudian- of 'n nabyverwante bevolking.<ref>{{cite journal | vauthors = Zaim Y, Ciochon RL, Polanski JM, Grine FE, Bettis EA, Rizal Y, Franciscus RG, Larick RR, Heizler M, Eaves KL, Marsh HE | display-authors = 6 | title = New 1.5 million-year-old Homo erectus maxilla from Sangiran (Central Java, Indonesia) | journal = Journal of Human Evolution | volume = 61 | issue = 4 | pages = 363–376 | date = October 2011 | pmid = 21783226 | doi = 10.1016/j.jhevol.2011.04.009 }}</ref> ===Subspesies=== * ''[[Homo erectus erectus]]'' (Javamens, 1,6-0,5 miljoen jaar gelede) * ''[[Homo ergaster|Homo erectus ergaster]]'' (1,9-1,4 miljoen jaar gelede) * ''[[Homo erectus georgicus]]'' (Dmanisi-hominiene, 1,8-1,6 miljoen jaar gelede) * ''[[Homo erectus lantianensis]]'' (Lantianmens, 1,6 miljoen jaar gelede) * ''[[Homo erectus nankinensis]]'' (Nanjingmens, 0,6 miljoen jaar gelede) * ''[[Homo erectus pekinensis]]'' (Pekingmens, 0,7 miljoen jaar gelede) * ''[[Homo erectus soloensis]]'' (Solomens, 0,546-0,143 miljoen jaar gelede) * ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' (Tautavelmens, 0,45 miljoen jaar gelede) * ''Homo erectus yuanmouensis'' (Yuanmou-mens, 1,7 miljoen jaar gelede) Sedert die ontdekking van die Javamens in 1893 is daar 'n neiging in paleoantropologie om die getal voorgestelde spesies van ''Homo'' te verminder, en daarom sluit ''H. erectus'' alle vroeë vorme van ''Homo'' in wat uit ''[[Homo habilis|H. habilis]]'' ontwikkel het en verskil van vroeë ''[[Homo heidelbergensis|H. heidelbergensis]]'' (in Afrika ook bekend as ''[[Homo rhodesiensis|H. rhodesiensis]]'').<ref name=Kaifu2005>{{cite journal | vauthors = Kaifu Y, Baba H, Aziz F, Indriati E, Schrenk F, Jacob T | title = Taxonomic affinities and evolutionary history of the Early Pleistocene hominids of Java: dentognathic evidence | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 128 | issue = 4 | pages = 709–726 | date = December 2005 | pmid = 15761880 | doi = 10.1002/ajpa.10425 }}</ref> Dit word soms beskou as 'n wydverspreide, polimorfe (veelvormige) spesie.<ref>{{Cite journal | doi=10.1038/nature.2013.13972| title=Skull suggests three early human species were one| year=2013| vauthors = Perkins S | journal=Nature| s2cid=88314849}}</ref> Vanweë so 'n groot variasie is al voorgestel dat die antieke ''[[Homo rudolfensis|H. rudolfensis]]'' en ''[[Homo habilis|H. habilis]]'' beskou word as vroeë variëteite van ''H. erectus''.<ref name=dmanisiskull5>{{cite journal | vauthors = Lordkipanidze D, Ponce de León MS, Margvelashvili A, Rak Y, Rightmire GP, Vekua A, Zollikofer CP | title = A complete skull from Dmanisi, Georgia, and the evolutionary biology of early Homo | journal = Science | volume = 342 | issue = 6156 | pages = 326–331 | date = October 2013 | pmid = 24136960 | doi = 10.1126/science.1238484 | s2cid = 20435482 | bibcode = 2013Sci...342..326L }}</ref><ref name=National_Geographic>{{cite news | vauthors = Black R |date=17 October 2013 |title= Beautiful Skull Spurs Debate on Human History |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/131017-skull-human-origins-dmanisi-georgia-erectus/ |work=National Geographic |access-date=6 June 2021}}</ref> Die primitiewe ''H. e. georgicus'' van Dmanisi, Georgië, het die kleinste breinkapasiteit van enige bekende hominien uit die Pleistoseen (sowat 600&nbsp;cc), en sy insluiting in die spesie sal die omvang van ''H. erectus'' sodoende uitbrei dat dit spesies soos ''H. rudolfensis'', ''[[Homo gautengensis|H. gautengensis]]'', ''[[Homo ergaster|H. ergaster]]'' en dalk ''H. habilis'' insluit.<ref>{{cite news |title= Skull of Homo erectus throws story of human evolution into disarray |url= https://www.theguardian.com/science/2013/oct/17/skull-homo-erectus-human-evolution | vauthors = Sample I |work= The Guardian |date= 17 October 2013 }}</ref> 'n Studie uit 2015 dui egter daarop dat ''H. georgicus'' 'n vroeëre, primitiewer spesie van ''Homo'' verteenwoordig.<ref name="Guimares">{{cite journal |vauthors=Giumares SW, Merino CL |title=Dmanisi hominin fossils and the problem of multiple species in the early Homo genus |journal=Nexus: The Canadian Student Journal of Anthropology |volume=23 |date=September 2015 |s2cid=73528018 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/0f43/cf9c1c394c7af01cf10160f164cdec6dd77b.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114162011/https://pdfs.semanticscholar.org/0f43/cf9c1c394c7af01cf10160f164cdec6dd77b.pdf |archive-date=2020-01-14 }}</ref> Dit word soms nie as ''H. erectus'' beskou nie.<ref name="argue">{{cite journal | vauthors = Argue D, Groves CP, Lee MS, Jungers WL | title = The affinities of Homo floresiensis based on phylogenetic analyses of cranial, dental, and postcranial characters | journal = Journal of Human Evolution | volume = 107 | pages = 107–133 | date = June 2017 | pmid = 28438318 | doi = 10.1016/j.jhevol.2017.02.006 }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia| vauthors = Lordkipanidze D |chapter=Dmanisi|date=2018-10-04|encyclopedia=The International Encyclopedia of Biological Anthropology|pages=1–4| veditors = Trevathan W, Cartmill M, Dufour D, Larsen C |publisher=John Wiley & Sons, Inc.|language=en|doi=10.1002/9781118584538.ieba0139|isbn=9781118584422|s2cid=240090147}}</ref> Daar word debatte gevoer oor of die ''H. e. ergaster'' van Afrika 'n aparte spesie is (en dat ''H. erectus'' in Asië ontwikkel en toe na Afrika migreer het),<ref name="Baab">{{cite journal |vauthors=Baab K |title=Defining Homo erectus |journal=Handbook of Paleoanthropology |edition=2 |pages=2189–2219 |url=https://www.researchgate.net/publication/283477977 |date=December 2015 |doi=10.1007/978-3-642-39979-4_73 |isbn=978-3-642-39978-7 }}</ref> en of dit die Afrikavorm (''[[sensu lato]]'') van ''H. erectus ([[sensu stricto]])'' is. As laasgenoemde reg is, is ook voorgestel dat ''H. ergaster'' die onmiddellike voorvader van ''H. erectus'' verteenwoordig.<ref>{{cite book| vauthors = Tattersall I, Schwartz J |title=Extinct Humans|year=2001|isbn=978-0-8133-3482-0|place=Boulder, Colorado |publisher=Westview/Perseus |url=https://archive.org/details/extincthumans00tatt}}</ref> Verder is voorgestel dat ''H. ergaster'', in plaas van ''H. erectus'' of die een of ander bastervorm tussenin, die onmiddellike voorvader van ander argaïese en moderne mense is. [[Beeld:Homo Georgicus IMG 2921.JPG|thumb|160px|Dmanisi-kopbeen 3 (twee van verskeie bene wat in Dmanisi in Georgië ontdek is).]] ===Afstammelinge en sinonieme=== [[Beeld:Skull pekingman.jpg|thumb|160px|Die skedel van ''H. e. pekinensis'' toon 'n plat gesig en prominente wenkbrourif.]] ''Homo erectus'' is die oudste bekende spesie van ''Homo''. Dit het sowat 2&nbsp;miljoen jaar gelede al bestaan, teenoor ''[[Homo sapiens]]'' se bykans 'n derde van 'n miljoen jaar. Daar is geen definisie om te bepaal watter argaïese mense as 'n subspesie van ''H. erectus'', van ''H. sapiens'' of as 'n aparte spesie geklassifiseer behoort te word nie. * Kandidate vir ''H. erectus'' uit Afrika: ** ''[[Homo ergaster]]'' (of ''H. erectus'' uit Afrika") ** ''[[Homo naledi]]'' (of ''H. e. naledi'') * Kandidate vir ''H. erectus'' uit Asië: ** ''[[Homo antecessor]]'' (of ''H. e. antecessor'') ** ''[[Homo heidelbergensis]]'' (of ''H. e. heidelbergensis'') ** ''[[Homo cepranensis]]'' (or ''H. e. cepranensis'') * ''[[Homo floresiensis]]''<ref>In 2017 is voorgestel ''H. floresiensis'' is vanweë [[morfologie (biologie)|morfologie]]se oorwegings 'n susterspesie van óf ''H. habilis'' óf 'n ''habilis''-''erectus''-''ergaster''-''sapiens''-[[klade]], en is 'n veel antieker lyn as ''Homo erectus'' self.</ref><ref name="argue" /> * ''[[Homo sapiens]]''-kandidate: ** ''[[Homo neanderthalensis]]'' (of ''H. s. neanderthalensis'') ** [[Homo denisova]] (of ''Homo'' sp. 'Denisova', ''H. sapiens'' ssp. 'Denisova' of ''H.'' sp. 'Altai') ** ''[[Homo rhodesiensis]]'' (of ''H. s. rhodesiensis'') ** ''[[Homo heidelbergensis]]'' (of ''H. s. heidelbergensis'') ** ''[[Homo sapiens idaltu]]'' ==Anatomie== ===Kop=== ''Homo erectus'' het 'n plat gesig gehad in vergelyking met vroeëre hominiene, asook 'n prominente wenkbrourif en 'n lae, plat skedel.<ref>{{cite journal | vauthors = Baba H, Aziz F, Kaifu Y, Suwa G, Kono RT, Jacob T | title = Homo erectus calvarium from the Pleistocene of Java | journal = Science | volume = 299 | issue = 5611 | pages = 1384–1388 | date = February 2003 | pmid = 12610302 | doi = 10.1126/science.1081676 | s2cid = 20437090 }}</ref><ref name=Balzeau2006/> Die teenwoordigheid van 'n swaardlyn-, frontale en voorhoofkeel (klein kruine al langs dié beennate) het gelei tot voorstelle dat dit tekens is van 'n aansienlike verdikking van die kopbeen, veral die gewelfde skedeldak. [[CT-skandering]]s het getoon dit is nie die geval nie. Die agterkant van die skedel is egter merkbaar dikker as by moderne mense, en is moontlik 'n basale (voorouer)-eienskap.<ref name=Balzeau2006>{{cite journal| vauthors = Balzeau A |year=2006|title=Are thickened cranial bones and equal participation of the three structural bone layers autapomorphic traits of ''Homo erectus''?|journal=Bulletins et mémoires de la Société d'Anthropologie de Paris|volume=18|issue=3–4|pages=145–163|doi=10.4000/bmsap.1528|url=https://journals.openedition.org/bmsap/1528}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Copes LE, Kimbel WH | title = Cranial vault thickness in primates: Homo erectus does not have uniquely thick vault bones | journal = Journal of Human Evolution | volume = 90 | pages = 120–134 | date = January 2016 | pmid = 26767964 | doi = 10.1016/j.jhevol.2015.08.008 | doi-access = free }}</ref> [[Beeld:Homo erectus reconstruction, Natural History Museum, London.jpg|thumb|links|260px|Model van ''Homo erectus'' in die Natuurhistoriese Museum in Londen.]] Die fossielrekord toon ''H. erectus'' was die eerste menslike spesie met 'n neus wat vooruitsteek, wat vermoedelik die gevolg is van die behoefte om klammigheid te behou wanneer droë lug ingeasem word.<ref>{{cite journal | vauthors = Franciscus RG, Trinkaus E | title = Nasal morphology and the emergence of Homo erectus | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 75 | issue = 4 | pages = 517–527 | date = April 1988 | pmid = 3133950 | doi = 10.1002/ajpa.1330750409 }}</ref> Volgens 'n hipotese van die Amerikaanse sielkundige Lucia Jacobs was die vooruitstekende neus eerder 'n manier om die rigting van verskillende reuke vas te stel om navigasie en langafstandmigrasie te vergemaklik.<ref>{{cite journal | vauthors = Jacobs LF | title = The navigational nose: a new hypothesis for the function of the human external pyramid | journal = The Journal of Experimental Biology | volume = 222 | issue = Pt Suppl 1 | page = jeb186924 | date = February 2019 | pmid = 30728230 | doi = 10.1242/jeb.186924 | doi-access = free }}</ref> Die gemiddelde breingrootte van die Asiatiese ''H. erectus'' was sowat 1&nbsp;000&nbsp;cc (kubieke sentimeter). Merkbaar kleiner spesimens is ook al ontdek in Dmanisi, Georgië, [[Kenia]] en moontlik [[Ethiopië]]. ''H. erectus'' se breingrootte wissel gewoonlik tussen 546 en 1&nbsp;251&nbsp;cc,<ref name=Anton2016>{{cite journal | vauthors = Antón SC, Taboada HG, Middleton ER, Rainwater CW, Taylor AB, Turner TR, Turnquist JE, Weinstein KJ, Williams SA | display-authors = 6 | title = Morphological variation in Homo erectus and the origins of developmental plasticity | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 371 | issue = 1698 | page = 20150236 | date = July 2016 | pmid = 27298467 | pmc = 4920293 | doi = 10.1098/rstb.2015.0236 }}</ref> wat meer is as die wisseling by moderne mense en [[sjimpansee]]s, maar minder as by [[gorilla]]s. ''H. erectus'' het die dunste tandemalje gehad van enige Plio-Pleistoseen-hominien. Emalje keer dat harde kos die tand laat breek, maar bemoeilik die skeur van taai kos. Die onderkaak by ''H. erectus'' en alle vroeë ''Homo'' is dikker as dié van moderne mense en alle lewende ape. Dit beteken hulle kon baie hard byt en kou. Die praktiese implikasies daarvan is egter onduidelik. Tog was die onderkaak van ''H. erectus'' effens dunner as by die vroeë mens. Die kies- en voorkiestande van ''H. erectus'' het meer groewe as dié van ''H. habilis'', wat daarop dui ''H. erectus'' het brosser kos geëet (wat groewe veroorsaak). Dit alles dui daarop dat ''H. erectus'' se mond minder toegerus was om harde kos te kou en beter toegerus om taai kos te skeur, maar dit het die verskeidenheid van hulle kos verklein.<ref name=Ungar2006>{{cite journal| vauthors = Ungar PS, Grine FE |year=2006|title=Diet in Early ''Homo'': A Review of the Evidence and a New Model of Adaptive Versatility|journal=Annual Review of Anthropology|volume=35|pages=208–228|doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123153}}</ref> ===Liggaam=== [[Beeld:Turkana boy by Mauricio Antón.jpg|thumb|200px|links|Die skelet en 'n rekonstruksie van die [[Turkana-seun]] deur Mauricio Antón.]] Nes die moderne mens het ''H. erectus'' baie in grootte gewissel, van 146 tot 185&nbsp;cm in lengte en van 40 tot 68&nbsp;kg in gewig. Dit was vermoedelik na aanleiding van streeksverskille in klimaat, lewensduur of voeding.<ref>{{cite book | isbn = 9780674600751 | url = https://books.google.com/books?id=RGGVsCPuv1cC&dq=homo+erectus+tall&pg=PA412 | title = The Nariokotome Homo erectus skeleton | publisher = Harvard University Press | date = 1993 | access-date = 2 October 2022 | page = 412 | author = Alan Walker, Richard Leakey }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Migliano AB, Guillon M |year=2012|title=The Effects of Mortality, Subsistence, and Ecology on Human Adult Height and Implications for ''Homo'' Evolution|journal=Current Anthropology|volume=53|issue=S6|pages=359–368|url=https://www.researchgate.net/publication/233905432|doi=10.1086/667694|s2cid=84442763}}</ref> Onder primate kom dié reaksie op omgewingsfaktore net by moderne mense voor.<ref name=":0"/><ref>{{Cite journal |last1=Antón |first1=Susan C. |last2=Potts |first2=Richard |last3=Aiello |first3=Leslie C. |date=2014-07-04 |title=Evolution of early ''Homo'': An integrated biological perspective |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1236828 |journal=Science |language=en |volume=345 |issue=6192 |pages=1236828 |doi=10.1126/science.1236828 |pmid=24994657 |s2cid=30188239 |issn=0036-8075}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal |last1=Antón |first1=Susan C. |last2=Taboada |first2=Hannah G. |last3=Middleton |first3=Emily R. |last4=Rainwater |first4=Christopher W. |last5=Taylor |first5=Andrea B. |last6=Turner |first6=Trudy R. |last7=Turnquist |first7=Jean E. |last8=Weinstein |first8=Karen J. |last9=Williams |first9=Scott A. |date=2016-07-05 |title=Morphological variation in ''Homo erectus'' and the origins of developmental plasticity |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=371 |issue=1698 |pages=20150236 |doi=10.1098/rstb.2015.0236 |issn=0962-8436 |pmc=4920293 |pmid=27298467}}</ref> Nes by mense, maar anders as by ander primate, was daar oënskynlik nie 'n groot grootteverskil tussen mans en vroue nie, maar daar is nie genoeg fossieldata om dit te staaf nie.<ref name=Anton2016/> Breingroottes by sommige fossiele verskil wel.<ref name=Anton2016/><ref name=Spoor2007/> [[Beeld:Homo.erectus.adult.female.smithsonian.timevanson.flickr.jpg|thumb|200px|Die rekonstruksie van 'n vroulike ''H. erectus''.]] ''H. erectus'' het omtrent dieselfde lededmaatkonfigurasie en {{nowrap|-proporsies}} as moderne mense gehad. Dit dui op mensagtige beweging,<ref>{{cite journal | vauthors = Ruff C | title = Femoral/humeral strength in early African Homo erectus | journal = Journal of Human Evolution | volume = 54 | issue = 3 | pages = 383–390 | date = March 2008 | pmid = 17977577 | doi = 10.1016/j.jhevol.2007.09.001 }}</ref> die eerste in die ''Homo''-lyn.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Antón |first1=Susan C. |last2=Taboada |first2=Hannah G. |last3=Middleton |first3=Emily R. |last4=Rainwater |first4=Christopher W. |last5=Taylor |first5=Andrea B. |last6=Turner |first6=Trudy R. |last7=Turnquist |first7=Jean E. |last8=Weinstein |first8=Karen J. |last9=Williams |first9=Scott A. |date=2016-07-05 |title=Morphological variation in Homo erectus and the origins of developmental plasticity |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=371 |issue=1698 |pages=20150236 |doi=10.1098/rstb.2015.0236 |issn=0962-8436 |pmc=4920293 |pmid=27298467}}</ref> ''H. erectus''-spore wat in Kenia ontdek is, dui ook op 'n menslike stappie.<ref name=Hatala>{{cite journal | vauthors = Hatala KG, Roach NT, Ostrofsky KR, Wunderlich RE, Dingwall HL, Villmoare BA, Green DJ, Harris JW, Braun DR, Richmond BG | display-authors = 6 | title = Footprints reveal direct evidence of group behavior and locomotion in Homo erectus | journal = Scientific Reports | volume = 6 | issue = 28766 | pages = 28766 | date = July 2016 | pmid = 27403790 | pmc = 4941528 | doi = 10.1038/srep28766 | doi-access = free | bibcode = 2016NatSR...628766H }}</ref> 'n Mensagtige skouer dui op 'n vermoë om vinnig te gooi.<ref name=":4">Roach, & Richmond. (2015). "Clavicle length, throwing performance and the reconstruction of the Homo erectus shoulder". ''Journal of Human Evolution'', 80(C), 107–113.</ref> Dit is grootliks onduidelik wanneer menslike voorouers die meeste van hulle liggaamshare verloor het. Genetiese ontledings dui daarop dat dit min of meer ooreengestem het met toe velkleur verdonker het, sowat 1,2&nbsp;miljoen jaar gelede, want die liggaam is toe blootgestel aan meer skadelike [[Ultraviolet|UV-straling]].<ref>{{cite journal| vauthors = Rogers AR, Iltis D, Wooding S |year=2004|title=Genetic Variation at the MC1R Locus and the Time since Loss of Human Body Hair|journal=Current Anthropology|volume=45|issue=1|pages=105–108|doi=10.1086/381006|s2cid=224795768}}</ref> Dit is moontlik dat dit eers in die Pleistoseen gebeur het, omdat die groter [[ashelling]] van die aarde (wat ook die [[Kwartêre Ystydperk|ystydperke]] veroorsaak het), sou gelei het tot 'n toename in sonstraling; dit dui daarop dit het die eerste keer in ''[[Australopithecus]]'' ontstaan.<ref name=Gilligan2010>{{cite journal| vauthors = Gilligan I |year=2010|title=The Prehistoric Development of Clothing: Archaeological Implications of a Thermal Model|journal=Journal of Archaeological Method and Theory |volume=15|pages=15–80|doi=10.1007/s10816-009-9076-x|s2cid=143004288}}</ref> ''Australopithecus'' het egter blykbaar by hoër, kouer hoogtes voorgekom (gewoonlik 1&nbsp;000 tot 1&nbsp;600&nbsp;m), waar die nagtemperatuur kan daal tot 10 of 5&nbsp;°C – hulle sou dus hare nodig gehad het om warm te bly, in teenstelling met vroeë ''Homo'', wat laer, warmer hoogtes bewoon het.<ref>{{cite journal | vauthors = Dávid-Barrett T, Dunbar RI | title = Bipedality and hair loss in human evolution revisited: The impact of altitude and activity scheduling | journal = Journal of Human Evolution | volume = 94 | pages = 72–82 | date = May 2016 | pmid = 27178459 | pmc = 4874949 | doi = 10.1016/j.jhevol.2016.02.006 }}</ref> Bevolkings by hoër [[Breedtegraad|breedtegrade]] het waarskynlik ligte velle ontwikkel om 'n gebrek aan [[vitamien D]] te voorkom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jablonski NG | title = Human skin pigmentation as an example of adaptive evolution | journal = Proceedings of the American Philosophical Society | volume = 156 | issue = 1 | pages = 45–57 | date = March 2012 | pmid = 23035389 | jstor = 23558077 }}</ref> 'n ''H. erectus''-spesimen van 500&nbsp;000 tot 300&nbsp;000 jaar gelede van [[Turkye]] is gediagnoseer met die eerste voorval van 'n siekte weens 'n vitamien D-gebrek wat gewoonlik onder donkervellige mense by hoë breedtegrade voorkom.<ref name="First Homo erectus from Turkey and">{{cite journal | vauthors = Kappelman J, Alçiçek MC, Kazanci N, Schultz M, Ozkul M, Sen S | title = First Homo erectus from Turkey and implications for migrations into temperate Eurasia | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 135 | issue = 1 | pages = 110–116 | date = January 2008 | pmid = 18067194 | doi = 10.1002/ajpa.20739 }}</ref> Daar word geglo haarloosheid het sweet vergemaklik,<ref>{{cite journal | vauthors = Best A, Kamilar JM | title = The evolution of eccrine sweat glands in human and nonhuman primates | journal = Journal of Human Evolution | volume = 117 | pages = 33–43 | date = April 2018 | pmid = 29544622 | doi = 10.1016/j.jhevol.2017.12.003 }}</ref> maar 'n afname in [[parasiet]]e en [[seksuele seleksie]] is ook al voorgestel.<ref>{{cite book| vauthors = Pagel M, Bodmer W |year=2004|chapter=The Evolution of Human Hairlessness: Cultural Adaptations and the Ectoparasite Hypothesis|title=Evolutionary Theory and Processes: Modern Horizons|pages=329–335|publisher=Springer, Dordrecht|doi=10.1007/978-94-017-0443-4_17|isbn=978-94-017-0443-4}}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Gile J |year=2010|title=Naked Love: The Evolution of Human Hairlessness|journal=Biological Theory|volume=5|issue=4|pages=326–336|doi=10.1162/BIOT_a_00062|s2cid=84164968}}</ref> [[Beeld:Homme de Tautavel 01-08.jpg|thumb|200px|’n Rekonstruksie van ’n ''Homo erectus''-fossiel uit Tautavel, Frankryk.]] ===Metabolisme=== [[Beeld:Pithecanthropus modjokertensis Tjokro Handojo.JPG|thumb|links|220px|Die vooraansig van die skedel van die Mojokerto-kind.]] Die spesimen van die 1,8&nbsp;miljoen jaar oue [[Mojokerto-kind]], wat op sowat een jaar oud dood is, het sowat 72 tot 84% van die gemiddelde volwasse breingrootte gehad, wat eerder ooreenstem met die vinnige groei van die breine van die groot ape as van mense. Dit dui daarop dat ''H. erectus'' waarskynlik nie kognitief was in vergelyking met moderne mense nie en dat die lang kinderlewe van mense omdat die brein lank vat om volgroei te raak, eers later ontwikkel het – dalk in die mens/Neanderdaller se [[mees onlangse gemeenskaplike voorsaat]].<ref name=Coqueugniot2004>{{cite journal | vauthors = Coqueugniot H, Hublin JJ, Veillon F, Houët F, Jacob T | title = Early brain growth in Homo erectus and implications for cognitive ability | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7006 | pages = 299–302 | date = September 2004 | pmid = 15372030 | doi = 10.1038/nature02852 | s2cid = 4428043 | bibcode = 2004Natur.431..299C }}</ref> Gebaseer op 'n gemiddelde massa van 63&nbsp;kg vir mans en 52,3&nbsp;kg vir vroue, sou die daaglikse energiegebruik (die getal kalorieë per dag gebruik) onderskeidelik na raming sowat 2&nbsp;271,8 en 1&nbsp;909,5 gewees het. Dit is soortgelyk as by die vroeë ''Homo'', ondanks 'n merkbare toename in aktiwiteits- en migrasiekapasiteit. Dit is moontlik omdat die langer bene van ''H. erectus'' meer energiedoeltreffend oor lang afstande was. Nogtans is die raming vir ''H. erectus''-vroue 84% hoër as by ''Australopithecus''-vroue, waarskynlik vanweë 'n groter liggaamsgrootte en laer groeitempo.<ref>{{cite journal | vauthors = Steudel-Numbers KL | title = Energetics in Homo erectus and other early hominins: the consequences of increased lower-limb length | journal = Journal of Human Evolution | volume = 51 | issue = 5 | pages = 445–453 | date = November 2006 | pmid = 16780923 | doi = 10.1016/j.jhevol.2006.05.001 }}</ref> ===Beendikte=== [[Beeld:Homo erectus humeri.png|thumb|220px|links|Deursnit van 'n Chinese ''H. erectus'' se humerusse (boonste armbene), wat 'n uiters verdikte buitelaag toon.]] Die buitenste laag van die [[been]] is buitengewoon verdik, veral in Oos-Asiatiese bevolkings. Die murgkanaal in die lang bene (waar die [[beenmurg]] geberg word) is uiters vernou. Dié graad van verdikking word gewoonlik aangetref by halfseediere wat hulle swaar bene gebruik om hulle te help sink. Manlike spesimens het dikker buitelae as vroue.<ref name=Kennedy1985>{{cite journal | vauthors = Kennedy GE |year=1985|title=Bone thickness in ''Homo erectus''|journal=Journal of Human Evolution|volume=14|issue=8|pages=699–708|doi=10.1016/S0047-2484(85)80052-X}}</ref> Voordat vollediger skelette van ''H. erectus'' ontdek is, is voorgestel lede van die spesie was reusagtig en dat die verdikte bene nodig was om hulle groot massa te steun. Daar was 'n hipotese dat die intense fisieke aktiwiteit tot die verdikking van die bene kon gelei het, maar in 1970 het die bioloog Stanley Marion Garn gedemonstreer daar is min verband tussen die twee, of minstens in moderne mense. Garn het wel opgelet daar is 'n groter verskil in die dikte van die buitelaag tussen verskillende bevolkingsgroepe, en het afgelei dit is vanweë genetiese eerder as omgewingsfaktore. In 2004 het Noel Boaz en Russel Ciochon voorgestel dit was die gevolg van 'n kultuurpraktyk, waarin ''H. erectus'' met vuiste, stene en knuppels teen mekaar sou veg om dispute op te los of vir maats te baklei, want die kopbeen is op sleutelplekke verdik. Die kakebeen is taamlik robuus en kan harde houe weerstaan; die swaar wenkbrourif beskerm die oë en harde been bedek die ore en loop tot agter in die kop, wat beteken houe teen enige van dié dele kan doeltreffend oor die hele kopbeen versprei word; ook die bokant van die skedel, waar die brein is, word deur harde been beskerm. Baie fossiele skedels toon breuke aan die bokant, maar hulle kan ook tekens van herstel en oorlewing toon. Die antropoloog Peter Brown stel voor daar is 'n soortgelyke rede dat die moderne Australiese [[aborigines]] se kopbeen ongewoon dik is: Dit is vanweë 'n ritueel wat in Sentraal- en Suidoos-Australiese stamme gewild is waar teenstanders mekaar met stokke sal slaan tot een bewusteloos is.<ref name=Boaz2004>{{cite journal| vauthors = Boaz N, Ciochon R |year=2004|title=Headstrong Hominids|url=https://www.researchgate.net/publication/295215638|journal=Natural History|volume=113|issue=1|pages=28–34}}</ref> ==Kultuur== ===Sosiale struktuur=== [[Beeld:Ileret trackways.jpg|thumb|220ox|'n Diagram van die fossiele voetspore van twee terreine naby Ileret, Kenia.]] Die enigste fossiele getuienis vir die samestelling van ''H. erectus''-groepe kom van vier terreine buite Ileret, Kenia, waar 97 voetspore sowat 1,5&nbsp;miljoen jaar gelede getrap is deur 'n groep van minstens 20 individue. Gebaseer op die grootte van die versteende voetspore, kon een van die paadjies getrap gewees het deur 'n groep mans, wat daarop dui dat hulle 'n gespesialiseerde taak onderneem het, soos om te jag, kos te versamel of op 'n grenspatrollie te gaan. As dit korrek is, dui dit op 'n verdeling van arbeid volgens geslagte, wat menslike gemeenskappe onderskei van dié van ander groot ape en sosiale, vleisvretende soogdiere. In moderne gemeenskappe van [[jagter-versamelaar]]s wat groot prooi jag, gaan mans gewoonlik op veldtogte om groot diere te jag, terwyl vroue op voorspelbaarder kosse fokus.<ref name=Hatala/> Gebaseer op die gedrag van moderne savannesjimpansees en {{nowrap|-bobbejane}}, het ''H. erectus ergaster'' dalk in groot groepe met baie mans gewoon om die gemeenskap teen groot roofdiere in die oop en blootgestelde [[savanne]]s te verdedig.<ref name=Willems2017/> Verspreidingspatrone dui egter daarop dat ''H. erectus'' gewoonlik gebiede met baie vleisvreters vermy het.<ref name=Carotenuto2016>{{cite journal | vauthors = Carotenuto F, Tsikaridze N, Rook L, Lordkipanidze D, Longo L, Condemi S, Raia P | title = Venturing out safely: The biogeography of Homo erectus dispersal out of Africa | journal = Journal of Human Evolution | volume = 95 | pages = 1–12 | date = June 2016 | pmid = 27260171 | doi = 10.1016/j.jhevol.2016.02.005 | hdl = 10356/82274 | hdl-access = free }}</ref> Dit is moontlik dat die vriendskappe tussen mans en tussen vroue 'n belangrikse sosiale aspek was.<ref name=Willems2017>{{cite journal | vauthors = Willems EP, van Schaik CP | title = The social organization of Homo ergaster: Inferences from anti-predator responses in extant primates | journal = Journal of Human Evolution | volume = 109 | pages = 11–21 | date = August 2017 | pmid = 28688456 | doi = 10.1016/j.jhevol.2017.05.003 }}</ref> Omdat ''H. erectus''-kinders vinniger breingroeitempo's gehad het, is waarskynlik nie so baie tyd aan kinders grootmaak bestee soos by moderne mense nie.<ref name=Simpson2008>{{cite journal | vauthors = Simpson SW, Quade J, Levin NE, Butler R, Dupont-Nivet G, Everett M, Semaw S | title = A female Homo erectus pelvis from Gona, Ethiopia | journal = Science | volume = 322 | issue = 5904 | pages = 1089–1092 | date = November 2008 | pmid = 19008443 | doi = 10.1126/science.1163592 | s2cid = 22191315 | bibcode = 2008Sci...322.1089S }}</ref> Omdat die [[geslagsdimorfie]] tussen mans en vroue klein was, word algemeen aanvaar hulle was monogaam, want kleiner geslagsdimorfie in primate is gewoonlik 'n aanduiding van dié paringstelsel.<ref name=Plavcan2012>{{cite journal| vauthors = Plavcan JM |year=2012|title=Body Size, Size Variation, and Sexual Size Dimorphism in Early ''Homo''|journal=Current Anthropology|volume=53|issue=S6|pages=309–423|doi=10.1086/667605|s2cid=84095311}}</ref> Dit is egter onduidelik of ''H. erectus'' wel dieselfde lae voorkoms van geslagsdimorfie gehad het.<ref name=Spoor2007/> As dit die geval is, beteken dit net vroue se lengte het toegeneem sedert die voorouerspesie, en dit kon veroorsaak gewees het deur 'n verandering in vroulike vrugbaarheid of dieet en/of 'n afname in druk op mans om groter te wees. Dit kan weer dui op 'n verandering in vroue se gedrag wat dit moeiliker vir mans sou gemaak het om 'n harem te onderhou.<ref>{{cite journal | vauthors = Plavcan JM |year=2012|title=Implications of Male and Female Contributions to Sexual Size Dimorphism for Inferring Behavior in the Hominin Fossil Record|journal=International Journal of Primatology|volume=33|issue=6|pages=1364–1381|doi=10.1007/s10764-012-9642-z|s2cid=17850676}}</ref> ===Voedsel=== 'n Toename in breingrootte word dikwels verbind met meer vleis in die dieet en dus 'n groter kalorie-inname. 'n Toename in proteïeninname deur insekte is ook al voorgestel as 'n oorsaak. Dit is egter ook moontlik dat die energiekosbare binnegoed in ''H. erectus'' kleiner geword het omdat die binnegoed van die groter ape gebruik word om vet te sintetiseer deur plantmateriaal te laat gis, en dit is by ''H. erectus'' vervang deur dieetkundige diervet, wat toegelaat het dat meer energie vir breingroei gebruik word. Dit sou breingrootte indirek vergroot het terwyl dieselfde kalorievereistes van voorouerspesies gehandhaaf is. ''H. erectus'' kon ook die eerste spesie gewees het wat 'n [[jagter-versamelaar|jag-en-versamel]]-tegniek ontwikkel het in reaksie op 'n groter afhanklikheid van vleis. Met 'n klem op spanwerk, verdeling van arbeid en die deel van voedsel was jag-en-versamel 'n drasties verskillende voedselstrategie as vroeër.<ref name=Ungar2006/><ref name=BenDor2011/> [[Beeld:Elephasantiquus.jpg|thumb|220px|''H. erectus'' het hoofsaaklik groot wilde diere geëet, soos dié olifante met reguit slagtande (die Europese wilde-olifant).]] Terreine van ''H. erectus'' word dikwels verbind met oorblyfsels van mediumgroot tot groot wilde diere, soos [[olifant]]e, [[renoster]]s, [[seekoei]]e, [[bees]]te en [[Beer|bere]]. Hulle sou baie oorskietkos gehad het, en dit dui op die moontlike deel van kos of langtermynpreservering (soos die uitdroging van kos) as hulle die hele prooi wou gebruik. Dit is moontlik dat ''H. erectus'' afhanklik van die vleis van groot diere geraak het, en die verdwyning van ''H. erectus'' uit die [[Levant]] word verbind met die plaaslike uitsterwing van die Europese wilde-olifant (met sy reguit slagtande).<ref name=BenDor2011>{{cite journal | vauthors = Ben-Dor M, Gopher A, Hershkovitz I, Barkai R | title = Man the fat hunter: the demise of Homo erectus and the emergence of a new hominin lineage in the Middle Pleistocene (ca. 400 kyr) Levant | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 12 | pages = e28689 | year = 2011 | pmid = 22174868 | pmc = 3235142 | doi = 10.1371/journal.pone.0028689 | bibcode = 2011PLoSO...628689B | doi-access = free }}</ref> ''H. erectus'' se dieet het egter grootliks verskil na gelang van gebied. In Israel is byvoorbeeld 'n terrein ontdek waar die inwoners 55 verskillende soorte [[vrug]]te, [[groente]], [[Saad|sade]], [[neut]]e en [[knol]]le versamel en geëet het, en dit lyk of hulle sekere plantemateriale eers op 'n vuur gebraai het; hulle het ook [[Amfibie|amfibieë]], [[reptiel]]e, [[voël]]s en ander [[gewerweldes]] geëet saam met die gewone diere soos olifante en [[damhert]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Melamed Y, Kislev ME, Geffen E, Lev-Yadun S, Goren-Inbar N | title = The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya'aqov, Israel | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 113 | issue = 51 | pages = 14674–14679 | date = December 2016 | pmid = 27930293 | pmc = 5187744 | doi = 10.1073/pnas.1607872113 | bibcode = 2016PNAS..11314674M | doi-access = free }}</ref> In Kenia is 'n terrein ontdek waar inwoners (saam met die gewone beeste, renosters en seekoeie) waterdiere soos [[Seeskilpad|seeskilpaaie]], [[krokodil]]le en [[Siluriformes|katvisse]] geëet het. Die aas van groot diere is moontlik op die terrein geëet, maar die skilpaaie en katvisse is waarskynlik lewend versamel.<ref>{{cite journal | vauthors = Steele TE | title = A unique hominin menu dated to 1.95 million years ago | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 24 | pages = 10771–10772 | date = June 2010 | pmid = 20534542 | pmc = 2890732 | doi = 10.1073/pnas.1005992107 | doi-access = free | bibcode = 2010PNAS..10710771S }}</ref> ''H. erectus'' se monde en tande was nie so veelsydig as dié van voorouerspesies nie en hulle kon dus 'n kleiner verskeidenheid kos eet. Gereedskap is egter waarskynlik gebruik om harde kos te verwerk en dit het die gebit beïnvloed. Dié kombinasie het hulle dalk 'n dieetkundige veelsydigheid gegee. Dit het ''H. erectus'' moontlik toegelaat om 'n verskeidenheid omgewings te bewoon en na buite Afrika te migreer.<ref name=Ungar2006/> ===Tegnologie=== ====Gereedskapvervaardiging==== {{Multiple image|image1=Canto tallado 2-Guelmim-Es Semara.jpg|caption1=Oldowan-kapmesse is eers 1 miljoen jaar gelede heeltemal vervang.|image2=Bifaz cordiforme.jpg|caption2='n Handbyl uit die Acheuleentydperk.|direction=vertical}} ''H. erectus'' kry die krediet daarvoor dat hy die [[Acheuleen]]-steengereedskapbedryf ontdek het, wat die Oldowanbedryf voorafgegaan het,<ref>{{cite book | vauthors = Beck RB, Black L, Krieger LS, Naylor PC, Shabaka DI |title=World History: Patterns of Interaction |url=https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck |url-access=registration |publisher=McDougal Littell |year=1999 |location=Evanston, IL |isbn=978-0-395-87274-1 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Richards MP | title = A brief review of the archaeological evidence for Palaeolithic and Neolithic subsistence | journal = European Journal of Clinical Nutrition | volume = 56 | issue = 12 | pages = 1270–1278 | date = December 2002 | pmid = 12494313 | doi = 10.1038/sj.ejcn.1601646 | doi-access = free }}</ref> en was die eerste beskawing wat skerp, tweesydige handbyle gemaak het.<ref>{{cite journal | vauthors = de la Torre I | title = The origins of the Acheulean: past and present perspectives on a major transition in human evolution | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 371 | issue = 1698 | pages = 20150245 | date = July 2016 | pmid = 27298475 | pmc = 4920301 | doi = 10.1098/rstb.2015.0245 }}</ref><ref name=Lepre2011/> Hulle was waarskynlik veeldoelige instrumente wat vir verskeie soorte aktiwiteit gebruik is, soos om vleis, hout of eetbare plante te sny.<ref name=Nowell2009>{{cite journal|vauthors=Nowell A, Chang ML|year=2009|title=The Case Against Sexual Selection as an Explanation of Handaxe Morphology|journal=PaleoAnthropology|pages=77–88|url=http://paleoanthro.reedd.webfactional.com/static/journal/content/PA20090077.pdf|access-date=16 Mei 2023|archive-date= 2 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802001846/http://paleoanthro.reedd.webfactional.com/static/journal/content/PA20090077.pdf|url-status=dead}}</ref> Die vroegste rekord van Acheuleentegnologie kom van Wes-Turkana, Kenia, van 1,76&nbsp;miljoen jaar gelede. Die Acheuleen was die tweede vroegste tydvak van die [[Paleolitikum]].<ref>"Acheuleen" in die [[WAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 15 Mei 2023.</ref> Oldowangereedskap is ook op die terrein ontdek, en die twee tegnologieë het blykbaar vir 'n ruk saam voorgekom. Die vroegste rekords van die Acheuleentegnologie buite Afrika dateer van nie vroeër as 'n miljoen jaar gelede nie, en dit dui daarop dat dit eers wydverspreid geword het ná 'n sekondêre verspreiding van ''H. erectus'' uit Afrika.<ref name=Lepre2011>{{cite journal | vauthors = Lepre CJ, Roche H, Kent DV, Harmand S, Quinn RL, Brugal JP, Texier PJ, Lenoble A, Feibel CS | display-authors = 6 | title = An earlier origin for the Acheulian | journal = Nature | volume = 477 | issue = 7362 | pages = 82–85 | date = August 2011 | pmid = 21886161 | doi = 10.1038/nature10372 | s2cid = 4419567 | bibcode = 2011Natur.477...82L }}</ref> Op Java het ''H. erectus'' gereedskap van skulpe gemaak by Sangiran<ref>{{cite journal| vauthors = Choi K, Driwantoro D |year=2007|title=Shell tool use by early members of ''Homo erectus'' in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|issue=1|pages=48–58|doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|bibcode=2007JArSc..34...48C }}</ref> en Trinil.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Joordens JC, d'Errico F, Wesselingh FP, Munro S, de Vos J, Wallinga J, Ankjærgaard C, Reimann T, Wijbrans JR, Kuiper KF, Mücher HJ, Coqueugniot H, Prié V, Joosten I, van Os B, Schulp AS, Panuel M, van der Haas V, Lustenhouwer W, Reijmer JJ, Roebroeks W | display-authors = 6 | title = Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving | journal = Nature | volume = 518 | issue = 7538 | pages = 228–231 | date = February 2015 | pmid = 25470048 | doi = 10.1038/nature13962 | s2cid = 4461751 | bibcode = 2015Natur.518..228J }}</ref> Ronde klippe met 'n deursnee van 6 tot 12&nbsp;cm word dikwels aangetref op terreine in Afrika en China uit die vroeë Paleolitikum.<ref>{{cite book|url=https://books.google.co.za/books?id=ODtqDQAAQBAJ&pg=PA6&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false| vauthors = Turner J |year=1996|title=History and Science of Knots|publisher=World Scientific|pages=6–8|isbn=9789810224691}}</ref> Op terreine in Oos-Afrika, soos in Kenia, is moontlike bewyse gevind dat vroeë mense vuur gebruik het. Die herverhitting van sekere stukke klei van 1,42&nbsp;miljoen jaar oud<ref name="James">{{cite journal|last=James|first=Steven R.|date=February 1989|title=Hominid Use of Fire in the Lower and Middle Pleistocene: A Review of the Evidence|journal=Current Anthropology|url=http://faculty.ksu.edu.sa/archaeology/Publications/Hearths/Hominid%20Use%20of%20Fire%20in%20the%20Lower%20and%20Middle%20Pleistocene.pdf|volume=30|issue=1|pages=1–26|publisher=University of Chicago Press|doi=10.1086/203705|accessdate=2012-04-04|archive-date=2015-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20151212084645/http://faculty.ksu.edu.sa/archaeology/Publications/Hearths/Hominid%20Use%20of%20Fire%20in%20the%20Lower%20and%20Middle%20Pleistocene.pdf|url-status=dead}}</ref> het gewys die klei moes tot 400&nbsp;ºC verhit gewees het om te verhard. Geen bewyse is egter nog gevind dat hy sy kos gaargemaak het nie. ====Konstruksie==== [[Beeld:Terra-Amata-Hut.gif|thumb|200px|'n Rekonstruksie van 'n Terra Amata-skuiling.<ref>{{cite web|url=https://www.musee-terra-amata.org/musee/le-site-acheuleen-de-terra-amata/ |title=Le site acheuléen de Terra Amata |language=fr |trans-title=The Acheulean site of Terra Amata |author=Musée de Préhistoire Terra Amata |website=Musée de Préhistoire Terra Amata |access-date=10 June 2022}}</ref>]] In 1962 is 'n sirkel van 366 × 427 × 30&nbsp;cm in Olduvai Gorge ontdek wat van vulkaanrots gemaak is. Elke 61 tot 76&nbsp;cm is rotse 15 tot 23&nbsp;cm hoog opmekaargestapel. Die Britse paleoantropoloog Mary Leakey het voorgestel die rotshope is gebruik om pale te ondersteun wat in die grond gedruk is, moontlik om 'n windskuiling of rowwe hut te bou. Sommige moderne [[Nomade|nomadiese stamme]] bou soortgelyke lae rotsmure as tydelike beskuttings; hulle buig reguit takke as pale en gebruik gras of diervel as bedekking.<ref>{{cite book|url=https://books.google.co.za/books?id=S3GakE5OT-kC&pg=PA184&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false |vauthors=Leakey MD |year=1971 |title=Olduvai Gorge: Volume 3, Excavations in Beds I and II, 1960-1963 |publisher=Cambridge University Press |page=24 |isbn=9780521077231}}</ref> Dit dateer van 1,75&nbsp;miljoen jaar gelede en is die oudste beweerde voorbeeld van [[argitektuur]].<ref>{{cite book|vauthors=Ingold T |year=2000 |title=The Perception of the Environment: Essays on Livelihood, Dwelling and Skill |chapter=Building, dwelling, living: how animals and people make themselves at home in the world |publisher=Psychology Press |page=184 |url=https://books.google.co.za/books?id=S3GakE5OT-kC&pg=PA184&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |isbn=9780415228329}}</ref> In Europa is glo bewyse van geboude skuilings wat tot 424&nbsp;000 jaar gelede terugstrek, ontdek in Bilzingsleben, Duitsland; Terra Amata, Frankryk; en Fermanville en Saint-Germain-des-Vaux in [[Normandië]]. Die oudste bewys van 'n skuiling (en kampvuur) in Europa kom uit Přezletice, [[Tsjeggië]]; dit dateer uit 700&nbsp;000 jaar gelede. Dié skuiling se basis is sowat 3 x 4&nbsp;m aan die buitekant en 3 x 2&nbsp;m aan die binnekant, en was moontlik 'n ferm hut wat as winterbasis gebruik is.<ref>{{cite journal|vauthors=Sklenář K |year=1987|title=The Lower Paleolithic Dwelling Structure at Přezletice and its Significance |journal=Anthropologie |volume=25 |issue=2 |pages=101–103 |jstor=26294864}}</ref> Die vroegste bewyse van grotbewoning is ontdek in die [[Wonderwerkgrot]], [[Suid-Afrika]]. Dit dateer van sowat 1,6&nbsp;miljoen jaar gelede. Die gebruik van grotte wêreldwyd is egter sporadies tot omtrent 600&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/303107882 |vauthors=Ullman M, Hovers E, Goren-Inbar N, Frumkin A |year=2013 |title=Levantine cave dwellers: geographic and environmental aspects of early humans use of caves, case study from Wadi Amud, northern Israel |journal=International Congress of Speleology |volume=1}}</ref> ====Klere==== [[Beeld:Homo-erectus Turkana-Boy (Ausschnitt) Fundort Nariokotome, Kenia, Rekonstruktion im Neanderthal Museum.jpg|thumb|240px|links|'n Rekonstruksie van die Turkana-seun met ligte klere deur Adrie en Alfons Kennis in die Neanderdallermuseum in Duitsland.]] Dit is onduidelik of klere al ontwerp was. Die vroegste raming daarvoor is sowat 3&nbsp;miljoen jaar gelede as gevolg van 'n gebrek aan isolerende liggaamshare.<ref name=Gilligan2010/> Dit is bekend dat [[Luis|haar- en liggaamsluise]] by moderne mense sowat 170&nbsp;000 jaar gelede van mekaar begin verskil het (liggaamsluise kom net voor op mense wat klere dra). Dit was lank voordat die moderne mens uit Afrika getrek het en dit beteken klere is gedra lank voordat hulle in kouer klimaatstreke gaan woon het. Een van die eerste gebruike vir diervelle is vermoedelik as klere, en die eerste velverwerking het sowat 780&nbsp;000 jaar gelede voorgekom, hoewel dit nie noodwendig op klere dui nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Toups MA, Kitchen A, Light JE, Reed DL | title = Origin of clothing lice indicates early clothing use by anatomically modern humans in Africa | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 28 | issue = 1 | pages = 29–32 | date = January 2011 | pmid = 20823373 | pmc = 3002236 | doi = 10.1093/molbev/msq234 }}</ref> ====Seevaart==== Acheuleen-artifakte van die Pleistoseen wat op afgeleë eilande ontdek is en wat nooit op land aangetref is nie, wys dalk dat ''H. erectus'' die see so vroeg as 'n miljoen jaar gelede in [[Indonesië]] bevaar het. Hulle het op die eilande [[Flores]], [[Timor]] en [[Roti]] aangekom, wat beteken hulle moes die [[Lombokstraat]] oorgesteek het, minstens voor 800&nbsp;000 jaar gelede. Dit is moontlik dat hulle ook die eerste Europese matrose was en dat hulle die [[Straat van Gibraltar]] tussen [[Noord-Afrika]] en [[Spanje]] oorgesteek het. 'n Genetiese ontleding in 2021 van dié eilande se bevolkings van ''H. erectus'' kon nie tekens vind van verbastering met moderne mense nie.<ref>{{Cite web|date=23 March 2021|title=New evidence in search for the mysterious Denisovans|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2021/03/210323084732.htm|access-date=30 March 2021|website=ScienceDaily|language=en}}</ref> Seevaartvermoëns sal bewys ''H. erectus'' kon vooruit beplan, dalk soms maande voor 'n seereis.<ref name=Bednarik1999>{{cite journal| vauthors = Bednarik RG |year=1999 |title= Pleistocene seafaring in the Mediterranean|journal=Anthropologie|volume=37|issue=3|pages=275–282|jstor=26294895}}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Bednarik RG |year=1998|title=An experiment in Pleistocene seafaring|journal=The International Journal of Nautical Archaeology|volume=27|issue=2|pages=139–149|doi=10.1111/j.1095-9270.1998.tb00797.x|url=http://www.ifrao.com/wp-content/uploads/2015/03/98Nautuical.pdf}}</ref> Net so dateer ''[[Homo luzonensis]]'' van tussen 771&nbsp;000 en 631&nbsp;000 jaar gelede. Omdat [[Luzon]] in die [[Kwartêr]] altyd 'n eiland was, sou ''H. luzonensis'' se voorouers 'n groot seekruising moes onderneem het om daar te kom.<ref name="Détroit2019">{{cite journal | vauthors = Détroit F, Mijares AS, Corny J, Daver G, Zanolli C, Dizon E, Robles E, Grün R, Piper PJ | display-authors = 6 | title = A new species of Homo from the Late Pleistocene of the Philippines | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 181–186 | date = April 2019 | pmid = 30971845 | doi = 10.1038/s41586-019-1067-9 | s2cid = 106411053 | bibcode = 2019Natur.568..181D | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02296712/file/Detroit_%26_al_2019_Nature_postprint.pdf }}</ref> ====Gesondheidsorg==== [[Beeld:Dmanisi fossils D 3444 + D 3900 (Replika).jpg|thumb|160px|Die skedel van 'n ''H. e. georgicus'' sonder tande.]] Moontlik die eerste tekens van 'n siek groepslid is 'n 1,77&nbsp;miljoen jaar oue spesimen van ''H. e. georgicus'' wat al sy tande behalwe een verloor het weens ouderdom of 'n tandvleissiekte. Dit is die eerste voorbeeld van iemand wie se kouvermoë kwaai aangetas is, maar hy het jare daarna nog oorleef. Dit is egter moontlik dat Australopithecus siek groepslede kon versorg het.<ref>{{cite journal| vauthors = Spikins P, Needham A, Wright B, Dytham C, Gatta M, Hitchens G |year=2019 |title= Living to fight another day: The ecological and evolutionary significance of Neanderthal healthcare|journal=Quaternary Science Reviews|volume=217|pages=98–118|doi=10.1016/j.quascirev.2018.08.011|bibcode=2019QSRv..217...98S|doi-access=free}}</ref> Omdat dié ''H. e. georgicus'' nie kon kou nie, het hy waarskynlik sagte plant- of dierkos geëet, dalk met die hulp van ander groepslede. Groepe wat by hoë breedtegrade gewoon het, was vermoedelik hoofsaaklik vleisetend. Hulle sou dus onder meer sagte weefsel soos beenmurg of breine geëet het, wat individue sonder tande sou help oorleef het.<ref>{{cite journal | vauthors = Lordkipanidze D, Vekua A, Ferring R, Rightmire GP, Agusti J, Kiladze G, Mouskhelishvili A, Nioradze M, Ponce de León MS, Tappen M, Zollikofer CP | display-authors = 6 | title = Anthropology: the earliest toothless hominin skull | journal = Nature | volume = 434 | issue = 7034 | pages = 717–718 | date = April 2005 | pmid = 15815618 | doi = 10.1038/434717b | bibcode = 2005Natur.434..717L | s2cid = 52800194 }}</ref> Die 1,5 miljoen jaar oue [[Turkana-seun]] is gediagnoseer met 'n rugwerwelbesering en omdat hy steeds gegroei het, het dit 'n abnormale kurwe in die rug veroorsaak. Dit sou laerugpyn veroorsaak het en loop, buig en ander daaglikse bedrywighede belemmer het. Dit lyk of hy tot in sy laat [[adolessensie]] oorleef het, en dit dui op gevorderde groepsorg.<ref>{{cite journal | vauthors = Haeusler M, Schiess R, Boeni T | title = Evidence for juvenile disc herniation in a homo erectus boy skeleton | journal = Spine | volume = 38 | issue = 3 | pages = E123–E128 | date = February 2013 | pmid = 23154836 | doi = 10.1097/BRS.0b013e31827cd245 | s2cid = 11534863 | url = https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/76396/1/Haeusler_et_al_Evidence_for_juvenile_disc_herniation.pdf }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Kuns en rituele=== {{Multiple image|width=300|direction=vertical|image1=Homo Erectus shell with geometric incisions circa 500,000 BP, Naturalis Biodiversity Center, Netherlands (with detail).jpg|caption1='n Gegraveerde skulp van Trinil, [[Java]].|image2=Museo de la Evolucion Humana Burgos - Tan Tan and Berekhat Ram Pebbles.jpg|caption2=Replikas van die Venus van Tan-Tan (links) en "Venus of Berekhat Ram".}} 'n Gegraveerde skulp met geometriese merke kan dalk 'n bewys wees van die vroegte kuns. Dit dateer van 546&nbsp;000 tot 436&nbsp;000 jaar gelede. Die vermoë om kuns te vervaardig kan 'n aanduiding wees van 'n simboliese denkvermoë, wat verbind word met moderne [[kognisie]] en gedrag.<ref name=":1"/><ref>{{cite journal | vauthors = Henshilwood CS, d'Errico F, Watts I | title = Engraved ochres from the Middle Stone Age levels at Blombos Cave, South Africa | journal = Journal of Human Evolution | volume = 57 | issue = 1 | pages = 27–47 | date = July 2009 | pmid = 19487016 | doi = 10.1016/j.jhevol.2009.01.005 }}</ref> In 1976 het die Amerikaanse argeoloog Alexander Marshack gesê gegraveerde lyne op 'n osribbebeen van Pech de l'Azé, Frankryk, wat met die Acheuleen verbind word, is soortgelyk aan eenvoudige ontwerpe wat in Paleolitiese grotontwerpe van moderne mense voorkom.<ref name=Dickson1992>{{cite book| vauthors = Dickson DB |year=1992|title=The Dawn of Belief: Religion in the Upper Paleolithic of Southwestern Europe|publisher=University of Arizona Press|pages=40–46|url=https://books.google.co.za/books?id=DNr5YIygjMMC&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|isbn=978-0-8165-1336-9}}</ref> Drie krale van die eierdoppe van [[volstruis]]e wat met die Achueleen verbind word, is ontdek in Noordwes-Afrika. Dit was die oudste krale wat nog ontdek is. Krale uit die Acheuleen is ook in Frankryk en Israel ontdek.<ref name=Bednarik1999/> Die "Venus van Tan-Tan" van [[Marokko]] en "Venus van Berekhat Ram" van die [[Golanhoogland]] uit die Middel-Pleistoseen is vermoedelik deur ''H. erectus'' geskep om 'n menslike vorm te verteenwoordig. Hulle is hoofsaaklik deur natuurlike verwering gevorm, maar effens verander om klem op sekere groewe te lê om soos haarlyne, ledemate en oë te lyk.<ref name=Morriss2009/><ref>{{cite journal| vauthors = d'Errico F, Nowell A |year=2000|title=A New Look at the Berekhat Ram Figurine: Implications for the Origins of Symbolism|journal=Cambridge Archaeological Journal|volume=10|issue=1|pages=123–167|doi=10.1017/S0959774300000056|s2cid=163138037}}</ref> Eersgenoemde "Venus" het tekens van pigment aan die voorkant, wat moontlik 'n aanduiding van kleuring is.<ref name=Morriss2009>{{cite journal | vauthors = Morriss-Kay GM | title = The evolution of human artistic creativity | journal = Journal of Anatomy | volume = 216 | issue = 2 | pages = 158–176 | date = February 2010 | pmid = 19900185 | pmc = 2815939 | doi = 10.1111/j.1469-7580.2009.01160.x }}</ref> ''H. erectus'' was ook die eerste mens wat rooi pigment, [[oker]], doelbewus versamel het, van so vroeg as die Middel-Pleistoseen. Okerklonte by Olduvaikloof in [[Tanzanië]], wat met die 1,4&nbsp;miljoen jaar oue Olduvai-hominied&nbsp;9 verbind word, en Ambrona, Spanje – onderskeidelik van 424&nbsp;000 tot 374&nbsp;000 jaar gelede – is vermoedelik met 'n hamersteen geslaan en doelbewus gevorm.<ref name=Watts2014/><ref name=Dickson1992/> By Terra Amata, Frankryk, wat van sowat 400&nbsp;000 jaar gelede dateer, is geel en bruin oker ontdek en dit word verbind met paalstrukture. Oker is waarskynlik verhit om dié kleure te verkry.<ref name=Watts2014>{{cite book| vauthors = Watts I |year=2014|chapter=The red thread: pigment use and the evolution of collective ritual|title=The Social Origins of Language|publisher=Oxford University Press|pages=222–223|url=https://books.google.co.za/books?id=0HtYCwAAQBAJ&pg=PA222&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|isbn=978-0-19-966533-4}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = de Lumley H, Boone Y |year=1976|chapter=Les structures d'habitat au Paléolithique moyen|trans-chapter=Housing structures from the lower Paleolithic|title=La Préhistoire française: Les civilisations paléolithiques et mésolithiques de la France|trans-title=French prehistory: the Paleolithic and Mesolithic civilizations of France| veditors = de Lumley H, Guilaine J |publisher=Éditions du Centre national de la recherche scientifique|isbn=978-2-222-01968-8}}</ref> Omdat dit onduidelik is of ''H. erectus'' oker kon gebruik het vir enige praktiese aanwending, kan die versameling van die oker daarop dui dat ''H. erectus'' die vroegste mense was wat 'n sin vir [[estetika]] gehad het en dat hulle verder as net aan oorlewing gedink het. Dit is egter onduidelik of dié paar voorbeelde nie net afgesonderde gebruike van oker was nie, want oker kom meer dikwels voor op terreine van die Middel- en Laat Pleistoseen wat verbind word met die Neanderdallers en ''H. sapiens''.<ref name=Wreschner1980>{{cite journal|url=http://sites.utexas.edu/butzer/files/2017/03/Wreschner_Butzer-1980-RedOchre.pdf|vauthors=Wreschner EE, Bolton R, Butzer KW, Delporte H, Häusler A, Heinrich A, Jacobson-Widding A, Malinowski T, Masset C, Miller SF, Ronen A|display-authors=6|year=1980|title=Red Ochre and Human Evolution: A Case for Discussion|journal=Current Anthropology|volume=21|issue=5|pages=632–633<!--only citing these pages-->|doi=10.1086/202541|jstor=2741829|s2cid=88099778|access-date=16 Mei 2023|archive-date= 5 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605021512/https://sites.utexas.edu/butzer/files/2017/03/Wreschner_Butzer-1980-RedOchre.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=Dickson1992/> ===Taal=== In 1984 het die werwelkolom van die 1,6&nbsp;miljoen jaar oue adolessent die Turkana-seun aangedui hy het nie die nodige asemhalingsorgane gehad om te kon praat nie. In 2001 het die Amerikaanse antropoloë Bruce Latimer en James Ohman tot die gevolgtrekking gekom die seun het aan werwelkolomafwykings of {{nowrap|-beserings}} gely.<ref>{{cite journal| vauthors = Latimer B, Ohman J |year=2001|title=Axial dysplasia in ''Homo erectus''|journal=Journal of Human Evolution|volume=40}}</ref> In 2006 het die Amerikaanse antropoloog Marc Meyer en sy kollegas 'n ''H. e. georgicus''-spesimen van 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede beskryf wat 'n [[ruggraat]] gehad het wat binne die omvang van variëteit van menslike ruggrate geval het. Hulle het tot die gevolgtrekking gekom dat die Turkana-seun se ruggraat 'n afwyking is en nie die spesie verteenwoordig nie. Hulle het verder geglo ''H. e. georgicus'' was die voorouer van alle ''H. erectus'' wat nie uit Afrika was nie, en dat die asemhalingspiere van alle ''H. erectus'' (of minstens dié wat nie ''H. ergaster'' was nie) nie die spraakvermoë sou aangetas het nie.<ref>{{cite conference | vauthors = Meyer M, Lordkipanidze D, Vekua A | title = Language and empathy in Homo erectus: Behaviors suggested by a modern spinal cord from Dmanisi, but not Nariokotome. | conference = Annual meeting of the Paleoanthroplogy Society | location = San Juan, Puerto Rico | date = 2006 | url = https://www.researchgate.net/publication/263198625 }}</ref> Neurologies het alle ''Homo''-spesies breine wat eenders gevorm is, en daarom was die streke van die brein wat sinformulering en spraak in ''Homo erectus'' beheer het, vergelykbaar met dié van moderne mense. Dit is egter nie noodwendig 'n aanduiding van spraak nie, want dieselfde streke in 'n [[sjimpansee]] se brein gee hom nie die vermoë om te kan praat nie.<ref>{{cite book| vauthors = Luef EM |year=2018|chapter=Tracing the human brain's classical language areas in extant and extinct hominids|title=The talking species: Perspectives on the evolutionary, neuronal and cultural foundations of language|publisher=Uni-Press Graz|url=https://www.researchgate.net/publication/327285824|isbn=978-3-902666-52-9}}</ref> 'n Been wat die tong beheer uit 'n ''H. erectus''-fossiel van 400&nbsp;000 jaar gelede van Castel di Guido, [[Italië]], dui daarop dat ''H. erectus'' nie 'n menslike stemorgaan en dus nie die voorvereistes vir menslike spraak gehad het nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Capasso L, Michetti E, D'Anastasio R | title = A Homo erectus hyoid bone: possible implications for the origin of the human capability for speech | journal = Collegium Antropologicum | volume = 32 | issue = 4 | pages = 1007–1011 | date = December 2008 | pmid = 19149203 }}</ref> ==Uitsterwing== Die laaste bekende voorkoms van ''Homo erectus'' is volgens 'n studie wat in 2019 gepubliseer is, sowat 117&nbsp;000 tot 108&nbsp;000 jaar gelede in Ngandong, Java.<ref name=Rizal/> In 2020 het navorsers berig ''Homo erectus'' en ''Homo heidelbergensis'' het net voor hulle uitsterwing meer as die helfte van hulle klimaatsnis (klimaat waaraan hulle gewoond was) verloor sonder enige fisieke aanpassing, en dat klimaatsverandering 'n aansienlike rol gespeel het in die uitsterwing van vorige ''Homo''-spesies.<ref>{{cite news | vauthors = Padmanaban D |title=Climate Change May Have Been a Major Driver of Ancient Hominin Extinctions |url=https://www.sapiens.org/archaeology/hominin-extinctions/ |website=SAPIENS |access-date=9 November 2020 |date=6 November 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Climate change likely drove early human species to extinction, modeling study suggests |url=https://phys.org/news/2020-10-climate-drove-early-human-species.html |access-date=9 November 2020 |work=phys.org |language=en}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Raia P, Mondanaro A, Melchionna M, Di Febbraro M, Diniz-Filho JA, Rangel TF, Holden PB, Carotenuto F, Edwards NR, Lima-Ribeiro MS, Profico A, Maiorano L, Castiglione S, Serio C, Rook L | display-authors = 6 |title=Past Extinctions of Homo Species Coincided with Increased Vulnerability to Climatic Change |journal=One Earth |date=23 October 2020 |volume=3 |issue=4 |pages=480–490 |doi=10.1016/j.oneear.2020.09.007 | bibcode = 2020OEart...3..480R |hdl=2158/1211341 |language=en |issn=2590-3330|doi-access=free }}</ref> ==Filogenie== 'n Kladogram van ''Homo erectus'' lyk soos volg<ref>{{Cite journal |last1=Ni |first1=Xijun |last2=Ji |first2=Qiang |last3=Wu |first3=Wensheng |last4=Shao |first4=Qingfeng |last5=Ji |first5=Yannan |last6=Zhang |first6=Chi |last7=Liang |first7=Lei |last8=Ge |first8=Junyi |last9=Guo |first9=Zhen |last10=Li |first10=Jinhua |last11=Li |first11=Qiang |date=2021-08-28 |title=Massive cranium from Harbin in northeastern China establishes a new Middle Pleistocene human lineage |journal=The Innovation |language=English |volume=2 |issue=3 |doi=10.1016/j.xinn.2021.100130 |issn=2666-6758 |pmc=8454562 |last13=Stringer |first13=Chris |last12=Grün |first12=Rainer|page=100130 |bibcode=2021Innov...200130N }}</ref> (met 'n aanduiding van hoeveel miljoen jaar gelede die klades gesplits het): {{klade|{{klade |1=''[[Homo habilis]]'' (†1,7) |label2='''''{{nowrap|Homo erectus'' s.l. (2,3)}}''' |2={{klade |label1=(2,1) |1={{klade |1=''[[Homo gautengensis|H. gautengensis]]'' (†1,9) |2=Dmanisi (†1,8) }} |label2='''(2,0)''' |2={{klade |1=[[Turkana-seun|Turkana]] (†1,7) |label2='''(1,8)''' |2={{klade |1=Olduvai-hominiede (†1,5) |label2='''{{nowrap|Asiatiese ''H. e.'' (1,6)}}''' |2={{klade |1=Sangiran (†1,4) |label2='''(1,4)''' |2={{klade |label1=(1,1) |1={{klade |label1=(0,8) |1={{klade |1=Nanjingmens (†0,6) |2=[[Pekingmens]] (†0,5) }} |label2=(0,9) |2={{klade |1=He (†0,5) |label2=(0,6) |2={{klade |1=Sambungmacan (†0,2) |2=Ngandong (†0,1) }} }} }} |2='''''[[Homo heidelbergensis|Homo rhodesiensis/heidelbergensis]]''''' (insl. ''[[Homo sapiens]]'')) }} }} }} }} }} }}|label1='''{{nowrap|[[Homo]] (2,85)}}'''|style=font-size:75%;line-height:75%}} ''Homo erectus'' was oorspronklik van Afrika. Die oorgeblewe ''Homo heidelbergensis'' (wat kladisties ''Homo sapiens'' en oorspronklik van Afrika was), het binne die Asiatiese ''Homo erectus'' verskyn. Dit lyk of kontemporêre groepe verbaster het, en enige filogenie soos dié gee net 'n rowwe indruk van die evolusie van ''Homo'': Uitgestorwe lyne kon gedeeltelik in ander groepe voortbestaan het. Nie ingesluit nie, is ander kontemporêre groepe soos ''[[Homo floresiensis]], [[Homo naledi]]'', ''[[Homo luzonensis]]'', ''[[Homo rudolfensis]]'', ''[[Australopithecus sediba]], [[Australopithecus africanus]] en [[Paranthropus]].'' ==Galery== <gallery heights="140" class="center"> Lêer:Homo erectus tautavelensis.jpg|’n Kopbeen van ''Homo erectus tautavelensis''. Lêer:Tautavel UK 2.JPG|Replika van die onderste kakebeen van ''Homo erectus tautavelensis''. Lêer:Calvaria Sangiran II (A).jpg|Die Calvaria-kopbeen. Lêer:Daka Homo erectus.jpg|’n Rekonstruksie gebaseer op die Daka-kopbeen, Ethiopië. Lêer:Pithecanthropus-erectus.jpg|''Pithecanthropus erectus''-bene (nou ''H. erectus''), in 1891 in Java ontdek. </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Nog leesstof== * {{cite magazine|title=Homo Erectus Unearthed| vauthors = Leakey R, Walker A |magazine=National Geographic|pages=624–629|volume=168|issue=5|date=November 1985|issn=0027-9358|oclc=643483454}} * {{cite book| vauthors = Sigmon BA, Cybulski JS |year=1981|title=Homo erectus: Papers in Honor of Davidson Black|publisher=University of Toronto Press|jstor=10.3138/j.ctvcj2jdw.11|ref={{harvid|Sigmon|1981}}}} * {{cite book| vauthors = Theunissen B, Theunissen LT |year=2012|title=Eugène Dubois and the Ape-Man from Java|publisher=Springer Netherlands|isbn=9789400922099|ref={{harvid|Theunissen|2012}}}} ==Eksterne skakels== * [http://www.archaeologyinfo.com/homoerectus.htm ''Archaeology Info''] * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-erectus Homo erectus] – The Smithsonian Institution {{Commons-kategorie inlyn|Homo erectus}} {{Wikispecies-inlyn|Homo erectus}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Homo erectus|Engelse Wikipedia]] {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Evolusie]] [[Kategorie:Fossiele]] [[Kategorie:Uitgestorwe primate]] s7rvvo7z84v9xww9583ytjq8plwth2p 0 85487 2908216 2585278 2026-05-30T21:21:56Z Jcb 223 2908216 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Homo habilis''}} {{Taksoboks | name = ''Homo habilis'' | fossil_range = {{Fossiel tydperk-65|2.3|1.4}}<small>[[Plioseen]]-[[Pleistoseen]]</small> | image = KNM-ER 1470 & 1813.png | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | familia = [[Hominidae]] |genus=''[[Homo]]'' | species = '''''H. habilis''''' | binomial = †''Homo habilis'' | binomial_authority = (Louis Leakey et al., 1964) }} '''''Homo habilis''''' (ook ''Australopithecus habilis'') is ’n [[spesie]] van die [[tribus]] [[Hominini]], wat sowat 2,33 tot 1,44&nbsp;miljoen jaar gelede geleef het tydens die [[Pleistoseen]]-[[periode (geologie)|periode]].<ref>[http://www.nytimes.com/2007/08/09/science/08cnd-fossil.html?ref=science New York Times], 9 Augustus 2007</ref> Hoewel daar omstredenheid is omdat die spesie in die [[genus]] ''[[Homo]]'' geplaas is eerder as in ''[[Australopithecus]]'',<ref name=WoodRichmond>{{cite journal | author= Wood and Richmond | year = 2000 | title = Human evolution: taxonomy and paleobiology | journal = Journal of Anatomy | volume = 197 | pages = 19–60 | pmid = 10999270 | last2= Richmond | first2= BG | pmc= 1468107 | doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x | issue= Pt 1}} </ref><ref name="australianmuseum">Australian Museum: http://australianmuseum.net.au/Homo-habilis.</ref> word die breingrootte op 550&nbsp;cm³ tot 687&nbsp;cm³ geraam, eerder as op 363&nbsp;cm³ tot 600&nbsp;cm³ soos voorheen vermoed<ref name="australianmuseum" /><ref>Brown, Graham; Fairfax, Stephanie; Sarao, Nidhi. Tree of Life Web Project: Human Evolution. Link: http://tolweb.org/treehouses/?treehouse_id=3710 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606091921/http://tolweb.org/treehouses/?treehouse_id=3710 |date= 6 Junie 2020 }}.</ref> – dus word dit meestal as ’n ''Homo''-spesie beskou. Van alle spesies in die genus ''Homo'' lyk ''H. habilis'' die minste soos moderne [[mens]]e (behalwe die ewe omstrede ''[[Homo rudolfensis]]''), en sy klassifikasie as ''Homo'' is sedert die 1960's die onderwerp van debat. ''H. habilis'' was kort en het relatief lang arms gehad in vergelyking met die mens; tog het die gesig minder vooruit gestrek as dié van ''Australopithecus'', waarvan dit vermoedelik afstam. Die breinkapasiteit is effens minder as die helfte van ''[[Homo sapiens]]''. Ondanks die [[aap]]agtige vorm van die liggaam word ''H. habilis''-oorblyfsels dikwels aangetref saam met primitiewe steengereedskap, soos in [[Tanzanië]] en [[Kenia]]. Daar word dikwels gemeen ''Homo habilis'' is ’n voorouer van die meer gesofistikeerde ''[[Homo ergaster]]'', waaruit die meer mensagtige ''[[Homo erectus]]'' weer ontstaan het. ’n Debat duur voort of al hierdie [[fossiel]]e tot die spesie ''H. habilis'' behoort.<ref>Tattersall, I. & Schwartz, J.H., ''Extinct Humans'', Westview Press, New York, 2001, p. 111.</ref> Vondste in 2007 bevestig vermoedelik die mening dat ''H. habilis'' en ''H. erectus'' saam bestaan het en verskillende lyne van ’n gesamentlike voorouer verteenwoordig, eerder as dat ''H. erectus'' afstam van ''H. habilis''.<ref name="impl">{{cite journal|title=Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|author=F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey|journal=Nature|issue= 7154|pages= 688–691|date=2007-08-09|doi=10.1038/nature05986|volume=448|pmid=17687323}}</ref> Dit kan ook wees dat ’n geïsoleerde subgroep van ''H. habilis'' die voorouer van ''H. erectus'' kon geword het terwyl ander subgroepe onveranderd gebly het tot met hul uitsterwing.<ref name="impl" /> == Vondste == ;KNM ER 1813 ’n Relatief volledige kopbeen (1,9 miljoen jaar oud), in 1973 in Kenia ontdek. ;OH 7 ’n Onderkaak (1,75 miljoen jaar oud), in 1960 in Tanzanië ontdek. ;OH 24 ’n Kopbeen, ook bekend as "Twiggy" (1,8 miljoen jaar oud), in 1968 in Tanzanië ontdek. ;KNM ER 1805 Drie stukke van ’n kopbeen (1,74 miljoen jaar oud), in Kenia ontdek. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == *[http://www.archaeologyinfo.com/homohabilis.htm "Archaeology Info"] *[http://www.mnsu.edu/agdkgdfj;/habilis.html "MNSU"]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/human/human_evolution/food_for_thought1.shtml "BBC:Food for thought"] *{{Commons-kategorie inlyn}} *{{Wikispecies-inlyn|Homo habilis}} {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Fossiele]] [[Kategorie:Prehistoriese mense]] [[Kategorie:Uitgestorwe primate]] [[Kategorie:Paleolitikum]] tnz1w4rcyid5rjra6h4wm5613r0kw2n 0 88670 2908223 2729153 2026-05-30T22:06:08Z Jcb 223 2908223 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = I.D. du Plessis | bynaam = | beeld = ID du Plessis.jpg | beeldbeskrywing = I.D. du Plessis | onderskrif = | geboortenaam = Izak David du Plessis | geboortedatum = [[25 Junie]] [[1900]] | geboorteplek = [[Philipstown]] | sterfdatum = {{SDEO|1900|6|25|1981|12|11}} | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Akademikus, skrywer | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Hertzogprys]]<br />[[Scheepersprys vir Jeugliteratuur]] | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | Letterkunde = [[Dertigers]] | handtekening = }} '''Izak David du Plessis''' ([[Philipstown]], [[25 Junie]] [[1900]] – [[Kaapstad]], [[11 Desember]] [[1981]]) was 'n [[Afrikaanse skrywers|Afrikaanse skrywer]] en [[Afrikaanse digters|digter]] wat onder die naam '''I.D. du Plessis''' gepubliseer het. Hy was een van die sogenaamde [[Dertigers]].<ref>http://www.dbnl.org/tekst/_jaa003198201_01/_jaa003198201_01_0011.php</ref><ref>Lindenberg, E., et al. ''Inleiding tot die Afrikaanse Letterkunde.'' Pretoria en Kaapstad: Vyfde uitgawe, 1980.</ref> Du Plessis is een van die veelsydigste en vrugbaarste skrywers wat die Afrikaanse letterkunde nog gehad het.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Du_Plessis,_Izak_David{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Naas jeugverhale, navertellings van ou legendes en volksverhale, spookstories, kortverhale, essays, werke oor die Maleiers en 'n outobiografie is hy die skrywer van een en twintig bundels poësie – bloemlesings en versamelings uitgesonderd – waarin hy uiteenlopende vorme soos die ballade en sonnet, die biegvers en hekeldig, die volkse vers en kwatryn beoefen. Hy skryf ook onder die skuilnaam Okulis. == Lewe en werk == === Vroeë lewe en skoolloopbaan === Izak David du Plessis is op 25 Junie 1900 op Philipstown in die [[Karoo]] gebore as een van vyf kinders (vier seuns en ’n dogter), van Hendrik Jakob du Plessis en Huibrecht Johanna Alida du Plessis. Sy broers is Petrus Vorster, Jacobus Stephanus en Jacob en sy suster is Issie Davida. Sy vader is eers onderwyser en toe prokureur op Philipstown en vanaf 1902–1905 prokureur in [[Kaapstad]]. In 1905 trek die gesin na [[Steynsburg]], waar sy pa as prokureur praktiseer, maar die gesin keer in [[1908]] terug na Kaapstad as sy pa as regsadviseur aangestel word van die Spoorweë tydens die Burton-regime. Izak se pa is in [[1929]] oorlede en hy is slegs agt jaar oud toe sy moeder in 1908 oorlede is. Hy word vanaf die ouderdom van agtien maande in Kaapstad groot, behalwe vir die tydperk 1905 tot 1908 wanneer die gesin in Steynsburg bly. Sy skoolopleiding begin op Steynsburg en hy gaan dan vanaf 1908 op [[Petrusville]] skool en woon daarna ’n plaasskool in die Karoo by, waarna hy vanaf [[1910]] weer in Kaapstad is. Hy matrikuleer in [[1917]] aan Wynberg Boys High School in Kaapstad,<ref>Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_idduplessis_ph.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913120710/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_idduplessis_ph.htm |date=13 September 2014 }}</ref> waar die latere Eerste Minister [[Hendrik Verwoerd]] vir 'n paar jaar een van sy skoolmaats is. Daar heers in hierdie tyd sterk akademiese wedywering tussen Izak en Verwoerd en hulle neem gereeld beurte om eerste in die klas te staan. === Verdere studie en loopbaan === Vanaf [[1918]] studeer hy aan die [[Universiteit van Kaapstad]] waar hy die B.A.-graad in [[1921]] met lof behaal. Hy verower talle pryse, onder andere, die Donallier-prys vir [[Latyn]], die Onze Jan Prys as eerste in die [[Unie van Suid-Afrika]] in die Hoogste Taalbondeksamen, die medalje vir [[Nederlands]] in sy finale B.A.-eksamen en die Redenaarsmedalje van die Universiteit van Kaapstad Debatsvereniging. Hierna is hy drie jaar lank (van [[1922]] tot [[1924]]) onderwyser in Latyn en [[Geskiedenis]] aan die Worcester Boys High School waarna hy sy studies aan die Universiteit van Kaapstad voortsit en in [[1925]] die B.Ed.-graad verwerf. Later sal hy op deeltydse basis ook sy M.A.-graad in [[1931]] aan hierdie universiteit voltooi, met onderskeiding in Nederlands en Afrikaans. Hy bly die grootste deel van sy lewe in ’n woonstel in Tuynstraat, wat later Koningin Victoriastraat word. In 1925 op deeltydse basis en vanaf 1926 voltyds word hy  joernalis in die redaksie van ''[[Die Burger]]'' (hy is die eerste sportredakteur van hierdie koerant, waar hy onder andere gereeld oor [[rugby]] verslag doen) en in [[1927]] is hy assistent-redakteur van ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]''. Vanaf [[1928]] is hy lektor in Humaniteite aan die Kaapse Tegniese Kollege en soms deeltydse lektor aan die Universiteit van Kaapstad. In hierdie jare ontstaan sy belangstelling in sport (veral rugby) en begin hy jeugverhale oor hierdie tema skryf, terwyl hy vanaf die vroeë dertigerjare ook toenemend belangstel in die maatskaplike lewe en kulturele produkte van die [[Maleiers]]. In die jare 1933–1934 besoek hy dan ook die Ooste, waar hy onder meer [[Java]] en [[Bali]] aandoen. In [[1932]] aanvaar hy ’n aanstelling as lektor in die Departement Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Kaapstad en in [[1935]] promoveer hy hier met ’n proefskrif oor ''Die bydrae van die'' ''Kaapse Maleier tot die Afrikaanse volkslied''. In die dertigerjare reis hy heelwat in die buiteland en benewens die Ooste besoek hy onder meer [[Europa]] (waar hy die Berlynse Olimpiese Spele van [[1936]] bywoon) en Suid-Amerika. === Persoonlike lewe === Hy is nooit in sy lewe getroud nie. Na aanleiding van sy bundel gedigte ''Vreemde liefde'' is dit egter duidelik dat hy hom aangetrokke gevoel het tot dieselfde geslag in ’n tyd toe die gemeenskap baie sterk gekant was teen hierdie soort verhoudings.<ref>Botha, Danie Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/gay/verwytvers.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613035413/http://oulitnet.co.za/gay/verwytvers.asp |date=13 Junie 2017 }}</ref> In ’n poging om ’n “normale” lewe te lei, raak hy dan in die veertigerjare verloof aan dr. [[Anna de Villiers]], bekende romanskrywer en taalhistorikus van Stellenbosch.<ref>Steyn, J.C. ''Van Wyk Louw: ’n Lewensverhaal Deel I.'' Tafelberg-uitgewers Beperk. Eerste uitgawe, 1998. bl. 383.</ref> Hy verbreek hierdie verhouding, maar voel hierna so ongelukkig dat hy straf begin drink en sodoende sy betrekking by die universiteit in gevaar stel. Die rektor versoek dan vir [[N.P. van Wyk Louw]] en J. du P. Scholtz om met hom te gaan praat, waarna hy sy drankgebruik afskaal. Izak het later ’n langdurige en stabiele verhouding met sy lewensmaat John Wakefield. === Kaapse Maleier-gemeenskap === Sy verbintenis met die Maleier-gemeenskap aan die Kaap is besonder diep.<ref>Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Izak_David_du_Plessis</ref> In 1931 kom hy in die loop van sy navorsing vir sy doktorsgraad oor die volkslied op ’n bron af wat ’n belangrike kultuurskat van Suid-Afrika aan die vergetelheid ontruk. Toevallig verneem hy dat die [[Kaapse Maleiers]] nog Hollandse volksliedere sing, en kom dan in aanraking met Rasdien Cornelius, een van die Maleise baassangers. Die ongeletterde Rasdien het sedert [[1906]] baie van die Hollandse volksliedere by Frans de Jong, ’n verloopte Hollandse matroos, geleer. So word in hierdie gemeenskap dan liedere bewaar wat selfs in [[Nederland]] vergete geraak het. Du Plessis lê die meeste van die liedere en die Maleise sang op plate vas en monster en organiseer ook die Maleiersang op groot en doeltreffende skaal. Nadat hy die vertroue van die Kaapse Maleiergemeenskap gewen het, loods hy verskeie aksies om die buitewêreld aan hierdie kleurryke gemeenskap en hulle prestasies voor te stel. Hy laat Rasdien se Hollandse koor oor die radio uitsaai en die destydse goewerneur-generaal, die hertog van Clarendon, hoor dit en nooi hulle uit om voor hom te kom optree. Sedertdien is hulle sangbedrywighede behoorlik en sterk georganiseer, met die Maleise Koorraad wat Du Plessis in 1935 gestig het, as middelpunt. Jaarliks het die Maleise kore in die Kaapstadse stadsaal bymekaar gekom om aan koorwedstryde deel te neem en die saal het oorgeloop van toeskouers. Hy bring ook ’n Maleise komitee op die been wat hulle saam met ’n groep Kapenaars beywer vir die behoud van die Maleise woonbuurt in die Bo-Kaap. In [[1980]] toer hy saam met die Raad van Maleierkore oorsee. Hulle bied konserte aan in [[Engeland]], [[Italië]] en Nederland, waar hulle deelneem aan die Tulip-time International Choral Festival in Katwijk. In [[1948]] word hy hoof van die Instituut vir Maleise Studies aan die Universiteit van Kaapstad en word later ook lid van die Raad van hierdie universiteit. Van [[1951]] tot [[1961]] dien hy as Kommissaris van Kleurlingsake en in 1961 word hy Sekretaris van die departement. Hy tree in Junie [[1963]] uit die staatsdiens, maar bly tot einde [[1964]] persoonlike adviseur van die betrokke Kabinetminister. Hierdie betrekking stel hom in staat om heelwat waardevolle werk vir hierdie bevolkingsgroep te doen. Hy is onder meer gemoeid met die oprigting van die [[Universiteit van Wes-Kaapland]] in 1961, waar hy vanaf die vroeë vyftigerjare dien in ’n komitee onder voorsitterskap van H.S. van der Walt, destydse Sekretaris van Onderwys, wat die universiteit se stigting moes beplan. Na stigting dien hy in die raad van die universiteit en word dan ook die kanselier vanaf [[1970]] tot [[1978]]. Hy toon ook ’n besondere belangstelling in die musieklewe en is onder meer ’n stigterslid van die Kaapstadse Simfonie-orkes. Saam met sy lewensmaat John Wakefield deel hy vir geruime tyd tot aan die einde van sy lewe ’n huis in [[Somerset-Wes]]. Op 29 November 1981 het hy ’n beroerte-aanval, waarna hy na die destydse [[Volkshospitaal]] in [[Kaapstad]] geneem is, waar hy op 11 Desember 1981 oorlede is.<ref>Botha, Amanda. ''Dr. Du Plessis op 81 oorlede''. Die Transvaler, 12 Desember 1981</ref> === Grafkelder === In die sestigerjare laat Izak ’n grafkelder in die styl van ’n [[kramat]] in die groen omgewing van die Franschhoek-vallei op die plaas Bordeaux bou. Sy lewensmaat, John Wakefield, wat in die middel sewentigerjare oorlede is, word hier begrawe. Ook sy honde, Sally en Buster, is in loodbelynde kiste in hierdie grafkelder weggebêre. Hier rus ook Jeun-Prieur, stamvader van die Du Plessis’s, saam met agt ander geslagte, met Izak die eerste van die tiende geslag. ’n Gedeelte van Izak se as is op [[5 Februarie]] [[1982]] hier ter ruste gelê, terwyl die ander gedeelte in die kerkhof op die familieplaas Houtkraal naby [[De Aar]] begrawe is. == Skryfwerk == === Poësie === Reeds sedert [[1920]] publiseer hy gedigte in die tweetalige ''Kwartaalblad van die Universiteit van Kaapstad'', ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'', ''Die Kleinspan'' en ''Die Nuwe Brandwag'' en later ook die ''Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring'', sommiges onder die skuilnaam Okulis.<ref>Opperman, D.J. ''Digters van Dertig''. Nasou Beperk. Kaapstad. Eerste druk, 1953, bl. 90.</ref> Benewens die Engelse gedig ''Ophelia'' in ''The South African Nation'' van [[12 Maart]] [[1927]] is al sy aanvanklike gedigte in Afrikaans. Hy stel in 1928 ’n manuskrip saam wat hy onder die titel ''Gedigte'' voorlê vir beoordeling van die [[Hertzogprys]]. Uit ’n groot aantal van hierdie gedigte wat sedert 1920 in tydskrifte verskyn het, stel hy sy debuutbundel ''Lied van Ali en ander gedigte'' saam. Dit bevat hoofsaaklik bekoorlike ligte liedjies, maar bevat ook treffende natuurbeelde, terwyl die vier ballades met Oosterse temas en suggesties van die wêreld van [[Islam]] nuut is in Afrikaans. Sy vertalings uit die Franse poësie is ook verdienstelik. Die bundel word in vyf afdelings verdeel. ''Vier Oosterse gedigte'' is die eerste afdeling en is ballades met ’n Oosterse tema. ''Die lied van Ali'' bevat ’n atmosfeerryke musikale beskrywing van die Oosterse mark, wat uitgroei tot ’n verhaal van liefde en jaloesie. Hierdie gedig en die ander drie, ''Die Sjalimeer'', ''Die opaal'' en ''Dood van Ali'' word aan mekaar gebind deur die tragiese liefde van Ali vir die Sultan se vrou. Die afdeling ''Algemeen'' bevat gedigte oor ’n verskeidenheid onderwerpe. Hierin is enkele gevoelige natuurgedigte verdienstelik, soos ''Gee my'' met sy nostalgiese beskrywing van die Karoo se unieke landskap en veral ''Kelkiewyn'' met sy fyn klanknabootsing. ''As my hart nou wil sing'' is ’n spontane uiting van vreugde. Die afdeling ''Om te sing'' is ’n aantal liedjies, ''Uit die Frans'' bevat Franse vertalings van onder andere Verlaine, Hugo en Rostand, en ''Vir die kleinspan'' is kinderverse. ''In die Sabie'' is ’n goedige hekeldig op destydse aktualiteite in die Afrikaanse samelewing (insluitende die spellingstryd, die Du Plessis-kerksaak en politieke toestande), vermom as ’n dieregeskiedenis met ’n windhond as sentrale karakter. Die luimige woordkeuse vermaak, maar die stuk mis die essensiële verontwaardiging wat die satire verby die alledaagse na ’n meer universele vlak kon neem. Ten spyte van nuwe temas en ’n nuwe aanslag, is hierdie poësie steeds meer tradisioneel van aard. Verder is die tema verouderd omdat die aktualiteit van die tyd vergete is en die stryd gestry is. In sy volgende twee digbundels sluit hy aan by die meer individualistiese verse van sy tydgenote, die [[Dertigers]]. Die gedigte in ''Stryd'' volg die motto voorin van die Nederlands-Joodse digter Jacob Israel de Haan: “In onrust geboren, word ik gedreven tot waar de dood my kust”. Dit is dus biegverse waarin die digter in voortdurende konflik en gevegte met sy “bloedrooi luste” poog om suiwerheid te bereik, maar terselfdertyd bewus is van sy geringe krag en sondigheid. Die tiental belydenis-sonnette (''Duister weë'') is dan ook van die hoogtepunte in die bundel, selfs al is dit merendeels die menslikheid en eerlikheid wat tref, eerder as die tegniese bemeestering van die Petrarcaanse sonnet of die suiwerheid van segging. Waar die innerlike stryd duidelik gaan om wellus en seksuele strewe, word hierdie tema gesuggereer eerder as beskryf, wat dan ook die betekenis verbloem en die impak verminder. Nogtans is gedigte soos ''Gekerker in die kelder van die vlees'', ''Soos deur ’n lamp van melkwit porselein'', ''Ek struikel deur die lewensweë heen'' en ''Die groot rooi appels van die lewensboom'' aangrypend. Hierdie verse verskyn in die vroeë dertigerjare reeds in tydskrifte en is daardeur die eerste belydenis in Afrikaans van die enkeling se stryd met die bose en met die luste van die vlees. Liefdesgedigte soos ''Offerande'', ''Et praeterea nihil'' (wat veral tref met sy mooi beeld van die eensame reier wat agterbly na die dood van sy maat) en ''Eenling is die mens gebore'' is noemenswaardig, al is nie ’n enkele een in sy geheel goed nie. Ook goed is die Karoo-sonnette (veral ''Koppies'' met sy kombinasie van die antieke mitologie en die plaaslike natuur) waar die natuurbeskrywings eg en vars aandoen en die spreker sy lewensgevoel op die landskap projekteer. ''Van ’n koningsdogter'' is ’n Germaanse ballade (waarin die verhaalelement eerder as die liriese oorheers) en beeld effektief die hofhouding van ’n Middeleeuse koning uit. Die koning het die mag om sy dogter as vrou aan te bied aan die ridder van sy keuse, terwyl die bode, wat die prinses se eintlike minnaar is, in hierdie bestel geen hoop kan koester om met haar te trou nie. Die bode word dan ook deur die koning gedood. Du Plessis se volgende bundel sluit ten nouste by ''Stryd'' aan, waar hy die oorheersende tema egter meer intellektueel en minder emosioneel benader. ''Vreemde liefde'' bevat, soos die titel aandui, liefdesgedigte met homoseksuele suggesties. Mooi is die digterlike uiteensetting van ''As ek my vreemde liefde bloot moes lê'', wat naas aanhalings van Sappho en Marsman as motto vir die bundel gebruik word. Die gedigte word genommer eerder as om daaraan titels te gee, met die insetreël wat hier gebruik word om die gedig te identifiseer. Die bundel is in vier afdelings verdeel. In die eerste word eensaamheid en die hunkering na die geliefde beskryf, met die alleenloper wat gestel word teen die geborgenheid van die gesin. Die tweede afdeling besing die samesyn met die geliefde, getemper deur die besef van die verganklikheid van liefde en die vreugde wat dit bring. Mooi is hier IX: ''Die hart van die daeraad het ons ingery'', wat die hoogtepunt van samesyn in kwatrynvorm uitbeeld. Die derde afdeling betreur die einde van die verhouding wat soveel troos maar ook vernedering gebring het en die skeiding, met XXVI (''Ek wonder of jy soms'') wat veral die gevoel duidelik verwoord.  Die laaste afdeling aanvaar dat rus slegs gekry kan word in ’n groter liefde, naamlik dié van [[Messias|Christus]]. Dit is waarskynlik dat hierdie bundel sy finale beslag gekry het nadat die innerlike stryd reeds uitgewoed was en daar meer besinning oor die impak daarvan was. Terwyl die verse dus meer beheers is, mis dit tog iets van die spontaneïteit van ''Stryd''.<ref name="burgers">Burgers, M.P.O. Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring, 1937.</ref><ref>Eybers, Elisabeth. ''Voetpad van verkenning''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1978.</ref> Die titelgedig word in [[2008]] aan ’n hele nuwe geslag lesers bekend gestel toe dit as gedig (met vertalings in [[Engels]] en [[Xhosa]]) in Januarie 2008 aangehaal is in die Vigs-aktiviste [[Zackie Achmat]] en Dallie Weyers se uitnodigingskaartjie na hul huwelik.<ref>Botha, Amanda Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/01/29/SK/7/BBflapteksAmandaBotha.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die gedig en die vertalings het ook op Achmat en die TAC (Treatment Action Campaign) se webtuistes verskyn. In [[1937]] word ''Vreemde liefde'' saam met ''Ballades'' met die Hertzogprys vir poësie bekroon. ''Ballades'' is ’n saambundeling van ballades wat in vorige bundels (''Lied van Ali'' en ''Stryd'') verskyn het, maar bevat ook ses voorheen ongepubliseerde ballades. Veral treffend is ''Rietfontein'', wat die verhaal vertel van twee minnaars wat by Rietfontein in die wit lig van die maan vermoor is. Die subtiele woordverandering in die herhalingsrefrein slaag daarin om spanning te bou en die werklike betekenis en verandering in atmosfeer te skilder. ''Vendetta'' het die wraak van ’n vrou in haar hartstog as tema, terwyl ''By die kruispad'' die tema het van die man wat sy siel aan die duiwel verkoop om sy wil op aarde te kry.<ref name="burgers" /> In 1937 word ''Ballades'' saam met ''Vreemde liefde'' met die Hertzogprys vir poësie bekroon. Du Plessis skryf sedert die vroeg dertigerjare toenemend kwatryne en in die bundel ''Kwatryne'' word ’n keuse hieruit saamgebundel. Tematies sluit baie van die kwatryne in die eerste groep aan by die gedigte in ''Vreemde liefde'', waar hierdie belydenisse ’n blymoedige aanvaarding van die swakhede as mens vertoon. Veral mooi is ''In Djokjakarta'' met sy Oosterse atmosfeerskepping wat die romantiese agtergrond vir die geskenk van die spreker aan die geliefde vorm, en ''Oor donker velde''. Oosterse, Kaaps-Maleise en ander temas uit die digter se reise word aangespreek in die tweede groep. Hoogtepunte is ''Reën in die duine'', ''Skemering'', ''Duiwe'' (met effektiewe vermenging van die duiwe en druiwe-beelde), ''Voorbode'', ''Khalifa'', ''Piekniek'' en ''Tempel-optog''. Die derde groep van tien kwatryne is bepeinsinge oor die lewe, onrus en verganklikheid, wat eindig met ''Aanvaarding''. In hierdie afdeling sluit die ''Carpe diem''-motief tematies aan by die kwatryne van [[Omar Khayyám]]. Die kwatryne is persoonlik aan sy kuns en bevat vele fraai resultate, waarin veral die behandeling van klank en kleur uitstaan. ''Skermutseling en skote'' sluit by die digbundel ''In die Sabie'' aan, waar die ''Skermutseling'' afdeling ’n hekeling is van literêre aktualiteite, insluitende die Vereniging vir die Vrye Boek, die polemiek oor ''Sy kom met die sekelmaan'' van [[Hettie Smit]] en [[Kees Konyn]] (''Die Groot Konyn'') se satiriese rubrieke. Die afdeling ''Skote'' is gerig teen volksgebreke (soos kultuurlose kultuurleiers) en die politieke beleid. Hierdie temas is uit hulle aard slegs van verbygaande belang en die digter slaag nie daarin om daaraan ’n meer universele betekenisvlak te gee nie. ''Die vlammende fez'' bevat verse oor die wêreld van die Kaapse Maleiers, beide stemmingskuns en verhalende verse. Besonder treffend is die gedigte ''Karnaval'' (met Madjiet se lied wat die kern vorm van die weergawe van die kleurvolle en feestelike parade); ''In die Slamse buurt'' (wat daarin slaag om die mistroostige atmosfeer van armoede vas te vang); ''Katrina'' (die aangrypende weergawe van die prostituut se lot); en ''Kaalvoet-klonkie'' (wat in die reën sy ware verkoop ten einde iets te probeer kry om aan die lewe te bly maar ten spyte van sy haglike omstandighede steeds vreugde ervaar); wat almal aspekte van hierdie bevolkingsgroep se lewe en kultuur saamvat. Veral die laasgenoemde twee gedigte is skrynend in sy uitbeelding van die uitsigloosheid van die karakters se bestaan. Die bundel word mooi geïllustreer deur die skilder [[Le Roux Smith le Roux]]. ''Land van ons vadere'' (ook deur Le Roux geïllustreer) bevat benewens enkele natuurverse nasionale verse met ’n sosiale aksent, waarin die digter sy meestal enkelvoudige gedagtes oor hierdie temas uitdruk. Die titelgedig probeer om die Afrikaner se nasionalistiese strewe te versoen met die dwingende doel om eenheid na te streef. Die verse is meestal sonder ontroering en is vol retoriek. ''Bloemlesing'' is die digter se eie keuse uit sy gepubliseerde werk tot op daardie stadium, waar hy die gedigte in tematiese groepe indeel. ''Ballade van die eensame seeman'' bestaan uit 75 kwatryne op meestal viervoetig-jambiese metrum, waarin ’n seeman in monoloogvorm sy lewensverhaal vertel (met eggo’s van Coleridge se ''Rhyme of the Ancient Mariner'' asook Herman Melville se ''Moby Dick''). Die spreker bevind hom as eensame op ’n verlate eiland in die Yssee, waar hy in hierdie omgewing saam met sy vriend, die harpoenier, na die onoorwonne “Wit Vis van die Sewe Seë” gesoek het. Sy vriend kom in die soektog om, maar na die smart het die seeman ontdek dat die sin van dinge die liefde is, die bestaansrede en ook die rigsnoer van sy lewe. Ten spyte van mooi onderdele is daar geen afdoende verklaring vir die seeman se insig nie en maak die digter te veel gebruik van herhalings en stoplappe om as geheel ’n impak te maak. Waar die eerste gedeelte vaartbelyn is en ook ’n sekere spanning meebring, is die laaste gedeelte se moralisering ’n insinking.<ref>Antonissen, Rob. Standpunte, No. 20, Julie 1951.</ref> ''Verhalende ballades'' is ballades wat reeds voorheen gepubliseer is, maar sluit ook in ’n voorheen ongepubliseerde Slamse ballade, ''Daar kom die Alibama'', en die naturelle-ballade ''Nonkala'', waar die terugkeer van die jagters ook die koms van haar man se doodstyding is. ''Ballade van die eensame seeman'' is ook weer hierin opgeneem.<ref name=":0">Antonissen, Rob. ''Kern en tooi''. Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963</ref> ''Lig en skaduwee'' is ’n bonte versameling verse met temas en vorms wat uit vorige bundels reeds bekend is en meeste van die gedigte reeds in ander bundels verskyn het. Die ses pantoens (Maleise kwatryne van viervoetige verse, waar daar ’n skynbare onsamehangendheid is tussen die eerste en tweede verspaar) voeg tog ’n nuwe aspek aan sy kwatryne toe. Die titel van die bundel word ontleen aan ''Vooraf'', waarin die spreker die jonger digkuns se “vlymskerp” en “flikkerende” woord verwerp en eerder kies vir die “warm” en “helder” woord wat deur lig en skaduwee kring.<ref name=":0" /> ''Die sanger, die bose en die lied'' vertel die verhaal van die sanger wat misken was en dan terugkeer na sy mense om weer vir hulle te sing. Wanneer sy gawe weer verwerp word, herken hy die bose wat in hom gesetel is en soek die fout by homself. Hierna sing hy minder eersugtige liedere en dien sy mense met sy talent. Du Plessis slaag egter nie daarin om die verhaal as poësie dig te weef nie.<ref name=":0" /><ref>Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 10, Februarie-Maart 1956.</ref> Hierdie fase van sy digkuns word weer in [[1957]] afgesluit deur ’n eie keur uit sy werk, wat onder die titel ''Versamelde verse'' verskyn, hierdie keer per bundel en in chronologiese orde geklassifiseer. ''Versamelde ballades'', ''Karoo-verse'' en ''Vaderlandse verse'' is ook in hoofsaak saambundeling van vroeër werk, telkens met toevoeging van enkele nuwe gedigte. ''Terugblik'' bundel kwatryne van verskillende aard en tematiek in drie afdelings, ''Mens en ster'', ''Pantoens'' en ''Terugblik''. Hierdie verse se tematiek is oor die algemeen meer modern as van sy vroeër werk, met die afdeling ''Mens en ster'' wat byvoorbeeld kwatryne oor die mens en die kosmos bevat. Die bundel bevat ook ’n reeks nuwe pantoens met volkse inslag, terwyl die lang kwatrynereeks ''Terugblik'' herinneringe uit die jeug en die verlede bevat, soms in mooi beelde beskryf.<ref>Roos, Henriette. Beeld, 25 Augustus 1980.</ref> ''Sjeg Joesoef'' was reeds die onderwerp van ’n gedig in ''Die vlammende fez'' Dit is ’n monoloog waarin die lewe van hierdie heilige geskets word, subtiel deurspek met filosofiese opmerkings oor die Suid-Afrikaanse rasseprobleem. Sjeg Joesoef van Makassar is ’n heilige en legende onder die Maleiers. As Oosterse vors word hy in die sewentiende eeu uit Makassar as politieke gevangene na die Kaap gestuur, waar hy die Moslem-geloof vestig. Hy word tussen die duine by Faure begrawe, wat vir elke gelowige Moslem in Suid-Afrika ’n heilige plek is. Voor in die bundel gee Du Plessis ’n deeglike oorsig van die hooffiguur se lewensverhaal wat nie net waardevol is nie, maar ook noodsaaklik om die verloop van die gedig te verstaan. Veral mooi is die mens se stryd teen die eensaamheid en teen homself en die uitreik na iets wat groter as hy self is, die soeke na die bron van alles. Die besinning oor die rasseprobleem voer I.D. verder in ''Ballade van broer Blindeman'', ook uit die Maleierperspektief gesien, met enkele geslaagde beelde en ’n prysenswaardige soberheid. Nogtans is die geheel nie afgerond genoeg nie en vervaag die kleurprobleem as sentrale tema soms agter ander onbenullige detail. Die Broer Blindeman van die titel kan gesien word as die simbool van die blanke owerheid en die blanke selfsug en dwarsdeur die werk groei die waarskuwing aan die blankes in intensiteit. In die ballade word vyf karakters (’n Maleise kunstenaar, ’n visserman, ’n bendelid, ’n sanger en ’n onderwyser) aan die woord gestel en deur suggestie word aangetoon hoe hulle gefrustreer word deur die beperkings wat die onregverdige rassebestel op hulle plaas. ''Versamelde verse'' verskyn by geleentheid van sy sewentigste verjaarsdag en bevat ’n keur uit sy digbundels tot op daardie stadium opgedeel in die afdelings ''Oosterse verse'', ''Uit Sjeg Joesoef'', ''Hekeldigte'', ''Oor die Kaapse Maleiers'', ''Karoo-verse'', ''Vaderlandse verse'', ''Ballades, sonnette en kwatryne'' en ''Ander verse''. In ''Kaapse moppies'' versamel hy Kaaps-Maleise volksverse wat hy oor baie jare opgeteken het.<ref>Brink, André P. Rapport, 16 April 1978.</ref><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 18 no. 2, Junie 1978.</ref><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 17 no. 2, Mei 1979.</ref> Ten tye van sy tagtigste verjaarsdag word sy gedigte almal saam versamel in ''Mens en ster'', waarin ook ’n aantal voorheen ongepubliseerde gedigte uit die periode 1925–1937 opgeneem word. ''Raamwerk vir Suid-Afrika'' het die Suid-Afrikaanse politieke situasie, die Afrikaner se rol daarin en die digter se eie “credo” as onderwerp. Die bundel beslaan drie afdelings, waarvan die eerste (''1945: ’n Stem uit die verlede'') ’n keur is uit sy bundel ''Land van ons vadere'' en die ander twee afdelings (''1979: Ek het op Tafelberg gestaan'' en ''1980: Nou het die uur ons ingehaal'') nuwe verse bevat. Die bundel bepleit onderhandelinge tussen alle bevolkingsgroepe om individue nie op grond van ras nie, maar op grond van meriete hulle plek in die samelewing te laat vind.<ref>Britz, E.C. Beeld, 18 Mei 1981.</ref> ==== Versamelbundels ==== Du Plessis se gedigte word in ’n menigte versamelbundels opgeneem, waaronder ''Groot verseboek'', ''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte'', ''Afrikaanse versameling'', ''Ons jongste letterkunde'', ''Digters en digkuns'', ''Afrikaanse ballades'', ''Uit ons digkuns'', ''Junior verseboek'', ''Die junior digbundel'', ''Nuwe Kleinverseboek'', ''Nuwe Kleuterverseboek'', ''Afrikaanse natuurpoësie'', ''Digterstemme'', ''Digters en digsoorte'', ''Afrikaanse verse'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Afrikaanse letterkunde'', ''Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte'', ''Uit ons letterkunde'', ''Goudaar'', ''Verse vir Opperman'', ''My Afrikaanse verseboek'', ''Die goue vreugde'', ''Voorspraak''  en ''Woordpaljas''. Sy gedigte word gereeld getoonset en deur bekende Afrikaanse sangers gesing. ==== Toonsetting van gedigte ==== [[Hubert du Plessis]] se liedsiklus ''Vreemde liefde'' is op die gelyknamige bundel gegrond en sy koorwerk ''Slamse beelde'' se teks is ontleen aan ''Die vlammende fez''. [[Laurika Rauch]] se uitvoering van ''Katrina van die Bo-Kaap'' word baie bekend. ==== Engelse digkuns ==== Hy skryf ook Engelse gedigte. ''From a Persian garden'' is vertalings in Engels van ’n aantal kwatryne van Omar Khayyám. ''The passing show'' bevat gedigte oor die Suid-Afrikaanse politieke situasie, asook kwatryne geskryf by die dood van sy hond. ''Song of Venus'' word in ’n beperkte, genommerde oplaag uitgegee en bevat ’n soort hooglied oor die liefdespel tussen Mars en Venus.<ref>Brink, André P. Rapport, 23 Januarie 1977.</ref> === Prosa === ==== Kortverhale ==== Sy prosa is veral kortverhale wat hy in ’n aantal bundels versamel wat nie besonder hoog aangeslaan word deur kundiges nie.<ref>Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. bl. 399-400.</ref> ''Legendes van alle nasies'' is ’n bundel waarin oorspronklike legendes oorvertel word. Die studie in verband met sy proefskrif het hom in aanraking gebring met die Oosterse mistisisme en in verskeie van sy verhale maak hy dan ook gebruik van [[Neogotiese styl|Neo-Gotiek]], waarin daar geheimsinnige, spookagtige en bonatuurlike elemente, soos vampiere, spoke en spiritisme, voorkom. Hierdie kortverhale van hom sluit in ''Mal Gert'', ''Necropolis'', ''Die feniks'', ''Die swart aap'', ''Scorpio'', ''Die weerwolf'' en ''Maria''. ''Uit die Ander Wêreld'' is ’n eerste bundel met verhale wat die leser die geheimsinnige probeer inlei, waar onbekende en bonatuurlike magte aan die werk is. Hoewel die bonatuurlike element soms op verdienstelike wyse gesuggereer word, bly die voorstelling nugter van aard. ''Afrikaanse goëlstories'' bevat sommige van die bogenoemde verhale. ''Goëlery'' doen verslag oor gerapporteerde voorvalle van die bonatuurlike in die buiteland en in Suid-Afrika en in ’n aparte afdeling word moontlike verklarings vir wat aanleiding tot hierdie voorvalle kon gegee het, behandel. Bonatuurlike verskynsels wat kortliks ontleed word sluit in telekinese of levitasie, hipnose, telepatie, apport-fenomena, dematerialisasie, dwaalligte en bilokasie (of die vermoë om uittreding uit die materie te bewerkstellig sodat dit deur ander waargeneem kan word, al is die primêre objek elders). Dit is ’n interessante boek wat die resultaat van wetenskaplike ondersoeke tot op daardie stadium insluit. Hy verwerk gedeeltes van hierdie materiaal in Engels vir die publikasie van ''Poltergeists of the South''. ''Uitgesoekte goëlstories'' word by die geleentheid van sy tagtigste verjaarsdag gepubliseer en is ’n keur uit sy verhale oor bonatuurlike verskynsels. ''Die wedstryd en ander verhale vir die jongspan'' is ten spyte van die titel ook geskik vir volwasse lesers. Dit bevat onder andere drie vertaalde Franse verhale en drie speurverhale wat op mekaar volg. Tiperend van sy skryfwerk vir die jeug bevat dit ook ’n sportverhaal en verhale met ’n Oosterse agtergrond. Hoogtepunte is die verhale ''Blou-Jan'' en ''Die sanger'', waarin die twee hoofkarakters simpatiek uitgebeeld word tydens ’n krisismoment in hulle lewens, waar hulle ware aard na vore kom. Blou-Jan is ’n parmantige straatseun, wat onder die invloed van ’n bende misdadigers ’n konstabel doodskiet tydens ’n inbraak. Abdullah is die baassanger van die Kaap wat in vyftig jaar ’n groot liedereskat versamel het. Tydens die oefeninge vir ’n karnaval het hy egter ’n ligte beroerte en moet op mediese advies ophou met sing. Dit is egter sang wat die lewe vir hom die moeite werd maak. Kortverhale word verder versamel in ''Die Corcovado'', waarin nege van die verhale wat reeds in ''Die wedstryd'' verskyn het, weer opgeneem word, sommige onder ander titels. So word ''Die verstoteling'' verander na ''Ontwaking''; ''Toekomsplanne'' word ''Drie lewens'', ''Die opaal'' word ''Diefstal?''; ''Die wedstryd'' word ''Versoeking''; ''Die geheim van die kamer'' word ''Die stem'' en ''Die nar'' word ''Jannie''. Hierdie bundel bevat dus eintlik slegs drie nuwe verhale, asook twee vertalings van verhale van André Theuriet en Emmanuel Arène. Die vier verhale in afdeling II, ''Waar die sterre gloei'', ''Drie lewens'', ''Ontwaking'' en ''Dood van ’n kunstenaar'' het almal die stryd tussen pa en seun as tema, maar behandel ook die innerlike stryd van die seuns wat almal gevoelig is vir skoonheid in die natuur en die lewe. ''Gevreesde vriend'' se titel dui reeds aan dat die bundel die dood as deurlopende tema het, met die paradoks dat die dood beide gevrees én ’n vriend kan wees, afhangend van die omstandighede. In ''Die redder'' is die hoofkarakter Jan ’n kunssinnige seun wat kunstenaar word en in die buiteland in Parys vir Henri ontmoet, wat sy mentor en minnaar word. Jan keer sonder goeie rede na tien jaar na Suid-Afrika terug, waartydens Henri sterf en Jan se lewe in uitsigloosheid verval. Hierdie verhaal is een van die eerstes in Afrikaans om die homoseksualiteit as tema te ontgin, hoewel nog aarselend. ''Maria'' is die verhaal van ’n prostituut wat na ’n nag van seksuele ekstase selfdood is, klaarblyklik gewalg deur die drange van die vlees en die uiterstes waartoe dit ’n mens dryf. In ''Die verbode ryk'' handel die verhale grootliks rondom die Maleiers as hoofkarakters en word hulle lewenswêreld uitgebeeld, met die titel wat hierdie groep se uitsluiting uit die voorregte van die witmense se wêreld illustreer. In die verhale word ook vrae oor rassevermenging gestel, terwyl sosiale deernis vir die bruin mense duidelik is in verhale soos ''Twee wêrelde'' en ''Karnaval''. ''Die sanger'' het reeds voorheen in ''Die wedstryd'' verskyn. ''In die kompstuin'' is ’n hoogtepunt in die bundel, waar die Maleierseuntjie Ishmael dit verkies om in die kompstuin rond te loop omdat sy huislike omstandighede neerdrukkend is. In die tuin is daar orals wedywering tussen kleure, soos by die visse en die voëls, wat as voorbereiding dien vir Ishmael se botsing met die wit ou mans. Hierdie konflik noop Ishmael om sy eerste versetsdaad te pleeg deur met ’n klip ’n peer van die boom af te gooi en weg te hardloop. Hy het in die tuin gemoedsrus kom soek, maar in ’n oorlewingstryd beland. ''Die boerhond'' slaag daarin om ’n tasbare atmosfeer van die Bose se teenwoordigheid te skep. Du Plessis stel bloemlesings saam uit hierdie verhale in ''Goede dood'' (waar die titelverhaal uit ''Gevreesde vriend'' kom) en ''Drie wêrelde'', telkens met die toevoeging van ’n nuwe verhaal of verhale. ''Moleste op die Albatros'' bevat agt luimige verhale van uiteenlopende aard.<ref>Schutte, Hannie. Die Transvaler, 31 Maart 1979.</ref> ''Op die rand van die afgrond'' is die verhaal van ’n vrygesel wat in sy jong dae nie vir Miemie as vrou kon kry nie en toe self reggekom het met kosmaak en ander tradisionele vroulike huistake. Na baie jare sien hy dan weer vir Miemie en besef hoe gelukkig hy was om haar nie te hê nie. In die plek van die slanke aansienlike Miemie van sy jong dae is daar nou ’n enorme oorgewig vrou, op haar eie so groot soos drie vroue. ==== Versamebundels ==== Verskeie van sy kortverhale word in versamelbundels opgeneem, soos ''Die groot wit perd van Oupatjie'' in ''Dekade:'' ''Resente Afrikaanse kortverhale'' en ''Uit die kontreie vandaan''; ''Groen are'' in ''Twaalf Afrikaanse Kortverhale''; en ''Die kompstuin'' in ''Vuurslag'' en ''Wys my waar is Timboektoe''. Ander versamelbundels waarin sy werk verskyn sluit in ''Steekbaard'' onder redaksie van [[Abraham H. de Vries]], ''Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal'' en ''Voorsmaak'' van F.V. Lategan, ''Vlugte'' saamgestel deur Sarel Marais, ''Tussen die engtes'' onder redaksie van [[D.B. Bosman]], [[N.P. van Wyk Louw]] en [[W.E.G. Louw]] en ''Uit die skemeraand'' van J.P. Scannell. ==== Kaapse Maleier verhale ==== Hy word ’n kenner van die lewenswyse en kultuur van die [[Kaapse Maleiers]] en ’n groot aantal van sy werke (vir volwassenes sowel as kinders)) het hierdie bevolkingsgroep as onderwerp. In 1935 promoveer hy op ’n proefskrif oor ''Die bydrae van die Kaapse Maleier tot die Afrikaanse volkslied'', wat later gepubliseer word. Hierin toon die skrywer hoe die Kaapse Maleier baie van die ou Hollandse liedjies bewaar het en ook taalkundig by Afrikaans aangepas het. Die ''Maleise liedereskat'' is ’n versameling van volksliedjies. ''Die Maleise samelewing aan die Kaap'' is ’n algemene en historiese beskrywing. Sy Maleierverhale verskyn eers in die twee dele van ''Uit die Slamse buurt'', wat opgevolg word deur ''Die gevleuelde perd en ander Kaapse stories''. ’n Keur uit hierdie drie bundels word later onder die titels ''Doederomandro en ander Kaapse stories'', ''Sapen Sewekop en ander Kaapse stories'', ''Die Maboersa en ander Kaapse stories''<ref>Ahlers, Gerda. Beeld, 13 November 1978.</ref> en na sy dood ook in ''Baroen en ander Kaapse stories'' gepubliseer. Hierdie eiesoortige verhale besit al die betowering van die onmoontlike wat soos die wondergedagtes van ’n kind eenvoudig moontlik word, met ’n wye verskeidenheid van oorspronklike en vindingryke temas. Uittreksels uit ''Uit die Slamse buurt'' en ''Die gevleuelde perd'' word in Engels vertaal en uitgegee as ''Tales from the Malay Quarter''. Oorspronklik in Engels is ''The Cape Malays'' en saam met C.A. Lückhoff skryf hy ook ''The Malay quarter and its people''. ==== Feitelike/vakkundige werke ==== Hy skryf verskeie boeke van meer filosoferende, feitelike en vakkundige aard. ''Die mag van die woord'' is ’n versameling van sy essays en sketse, waar die meeste van die essays die tema van die kuns en meer bepaald die taal en letterkunde het. Hierin maak hy talle kere stellings wat van diepe insig en rype oordenking getuig, maar hy slaag selde daarin om ’n essay te skryf wat in inhoud en vorm volkome sluit en dus in sy geheel bevredigend is.<ref name=":0" /><ref>Antonissen, Rob. Standpunte. No. 27, April 1953.</ref> ''Kom reis met my'' is ’n bundel met opstelle oor sy reiservarings. Die boek word in drie dele verdeel, waarin hy respektiewelik skryf oor reise in die Ooste, Suid-Amerika en Europa. ''Aantekeninge uit Tuynstraat'' bevat outobiografiese aantekeninge van groot kultuur-historiese belang, aangesien dit gebeure van landsbelang as agtergrond het vir herinneringe, terwyl dit ook beskrywings gee van belangrike figure uit die letterkundige en politieke wêrelde. Hierin maak die skrywer ook op morele gronde ’n pleidooi vir die toekenning van volle landsregte aan die bruin mense. ''Versamelde prosa'' word uitgegee by geleentheid van sy sestigste verjaarsdag en bevat ’n keur uit sy kortverhale (saam met vyf voorheen ongebundelde verhale), Kaapse sprokies, essays, reisbeskrywings, goëlstories, literêre beskouings en ’n hoofstuk uit een van sy jeugverhale.<ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 19 no. 4, Desember 1979.</ref><ref>Brink, André P. Rapport, 29 Junie 1975.</ref><ref>Weber, P.A. Beeld, 2 Junie 1975.</ref> ==== Jeugboeke ==== Hy skryf ook jeugboeke, waaronder die ''Springbok''-reeks van sportboeke, met die klem op rugby. Hierdie boeke sluit in ''Die Springbok'', ''Die silwervaring'', ''Die rugbykroon'' en ''Rugby in Rio''. Vier vriende (die senter Willie Venter, die losskakel Piet Uys, Tokkie die vetsak en Sigaret, die stil rooikop) se rugby ervarings word hierin weergegee, met die agtergrond onderskeidelik die [[Boland]], [[Nieu-Seeland]], [[Engeland]] en [[Argentinië]], waarin benewens beskrywings van die groep se avonture ook inligting oor die betrokke lande en hulle kulture weergegee word<ref>Anoniem. Nuwe Brandwag. Deel 5 no.4 November 1933.</ref>''.'' In ''Olimpiade'' woon die vier vriende die [[Olimpiese Spele]] in [[Berlyn]] by en leer die leser die agtergrond van hierdie spele ken, asook die geskiedenis en kultuur van Duitsland. ==== Verhale oor die Ooste ==== Die Ooste vorm die agtergrond vir baie van sy verhale, waaruit sy liefde vir en kennis van die Kaapse Maleier blyk. Die jeugromans ''Die skat van Robbeneiland'', ''Die hart van Java'' en ''Die oog van Boeddha'' is almal avontuurverhale waarin die Ooste en die soektog na verlore skatte die agtergrond is. ''Die hart van Java'' is die opvolg van ''Die skat van Robbeneiland'', terwyl ''Die oog van Boeddha'' ’n onvoltooide manuskrip van [[H. Luhis]] as basis het. ''Die wrak van die Grosvenor'' skryf hy saam met H.R. Cooper, waar die boek die stranding van die skip Grosvenor as agtergrond neem vir die seuns Jan en Jack se avonture tydens ’n skoolvakansie aan die Natalse kus. Tussendeur word die verhaal van die skip en die vroeë geskiedenis van Suid-Afrika ook in die verhaal ingevleg. ==== Volksverhale ==== Hy publiseer ook verskeie volksverhale in ''Legendes van alle nasies'', terwyl ''Hasie by die dam'' eweneens ’n volksverhaal is, afkomstig uit plaaslike bodem. In [[1962]] ontvang hy die [[Scheepersprys vir Jeugliteratuur|Scheepers-prys]] vir Jeuglektuur vir sy jeugboeke (''Die skat van'' ''Robbeneiland'', ''Die Springbok'', ''Die Silwervaring'', ''Die rugbykroon'', ''Rugby in Rio'', ''Olimpiade'', ''Wrak van die Grosvenor'', ''Hart van Java'', ''Die oog van Boeddha'', ''Kom reis met my'', ''Legendes van alle nasies'', ''Uit die Slamse buurt (deel I en II)'' en ''Die gevleuelde perd en ander Kaapse stories''). Sy kinderverhaal ''Bawa Mera'' word opgeneem in die versamelbundel ''Goue fluit, my storie is uit'' onder redaksie van [[Linda Rode]]. ==== Engelse werk ==== In Engels is ''Buster, Sally and Mark (''subtitel ''The story of three dogs''). Die skrywer vertel hoe hy en sy vriend John, wat ’n huis in Somerset-Wes gedeel het, besluit het om vir hulle ’n hond aan te skaf. So kry hulle op Ruyterplaas naby [[Houtbaai]] ’n tien weke oue baster tussen ’n bokser en ’n boerboel, wat hulle Buster noem. Vier maande later sluit die opreg geteelde bokser Sally by Buster aan en na Buster se dood word die boerboel Mark lid van hierdie gesin. Rondom die kameraadskap van hierdie drie honde skryf hy dan ’n ontroerende essay. == Eerbewyse == Ten tye van sy tagtigste verjaarsdag in 1980 word I.D. du Plessis op talle wyses vereer. Die [[Universiteit van Kaapstad]] ken ’n eredoktoraat (D.Litt.-graad) aan hom toe vir sy bydrae tot die [[Afrikaanse letterkunde]] en ook sy bydrae tot die waardering van die Maleier-kultuur. Die Maleierkoorkomitee reël in hierdie jaar ’n spesiale tagtigste verjaardagfees vir hom in die Kaapstadse stadsaal. Terwyl hy in 1980 saam met die Raad van Maleierkore oorsee toer, ken die Universiteit van Rome ’n eremedalje aan hom toe uit erkenning vir sy bydrae op kultuurgebied en die bevordering van goeie rasseverhoudinge oor ’n lang tydperk. Die Stigting Jan van Riebeeck ken in Januarie 1982 [[postuum]] ’n erepenning aan hom toe vir sy bydrae tot die Afrikaanse en Maleier-kultuur en die Suid-Afrikaanse volkslewe. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie<ref>Digitale Bibliotheek voor Nederlandse Letteren: http://www.dbnl.org/auteurs/zuidafrika/auteur.php?id=ples004</ref><ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-n79-53944/</ref> |- |1931 |''Lied van Ali en ander gedigte'' |- |1932 |''In die Sabie'' ''Die Springbok'' ''Legendes van alle nasies'' |- |1933 |''Die silwervaring'' |- |1934 |''Die rugbykroon'' |- |1935 |''Stryd'' ''Uit die ander wêreld'' ''Die bydrae van die Kaapse Maleier tot die Afrikaanse volkslied'' |- |1936 |''Die wedstryd en ander kortverhale vir die jongspan'' |- |1937 |''Vreemde liefde'' ''Ballades'' |- |1938 |''Olimpiade'' |- |1939 |''Uit die Slamse buurt I'' ''Uit die Slamse buurt II'' ''Hasie by die dam'' ''Die Maleise samelewing aan die Kaap'' |- |1940 |''Die skat van Robbeneiland'' |- |1941 |''Kwatryne'' ''Goëlery'' ''Rugby in Rio'' |- |1942 |''Die Corcovado'' ''Die hart van Java'' ''Afrikaanse goëlstories I'' ''Afrikaanse goëlstories II'' |- |1943 |''Skermutseling en skote'' ''Die verbode ryk'' ''Die vlammende fez'' ''Die gevleuelde perd en ander Kaapse stories'' |- |1944 |''The Cape Malays'' ''Die oog van Boeddha'' |- |1945 |''Land van ons vadere'' ''Tales from the Malay quarter'' |- |1946 |''Gevreesde vriend'' ''Bloemlesing'' |- |1948 |''Kom reis met my'' |- |1949 |''Ballade van die eensame seeman'' ''Die skat van Robbeneiland en Hart van Java'' |- |1950 |''Olimpiade en Rugby in Rio'' |- |1952 |''Lig en skaduwee'' ''Die mag van die woord'' ''Verhalende ballades'' |- |1953 |''Goede dood'' ''The Malay quarter and its people'' (saam met C.A. Lückhoff) |- |1955 |''Die sanger, die bose en die lied'' |- |1956 |''Die wrak van die Grosvenor'' (saam met H.R. Cooper) |- |1957 |''Versamelde verse'' |- |1959 |''From a Persian garden'' |- |1960 |''Versamelde prosa'' |- |1961 |''Versamelde ballades'' |- |1965 |''Karooverse'' |- |1966 |''Vaderlandse verse'' ''Hasie by die dam'' ''Poltergeists of the South'' |- |1967 |''Terugblik'' |- |1970 |''Sjeg Joesoef'' ''Doederomandro en ander Kaapse stories'' ''Drie wêrelde'' ''Versamelde verse'' |- |1971 |''Sapen Sewekop en ander Kaapse stories'' |- |1973 |''Ballade van Broer Blindeman'' |- |1974 |''The passing show'' |- |1975 |''Aantekeninge uit Tuynstraat'' |- |1976 |''Song of Venus'' |- |1977 |''Kaapse moppies'' ''Die Maboersa en ander Kaapse stories'' |- |1978 |''Moleste op die Albatros'' ''Buster, Sally and Mark'' |- |1980 |''Uitgesoekte goëlstories'' ''Mens en ster'' ''Raamwerk vir Suid-Afrika'' |- |1982 |''Baroen en ander Kaapse stories'' |} === Samesteller === {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie |- |1939 |''Maleise liedereskat'' |} == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse digters]] == Meer oor I.D du Plessis == * H.Ohlhoff se essay: http://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/19555/Ohlhoff_IDduPlessis(1982).pdf?sequence=1 * Kort biografie op Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cv's/cv_idduplessis_ph.htm * Kort biografie op: http://gewildstegedigte.litnet.co.za/author/id-du-plessis/ * Lees van sy poësie: http://gewildstegedigte.litnet.co.za/author/id-du-plessis/ == Toonsettings van sy werk == * Rietfontein (Gedig)→ Gerald Clark '''Rietfontein se leidam''' [Video] : http://www.geraldclark.co.za/video/rietfontein-se-leidam.html (ook beskikbaar op Youtube) == Bronne == === Boeke === * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Nasou Beperk. Derde hersiene uitgawe. Tweede druk. Elsiesrivier, 1964. * Antonissen, Rob. ''Kern en tooi''. Nasou Beperk. Eerste uitgawe. Eerste druk Elsiesrivier, 1963. * APB-Komitee vir Skoolboeke. ''Die junior digbundel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Sesde druk, 1963. * Askes, H. en Landman, J.N. (samestellers) ''Voorspraak.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe. Tiende druk, 1994. * Aucamp, Hennie. ''I.D. du Plessis (1900–1981)'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. ''Skrywers en rigtings''. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Eerste uitgawe, 1952. * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe eerste druk, 1992. * Botha, Elize. ''Prosakroniek''. Tafelberg Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987. * Buning, Tj. ''Uit ons digkuns''. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Nuwe omgewerkte druk, 1960. * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig.'' Nasou Beperk. Eerste uitgawe, 1980. * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis.'' Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk, 1970. * Du Plessis, I.D. ''Aantekeninge uit Tuynstraat.'' Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste druk, 1975. * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans.'' Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk, 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede druk, 1984. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Eerste uitgawe, 1998. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Krige, Uys (red.) ''Afrikaanse versameling''. A.A.M. Stols Uitgevers-maatschappij Maastricht. Eerste uitgawe, 1937. * Kritzinger, M.S.B. ''Ons jongste letterkunde.'' J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Tweede druk, 1940. * Lategan, F.V. ''Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal.'' Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Johannesburg, 1961. * Lategan, F.V. ''Dekade: Resente Afrikaanse kortverhale''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad, 1965. * Lategan, F.V. ''Voorsmaak''. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Eerste druk, 1972. * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Vierde uitgawe. Eerste druk, 1973. * Lindenberg, E. ''I.D. du Plessis.'' in Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Malherbe, F.E.J. ''Aspekte van Afrikaanse literatuur.'' Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Port Elizabeth. Eerste uitgawe, 1940. * Nasionale Pers Beperk. ''Ons skrywers en hul werke: ’n Plate-album''. Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, 1936. * Nienaber, P.J. en Lategan, F.V. ''Afrikaanse natuurpoësie.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Derde druk, 1952. * Nienaber, P.J. (samesteller) ''Digters en digkuns.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Derde druk, 1954. * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers. Kaapstad. Vyfde uitgawe. Sewende druk, 2007. * Nienaber, P.J. ''Die Hertzogprys Vyftig Jaar.'' Nasionale Boekhandel. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1965. * Nienaber, P.J. ''Jonger skrywers oor eie werk''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Eerste uitgawe, 1951. * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Tweede hersiene uitgawe, 1963. * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Nienaber, P.J.; Erasmus, M.C.; Du Plessis, W.K. en Du Plooy, J.L''. Uit ons letterkunde.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Sewende druk, 1968. * Opperman, D.J. ''Junior verseboek''. Nasionale Boekhandel Beperk. Kaapstad. Agste druk, 1960. * Pheiffer, R.H. ''Woordpaljas.'' Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg. Derde uitgawe. Derde druk, 1993. * Schoonees, P.C. ''Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging''. J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch-Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co. Kaapstad. 1939. (derde druk) * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed''. Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1996. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1999. * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) ''Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom''. Lapa-Uitgewers. Eerste uitgawe. Tweede druk, 2005.. === Tydskrifte en koerante === * Aucamp, Hennie. ''I.D. du Plessis en die kortverhaal.'' Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 32 no. 1, Maart 1992. * Botha, Amanda. ''I.D. – ’n sieraad in ons gemeenskap''. Die Transvaler, 30 Junie 1980. * Kaapstadse redaksie. ''ID se dood groot verlies vir PW''. Rapport, 13 Desember 1981. * Ohlhoff, H. ''I.D. du Plessis (1900–1981).'' Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 22 no. 4, Desember 1982. * Spangenberg, D.F. en Pretorius, S.J. ''In gesprek met I.D. du Plessis''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 21 no. 1, Februarie 1983. * Van Heerden, Ernst. ''’n Beskouing oor die verskuns van I.D. du Plessis''. Standpunte. Jaargang 4, no. 3 1949. * Van Zyl, Wium. ''Van ‘Djokjakarta’ tot ‘Die ballade van die onwaarskynlike seun.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28 no. 3, Augustus 1990. * Vosloo, Johan. ''’n Bloedjong dr. I.D. word tagtig''. Rapport, 22 Junie 1980. * Vorster, Roelof. ''Dié digter van Dertig was ’n mens onder mense''. Rapport, 20 Desember 1981 Skoolloopbaan. === Internet === * Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/01/13/BY/14/IDduPLESSIS.html * Ferreira, Martin Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/11/27/2/18.html * Hugo, Daniel Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/12/15/BY/5/Leketaal1215-289.html * Preller, DS Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/01/15/2/3.html * Van der Ross, RE Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/03/16/SK/12/brief2.html * Wiese, Tobie Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/03/01/SK/11/FORtobie.html == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Dertigers}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:du Plessis, I. D.}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1900]] [[Kategorie:Sterftes in 1981]] dz80lpftlxc5v1gfwh59giyujy96uas 0 95660 2908200 2742646 2026-05-30T21:02:31Z Jcb 223 2908200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Henriette Grové | bynaam = | beeld = Henriette Grové.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Hester Henriette Venter | geboortedatum = [[26 September]] [[1922]] | geboorteplek = [[Potchefstroom]]-distrik | sterfdatum = [[15 Desember]] [[2009]] | sterfteplek = [[Pretoria]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | alma_mater = Potchefstroomse Universiteitskollege | beroep = Skryfster | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Eugène Maraisprys]]<br />[[CNA-prys]]<br />[[WA Hofmeyrprys]]<br />[[Hertzogprys]] | party = | religie = | huweliksmaat = A.P. Grové (1945-2009) | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Henriette Grové''' (1922-2009) was ’n [[Afrikaans]]e [[skrywer]] en [[dramaturg]], wat in beide genres die [[Hertzogprys]] en verskeie ander pryse verower. Sy was getroud met die letterkundige [[A.P. Grové]]. Sy publiseer van haar populêre fiksie onder die skuilnaam '''Linda Joubert.''' == Lewe en werk == Henriette Grové is op [[26 September]] [[1922]] in die distrik [[Potchefstroom]] gebore. Haar moeder is oorspronklik van [[Duitsers|Duitse]] afkoms en haar Afrikaanse vader is skoolhoof op Rooipoort, naby Potchefstroom, waar sy haar skoolopleiding begin.<ref name=":0">Liefdesverhale: http://www.liefdesverhale.co.za/authors/5479 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928072356/http://www.liefdesverhale.co.za/Authors/5479 |date=28 September 2015 }}</ref> Na haar matrikulasie in [[1938]] aan die [[Potchefstroom Gimnasium|Hoërskool Gimnasium]] op Potchefstroom studeer sy vanaf [[1939]] verder aan die destydse Potchefstroomse Universiteitskollege en behaal in [[1941]] die [[B.A.-graad]] met onderskeiding in haar hoofvakke [[Engels]] en Afrikaans-Nederlands. As gevolg van hierdie prestasie word die magisterbeurs van die [[Universiteit van Suid-Afrika]] aan haar toegeken, maar sy wys dit van die hand. In [[1942]] verwerf sy die Universiteitsonderwysdiploma. Sy trou in [[1945]] met die letterkundige [[A.P. Grové]] en uit die huwelik word twee seuns, Niek en Alewyn, en twee dogters, Elsa en Mariet, gebore.<ref name=":0" /> In die jare [[1949]] tot [[1959]] woon hulle in [[Pietermaritzburg]], waar haar man as dosent in Afrikaans en Nederlands betrokke is by die plaaslike universiteit. In hierdie tyd is sy ’n onderwyseres verbonde aan die Departement van Opvoedkunde en werk sy ook by die Durbanse Afrikaanse tak van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) saam met mense soos [[Monica Breed]] en Philip Grobleraar. Haar eerste verhale word deur ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'', ''Die Taalgenoot'', ''[[Die Brandwag]]'' en ''[[Sarie]]'' gebruik. In 1947 begin sy onder die skuilnaam Linda Joubert publiseer, onder meer die gewilde ''Meulenhof se mense''. In 1957 verskyn ''Kwartet'' waar van haar kortverhale saam met [[M.E.R.]], [[Elisabeth Eybers]] en [[Ina Rousseau]] verskyn. In [[1966]] ontvang sy die [[Eugène Maraisprys]] vir al haar dramawerk, en ’n jaar later word sy met die [[CNA-prys]] en die [[WA Hofmeyrprys]] vir haar kortverhaalbundel, ''Jaarringe'', bekroon. Sy word twee keer met die [[Hertzogprys]] bekroon – eers vir drama in [[1981]] en daarna vir prosa in [[1984]]. Sy word ook beskou as 'n ''randfiguur'' van die [[Sestigers]]. Sedert Julie 1959 woon sy in Pretoria, waar haar man eers dosent en later professor is aan die plaaslike universiteit.<!-- watter een? Unisa of Tuks? --> Haar man is op 25 Februarie 2004 in hulle huis in Lynnwood oorlede. Sy is op [[15 Desember]] [[2009]] in Pretoria oorlede.<ref>Rademeyer, Alet. ''Skrywer Henriette Grové sterf''. Beeld, 17 Desember 2009</ref> == Skryfwerk == === Kinderverhale === Hoewel sy reeds as jong kind op laerskool begin skryf, is dit eers na haar troue wat sy hierdie ambag ernstig beoefen. Haar eerste gepubliseerde werk is die kinderboeke ''Die verlore skoentjie'' (1948), ''Die avonture van Bimbo, die sirkusbobbejaan'' (1948), ''Bimbo en Prins'' (1950) en ''Die lui bytjie'' (1951), wat sy skryf terwyl haar eie kinders nog klein is. Hierna konsentreer sy op die volwasse mark. === Ontspanningslektuur === Aanvanklik skryf sy vanaf [[1947]] ontspanningsverhale hoofsaaklik onder die skuilnaam Linda Joubert en publiseer in populêre tydskrifte soos ''Die Taalgenoot'', ''[[Die Brandwag]]'', [[Huisgenoot|''Die Huisgenoot'']], ''Naweekpos'' en ''Sarie Marais''. === Linda Joubert === As Linda Joubert skryf sy ook die romans ''Meulenhof se mense'' en ''Laat lente''.<ref>Cilliers, Stoffel. Beeld, 23 Maart 2009.</ref> ''Meulenhof se mense''<ref>Kriel, Sugnet. Inset, Oktober 1961.</ref> verskyn in [[1956]] as vervolgverhaal in ''Sarie Marais'' voordat dit in boekvorm gepubliseer word. Die verhaal word in nege briewe vertel wat die onderwyseres Annemarie Herbst aan haar vriend skryf en speel aan die begin van die twintigste eeu af op die Bolandse dorpie De Rust, waar Annemarie in 1904 begin skoolhou. Sy loseer by die drie Vermeulen-susters, waar die opstal al is wat van vervloë rykdom oorbly en die susters diep in die skuld is. Die buurman is Malan du Toit en al persoon wat hulle kan help, maar Sarah Vermeulen sal eerder sterf as om sy hulp te vra. Vyftien jaar gelede was hulle twee op die punt om te trou, maar dinge het toe skeef geloop. In elke hoofstuk vertel ’n ander karakter aan Annemarie wat destyds gebeur het, sodat die gebeure soos in ’n legkaart stukkie vir stukkie in plek val. Dit is ’n verhaal van familietrots, persoonlike trots en tradisie wat die oorhand kry oor medemenslikheid en gesonde verstand. Hierdie roman word vir die radio verwerk en as vervolgreeks oor die senders van die destydse Afrikaanse diens uitgesaai, waarna Stephan Bouwer dit na die koms van televisie ook in ’n televisiereeks verwerk en laat beeldsaai.<ref>Cilliers, Stoffel. Beeld, 22 Junie 2009.</ref> ''Die laat lente'' handel oor die wewenaar Johannes van Brakel wat vir Lina op’t Hoff aanstel as goewernante van sy oorlede vrou se dogter. Die dogter en haar oppasster is baie vyandig teenoor Lina en die plaasbestuurder beskuldig Van Brakel dat hy sy vrou vermoor het. Lina kry deur haar interaksie met verskillende persone antwoorde op die raaisels van wat werklik gebeur het en vind liefde in die proses. Die oorheersende tema is die mag wat die verlede oor die hede uitoefen. Die bundel kortverhale ''Roosmaryn en wynruit'' verskyn ook onder die naam Linda Joubert en bevat sestien kortverhale wat oor die senders van die SAUK uitgesaai is en in ''Sarie Marais'' en ''Die Huisgenoot'' verskyn het. Die titel verwys na die soet en die suur van die lewe en het ook ’n suggestie van die teenstelling tussen die ware en die valse en die noodsaak om tussen die twee te onderskei. Oorheersend in die bundel is die motief van verlange na die ver plekke, die eksotiese en die uitsonderlike, met die karakters wat eindelik die oplossing in die aanvaarding van die burgerlike bestaan van liefde en familie vind. So het ''Ou wyn'', ''Ouma Eileen se hangertjie'' en ''Hanteer versigtig'' dieselfde tema van die meisie wat ontevrede is met haar huidige situasie, maar eindelik tot die besef kom dat sy slegs gelukkig kan wees in haar bekende omgewing. Oor die algemeen munt die verhale uit deur die naïewe verteller se gebruik van geestige en ironiese effekte en die aanwending van die volkstaal, kleurryke idioom en besondere beeldspraak. ''Die draer'' beskryf die kleinlike bekrompenheid binne ’n kerkraad. Oom Dirk het weens die geld daaraan verbonde koster geword en as ouderling bedank, maar word nou uitgesluit uit die kerkraad se aktiwiteite. Wanneer hy hoor dat die skoenmaker Hermanus ernstig siek is, hoop hy om verlore aansien te herwin deur as draer by Hermanus se begrafnis op te tree. Met hierdie voorneme kom hy in botsing met ouderling Mans. Oom Dirk is eindelik baie teleurgesteld wanneer hy verneem dat Hermanus beter is. In ''Die grootwiel'' vind die hoofkarakter die onsekerheid van ’n avontuurlike lewe sonder geroetineerdheid verkieslik bo sy kleinburgerlike bestaan. ''Die arme Dorie'' word opgeneem in die versamelbundel ''Dames 17'' onder redaksie van [[C.J.M. Nienaber]], ''Die musiekles'' in ''Op Afrikaanse werf'' van A. Schwerdtfeger en N.J. Snyman, ''Die draer'' in ''Mosaïek'' onder redaksie van J.P. Smuts en R. van Rensburg en ''Die liefde sal steeds seëvier'' word opgeneem in [[Johan de Jager]] se versamelbundel ''Allegaartjie''. === Kortverhale en vertellings === Mettertyd begin Henriette Grové egter konsentreer op ernstiger werk wat tematies meer kompleks is en waarin sy ook eksperimenteer met styl en tegniek. Sy lewer van haar beste werk met die kortverhaal as genre, sommige waarvan in ''Standpunte'' gepubliseer word. Haar kortverhaal ''Die Bethlehemster'' wat in 1956 in ''Standpunte'' verskyn (en later opgeneem word in die versamelbundel ''Kwartet'' en haar eie kortverhaalbundel ''Jaarringe''), word deur [[Elize Botha]] uitgelig as een van die werke wat die begin van die vernuwing in die Afrikaanse prosa inle<ref>Botha, Elize. ''Prosakroniek''. Tafelberg Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987. bl. 64-68.</ref>Die verhaal demonstreer hoe problematies konsepte soos reg en verkeerd en waarheid en leuen is. In die verhaal is die kind Lena die verteller, wie se idealisme in botsing kom met die harde werklikheid van die grootmenswêreld. Uit lojaliteit teenoor haar voorbeeldige maar koue moeder strewe sy daarna om in die Sondagskool die gesogte Bethlehemster van waarheid te verwerf. Sy poog om Dina Swart se stories oor die buite-egtelike verhouding van haar vader as leuens te bewys en so aanspraak te maak op die ster. Lena se waarnemings bevestig egter Dina Swart se stories. In haar vader se nuwe huis ondervind sy egter ’n vreugdevolle en warm atmosfeer, in teenstelling met die koue stilte en afsydigheidvan haar moeder se huis. Lena vertel dan ’n leuen aan haar moeder oor toestande in haar vader se huis om nie haar moeder seer te maak nie, maar verbeur so die Bethlehemster, wat Dina nou beskore is. Hierdie kortverhaal is een van vyf van haar wat in die versamelbundel ''Kwartet'' opgeneem word, wat ook kortverhale van [[M.E.R.|M.E.R]]., [[Ina Rousseau]] en [[Elisabeth Eybers]] bevat. Van die ander verhale in hierdie bundel (''Kwartet'') word ook eers elders gepubliseer, soos ''Die dag van môre'' in ''Sarie''. Hierdie verhaal skets die kontras tussen die verteller se mense se spaarsin en veroordeling van uitspattigheid en die De Beers se roekelose maar gelukkige leefwyse. Dit beklemtoon die verskil tussen diegene wat onmiddellike lewensgenot prysgee ter wille van toekomstige finansiële gemoedsrus en diegene wat in die hede lewe. ''Die swart haan'' is voorheen in ''Die Huisgenoot'' gepubliseer. Hierin is die verteller ’n buitestaander wat op ’n eiland in [[Maleisië]] die Botha egpaar, Frederik en Magriet, ontmoet. Magriet sit haar Suid-Afrikaanse leefwyse voort, maar Frederik gaan op in die sinnelike Oosterse manier van doen. Die swart haan met sy gekraai simboliseer vir hom iets van sy vrou se ordelikheid, wat die magiese bekoring en ritmiese swaai van die danseresse versteur, waarna hy die haan doodmaak. Hierdie spanning tussen ’n ordelike lewe en die drang na ’n eksotiese bestaan vorm ook die kern van die verhaal ''Die ver plekke''. Juffrou Truida is van kleins af spaarsamig grootgemaak en om nie finansiële risiko’s te loop nie. So verbeur sy haar kans op geluk. Wanneer sy vir die tweede keer in haar lewe die geleentheid kry om die eentonige reëlmaat van haar bestaan op te hef en die ver plekke te besoek saam met Willem, die spesiale vriend uit haar jeugjare, besluit sy andermaal daarteen. By sy vertrek draai sy die lamp verder af, waarmee sy in werklikheid wil sê dat sy nie kan bekostig om so “luidrugtig” te lewe nie. ''Tant Nelie se veerpluime'' is die verhaal van die baie mooi maar selfsugtige Kittie, wat die hartstog in ’n man se hart kon laat opvlam. Sy wou die prys wen vir die beste gereg en maak die voorwaarde vir ’n huwelik met die jong boer Peet Brink dat hy tant Nelie se veerpluimresep vir haar kry. Peet kry toe met behulp van sy vriendin Ursula die resep en op hierdie slinkse wyse word ’n intieme geheim openbaar. Kittie verklaar toe onverskillig haar toestemming om met die boer te trou, maar hy bedank dit omdat hy voel dit wat sy gedoen het, die prys nie werd is nie. Hy haas hom terug na die meer betroubare Ursula en vra haar eerder om te trou. Die verhaal word aan ’n dogtertjie vertel en dit word duidelik dat dit die storie is van haar pa en ma se verhouding. Grové ontvang die [[W.A. Hofmeyr-prys]] saam met M.E.R., Elisabeth Eybers en Ina Rousseau vir ''Kwartet'' in [[1957]] en die [[Havengaprys|Havenga-prys]] word ook aan hierdie bundel toegeken. Hierdie verhale is ’n belangrike toevoeging tot die kortverhaalskat in Afrikaans en sy volg dit op met nog twee kwaliteit kortverhaalbundels, naamlik ''Jaarringe'' en ''Winterreis''. ''Jaarringe''<ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 23 no. 1, Maart 1983.</ref> kan beskou word as ’n hoogtepunt in haar oeuvre.<ref>Strydom, S. Standpunte. Nuwe reeks 72, Augustus 1967.</ref> Twee van die verhale in ''Kwartet'' (''Die Bethlehem-ster'' en ''Die dag van môre'') word weer hierin opgeneem. Die belangrikste motief wat die verhale aanmekaar koppel, is inisiasie in die lewe en ontnugtering daarmee. Deur die verhale in bekende milieus soos die platteland of plaaswêreld te laat afspeel, word die romantiek en illusie daaraan verbonde oopgeskryf, sodat die harde werklikheid deurbreek. Temas wat behandel word sluit in die verlange na ver plekke of ’n beter lewe en baie speel af in ’n landelike omgewing, maar dan nie ’n idilliese een nie. Die skrywer slaag daarin om in ’n sober maar tog treffende styl die verhale op te bou tot ’n katarsis aan die einde. Baie van die verhale word aangebied uit die oogpunt van ’n kind of naïewe verteller, maar behandel dan tog ’n onderwerp wat veel wyer implikasies het as wat die verteller besef. Sodoende word ’n boeiende diskrepansie verkry tussen die beperkte perspektief van die verteller en die wyer perspektief van die ingeligte leser. Hoogtepunte in die bundel is onder andere ''Liesbeth slaap uit'', waar ’n beskermde sensitiewe kind uit ’n gelukkige ouerhuis vir die eerste keer oorslaap en te doen kry met ’n gesin waarin die ouers ontrou is en liefde nie meer bestaan nie. Hierdie ervaring laat haar perspektief op die lewe uitmekaar spat en sy keer as ’n baie treuriger maar wyser mens terug huis toe. Liesbeth is inderdaad ’n uitbeelding van die outsider-figuur, maar as kind. Hierdie verhaal word as drama vir die televisie verwerk. [[Hennie Aucamp]] beskou ''Dood van ’n maagd'' as miskien die mees virtuose verhaal in Afrikaans, indien nie die beste nie<ref>Aucamp, Hennie. ''Kort voor lank''. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, Tweede druk, 1980. bl.18</ref> en Elize Botha wei ’n volledige studie aan hierdie verhaal, wat in ''Standpunte'' van Augustus [[1968]] gepubliseer word. Dis ’n verhaal vol Middeleeuse angste en obsessies en beheptheid met sonde. Die oujongnooi Frieda Martyn lê in die hospitaal nadat sy geopereer is vir kanker in die vrouedele. Stuksgewys kom sleuteloomblikke uit haar verlede na haar terug en die begrippe en simbole wen algaande in betekeniswaarde. Sy word gefolter deur haar verlede, veral deur die obsessie dat sy om een of ander rede aandadig is daaraan dat haar skoolmaat haar buite-egtelike kind vermoor het. Haar vrees vir sonde het haar ook ’n afkeer aan die seksuele en byna alle vorms van vreugde gegee. Algaande word haar belewing in die hospitaal ’n verstrengeling van goed en boos met as begeleidende motiewe die voorstelling van die Breë en Smalle Weg, die verskillende soorte musiek wat op die orrel uitgevoer word en die begrippe bloed, pad, vuur, stank en skaap wat deur die hele verhaal sirkuleer. Die aksent val op die teenstrydigheid van dood en lewe. Aan die einde begin die gewas soos ’n fetus weer groei, waardeur haar lewe vernietig word. Die verhaal eindig egter nie volkome uitsigloos nie. Geen dood is moontlik sonder lewe nie en die kringloop duur voort. Die openingsverhaal, ''Die middelboom'', bring die sentrale tema van ontnugtering op aangrypende wyse aan die bod. Hentie Cronjé, ’n groenteboer met net standerd vier, is die ek-verteller. Ou mevrou Greyvenstein bly na haar man se dood en hulle kinderlose huwelik alleen in haar deftige torinkiehuis as laaste van ’n trotse geslag. Al wat gegroei het in daardie huis is drie bome, reeds meer as ’n honderd jaar oud, wat ’n donker muur voor die huis maak. Gaandeweg begin sy hierdie bome sien as die oorsaak van haar aardse ellende en wil sy dit laat afkap, sodat daar weer lig kan wees en daar weer vir haar vrugbaarheid kan wees. Sy kry Hentie om dit te doen en hy begin met die middelste boom (’n falliese simbool wat die steriliteit in mevrou Greyvenstein se lewe simboliseer), wat die ergste ineengestrengel is met die ander. Hy maak nie klaar die eerste dag nie, maar mevrou Greyvenstein hou daardie nag ’n bruilofsfees in die lig van tallose kerse, terwyl sy self uitgetooi is met sluier en valletjiesrok. Wanneer Hentie verskyn, word hy gedwing om die bruidegom te wees, gevolg deur die ou vrou se dood aan beroerte, ’n einde wat reeds effektief deur die verhaal voorberei is. As naïewe verteller is dit duidelik dat Hentie aanvanklik nie alles begryp wat hy waarneem en vertel nie. ''Kom herwaarts getroues'' se verteller is die Kersvader by die Cash-en-Carry-basaar se feesvoorstellings. Hierin lei die treffende teenstelling tussen twee vroue eindelik tot vermenging van skyn en werklikheid soos hulle rolle as Eva en Maria (moeder van Christus) gaandeweg werklikheid word. Antjie Crous, wat in haar rol as Eva net met ’n paar vyeblare bedek is, wek die belangstelling van die Josef-karakter, wat deur Jaap vertolk word. Die voorstellings met hulle kommersialisering en uitbuiting van die vroulike liggaam banaliseer die ware verhaal van Kersfees en die geveg aan die einde vernietig alle verdere skyn. As laaste stukkie ironie krap ’n kind uit die puin ’n kartonster en die Christus-pop uit, wat te midde van die verwoesting steeds hoop bied. ''Venesië agter ’n bruin gordyn'' (met subtitel ''Afskeid van ’n jeug'') se verteller is die romantiese skooldogter Lida, wat haar gevoelens projekteer op die kunsonderwyseres Juffrou Thea, wie se man ’n buite-egtelike verhouding het. Lida wil haar sover kry om die verhouding met haar bewonderaar voort te sit en Venesië as die stad van haar drome en skilderye te besoek. Juffrou Thea wil dit egter nie doen nie, omdat sy agter die bruin gordyn van haar werkkamer op haar doeke en met haar kunsvoorwerpe ’n eie wêreld opbou wat as ontvlugting en beskerming teen die aanslae van die werklikheid dien. In ''Gebed om ’n wonderwerk'' word die wonderwêreld van die Duitse grootmoeder se wit Kersfees deur haar kleindogter herskep as sy lekkers aan die volkies gee en die ysblokkies op die dorstige Karoo-aarde afgooi. Die C.N.A.-prys in 1966 en die [[W.A. Hofmeyr-prys]] in [[1967]] word toegeken aan ''Jaarringe''. Op [[7 Mei]] [[1967]] berig die Sondagkoerant ''[[Die Beeld]]'' dat hy gesaghebbend verneem het dat ''Jaarringe'' ook met die [[Hertzogprys]] bekroon sal word. Die volgende Sondag berig ''Die Beeld'' egter dat die lede van die letterkundige kommissie (Elize Botha, [[Gerrit Dekker]] en [[T.T. Cloete]]) nie met mekaar kon saamstem nie. Elize Botha en T.T. Cloete was glo ten gunste van ’n toekenning aan Grové, maar Gerrit Dekker het nie saamgestem nie, hoewel hy geen ander boek genoem het nie. So gebeur dit dan dat in ’n tyd van fenomenale opbloei in die Afrikaanse prosa en terwyl daar vele werke van gehalte gelewer word, geen toekenning vir prosa gemaak word nie. Die Republiekfees-prys in [[1971]] en die Rapportryersprys in [[1972]] (laasgenoemde vir ’n Afrikaanse publikasie wat gedurende die voorafgaande vyf jaar in ’n bepaalde genre verskyn het) word deur<ref name=":1">Aucamp, Hennie. ''Dagblad''. HAUM-Literêr Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste Druk, 1987.</ref> ''Winterreis'' <ref name=":2">Brink, André P. ''Voorlopige Rapport''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1976.</ref>verwerf. Hierdie bundel bevat drie vertellings, ''Haar naam was Hanna'', ''Wie onthou vir Kinna'' en ''Winterreis''. In hierdie vertellings word die temas reeds goed saamgevat in die oorkoepelende bundeltitel.<ref>Smuts, J.P. Standpunte. Nuwe reeks 103, Oktober 1972.</ref>Die winter word verteenwoordig deur die konnotasies van koue, dood en verganklikheid wat dwarsdeur die verhale loop, terwyl die reis nie net die geografiese reise is wat in ''Winterreis'' en ''Wie onthou vir Kinna'' onderneem word nie, maar veral die reis na die verlede wat in al die verhale voorkom. Soos dikwels in Grové se verhale speel die verlede dan ook ’n groot rol in die hede en word die gebeure achronologies gestruktureer. ''Winterreis'' stel die reis van ’n Duitse grootmoeder na Suid-Afrika en die reis van ’n kleindogter (Anna Amehlia van Staden) terug na haar ouma se geboortewêreld teenoor mekaar, waar veral die dood en die vorms wat dit aanneem, met die lewe en groei gekontrasteer word. So word die sterftes van duisende Duitsers in haar ouma se geboortestad Hofburg tydens die Tweede Wêreldoorlog gekontrasteer met die dood van haar ouma se eersgebore seun, Franz, tydens die Anglo-Boereoorlog. In ''Wie onthou vir Kinna'' weet Dirk Lotter se ma en herinner sy hom ook gedurig daaraan dat sy besig is om te sterwe. Die jong meisie Kinna kom sy siek ma oppas en sy is die simbool van lewe en lewenslus, maar Kinna sterf dan ironies genoeg van inflammasie in die somer. Dirk word ’n chemikus in ’n anorganiese laboratorium waarin hy tyd ophef deur nuwe chemiese verbindinge wat nie bederf of vergaan nie. Na baie jare gaan Dirk op soek na Kinna en hy herontdek haar in ’n plaat kosmos, simbool van kleur en lewe. Ten spyte daarvan dat sy dood is, herontdek hy haar in die terugvind van hoe sy hom laat voel het en weet hy dat sy nie vir hom ooit werklik dood sal wees nie. In ''Haar naam was Hanna'' bly die herinnering van ’n jongmeisie wat haarself opgehang het vir Alethea regdeur haar lewe by. Op ’n stadium oorweeg sy ook selfmoord, maar ’n minnaar help haar om die lewe en liefde te ontdek. Dis egter eers na die dood van ’n ou dame in ’n ouetehuis dat Alethea besef dat die aanloop tot selfmoord minder belangrik is as die feit dat die dood vir ewig is en dit open ’n perspektief waardeur sy deur die dood die lewe meer waardeer. Saam met die novelle ''Die kêrel van die Pêrel'' word die kortverhale ''Douw en Fransiena'' en ''Affaire de coeur'' gebundel. ''Douw en Fransiena'' verskyn reeds in 1967 in ''Standpunte'' en word ook opgeneem in [[A.P. Grové]] se bundel ''Hoogtepunte in die Afrikaanse verhaalkuns''. Dit vertel die verhaal van ’n middeljarige vrou wat na etlike jare van getroude lewe haar man verlaat en na haar pa en stiefma op die plaas gaan. Hier vind sy ou liefdesbriewe in ’n speelposbus naby die plaasskool waar sy skool gegaan het. Die briewe is deur die kreupel oujongnooi en voormalige onderwyseres van die skool aan ’n onbekende man geskryf. Fransiena besef dan dat liefde kosbaar is en mense sin vir die lewe gee en sy is baie meer bevoorreg as die oujongnooi omdat sy fisies uiting kan gee aan haar liefde. So kan sy dit regkry om haar man met al sy foute te aanvaar. ''Affaire de coeur'' is ’n vernuftige en geestige variasie op die tradisionele liefdesdriehoek. Gerharda Buitenweg ly aan gedurige galaanvalle en verban haar man Salmon uit die dubbelbed. Salmon kom later agter dat Gerharda die pyn ervaar as seksuele vervulling. Henriette Grové se kortverhale en sketse word in verskeie versamelbundels opgeneem, onder meer in ''Sewe sondes, nee meer'' en ''Vuurslag'', beide onder redaksie van Hennie Aucamp, ''Moderne Afrikaanse verhaalkuns'' van F.E.J. Malherbe, ''Kort keur'' van [[Abraham H. de Vries]], ''Stad en stedelig'', ’n versamelbundel met sketse en vertellings oor wêreldstede, en ''Vertellers 1 en 2'' van [[Merwe Scholtz]]. Sy publiseer haar kortverhale ook in tydskrifte soos ''Standpunte'' en ''Tydskrif vir Letterkunde''. Sy skryf ook essayistiese werk, wat in verskillende radioreekse uitgesaai word. Hierdie werk word egter nie apart gepubliseer nie en sluit die reeks ''Briewe aan Mariet'' in. Elise Botha neem die stuk ''’n Brief aan Mariet'' op in haar versamelbundel ''Afrikaanse essayiste''. Hierdie brief word geskryf deur Fransien, ’n denkbeeldige skrywer, wat verhoed dat die persoonlikheid van die skrywer in die stuk ontbloot word. Eerder het ons hier te doen met ’n baie fyn oorgang vanaf beskrywing na besinning en word die brief afgesluit met ’n houding of waarheid wat deur die brief vorm aangeneem het. === Romans en novelles === ''Die kêrel van die Pêrel''<ref name=":1" /> bevat die novelle met die gelyknamige titel en twee kortverhale,<ref>Brink, André P. Rapport, 18 Desember 1983.</ref> ''Affaire de coeur'' en ''Douw en Fransiena''. Die novelle ''Die kêrel van die Pêrel'' (met alternatiewe titel ''Anatomie van ’n leuenaar'')<ref>Smuts, J.P. ''Burgerband''. Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1985.</ref> draai rondom die spanning wat daar heers tussen die waarheid en die leuen, veral waar ’n mens moet leer om die verskriklikheid van die waarheid en werklikheid te kan hanteer en verteerbaar te maak.<ref>Van Zyl, Ia. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 2, Mei 1984.</ref> Die kêrel van die titel is G.T. Jordaan, gladdebek kunsmisagent, met die twee maal geskorste medikus Stefaans Brink en die owerspelige ma van ’n sterwende kind, Elwiena Basson, as die ander hoofkarakters. Elwiena het in haar jeug met G.T. ’n verhouding gehad, wat sy versukkelde vrou en sy kind se agterlikheid met leuens bedek het. In later jare behandel Stefaans Elwiena se sterwende kind en het sy ook met hom ’n verhouding. Die kontras tussen die verhoudings word uitgebeeld en die illusies en werklikhede in albei. Die karakters se lotgevalle is egter slegs agtergrond vir die indringende soeke na die aard van waarheid. Dit is duidelik dat die werklikheid nie ontken kan word nie en in die oë gekyk moet word. Die paradoks is egter dat G.T. se leuens eindelik die belangrikste “waarheid” blyk te wees, omdat hierdie droomwêreld ’n beskutting bied teen die wrede werklikheid en nodig is om die lewe leefbaar te maak. Interessant is die verteltegniek wat gereeld gebruik word in hierdie novelle, waar die afloop van ’n gebeurtenis eers gegee word en daarna die gebeure wat aanleiding gegee het daartoe, soms uit verskillende gesigspunte. Hierdeur verskuif die klem vanaf die gebeure na die betekenis van die gebeure. Die Hertzogprys vir prosa word in 1984 toegeken aan ''Die kêrel van die Pêrel'' en sy verower met hierdie bundel ook die C.N.A.-prys in [[1983]] en die W.A. Hofmeyr-prys in 1984. Hierdie boek is ook op die kortlys vir die toekenning van die Louis Luyt-prys in 1984. ''In die kamer was ’n kas'' <ref>Roos, Henriette. Rapport, 10 Desember 1989.</ref>is ’n roman waarin drie onverwante verhale saamgevleg word in ’n geheel rondom die tema van menselyding, sodat die vraag oor die sin van hierdie lyding en hoe om dit te hanteer sentraal staan in die roman.<ref>Van Zyl, Ia. Insig, Desember 1989.</ref> Die karakters leef in drie verskillende tye op verskillende plekke, maar ondervind almal die impak van owerspel of bloedskande, aborsie en gewelddadige dood. Deur verskuiwing van perspektiewe verkry die skrywer hier ’n besondere effek en belig só die misdade van die vaders en die effek daarvan uit ’n ongewone hoek. Petrus van Deventer vertrek in die jare voor die Groot Trek na die binneland van Suid-Afrika, waar die gesin en veral die moeder groot ontberings moet deurmaak. Petrus ontwikkel ’n obsessie daarmee om gevestig te wees met ’n plek van sy eie, sodat hy trou met ’n vrou wat ’n plaas besit, al het hy haar glad nie lief nie. Die arme vrou weet vir die res van haar lewe dat haar man haar nie liefhet nie. Die tweede verhaal speel af rondom die eeuwending na die twintigste eeu. Die middeljarige Marta Koorts raak betrokke in ’n buite-egtelike verhouding en deur onbesonne keuses dompel sy haar gesin in ongeluk.  Die derde verhaal speel af in die laaste helfte van die twintigste eeu, met Charlotte le Roux as hoofkarakter. Hier is twee vroue slagoffers van die pyn van huweliksontrou, waarteen materiële welvaart hulle nie kan beskerm nie. Die verskil in die tydsperiode waarin die gebeure afspeel maak dit duidelik dat ontwikkeling en vooruitgang op tegnologiese en materiële gebied en die magdom nuwe geleenthede wat dit bring, geen beskerming teen menslike lyding is nie, wat universeel bestaan in alle tye. Die C.N.A.-prys word ’n derde keer in [[1990]] aan haar toegeken, hierdie keer vir ''In die kamer was ’n kas''. === Dramas === Ook op die gebied van die drama lewer Henriette Grové belangrike werk. Tussen [[1943]] en 1945 skryf sy haar eerste toneelstuk, ''Na honderd jaar'', wat opgevoer word en ook opgeneem word in die ''Woord en Daad''-reeks van die A.P.B.-Komitee vir Skoolboeke. Hierin word lede van die [[Voortrekkers (organisasie)|Voortrekkerbeweging]] uitgebeeld wat in [[1944]] besoek aflê op die grensplaas van Oom Koos en Tant Liesbet. Haar eerste radiodrama, ''Soos gras is sy dae'', word in 1949 met ’n tweede prys in ’n landwye hoorspelkompetisie bekroon en uitgesaai. Sy skryf verskeie ander ongepubliseerde radiostukke, soos ''Demus en die goggas'', ''Die masker'' en die reeks ''Briewe aan Mariet''. Haar ongepubliseerde drama ''Die bokamer''<ref>Binge, Ludwig. Standpunte. Nuwe reeks 29, Junie 1960.</ref> word in [[1960]] deur Volksteater in die Aula in [[Pretoria]] opgevoer. Die bedlêende grootmoeder Susara van Biljon oefen vanuit haar bokamer groot invloed uit op haar mense, sonder dat sy self ooit in die voorkamer verskyn. Hierdie invloed skep die neerdrukkende toonaard van die stuk, waarin haar mense onder gedurige spanning verkeer en die familie dan ook deur waansin geteister word. Die eenbedryf oor die Afrikaanswording van die Universiteit van Pretoria, ''Vyftig-vyftig of One horse one rabbit'', word opgeneem in die geleentheidsbundel ''Vyftig 1932–1982: Afrikaanswording''. ''Die goeie jaar'' <ref name="ant34">Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 34, April 1961.</ref>is aanvanklik vir die radio geskryf, maar is ook geskik vir opvoering as verhoogstuk. Hierdie drama ondersoek die tema van hoe die verlede ’n mag oor die hede verkry en die kwessie van erfsonde. Die handeling speel af op ’n grensplaas tussen die [[Vrystaat]] en [[Basoetoland]] in [[1887]]. Tobias Davel verlei vir Gert Buitendacht tot ’n misdaad (’n onwettige handelstransaksie met die Basoeto’s) wat tot Gert se dood lei, terwyl Tobias skotvry daarvan afkom. Hierna word die Buitendachts deur die gemeenskap gebrandmerk, terwyl die Davels gesiene mense is. Die drama werk dan met die teenstelling tussen persepsie van die gemeenskap en die realiteit. Tobias se skuldgevoel lei tot asma-aanvalle en laat hom vyftien jaar later byna ’n invalide. Hy sou graag sy skuld wou erken, maar sy vrou Debora kom uit ’n berugte huis met reputasie vir misdadigheid (onwettige dranksmokkelary) en sy sal alles doen om te verhoed dat daardie reputasie weer oor haar en haar familie se koppe hang. Deur haar huwelik is sy in die geleentheid gestel om die verwaarloosde erfplaas opnuut op te bou en die verband is ná vyftien jaar se harde werk afbetaal. Die effektiewe teenstelling van lig en donker in die drama word simbolies en letterlik ontgin, met die seun Hannes wat byvoorbeeld ’n obsessionele vrees het vir die donker en al hoe meer van sy verstand af raak. Die dogter Martina probeer om weg te breek van die benouende strukture van die familie deur ’n verhouding aan te knoop met Thys Buitendacht, wie se familie ’n veel meer ontspanne lewenstyl het. Hierdie verhouding oorskry egter die benouende perke wat op die familie rus, want Debora het inderdaad ’n klipmuur tussen die Davels en die Buitendachts laat oprig. Eindelik is die Buitendachts egter veel beter daaraan toe as die Davels. Aan die einde van die stuk sterf Tobias wanneer Hannes hom uit vrees vir die duisternis verwurg. So word Tobias slagoffer maar ook soenoffer en deur sy dood word die verlede dan afgelê. Die goeie jaar word ingelei wanneer dit bekend raak dat Martina Thys se kind verwag en Debora ook die klipmuur tussen die families laat afbreek. ''Die glasdeur'',<ref name="ant34" /> eweneens as radiodrama geskryf, laat drie oujongnooiens in omstreeks die veertigerjare van die twintigste eeu op ’n afgeleë plaas in die<ref>Antonissen, Rob. ''Kern en tooi.'' Nasou Beperk. Eerste uitgawe. Eerste druk. Elsiesrivier, 1963.</ref> Kaap naby die Vrystaatse grens weer die onvervulde drome van hulle jeug herleef. Dit is veral die spanning tussen droom en werklikheid wat in hierdie radiodrama goed uitgewerk word. Tydens die [[Anglo-Boereoorlog]] soek ’n gewonde seun (Gustav Lindeman) skuiling by hulle en hulle verpleeg hom in die buitekamer. Sy besoek verander hulle lewens. Elkeen koester persoonlike drome oor hom as ’n sielsmaat en projekteer hulle verlangens en gevoelens op hom. Hulle interpreteer hom dan na aanleiding van hulle eie begeertes, soos gesuggereer deur die verskillende kleure van die glasdeur waardeur hulle verkies om die buitewêreld waar te neem. Suster Dorothea gee voorkeur aan die gedempte blou skemerlig en glo dat Gustav kunssinnig is met ’n primêre belangstelling in die fyner dinge van die lewe; haar suster Drieka neem die lewe deur die geel ruite waar en glo dat hy ’n man van dade en uithaler perderuiter is wat gemaak is vir aksie en die buitelewe en hulle niggie Willemien, met haar voorkeur vir die rooi glas, glo dat hy op soek is na ’n vrou wie se hande regstaan vir kinders grootmaak, die huis aan die kant hou en koskook. Gustav beswyk egter na sowat ’n week aan sy wonde. Hulle begrawe hom op die plaas en saam met hom begrawe hulle ook hulle drome. Veertig jaar later kry hulle kennis van die voorgenome langdurige besoek vir gesondheidsredes van ’n jong familielid, Christiaan.  Sy besoek laat die oujongnooiens se drome en hulle jaloerse interaksie herleef. Christiaan lyk vir elkeen baie na Gustav en hulle projekteer nou hulle persepsies en gevoelens op hom. Christiaan kan die emosionele manipulasie later nie meer hanteer nie en slaan eindelik die glasdeur van die kamer stukkend. Deur die lig wat inkom kan die vroue hulleself en die situasie duidelik sien en met die glas breek hulle drome ook in skerwe. In die bundel radiodramas<ref>Antonissen, Rob. ''Spitsberaad.'' Nasou Beperk. Elsiesrivier. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1966.</ref> ''Halte 49 en twee monoloë''<ref>Conradie, P.J. Kriterium, Oktober 1963.</ref> gaan die titelstuk oor die drome van fabriekswerkers wat sukkel om kop bo water te hou en die teenstelling van hierdie drome met die werklikheid. Die handeling speel geheel en al binne ’n bus af. Waar meeste passasiers na oppervlakkige genot uitsien (’n dansparty, uiteet of geld om lewensbenodigdhede te kan koop) is daar twee karakters met dieper verlangens. Hulle word slegs aangedui as Hy en Sy, om hulle gebrek aan identiteit in die gemeenskap te suggereer. Sy het met haar karige broodgeld tamatiepruime gekoop omdat hulle so ’n mooi glans het en hy dink terug aan sy ouma se spens, waar eetgoed volop was. Vir ’n kort rukkie verbeel hulle dat hulle die sleurlewe gesamentlik kan ontvlug, maar dan moet sy by Halte 49 afklim en die droom is verby, verder gesimboliseer deurdat die tamatiepruime stukkend val op die grond. Die monoloog ''Vrou en spieël'' behandel ’n snobistiese vrou (Bernice) se selfsugtige en oppervlakkige leefstyl. Sy voel dat haar man besig is om van haar te vervreem en wil hom deur die gebruik van skoonheidsmiddele probeer behou, terwyl dit duidelik is dat dit haar gebrek aan belangstelling in hom en sy werk met kinders is wat die verwydering veroorsaak. In die monoloog ''Die ou vrou en die dood'' besin ’n ou vrou aan die einde van haar lewe oor wat belangrik was. Vroeg in haar lewe moes sy twee kinders aan die dood afstaan, maar het later kinders wat wel groot word. Die middeljarige kinders wat haar nou besoek, het sy as’t ware as kinders verloor. Die enigste kinders wat hare gebly het, is die twee wat vroeg dood is, want hulle leef in haar herinneringe. Wanneer sy ware insig ontwikkel, kan sy na al die jare die dood aanvaar. ''Die onwillige weduwee'' <ref>Cloete, T.T. Standpunte. Nuwe reeks 64, April 1966.</ref>(met die subtitel ''Of Sybrandus Saliger'') is ’n ligte maar knap geskrewe komedie. Die hoofkarakter is die weduwee Margaretha van der Bank wie se oorlede man Sybrandus se testament bepaal dat indien sy hertrou of sterwe, die hele boedel na die Staat gaan. Hoewel sy steeds mooi en aantreklik is, wil niemand haar as vrou neem sonder haar geld nie. Sy en haar familie se doen en late word dus bepaal deur die testament. Sy word slegs van hierdie vloek verlos wanneer sy die bebrilde professor Prosema ontmoet wat haar om haarself bemin. Hy neem haar uit vrye keuse as vrou en sonder enige belangstelling in haar geld en raak daarmee ook van sy eie eindelose abstraksies ontslae. Die komedie blink uit in sy knap dialoog en kwinkslae, maar bevat steeds meer diepte as die normale komedie. Hierdie stuk is ’n satire op valse waardes in die samelewing en menslike gebreke oor die algemeen, soos oordadige preutsheid, grootdoenerigheid, vernaamheid, bemoeisiekheid en veral geldsug en skynheiligheid. Die boodskap is dat elke persoon die reg het om sy eie lewe te ontplooi en geluk te vind deur sonder onderdrukking en inmenging self verantwoordelike besluite te neem. Veral merkbaar is die hantering van die verlede, die hede en die toekoms en die verskillende karakters se ervaring en belewenis daarvan. Sommige is so behep met die verlede en/of die toekoms dat die hede feitlik nie vir hulle bestaan nie. Henriette Grové verwerf die ATKV-prys vir ''Die onwillige weduwee'' in [[1964]] en die Eugène Marais-prys vir haar dramas ''Die goeie jaar'', ''Die glasdeur'', ''Halte 49 en twee'' ''monoloë'' en ''Die onwillige weduwee'' in 1966. Twee belangrike geleentheidstukke verskyn uit haar pen, naamlik ''Toe hulle die Vierkleur op Rooigrond gehys het'' en ''Ontmoeting by Dwaaldrif''. In die Taalfeesjaar van [[1975]] skryf sy<ref>Brink, André P. Rapport, 26 Oktober 1975.</ref> ''Toe hulle die Vierkleur op Rooigrond gehys het'',<ref name=":2" />waarin sy ’n insident in die lewe van die leier van die [[Genootskap van Regte Afrikaners]],<ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 13 no. 4, November 1975.</ref> ds. [[Stephanus Jacobus du Toit|S.J. du Toit]], uitbeeld.<ref>Coetzee, Ampie. Beeld, 3 November 1975.</ref>Die drama begin in [[1904]] terwyl die trein met die stoflike oorskot van president [[Paul Kruger]] onderweg na Pretoria by die Paarlse stasie aandoen, waar S.J. du Toit een van die toeskouers is.<ref>Conradie, P.J. Standpunte. Nuwe reeks 134, April 1978.</ref> Momente uit S.J. du Toit se verlede word dan by wyse van terugflitse en gedramatiseerde vertellings herbeleef. Die bindende motief ten grondslag van die uiteenlopende tonele is Du Toit se soeke na die waarheid met betrekking tot sy verhouding teenoor Kruger, sy geloof in die woord as draer van die waarheid en sy oortuigings in verband met ’n verenigde Suid-Afrika. Tydens sy Transvaalse jare as hoof van onderwys in die Republiek is hy verantwoordelik vir die onderhandelings met die wegbreekstaat Stellaland en hys hy in 1884 die Transvaalse vlag oor die land Gosen om so in verset teen Engeland hierdie gebied by Transvaal in te lyf.<ref>J.K. Die Vaderland, 21 November 1975.</ref> Dit bring hom in konflik met president Paul Kruger en die konflik is dan tussen die voortvarende idealis met sy visie vir ’n verenigde Suid-Afrika teenoor die staatsman wat ’n meer beperkte maar meer realistiese visie het.<ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 16 no. 2, Junie 1976.</ref> Die drama word ’n soeke na die motiewe en persoonlikhede van Du Toit en Kruger en belig die taalstryd sowel as die politieke stryd van die Afrikaner. Die Afrikaanse Taal- en Kultuurbond se Afrikaanse Taalmonumentkomitee ken in 1975 die eerste plek in hulle drama prysvraag toe aan ''Toe hulle die Vierkleur op Rooigrond gehys het'' en hierdie drama kry ook die Perskorprys vir [[1977]]. Vir die Leipoldt-jaar in [[1980]] skryf sy as opdragstuk vir die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]] die radiodrama<ref>Beneke, Hannes. Die Transvaler, 29 Junie 1981.</ref> ''Ontmoeting by Dwaaldrif'',<ref>Conradie, P.J. Standpunte. Nuwe reeks 158, April 1982.</ref> waarin ’n verbeelde ontmoeting tussen [[C. Louis Leipoldt|Leipoldt]] en Pieter Erbeveld op [[22 April]] [[1922]] die platform is vir ’n besinning oor die verhouding<ref>Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 19 no. 2,Mei 1981.</ref> tussen skrywer en karakter, fiksie en werklikheid en waarheid. Leipoldt ry as skooldokter per motor en word deur Erbeveld voorgekeer, wat hom waarsku teen die onbegaanbare drif (Dwaaldrif), waar Leipoldt dan ook vasval en die gesprek plaasvind. Erbeveld is tweehonderd jaar tevore op [[22 April]] [[1722]] in [[Batavia]] op gruwelike wyse tereggestel weens hoogverraad en Leipoldt was ten tyde van sy dood besig met ’n onvoltooide drama oor hierdie geskiedkundige gebeurtenis. In Leipoldt se verbeelding neem die drama vorm aan met verskillende dramatiese botsings as moontlikhede, elkeen ’n verdigsel of verdraaiing van die waarheid om die dramatiese te pas. Die interaksie is tussen Erbeveld en sy idee van hoe ’n drama oor hom gestalte moet kry, gestel teenoor Leipoldt se konsepte van die drama. Erbeveld versoek dat Leipoldt sy skanddood moet regstel en sy naam aan die vergetelheid moet ontruk, wat lei  tot ’n boeiende debat oor die begrip vryheid en veral die verskil tussen die historiese feitelikheid van die geskiedkundige en die waarheid wat die digter deur sy vers ontdek. Leipoldt beweer dat om die waarheid te bereik, ’n skrywer altyd moet bypraat en byskryf om geglo te word en so as’t ware sy eie waarheid moet skep.  Hierdie radiodrama beweeg dus op verskillende vlakke, waar Erbeveld se geskiedenis nagespeur word en besin word oor sy skuld al dan nie, Leipoldt as figuur en sy persoonlike geskiedenis onder die loep kom, asook die kuns van drama skryf, wat ’n soort literatuurwetenskaplike studie is. Eindelik kom Leipoldt tot die besef dat ’n drama oor Erbeveld oor haat sal moet gaan, in teenstelling met die begrip liefde, wat vrugbaarder gronde vir ’n drama is. Om hierdie rede besluit hy om eerder ’n drama oor goewerneur Gysbrecht van Noot (''Die laaste aand'') te skryf. Erbeveld word in die drama dan die tragiese figuur wat hierna vir altyd vergeet word. Die Hertzogprys word in 1981 toegeken vir ''Ontmoeting by Dwaaldrif'' met inagneming van Grové se ander dramas ''Die onwillige weduwee'' en ''Toe hulle die Vierkleur op Rooigrond gehys het''. Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|Akademie]] bekroon haar ook in 1981 met die SAUK-prys vir haar radiodramas ''Die glasdeur'', ''Die goeie jaar'', ''Halte 49'' en ''Ontmoeting by Dwaaldrif'' en laasgenoemde drama word in 1981 bekroon met ’n radioprys van die Suid-Afrikaanse Teksskrywersassosiasie. Haar kortverhaal ''Liesbet slaap uit'' word ook vir die televisie verwerk en as televisiedrama gebeeldsaai. == Eerbewyse == In 1983 ontvang Henriette Grové ’n eredoktorsgraad van die [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] en in [[1985]] word die Italiaanse Adelaide Ristori-prys aan haar toegeken, ’n prys wat jaarliks toegeken word aan vroue wêreldwyd vir uitsonderlike prestasie op die terreine van kuns en wetenskap. In [[1988]] is haar lewe en werk die onderwerp van die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens|Suid-Afrikaanse Polisie]] se kultuurvereniging, Akpol, se vasvrawedstryd vir hoërskole. == Publikasies == Werke uit haar pen sluit in:<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Joubert,_Linda{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Grov%C3%83%C2%A9,_(Hester)_Henriette{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- | !Henriette Grové |- |1948 |''Die verlore skoentjie'' |- | |''Die avonture van Bimbo, die sirkusbobbejaan'' |- |1950 |''Bimbo en Prins'' |- |1951 |''Die lui bytjie'' |- |1957 |''Kwartet'' (saam met Elisabeth Eybers, Ina Rousseau en M.E.R.'')'' |- |1958 |''Die goeie jaar'' |- |1959 |''Die glasdeur'' |- |1962 |''Halte 49 en Twee monoloë'' |- |1965 |''Die onwillige weduwee'' |- |1966 |''Jaarringe'' |- |1971 |''Winterreis'' |- |1975 |''Toe hulle die Vierkleur op Rooigrond gehys het'' |- |1980 |''Ontmoeting by Dwaaldrif'' |- |1983 |''Die kêrel van die Pêrel'' |- |1989 |''In die kamer was ’n kas'' |- | !Linda Joubert |- |1960 |''Roosmaryn en wynruit'' |- |1961 |''Meulenhof se mense'' |- |1962 |''Die laat lente'' |} == Bronne == === Boeke === * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Nasou Beperk. Derde hersiene uitgawe. Tweede druk. Elsiesrivier, 1964. * Antonissen, Rob. ''Kern en tooi.'' Nasou Beperk. Eerste uitgawe. Eerste druk. Elsiesrivier, 1963. * Antonissen, Rob. ''Spitsberaad''. Nasou Beperk. Elsiesrivier. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1966. * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990.'' Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, eerste druk, 1992. * Bosch, Erna. ''Mosaïek''. Academica. Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. * Botha, Elize. ''Afrikaanse essayiste''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Vyfde druk, 1975. * Brink, André P. ''Aspekte van die nuwe drama''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede hersiene uitgawe, 1986. * Brink, André P. ''Vertelkunde''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987. * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig''. Nasou Beperk. Eerste uitgawe, 1980. * Coetzee, A.J. ''Henriette Grové.'' in Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers- Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * De Jager, Johan. ''Allegaartjie.'' De Jager-HAUM. Pretoria. Eerste uitgawe. Vierde druk, 1982. * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis.'' Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk, 1970. * Du Plooy, Heilna. ''Henriette Grové (1922-)''. in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk,  1988. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''Ontsyferde stene''. Inset-Uitgewers. Stellenbosch. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1996. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Vierde uitgawe. Eerste druk, 1973. * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse  letterkunde''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Tweede hersiene uitgawe, 1963. * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Nienaber-Luitingh, M. ''Jaarringe.'' Reuse-Blokboeke 15. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg.  Eerste uitgawe, 1981. * Nienaber-Luitingh, M. ''Kwartet.'' Reuse-Blokboek 12. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe, 1981. * Pretorius, Réna. ''Oog en spel.'' J.L. van Schaik (Edms.) Bpk. Pretoria. Eerste uitgawe, 1987. * Schwerdtfeger, A en Snyman, N.J. ''Op Afrikaanse werf.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Tweede uitgawe,1988. * Smuts, J.P. en Van Rensburg, R. ''Mosaïek''. HAUM. Kaapstad. Vierde druk, 1969. * Snyman, Henning. ''Kort keur: Abraham H. de Vries''. Reuse-Blokboek 3. Academica. Pretoria Kaapstad en Johannesburg. Tweede druk, 1983. * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed''. Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1996. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2''. J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1999. === Tydskrifte en koerante === * Botha, Elize. ''Aspekte van die vormgewing in ‘Dood van ’n Maagd''. deur Henriette Grové. Standpunte. Nuwe reeks 78, Augustus 1968 * Botha, Elize. ''Grové ken wel haar stories''. Die Burger, 12 Oktober 2002. * Conradie, P.J. ''Die mag en onmag van die woord in die dramas van Henriette Grové.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 4, November 1982. * Du Plooy, Heilna. ''Rondom die rympie.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 29 no. 1, Februarie 1991. * Du Toit, P.A. ''’n Verkenning van enkele kortverhale uit ‘Kort keur’ deur Abraham H. de Vries.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 19 no. 4, November 1981 * Heese, Marié. ''Hoe om ’n kortverhaal te benader: ‘Douw en Fransiena’ deur Henriette Grové.'' Die Huisvrou, Oktober 1975 * Kannemeyer, J.C. ''Beskeie Henriette word sewentig.'' Insig, Oktober 1992 * Klopper, Albert. ''’Om laaste te kan lag’ saamgestel deur Pirow Bekker.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 4, November 1987 * Klopper, Albert. ''Oor Pirow Bekker se bloemlesing ‘Om laaste te kan lag’''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28 no. 3, Augustus 1990 * Marais, G.F. ''’Die draer’ van Henriette Grové.''Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 21 no. 2, Mei 1983 * Maree, Berna. ''Die kroon op al haar werk.'' Die Transvaler, 25 April 1981 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Op 75 werk Grové weer aan ’n boek.'' Plus, 26 September 1997 * Nolte, Elsa. ''Geure en kle(u)re in ‘Periandros van Korinthe''’ (D.J. Opperman), ‘''Haar naam was Hanna''’ en ‘''Wie onthou vir Kinna?’'' (Henriette Grové) Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 4,   November 1982 * Odendaal, L.B. ''Die glasdeur: Radio- of Verhoogdrama?'' Standpunte. Nuwe reeks 67, Oktober 1966 * Pieterse, Henning. ''‘Pylvak’ saamgestel deur J.P. en Ria Smuts.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 1, Februarie 1987 * Pretorius, Réna. ''’Ontmoeting by Dwaaldrif’: Gedramatiseerde ontmoeting van literatuurteorieë''. Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 20 no. 4, November 1982 * Prinsloo, Koos. ''Langs die tafel van die ryk mense.'' Die Burger, 9 Mei 1984 * Renders, Luc. ''Henriette Grové se ‘Haar naam was Hanna’: Een analyse van tijd, ruimte en karakter.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 15 no. 2, Mei 1977 * Roodt, P.H. ''Verteller/teks/leser: Die driehoeksverhouding in ‘Jaarringe’.'' Tydskrif vir Letterkunde.  Nuwe reeks 20 no. 3, Augustus 1982 * Roodt, P.H. ''Die sluitingsteks in ‘Jaarringe’.'' “Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 4,  November 1982 * Slabbert, H. le R. ''’Die draer’ van Henriette Grové.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 21 no. 1, Februarie 1983 * Smith, M.E. ’''Om laaste kan lag’ saamgestel deur Pirow Bekker.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 2, Mei 1987 * Smuts, J.P. ''Wie is die kêrel van die Pêrel?'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 4, November 1984 * Smuts, J.P. ''Twee Kersverhale van Henriette Grové''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 40, 2003 * Steenberg, Elsabe. ''’n Bespreking van vyf verhale uit ‘Kort keur’ van Abraham H. de Vries''. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 2, Mei 1982 * Steenberg, Elsabe. ''’Ontmoeting by Dwaaldrif’ van Henriette Grové''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 1, Februarie 1984 * Van der Walt, P.D. ''Die glasdeur van Henriette Grové.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 4, November 1988 === Internet === * Botha, Elize Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2002/10/12/4/8.html * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/09/26/20/15.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/09/27/4/8.html * Rademeyer, Alet Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2009/12/17/B1/3/targrove.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Grove, Henriette}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] [[Kategorie:Geboortes in 1922]] [[Kategorie:Sterftes in 2009]] [[Kategorie:Afrikaners]] mmvj3nsy8mezzmf05bbauuw3qr59lm6 0 96778 2908147 2905693 2026-05-30T17:45:12Z Morne 672 /* In die bediening */ 2908147 wikitext text/x-wiki 'n Lys van alle '''predikante van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]]''' wat in die kerk gedien het van die stigting daarvan in 1859 tot die hede. Die gemeentename en jaartalle ná elke predikant se naam dui op die gemeente(s) wat hy bedien het en die tydperk wat hy in elke gemeente gestaan het. Onder afgestorwe predikante dui die simbool † voor die laaste datum by elke predikant telkens sy sterfdatum aan. == In die bediening == [[Lêer:Gereformeerde predikante omstreeks 1905.jpg|duimnael|regs|320px|'n Groep predikante vroeg in die 20ste eeu. Agter: [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Middel: [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Voor: [[Willem Johannes de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[Totius|J.D. du Toit]] en [[G.H.J. Kruger]].]] [[Lêer:Adviseurs van die Afrikaans Bybel.jpg|duimnael|320px|regs|Op dié foto wat in 1933 in [[Bloemfontein]] van die adviseurs van die Afrikaanse Bybelvertaling geneem is, verskyn ses Gereformeerde predikante of teoloë (aangedui met 'n asterisk). Boonste ry: di. J.P.H. Steyn, [[C.F. Kies]], G.D. Malan, W.J.W. Naudé, A.S.E. Yssel*, W. de Vos. Middel: Di. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]]* (Totius se halfbroer), H.J. Otto, proff. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]*, [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]]*, dr. [[Herman van Broekhuizen|H.D. van Broekhuizen]], di. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]]*, [[Pieter Boshoff|P.J.J. Boshoff]] en H.J. Pienaar. Voor: prof. [[Barend Bartholomeus Keet|B.B. Keet]], [[Totius]]*, ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], proff. E.E. van Rooyen en H.C.M. Fourie. Hulle het amptelik bekendgestaan as die Kommissie vir Afrikaanse Bybelvertalers.]] [[Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|duimnael|regs|320px|Die Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]] [[1924]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], H.S. van Jaarsveld, H.J.R. du Plessis, [[J.H. Kruger]].]] [[Lêer:Ds AA Venter Klerksdorp.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–1975.]] [[Beeld:Ds Johannes Beijer.jpg|regs|duimnael|160px|Ds. [[Johannes Beijer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]], 1862-1869.]] [[Lêer:Ds Lammert Stavast.jpg|150px|regs|duimnael|Ds. Lammert Stavast, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1991–1996 (hulpdienspredikant).]] [[Lêer:Ds Dirk Postma.jpg|regs|180px|duimnael|Ds. [[Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879.]] [[Lêer:Jan Lion Cachet.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Lion Cachet]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894.]] [[Lêer:Ds Isak David Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Izak Krüger|Izak David Krüger]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee sr..jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee sr., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903.]] [[Lêer:Ds CJH Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Casper Jan Hendrik Vorster, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899.]] [[Lêer:Ds HJ Boshoff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J. Boshoff, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–1967, Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1975–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †1990-05-02.]] [[Lêer:Dr en mev WJ van der Merwe.jpg|duimnael|regs|240px|Dr. en mev. W.J. van der Merwe, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975.]] [[Lêer:Ds Stephanus Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Stephanus Postma]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†1904-02-08.]] [[Lêer:Ds Pieter Biewenga.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Biewenga]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †1955-03-15 .]] [[Lêer:Ds PJH Viljoen.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Petrus Viljoen|P.J. Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879.]] [[Lêer:Dr JA Schutte.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.A. Schutte, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1977.]] [[Lêer:Ds C Hattingh.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Christiaan Hattingh, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1969–1986. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1986. †2001-08-01.]] [[Lêer:Ds NH van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[N.H. van der Walt|Nicolaas Hendrik van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947.]] [[Lêer:Dr PJ Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. Petrus Johannes Coetzee, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–1970.]] [[Lêer:Dr en mev JJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|200px|Dr. Jan Jacobus A. van der Walt en sy eggenote, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1975–1976, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1976–1988.]] [[Lêer:Ds PW Bingle die oue.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Bingle|Pieter Willem Bingle]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†1923-03-08.]] [[Lêer:Ds BR Krüger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Krüger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†1973-05-31.]] [[Lêer:Ds W Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Willem Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2004-07-09.]] [[Lêer:Ds TN Venter.jpg|duimnael|150px|Ds. Tjaart Nicolaas Venter, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947.]] [[Lêer:Ds PW Buys.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[P.W. Buys|Pieter Willem Buys]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1966–1973, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1973–1988.]] [[Lêer:Ds Jan hendrik Boneschans.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Boneschans|Jan Hendrik Boneschans]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955.]] [[Lêer:Ds Derk Rumpff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Derk Rumpff]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941.]] [[Lêer:Ds Benonie Duvenage.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Benoon Duvenage|Benonie Duvenage]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–1967, professor [[PU vir CHO]] 1967–1988, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1988–1992.]] [[Lêer:Dr JP Jooste.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Joseph Petrus Jooste]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946. Professor aan die Teologiese Skool 1946–1970.]] [[Lêer:Dr BR Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Kruger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956–1973.]] [[Lêer:Ds GHJ Kruger GKSA.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Gerrit Kruger|G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–1969, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1969–1977, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1977–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2013-06-25.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee jr.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee jr., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892.]] [[Lêer:Ds JC Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.C. Kruger, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966.]] [[Lêer:Dr PJS de Klerk.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Philippus de Klerk|Philippus Jacobus Stephanus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949.]] [[Lêer:Ds LP Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Louis Vorster|Louis Petrus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929.]] [[Lêer:Dirk Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†1940-12-29.]] [[Lêer:Ds JW Jansen van Ryssen.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Johan van Ryssen|Johan Wilhelm Jansen van Ryssen]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–1968, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1968–1977.]] [[Lêer:Dr SP van der Walt.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Sarel van der Walt|Sarel Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1976–1983.]] [[Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961.]] [[Lêer:Prof GCP van der Vyver.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–1970. Professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1975 (sy dood).]] [[Lêer:Ds DNG Kotze.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[David Kotzé|David Nicolaas Gerhardus Kotze]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960.]] [[Lêer:Ds AL Aucamp.jpg|regs|150px|duimnael|Ds. [[Abraham Aucamp|Abraham Liebrecht Aucamp]], [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961.]] [[Lêer:Ds ASE Yssel.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. A.S.E. Yssel, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958.]] [[Lêer:Ds W Postma.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Postma]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†1920-12-13.]] [[Lêer:Ds HJR du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J.R. du Plessis, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953.]] [[Lêer:Ds Simon van der Bijl.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.J. van der Bijl, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1973–2000.]] [[Lêer:Ds JV Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[J.V. Coetzee|Jan Viljoen Coetzee]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†1952-12-26.]] [[Lêer:Di TT Spoelstra en JV Coetsee Johannesburg 1926.jpg|duimnael|regs|200px|Di. [[J.V. Coetzee]] en [[T.T. Spoelstra]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965.]] [[Lêer:Ds WJ de Klerk jonk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur [[PU vir CHO]] 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943.]] [[Lêer:Totius.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.D. du Toit, oftewel [[Totius]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949.]] [[Lêer:Ds Martinus Pelser.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Maarten Pelser]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†1902-06-07.]] [[Lêer:Ds HS van Jaarsveld.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Hendrik Stephanus van Jaarsveld, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952.]] [[Lêer:Ds en mev ZC Grobler.jpg|regs|duimnael|230px|Ds. en mev. Zacharias Christiaan Grobler, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979.]] [[Lêer:Ds J Beyer.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Johannes Beijer|J. Beyer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869.]] [[Lêer:Ds MJ Booyens.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.J. Booyens, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1966–1977, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1977–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †2002-11-17.]] [[Lêer:Ds HB Venter.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Hendrik Venter|H.B. Venter]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888.]] [[Lêer:Ds SD Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.D. Venter, Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877.]] [[Lêer:Ds FW Buytendach.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. F.W. Buytendach, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–1989.]] [[Lêer:Ds PHS Snyman, Heidelberg, Gereformeerde Kerk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[P.S. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†1900-01-17.]] [[Lêer:Ds en mev W Venter.jpg|duimnael|regs|200px|Ds. en mev. W. Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989.]] [[Lêer:Ds WJ Snyman.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. W.J. Snyman, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913.]] [[Lêer:Ds JA du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921–1935.]] [[Lêer:Ds HVF Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949–1975.]] # Modise, Motsitsi Abel, Dobsonville 1979–1982, Diepkloof 1983, Kwa-Thema/Ratanda/Tsakane. # Ligege, Ndanganeni Norman, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1981–1989, SAOK 1989–1996, De Hoop 1996. # Heystek, Pieter Hendrik, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Montanapoort|Pretoria-Montanapoort]] 1999. # Van Helden, Maarten, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 1999. # Van Wyk, Rodney Peter, Hons.-B.A., M.Phil., [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1984. # Lartz, Deon, Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1986–1994, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 2002. # Swanepoel, Christoffel Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1986–2002, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2009. # Van Rhyn, Hercules Philippus Malan, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2010. # Venter, Piet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1990–2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2007. # Lion-Cachet, Jan, Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1988–1996, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1996–2002, Reformed Church of Wellington in Nieu-Seeland 2002–2006, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2007. # Vermeulen, Petrus Johannes, M.A., Th.B., Th.D., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2005. # [[Gerhardus Stephanus Kruger|Kruger, Gerhardus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[29 Julie]] [[2000]]–2024, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[14 April]] [[2024]]. # Dreyer, Frederik Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1988. # Steyn, Abel Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop-Sabie]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Wondersig]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 2001. # Van der Walt, Stephen Francois Flemming, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstwon]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2005. # De Beer, Edmund Johannes, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1989. # Van der Vyver, Lodewicus du Plessis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 2002. # Van Wyk, Pieter, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1989–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2009. # Modise, Paul Mahlose, Kagiso 1989. # Myburgh, André Johan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2009. # Pelser, Abraham Liebrecht, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 2009. # Meijer, Gerard Johannes, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 2008. # Fleischmann, Johan Petrus, B.A., UDK, Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 1990–2008, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2008. # Van Rooy, Henri Charles, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2008. # Briel, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1991–1995, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2006–2020, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[26 Januarie]] [[2020]]. # Jansen, Carl Albert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 2006. # Venter, Sarel Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2006. # Nel, Elias Paulus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1991–1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996. # Lubbinge, Paul, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–1999, Christelijke Gereformeerde Kerk Delfzijl, Nederland 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 2005. # Sithole, Jabulani Paulos, Kwa-Mashu/KwaMncane 1991. # Van der Schyff, Stephanus Petrus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2003–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009. # Botha, Willem Jacobus, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 2008. # Berg, Adderus Fenmo, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 2011. # Rheeder, Adriaan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2006–2011, Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Stavast, Hendrik Lammert (Henk), B.A., Th.B., (NDK), [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2002–2008, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2009–[[23 Februarie]] [[2020]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]]. # Scheepers, Lucas Cornelius, B.Agric., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1998. # Boy, Neville, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Chinhoyi]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2008. # Venter, Petrus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2019. # Mbatha, Mbongeni Samuel, Nqutu 1993. # Ntuli, Stevenson Jabulani, Nqutu 1993. # Phungula, Siphosethu Zibona, Ndaleni 1993. # Van Schaik, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1994–1999, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2005–2011, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2011. # Van der Walt, Johannes Gideon Lessing, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1994–2000, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2009. # Schutte, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2012. # Coetzee, Gideon Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1995–2003, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2007–2012, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 2012. # Pretorius, Jacob, B.Iuris, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2001. # Pelele, Ezekiel Ditswalemang, B.A., Uitkyk 1995. # Mtshayisa, Velile Elliot, B.A., Th.B., M.Th., M.A., Tlokwe Botshabelo/Boskop/Kokosi 1996–2013, Tlokwe Botshabelo 2014. # Smit, Stephanus Johannes Marthinus Swanepoel, B.Sc. (Hons.-Veekunde), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2014–2023, [[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[30 Julie]] [[2023]] # Vrey, Coenraad Christoffel Andries, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/Lyciumville 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 2011. # Booyens, Daniël Jan Andries, BLC, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 2014. # Van Vuuren, Thomas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2004. # Letebele, Masilo Johannes, B.A.-Hons., Th.B., Thabong/Meloding/Phomolong 1997. # Van Heyningen, Cornelius Johannes, B.Sc.Agric., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 2009. # Briel, Stephanus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2002. # Viljoen, Werner, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 1998–2001, Christian Reformed Church of St. Mary's ([[Sydney]], [[Australië]]) 2001–2012, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2016. # Kayayan, Eric, B.A., Th.B., M.-Frans, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002. # Muzenda, Piniel, Hons.-B.A., Th.B., Gweru/Karoi 1998–2006, Musina Nancefield 2006. # Mashau, Thinandavha Derrick, B.A., M.A., Ph.D., De Hoop 1998–1999, Trans-Letaba 1999–2002, dosent Noordwes Universiteit 2001–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2013–2014, New Life City Church 2014. # Bain, Ronald Alexander, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2016–2020, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] [[1 Februarie]] [[2020]]. # Tredoux, Alwyn Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2012. # Kurpershoek, Pieter Willem, B.Sc., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[15 Oktober]] [[2023]]. # Smit, Erasmus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 2007–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2013. # Oosthuizen, Ockert Almero, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2005–2009, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2015. # De Bruyn, Albertus Stefanus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 2005. # Vorster, Nicolaas, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]]/Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Aucamp, Johannes Petrus du Plessis, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2000. # Erasmus, Jan Andries, Hons.-B.A., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2008–2026, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] [[17 Januarie]] [[2026]]. # Mqokelo, Piet Boy, B.A., Th.B., Tshing 2000–2018, Ikageng Bophirima 2018. # D'Assonville, Victor Edouard (jr.), B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., Dr. Theol. (Duitsland), [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 2008–2020 (met opdrag KO, art 7), [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2020 (met opdrag KO, art 7). # Du Plessis, Alwyn Nicolaas, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2007–2014, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2014. # Semenya, Kwena David, B.A., Th.B., M.A., Ph.D., Knapdaar 2001–2005, [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2018, Diepsloot [[18 November]] [[2018]]. # Rankhotha, Victor Adam, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Phahameng/Emmanuel/Botshabelo/Thaba-Nchu 2001. # Sekhaulelo, Motshine Amos, B.A., Th.B., M.A., Meadowlands 2001–2008, Mmakau 2008. # Molokwane, Mosiwa Martin, B.A., Th.B., Tembisa 2001. # Grové, Petrus Johannes, B.A., Hons.-Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] (as sendeling) 2010. # Temba, Jabulani Emmanuel, B.A., Th.B., Kutloanong 2002. # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2014. # De Jager, Andries Petrus, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2012. # Muhadi, Manda Nathaniel, B.A., Th.B., Metsi-a-Matala 2003–2004, Middle Letaba 2004. # Phetoane, Solomon Tshikare Matlho, Itsoseng 2003. # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. # Van Rooy, Petrus Cornelius, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2004–2008, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2012. # Erasmus, Matthys Jakobus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2004–2011, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2012. # Makhobozi, Edwin Mmoi, B.A., Ikageng 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2011, Dube/Tlhadi 2011. # Dhlamini, Gift Jan, B.A. Th.B., Khunwana 2004. # [[Hendrik Stoltz|Stoltz, Hendrik Jacobus]], B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013. # Venter, Henning Vorster, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[24 Januarie]] [[2005]]–2007, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2011, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2016. # [[Heinrich Zwemstra|Zwemstra, Heinrich Martin]], B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., Vereeniging '95 2005–2008, Zambië 2008–2011 (sendingopdrag), [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai]] 2017. # Struwig, Ockert Jacobus, B.Sc., Hons.-B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2013. # De Bruyn, Paul Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2018. # Saaiman, De Wet, B.A., Hons.-B.A., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2012. # Dreyer, Thomas Frederick, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2023, Cross Culture Church (Randburg) [[26 November]] [[2023]]. # Makungo, Ntshengedzeni Robert, SPTD, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] (met sendingopdrag) 2005–2008, Trans-Letaba 2008. # De Kock, Henning Kruger, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] (met opdrag bediening in [[Londen]]) 2005–2024, Cross Culture Church [[4 Augustus]] [[2024]]. # Masase, P Thomas, B.A., Th.B., Promosa 2005–2014, Boskop 2014. # Van Wyk, Griffel, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2007–2014, Vanderbijlpark-Trinitas 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2017. # Potgieter, Jasper Dreyer, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 2008-2016, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2016. # Hlela, Philemon Thulani, Th.B., Imbumbulu/Umlazi 2006. # Jooste, Christiaan, B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2009-2016, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[14 September]] [[2024]]. # Le Cornu, Slabbert, B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2007. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt., Promosa/Lektor Teologiese Skool 2007–2014, Promosa/Professor Teologiese Skool 2014. # Cilliers, Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2007–2013, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2013–2015, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2015. # Kumar, Rajesh, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2008 met opdrag sendingwerk in Indië. # Van Jaarsveld, Leon Petrus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]]/[[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 2013. # Zwemstra, Dinant Gerrit, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2015. # Van Dyk, Jacobus Cornelius, B Com (Rek.), B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 2008. # Motloung, Patrick Bulang, B.Th., Ekwandeni 2008. # Mdluli, Mvaleliso George, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Sharpeville/Sebokeng/Zamdela 2008–2012, Diepkloof 2012. # Rossouw, Andries Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[19 September]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Venter, Lourens Johannes Erasmus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2014–2020, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[19 Januarie]] [[2020]]. # Gouws, Pieter Retief, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2016–2018 (ná inlywing), [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] [[29 Julie]] [[2018]]–22023, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[29 Julie]] [[2023]] # Van der Waal, Willem Maasjan, B.Th., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2009. # Fourie, Reynold Benjamin, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2012. # Dykstra, Dirk Jacob, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2013–2025, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[10 Mei]] [[2025]]. # De Vries, Brian, BB.A. (Western Michigan University), M.Div., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2013–2019, Grace Reformed Church Northern Pretoria [[4 Mei]] [[2019]]. # Jansen van Vuuren, Riaan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2009–[[20 Januarie]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]], [[2 Februarie]] [[2019]] – hede. # Swanepoel, Jacobus Stephanus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2009. # Moletsane, Tshidiso Maferika, B.Th., Hons.-B.A., Boichoko 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2013. # Moncho, Oageng Lazarus, B.Th., Hons.-B.A., Itsoseng Bokone 2009, Ikageng 2016. # Ndou, Livhuwani Peter, B.Th., Makwarela 2010. # Steyn, Willem Jacobus, B.Sc.-Arch., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012. # Steyn, Karel Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 2017–2022, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[3 September]] [[2022]]. # Kotzee, Dirk, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] November 2015–2024, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[2 Desember]] [[2023]]. # Niemann, Gerhardus Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2010. # Jobse, Wilhan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 2013. # Khumalo, B.W., iSandlwana 2010. # Mathebula, P.L., Huhudi/Bontleng 2010–2018, Itsoseng Bokone 2018. # Potgieter, Frederick Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2015. # Robinson, Cobus-Brahm, LL.B., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]] 2014–2017, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] [[27 Januarie]] [[2024]]. # De Bruyn, Johannes Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2011–2017, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2017. # Pelser, Hendrik Frederik Riekert, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Kempton Park|Kempton Park]], Januarie 2019. # Van Rensburg, Frederik Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2012. # Pienaar, Nikolaas, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2012-2017, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] [[3 September]] [[2023]]. # Lee, Johannes Lodewikus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2012-2015, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[9 Augustus]] [[2025]]. # Van Rhyn, Gerhardus Petrus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[6 Desember]] [[2025]]. # Linde, Stephanus Johannes Lourens, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2012–2026, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] [[24 Januarie]] [[2026]]. # Nkoana, Herens Mohlehli, B.A., B.Th., Ramotse 2012. # Lee, Sarel Johannes Barend, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 2012–2013, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 2014–2018, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2018, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[28 Februarie]] [[2026]]. # Le Roux, Pieter Gerhardus Pretorius, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2016. # Pretorius, Rynhardt Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[20 Januarie]] [[2019]]. # Mathundela, Chaka Class, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Daveyton 2013. # Moruri, Tebogo Victor, B.Th., Hons.-B.A., Jouberton 2013. # Potgieter, Izak Daniël De Vries, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2014. # Le Roux, Marco Herman, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2014–2019, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2019. # De Bruyn, Dirk Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] 2016–2023, [[Gereformeerde kerk George|George]] [[29 Oktober]] [[2022]]. # Dednam, Antonie Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]]/[[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Pretorius, Franscois Renier, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2015–2025, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Tredoux, Jacques Gideon, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Botha, Christiaan, B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2015–2019, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2019, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] [[27 Julie]] [[2024]]. # Van Jaarsveld, Ernst Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2015–2021, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]], [[26 September]] [[2021]]. # Mbonani, Johannes, Olieven Christian Church 2015. # Mdonga, Malwande, New Life City Church 2015. # Meijer, Gerben Paul, B.A. (Antieke tale), Predikants Master (Theologische Universiteit, Kampen), [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]/[[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[18 Januarie]] [[2020]]–2025, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] [[10 Mei]] [[2025]]. # Van der Walt, Barend Aucamp, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2016. # Boersema, Guido Marnix, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[14 Februarie]] [[2016]]–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]], [[20 Julie]] [[2024]]. # Van 't Zand, Zander, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 2021–2024, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[24 November]] [[2024]]. # Britz, Rudolph Marthinus, B.A., B.A (Hons.), B.Th., L.Th., D.Th., Diploma Hoër Onderwys, [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2016–2019. # Sefadi, Lerato Josef, B.A., B.Th., M.Th., Dobsonville 2016. # Janse van Rensburg, Reghard, B.A. (Hons.), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2016–2019, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[10 Augustus]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[4 Augustus]] [[2024]]. # Lee, Frederik Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] [[28 Januarie]] [[2024]]. # Brotherton, Werner, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[21 Januarie]] [[2024]]. # Cronje, Jaco, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[9 Oktober]] [[2021]]. # Ehlers, Jan Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2017. # Mushayabasa, Paul, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Songozwi 2017. # Floor, Leendert Marcel, B.Ing. Meganiese Ingenieurswese, B.Ing.-Hons., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] [[5 Februarie]] [[2017]]–2024 [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]], [[7 April]] [[2024]]. # Venter, Petrus Frederik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Vanderbijlpark-Trinitas 2017 (gebore [[28 Desember]] # Burger, Andries Jacobus, B.Ing, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2017. # Hattingh, Petrus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[18 Junie]] [[2017]]–[[18 April]] [[2021]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Trinitas|Vanderbijlpark-Trinitas]] [[6 Junie]] [[2021]]. # Dunn, Johan, B.Sc., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]], [[4 Augustus]] [[2024]]. # Vogt, Ernest John, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Hartbeespoort]] [[16 Maart]] [[2024]]. # Zulu, Benjamin Charless, B.Th., B.Th.-Hons. M.Div., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2017. # Venter, Gert Abraham, B.Soc.Sc., Sacrae Theologiae, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2018. # Maritz, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Myburgh, Lukas Daniël, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # De Villiers, Stephanus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Randburg]] [[17 April]] [[2023]]. # Van Jaarsveld, Johannes Petrus Lodewikus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] 2018. # Henning, Jacobus Andriaans Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2018–2021, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[13 Maart]] [[2021]]. # Kim, Sang Eun, B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2018. # Smit, Pieter Wouter, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[12 Oktober]] [[2024]]. # Hibbert, Josef Nienaber, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2018. # Lemmer, Charl Jacob, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] [[27 Januarie]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Stavast, Harmannus Marten (Herman), B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[23 Februarie]] [[2019]]. # Janse van Rensburg, Gerhard, B.A. Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[2019]]. # Pelser, H.F.R. (Riekert), [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2019, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # Van Rensburg, Gerhard Janse van, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[16 Maart]] [[2019]]. # Coetzee, Hermanus Jacobus (Herman), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[25 Mei]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[31 Augustus]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[30 Mei]] [[2026]]. # Mienie, Johannes Diederick (Juan), Dipl. Sacrae Theol., B.Th.-Hons., M.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[14 Julie]] [[2019]]. # Potgieter, Johannes Cornelius (JC), B.A.-Hons. (Cantab.), M.A. (Cantab.), B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tshwane|Tshwane]] [[29 September]] [[2019]]. # Verryn, David Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[12 Januarie]] [[2020]] - [[12 Januarie]] [[2025]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # Meijer, M.D. (Dirk), [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Kruger, Thinus, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Boersema, Reinhart, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1 Februarie]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[2 Julie]] [[2024]]. # Steyn, Ruan, Gereformeerde Gemeenskapskerk Oshakati [[18 Julie]] [[2020]]. # Van Schaik, Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[23 Augustus]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Plettenbergbaai/Knysna|Plettenbergbaai/Knysna]] 2024. # Andersen, Hans Christiaan, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] [[10 April]] [[2021]]. # Hattingh, Philip, [[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]], [[29 Mei]] [[2021]]–2025, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[18 Januarie]] [[2025]]. # Linde, Jacobus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]], [[12 Junie]] [[2021]]. # Van der Westhuizen, Izak Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[19 Junie]] [[2021]]. # Venter, Erasmus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[7 Mei]] [[2022]], [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffelsdoorns]] [[8 Junie]] [[2024]]. # Kuhn, Jacques Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[21 Augustus]] [[2022]]. # Mahlangu, Mduduzi Elias, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Idwala Lensindiso 2022. # Van der Westhuizen, Albertus Petrus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[8 Januarie]] [[2023]]. # Noah, Kim, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] (opdrag: evangelisasie Engelssprekende studente), [[27 Junie]] [[2021]]. # Willemse, Matteus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]], [[25 Februarie]] [[2023]]. # Janse van Vuuren, Willem Joseph, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[18 Maart]] [[2023]]. # Nagel, Izak de Villiers, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[25 Maart]] [[2023]]. # Van Staden, Floris, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Hons. (Grieks), [[Gereformeerde kerk Stilbaai|Stilbaai]] [[1 April]] [[2023]]. # Buys, Nardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Van der Westhuizen, Sybrand Barend, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[19 Augustus]] [[2023]]. # Letebele, M. David, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng (met sendingopdrag) [[14 Oktober]] [[2023]]. # Coetzee, Jandré [[Gereformeerde kerk Kleinmond|Kleinmond]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Deysel, Frikkie, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[10 Februarie]] [[2024]]. # Van Heerden, Willem Hermanus, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[24 Februarie]] [[2024]]. # Magayisa, Desmond [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] (opdrag: sending en kerkstigting) [[10 Maart]] [[2024]]. # Wepener, Philip [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[17 Maart]] [[2024]]. # Swanepoel, Christiaan, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[20 April]] [[2024]]. # Matrose, Xolisa, Kanyamazane, [[13 Julie]] [[2024]]. # Boersema, Marten, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[24 Augustus]] [[2024]]. # De Waal, Johann, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # De Bruyn, Theuns, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[25 Januarie]] [[2025]]. # Wattel, Riaan, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[8 Februarie]] [[2025]]. # Venter, Quintin, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[31 Mei]] [[2025]]. # Buys, Schalk, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[26 Julie]] [[2025]]. # Van Heerden, Alistair, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[29 November]] [[2025]]. == Emeriti == # Smit, Daniël Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1982–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # Gerber, Jacobus Marthinus, B.A., Th.D., [[NG gemeente Tarkastad|Tarkastad]] (NG) 1958–1961, [[NG gemeente Stilfontein-Sentraal|Stilfontein-Sentraal]] (NG) 1961–1967, Welkom (NG) 1967–1972, Bethlehem-Oos (NG) 1972–1975, direkteur Vereniging vir Christelike Hoër Onderwys, [[NG gemeente Bloemfontein|Bloemfontein]] (NG) 1976–1985, [[NG gemeente Coligny-Oos|Coligny-Oos]] (NG) 1985–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], B.A., Th.D., Sendeling Siloam 1957–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1963–1966, Christelijke Gereformeerde Kerken, [[Nederland]] 1966–1975, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1975–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Van Dalsen, Hubrecht Anthonie, B.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]] 1957–1959, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]]/[[Gereformeerde kerk Usakos|Usakos]] 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1964–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1971–1972, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1972–1973, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1973–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Du Plessis, Jansen van Vuuren, M.A., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Serobatse, Thobatsi Onismus, Ikageng (Potchefstroom) 1976–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Mohloki, JM, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1964–1966, Khutsong 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1968–1972, Kagiso 1972–1975, Tladi 1976–1977, Jouberton 1977–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Coetsee, Daniël Christiaan, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1960–1969, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1969–1976, evangelisasie-opdrag [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Pretorius, Egbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1975–1980, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1981–1990, polisie-kapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1990–1997, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1997–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Lessing, Francois Jacobus Du Toit, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1966–1973, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1973–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Badenhorst, Lourens Jurie, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. (bedien [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] en [[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] (bedieningsooreenkoms) 2013-hede as emeritus-predikant) # Dijkstra, Hessel, B.A., Th.M., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1975–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # [[Amie van Wyk|Van Wyk, Jan Harm]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1965–1973, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1973–1981, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1981–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # Denkema, Francois (Faan), (gebore [[12 Augustus]]) B.A., Th.M., (gebore [[12 Augustus]]) sendeling [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1965–1975, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]]/[[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1975–1981, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1981–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1987–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Smit, Erasmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1977–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Kirsten, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1988–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # De Beer, Pieter Gert Wessel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Postma, Ferdinand, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1990–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Steyn, Diederick Johannes Schutte, D.Litt. et Phil., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1977–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Vorster, Roelof Louis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1994–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Ligthelm, Gysbertus Johannes, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1983–2001, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2001–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Botha, Gabriël Nicolaas Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1965–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1968–1991, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1991–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Heystek, Nicolaas Philippus (Klasie), B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]]/[[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1967–1972, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1977–1987, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1987–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Bekker, Izak Lukas, Th.B., M.Phil., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1986–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Du Plessis, Pieter Johannes Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1970–1981, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1999–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Kruger, Petrus Paulus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1974–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Laubscher, Nicolaas Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 1977–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Van der Walt, Francois, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1970–1977, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1978–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Le Roux, Johann, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1995–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Venter, Jacobus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1984–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Klopper, Andries Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1987–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1975–1982, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1982–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. # Saayman, Willem Jacobus Kruger, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1981–1997, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Melville]] 1997–2003, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2003–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Cooke, Marthinus Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2006–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1982–1984, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Grové, Andreas Hendrik, Hons.-B.Sc., Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1981–1990, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # De Klerk, Barend Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1975–1981, Direkteur Studenteburo PU vir CHO 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1987–1997, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1998–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Botha, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1992–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Mafojane, Makateng Jacob, Katlehong 1980–1982, Khutsong 1983–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Du Plessis, Marthinus Johannes, D.Litt., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1986–1999, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1999–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Van der Walt, Petrus Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 1981–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Coetzee, Carel Frederick Christoffel, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1982–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Vorster, Jacobus Marthinupiets, Th.B., D.Phil., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1978–1990, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1990–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Aucamp, Roelof Grove, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1971–1973, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1973–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Buys, Philippus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1976–1989, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1989–1993, sendeling KwaNdebele 1993–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Schalekamp, McDonald Etienne, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 1987–2002, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 2003–2012, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Wijnbeek, Dirk Hendrik Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1985–2000, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Oostruis, Shadrack Leepile, Moshaweng 1995–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Lourens, Pieter Kruger, B.A., M.Th., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1984–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Stemmer, Gohetameng Henry, Khuma. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Morweng, Gaopalelwe Simon, Kraaipan 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Janse van Rensburg, Karel Anton, B.A., Th.M., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Du Preez, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Merwe, Sarel Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1975–1978, sendeling [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 1982–2008, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 2008–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Walt, Sarel Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1978–2003, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2003–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Rooy, Herculaas Frederik, M.A., Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1977–1980, professor [[PU vir CHO]] 1980–1983, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1983–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Schaik, Leonardus Hieronimus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] 1976–2013, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2013–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Labuscagne, Gert Christoffel Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1983–2009, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Lekgetho, Philip Motshologi, Madibogo 1991–2010, Boikhutso 2011–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Semenya, Cypril P, Tembisa 1978–1980, Tembisa-Wes 1980–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Kruger, Stephanus Francois, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 1982. Geëmeriteer 2015. # Mahure, Tsietsi George, Lothlakane 1996. Geëmeriteer 2016. # Schutte, Johan Ali, LL.B., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 2002. Geëmeriteer 2015. # Cloete, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1981–1989, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1995–2013, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] 2013. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Sarel Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1998. Geëmeriteer 2016. # Rasenyalo, Masike Joseph, Khunwana 1991–1993, Ebenhaeser 1994-2016. Geëmeriteer 2016. # Coetzee, Petrus Albertus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1983–1992, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1992–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2003. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Jacobus Hermanus, B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1978–1989, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1990–2007 (2002-2007 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]]), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 2007. Geëmeriteer 2016. # Fanoy, Pieter, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1995–2010, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2010. Geëmeriteer 2016. # De Klerk, Theunis Christiaan, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 2005. Geëmeriteer 2016. # Jordaan, Gert Johannes Cornelis, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1986–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989. Geëmeriteer 2016 # Krüger, Petrus Paulus, M.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1979-1982, [[Gereformeerde kerk Brackenhurst|Brackenhurst]] 1982-1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996-2000, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2000-2016. Geëmeriteer 2016. # Janse van Rensburg, Johan Jacob, B.A. Hons., M.A., Th.D., D.Litt. (Honoris Causa), [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1981–1983, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1983–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. # Fourie, Matthys Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2003–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2016. # De Kock, Servaas Daniël, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1987–1991, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1991–2005, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 2005-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Smidt, Marthinus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1978–2006, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Van der Merwe, Willem Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1985–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2009-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] Junie [[2017]]. # Kruger, Lourens Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1980–1986, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]]/[[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1990–1993, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Magome, Matthewis Matee, Matsau 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # [[Callie Opperman|Opperman, Wilhelm Carl]], B.A., B.A.-Hons., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 1989-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[15 Oktober]] [[2017]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2001-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Zulu, Charles, Lusaka (herstig) 2003-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Breed, Casper Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1978–1986, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1986-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Van der Walt, Nicolaas Jakobus, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1982-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Miskin, Arthur Gordon, B.Sc., M.B.Ch.B, M.Med. O&G, FCOG, M.Div. (Puritan Reformed Theol. Seminary, Grand Rapids), [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2009-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Mouton, Jacobus Frederik, B.A., B.A.-Hons., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2010-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Tiemensma, Eduard Jacob, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1999-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Bogaards, Arie Hendrik (Attie), M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1986–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # De Kock, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1983–1987, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1988–2005, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2005–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # Breed, Douw Gerbrand, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] Tvl. 1987–1995, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1995–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] November [[2020]]. (Afskeidspreek gelewer [[24 November]] [[2019]].) # Bakker, Daniël Jakob, B.A., MWIV, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Witbank-Oos|Witbank-Oos]] 1984–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1989–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Van den Berg, Paul Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1985–1990, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1990–2006, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 2006–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1997–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde Desember [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[3 November]] [[2019]].) # Schutte, Hermanus Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbiljpark-Oos]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 2001–2009, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2009–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Januarie]] [[2020]]. # De Kock, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1990–1992, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1992–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2014. (emeriteer op [[24 Februarie]] [[2020]]) # Malan, Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1983–2006, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Februarie]] [[2020]]. # Opperman, Gustav, Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 2012–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde [[April]] [[2020]]. # Pansegrouw, Dirk, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Mei]] [[2020]]. (Afskeidspreek [[24 Mei]] [[2020]]) # Van Wyk, Hendrik Francois, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1993–2004, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Desember]] [[2020]]. # Hibbert, Simon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] (sendeling) 1991–2021. # Naude, Emile, B.A., B.D., M.Th., [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]] 2009–2015, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 2020–2021. (Afskeidspreek [[28 Maart]] [[2021]]) # Van 't Zand, Dirk, B.Sc., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1986–2007, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2007–2021. (Afskeidspreek [[18 April]] [[2021]]) # Malan, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]], 2015–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] 2021. # Aucamp, Casperus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1978–1984, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1985–1999, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2005, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2018–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Junie 2021. # Van der Walt, Johann George, B.Com., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2013–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Julie 2021. # Stavast, Arie Harm, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1997–2004, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 2008–2021. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2021]]) # Verhoef, Gabriël Cornelis, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1992–1994, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1994–2002, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2002–2021. # Erasmus, Jacobus Johannes Jurgens, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2008–2022. (Emeriteer [[30 April]] [[2022]]) # Potgieter, Theunis Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2008–2022. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2022]]) # Van den Berg, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 2010. (Emeriteer [[30 Junie]] [[2022]]) # Kruger, Abraham Pretorius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2007, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2016–2022. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2022]]) # Funeka, Mfulathelwa Moment, Mid-Illovo 1986, Idwala Lensindiso. (Emeriteer Sondag [[24 September]] [[2022]]) # Nel, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1990–2005, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2005–2023. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2023]]) # Venter, Archibald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2000–2023. (Emeriteer Junie 2023) # Van der Merwe, Rudolph Marthinus, B.A., Th.B., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1987–2000, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2011–2023. (Emeriteer [[29 Oktober]] [[2023]]) # Van der Walt, Jan Pelser, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1989–1990, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1991–1998, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]]/[[Gereformeerde kerk Agulhas|Agulhas]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2015–2023. (Afskeidspreek [[19 November]] [[2023]]) # Franck, Jules Edgard, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2013–2023. (Emeriteer [[10 Desember]] [[2023]]) # Van der Walt, Abraham Barend, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1988–2000, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2009-2018, [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]], [[8 Desember]] [[2018]]–2023. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2023]]) # Smit, Barend Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1985–1986, [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1986–1998, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # Roets, Cornelius Johannes Christiaan, B.A., Th.B., B.Sc. (Cou), [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1987–1996, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2009–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # De Beer, Hendrik Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1999–2010, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Erasmus, Lourens Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Vermaak, Salmon Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1988–2008, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 2008–2024. (Emeriteer [[31 Julie]] [[2024]]) # Krüger, Abraham Jacobus, Th.B., M.A., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni 2002]]–2024. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2024]]) # Kruger, Michael Andries Frans, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1989–1991, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2008–2024 (Emeriteer [[22 September]] [[2024]]) # Vergeer, Willem Cornelis, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2007–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Aucamp, Johannes Louis, Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2008–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Hattingh, Hermanus Bernardus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006–2024 (Emeriteer [[30 September]] [[2024]]) # Van der Schyff, Jan Louis, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1987–2001, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 2006, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2018–2024 (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Du Plessis, Lourens Stephanus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2007–2024. (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Fatuse, James Vubunzima, Ph.D., iBhayi 2005–2024. (Emeriteer [[30 November]] [[2024]]) # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1990–2003, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 2006–2024. (Emeriteer [[1 Desember]] [[2024]]) # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 2006–2025. (Emeriteer [[9 Februarie]] [[2025]]) # Coetzee, Hendrik Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 2000–2011, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012–2026. (Emeriteer [[31 Oktober]] [[2025]]) # Reinecke, Hendrik, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1999–2012, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2012. (Emeriteer [[30 November]] [[2025]]) # Kingma, Brant Reinder, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2000. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Viljoen, Francois Petrus, M.A., Th.D., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1990–1994, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1994–1998, professor Teologiese Skool 1998. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Stoker, Hendrik Gerhardus, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2011–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]/Professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Jansen van Nieuwenhuizen, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1993. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) == Medies onbekwame predikante == # Malan, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1984–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2000–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # De Villiers, Izak Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1990–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993–1997, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 1997–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Erasmus, Daniël Pieter Jacobus, B.A., Th.B, (N.D.K.), [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1997–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Krüger, Hendrik Johannes Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1986–2009, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. [[25 Oktober]] [[2024]] emeriteringsouderdom. # Van Wyk, Gert Jacobus, Hons. B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1987–2016. # Buys, Louis Johannes, B.A., (Hons.-Psig.), Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2011. # Grobler, Johannes Hendrik, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2001–2005, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2005–2013, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]]/[[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2014. Siekte-emeritaat [[30 Junie]] [[2025]] == Afgestorwe predikante == # [[Dirk Postma|Postma, Dirk]], [[Nederland]] 1840–1859. Suid-Afrika, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879, professor Teologiese Skool 1879-†[[28 Desember]] [[1890]]. # [[Johannes de Ridder|De Ridder, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] †[[30 Oktober]] [[1896]]. # [[C.J.H. Vorster|Vorster, Casper Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899; † [[20 Mei]] [[1899]]. # [[P.S. Snyman|Snyman, Philippus Stefanus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†[[17 Januarie]] [[1900]]. # [[Maarten Pelser|Pelser, Maarten]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†[[7 Junie]] [[1902]]. # [[Stephanus Postma|Postma, Stephanus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†[[8 Februarie]] [[1904]]. # [[Jan Krüger|Krüger, Jan Christoffel]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1898-†[[26 Junie]] [[1905]]. # [[A.A.J. de Klerk Coetsee|Coetsee, Abraham Adriaan Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 April]] [[1906]]. # [[Petrus Viljoen|Viljoen, Petrus Jacobus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 November]] [[1906]]. # Coetsee, Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 Oktober]] [[1907]]. # Maury, Johann Leopold, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1877–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[9 Augustus]] [[1911]]. # [[Jan Lion Cachet|Lion-Cachet, Jan]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894, professor Teologiese Skool 1894–1911. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[21 September]] [[1912]]. # Snyman, Willem Jacobus, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[2 April]] [[1915]]. # [[Flippie Snyman|Snyman, Philippus Christoffel]], Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†[[9 Mei]] [[1915]]. # [[Louw du Plessis|Du Plessis, Lodewicus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[25 Desember]] [[1918]]. # [[Petrus Postma|Postma, Petrus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[4 Oktober]] [[1919]]. # [[Willem Postma|Postma, Willem]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†[[13 Desember]] [[1920]]. # [[Johannes Petrus van der Walt|Van der Walt, Johannes Petrus]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1909-†[[2 Augustus]] [[1922]]. # [[Pieter Bingle|Bingle, Pieter Willem]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†[[8 Maart]] [[1923]]. # [[Pieter Bos|Bos, Pieter]], Uniondale 1910-†[[21 September]] [[1923]]. # [[Martinus Postma|Postma, Martinus]], M.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1890–1897, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1897–1904, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1909-†[[26 Julie]] [[1926]]. # [[Taetse Hamersma|Hamersma, Taetse]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†[[9 Junie]] [[1932]]. # [[Jan du Plessis|Du Plessis, Jan Barend]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1931-†[[25 Februarie]] [[1934]]. # [[Louis Vorster|Vorster, Louis Petrus]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[16 September]] [[1934]]. # [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†[[28 Februarie]] [[1935]]. # [[Hendrikus Pasch|Pasch, Hendricus Philippus Josephus]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1908–1911, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1911–1920, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1920–1927, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1927-†[[15 September]] [[1936]]. # [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Postma, Dirk]], B.A., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†[[29 Desember]] [[1940]]. # [[Dirk du Plessis|Du Plessis, Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1909–1913, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1913–1920, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1920-†[[11 Julie]] [[1941]]. # [[Willem Johannes de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur PUK 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 September]] [[1943]]. # [[Derk Rumpff|Rumpff, Derk]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 November]] [[1944]]. # Snyman, Francois Petrus Jacobus, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]]-kombinasie 1912–1926, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1926-†[[16 Augustus]] [[1945]]. # [[Jopie Erasmus|Erasmus, Jopie Fourie]], B.A., Sendeling Siloam 1942-†[[27 Junie]] [[1946]]. # Venter, Ernst Lodewyk Johannes, Th.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1921-†[[3 Mei]] [[1947]]. # [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†[[8 Februarie]] [[1948]]. # [[N.H. van der Walt|Van der Walt, Nicolaas Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]].-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1948]]. # [[Nicolaas Snyman|Snyman, Nicolaas Tjaart]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1937–1939, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]]-kombinasie 1939–1943, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]]-kombinasie 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1949-†[[1 Julie]] [[1951]]. # [[W.J. Postma|Postma, Willem Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie, 1927–1929, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]. 1929–1947, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1947–1951, evangelisasiepredikant [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1951. †[[4 Julie]] [[1952]]. # [[J.V. Coetzee|Coetzee, Jan Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†[[26 Desember]] [[1952]]. # [[Barend de Klerk|De Klerk, Barend Jacobus]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†[[21 April]] [[1953]]. # [[Totius|Du Toit, Jacob Daniël]], D.Theol., D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 Julie]] [[1953]]. # Van Jaarsveld, Hendrik Stephanus, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[17 Oktober]] [[1953]]. # [[Pieter Biewenga|Biewenga, Pieter]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †[[15 Maart]] [[1955]] # [[J.G.H. van der Walt|Van der Walt, Johannes Gerrit Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Februarie]] [[1956]]. # [[G.H.J. Kruger|Kruger, Gert Hendrik Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1957]]. # Venter, Tjaart Nicolaas, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 September]] [[1958]]. # De Klerk, Barend Johannes, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]]-kombinasie 1917–1940, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1940–1947, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1947–1957. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[20 Januarie]] [[1959]]. # [[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†[[9 Februarie]] [[1960]]. # [[Abraham Aucamp|Aucamp, Abraham Liebrecht]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Junie]] [[1961]]. # [[Koos van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1895–1898, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] en [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1898–1905, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1905–1931. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1931–1941. †[[11 Augustus]] [[1962]]. # Van der Walt, Louis Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1932–1936, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1936–1941, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Bybelgenootskap 1955–1962. †[[3 September]] [[1962]]. # [[Johannes Christiaan van der Walt|Van der Walt, Johannes Christiaan]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]], 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[7 September]] [[1962]]. # [[J.H. Kruger|Kruger, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 September]] [[1963]]. # [[H.J.R. du Plessis|Du Plessis, Hendrik Jacob Roedolf]], [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Februarie]] [[1964]]. # [[Hendrik Johannes Venter|Venter, Hendrik Johannes]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1923–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[18 Mei]] [[1964]]. # Venter, Jurie Johannes Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1941–1943, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]-kombinasie 1943–1945, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1953–1963. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[13 Julie]] [[1965]]. # [[Izak Krüger|Krüger, Izak David]], Teol. Drs., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Augustus]] [[1965]]. # Yssel, Abraham Stephanus Erasmus, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Oktober]] [[1965]]. # [[Christian Malan|Malan, Christian Ernst Gerhardus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951 †[[23 Maart]] [[1966]]. # Aucamp, Johannes Louis, B.A., Th.B., Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959-† [[28 Mei]] [[1966]]. # [[Jan Boneschans|Boneschans, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[3 Augustus]] [[1967]]. # Duvenage, Abraham, M.A., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1924–1926, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1926–1943, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1953–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[7 September]] [[1967]]. # [[Douw Venter|Venter, Douw Gerbrand]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[27 Augustus]] [[1968]]. # Snyman, Johan Thomas Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1965-† [[11 September]] [[1969]]. # Booysen, James John Herman, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1931–1950, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1950-† [[20 September]] [[1969]]. # [[Philippus de Klerk|De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus]], B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949, professor Teologiese Skool 1949–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[28 Augustus]] [[1971]]. # Boneschans, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1964–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1969]]-† [[27 Oktober]] [[1971]]. # [[Hugo du Plessis|Du Plessis, Hugo]], M.A., Sendeling Siloam 1928–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1955, dosent [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1956–1959, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1959-† [[28 Desember]] [[1971]]. # Postma, Martinus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1933–1942, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Februarie]] [[1972]]. # [[Barend Krüger|Krüger, Barend Roedolf]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†[[1973]] [[31 Mei]]. # Steyn, Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[1970]]-† [[6 Oktober]] [[1973]]. # Norval, Ernst Jacobus Gustavus, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1958-† [[1 November]] [[1974]]. # [[Herculaas Kruger|Kruger, Herculaas Frederik Venter]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949-† [[29 Augustus]] [[1975]]. # [[Gert van der Vyver|Van der Vyver, Gert Christoffel Petrus]], B.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]-† [[2 September]] [[1975]]. # [[Izak van der Walt|Van der Walt, Izak Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]-[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–[[1969]]. † [[8 Desember]] [[1975]]. # Van der Walt, Gert Louis, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1955-† [[14 April]] [[1976]]. # [[Pietertjie van der Walt|Van der Walt, Pieter Willem]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1938–[[1969]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[18 Junie]] [[1977]]. # [[Peet Malan|Malan, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] [[1966]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1977]]-† [[5 Julie]] [[1977]]. # [[Rudolf van Wyk|Van Wyk, Rudolf Stephanus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1938–1942, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1954–[[1971]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[26 Julie]] [[1978]]. # [[Klaas van Wyk de Vries|Van Wyk de Vries, Klaas Speleveld]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-† [[10 Oktober]] [[1978]]. # [[Hennie Venter|Venter, Hendrik Johannes Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1975]]-† [[23 Desember]] [[1978]]. # Du Plessis, Willem Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] [[1967]]–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1977]]-† [[28 Desember]] [[1979]]. # [[Willem Snyman|Snyman, Willem Jacobus]], B.A., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Junie]] [[1981]]. # Grobler, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1970]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[9 Augustus]] [[1981]]. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacs]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1928–1942, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1950–1957, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1957–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1964. Bybelgenootskap 1964–[[1967]]. † [[14 September]] [[1981]]. # Du Toit, Stephanus, M.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[2 Februarie]] [[1982]]. # [[Koos du Plooy|Du Plooy, Jacobus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] [[1966]]-† [[14 Oktober]] [[1982]]. # [[Lourens van der Vyver|Van der Vyver, Lourens Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] [[1974]]-† [[12 Februarie]] [[1983]]. # [[Willie Maritz|Maritz, Willem Johannes]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1967]]-† [[12 Augustus]] [[1983]]. # Du Plessis, Willem Jacobus Ignatius Michael (Naas), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1956–1965, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1977]]-† [[15 Augustus]] [[1983]]. # [[Petrus Pelser|Pelser, Petrus Jacobus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] [[1976]]-† [[24 Maart]] [[1984]]. # [[David Kotzé|Kotzé, David Nicolaas Gerhardus]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1960. † [[2 April]] [[1984]]. # Kroeze, Jan Hendrik, D.Theol., predikant van GKN op uitnodiging opgetree in GKSA tot en met afsterwe † [[5 November]] [[1984]]. # De Wet, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] 1954–1956, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1956–1964, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1964–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1971]]-† [[24 Maart]] [[1985]]. # [[Dirk van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] [[1966]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[5 November]] [[1985]]. # [[Willem Venter|Venter, Willem Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[18 November]] [[1985]]. # [[Izak Lessing|Lessing, Izak Jacobus]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948. Afgetree [[1977]]. † [[12 Julie]] [[1986]]. # [[Pieter van Schalkwyk|Van Schalkwyk, Pieter]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] [[1981]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1986]]-† [[10 April]] [[1987]]. # [[Stephanus van der Walt|Van der Walt, Stephanus Johannes]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1970]]. † [[18 April]] [[1987]]. # [[Johan van Ryssen|Van Ryssen, Johan Wilhelm Jansen]], B.A., Theol Drs, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] [[1968]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[12 Augustus]] [[1987]]. # [[T.T. Spoelstra|Spoelstra, Tjibbe Thomas]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1965. † [[28 Augustus]] [[1987]]. # Van der Merwe, Johannes Lodewikus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1930–1939, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1947–1958, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1958–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[22 Desember]] [[1987]]. # Pelser, Andries Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1957–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[22 Januarie]] [[1989]]. # [[Ammi Venter|Venter, Abraham Adriaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[28 Februarie]] [[1990]]. # [[Petrus de Klerk|De Klerk, Petrus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]. † [[20 Maart]] [[1990]]. # [[Wikus Vorster|Vorster, Johannes Lodewikus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # [[Hendrik-Jan Boshoff|Boshoff, Hendrik Jan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–[[1967]], Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] [[1975]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # Coetzee, Hendrik Bernardus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1989]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1990]]-† [[27 Julie]] [[1990]]. # Venter, Jan Hendrik, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] [[1966]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[18 Mei]] [[1991]]. # Labuschagne, Frans Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1974]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] [[1980]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] [[1988]]-† [[12 Junie]] [[1992]]. # Erasmus, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[19 Junie]] [[1992]]. # [[Jan du Plooy|Du Plooy, Jan Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1933–1936, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1937–1943, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1943–1958, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1958–[[1974]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1974]]. † [[28 November]] [[1992]]. # Snyman, Johannes Lodewikus Jakobus, M.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[1975]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[18 Januarie]] [[1993]]. # [[Sarel van der Walt|Van der Walt, Sarel Petrus]], B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1976]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[8 Oktober]] [[1994]]. # [[Petrus Venter|Venter, Petrus Johannes]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1944–1949, [[Gereformeerde kerk Harare|Enkeldoorn, S.R.]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1957–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[1 Desember]] [[1994]]. # [[Jan de Bruin|De Bruin, Johannes Lodewickus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1935–1943, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1949–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] [[1971]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[25 Januarie]] [[1995]]. # [[Joseph Petrus Jooste|Jooste, Joseph Petrus]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946, professor Teologiese Skool 1946–[[1970]], emeritus professor [[1971]]. † [[17 Augustus]] [[1995]]. # Van der Walt, Hendrik Willem, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1994]]–[[1995]]. † [[18 Desember]] [[1995]]. # [[Alwyn Smit|Smit, Alwyn Schalk]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1958–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[1996]]. # Steenkamp, Willem Frederik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] [[1985]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[2 November]] [[1996]]. # Van der Merwe, Wynand Jacobs, B.A., M.Div., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[22 November]] [[1996]]. # Charlies, Nyama Jack, Karoi [[1977]]-† [[11 Januarie]] [[1997]]. # Enslin, Pieter Jacobus Johannes Stephanus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1965–[[1966]], sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] [[1968]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] [[1976]]-† [[28 April]] [[1997]]. # [[Lou van Wyk|Van Wyk, Lourens Andries Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] [[1966]]–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]]/[[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1967]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[18 Junie]] [[1997]]. # [[Naas van der Walt|Van der Walt, Ignatius Johannes]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1958–[[1967]], sendeling Potchefstroom-kombinasie [[1967]]–[[1977]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1978]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[28 Junie]] [[1997]]. # Du Plessis, Wynand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] [[1982]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]]/[[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1986]]–[[1992]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1992]]-† [[28 Julie]] [[1997]]. # [[Hendrik du Plessis|Du Plessis, Hendrik Lourens Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[1 September]] [[1997]]. # [[Dems van der Merwe|Van der Merwe, Daniël Charl Stephanus]], Th.D., Drs. Phil., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1941–1944, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1944–1950, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1950–1957, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1957–[[1967]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1967]]–[[1972]], Teologiese Skool Potchefstroom [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1978]]–[[1982]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1982]]. † [[10 November]] [[1997]]. # [[Nicolas Malan|Malan, Nicolas Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963 (1956-1957 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[29 Januarie]] [[1998]]. # [[Jan Schutte|Schutte, Jan Albert]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[26 Februarie]] [[1998]]. # [[Walter Meyer|Meyer, Ernst Walter]], B.Com., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegund]] 1965–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1977]]–[[1981]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1981]]. † [[3 Augustus]] [[1998]]. # [[G.P. Scheepers|Scheepers, Gideon Petrus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[31 Augustus]] [[1998]]. # Vermeulen, Andries Johannes Roos, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1974]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[14 Desember]] [[1998]]. # Van der Walt, Jan Jacobus, B.A., B.D., Th.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1975]]–[[1976]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Februarie]] [[1999]]. # Somerai, Pagiel Tirivashe, B.A., Th.B., Suid-Zimbabwe [[1984]]. † [[26 Mei]] [[1999]]. # Du Plooy, Jan Louis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1984]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] [[1991]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1998]]-† [[15 Julie]] [[1999]]. # [[P.W. Buys|Buys, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1966]]–[[1973]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1973]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. †[[27 November]] [[1999]]. # Van der Westhuizen, Philippus Jacobus Wilhelmus Schutte, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sendeling [[1967]]–[[1978]]. Losgemaak [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] [[1988]]-† [[9 Januarie]] [[2000]]. # Kruger, Tjaart Jan Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] [[1982]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[20 Oktober]] [[2000]]. # [[Dion Kempff|Kempff, Dionysius]], M.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[12 Desember]] [[2000]]. # [[G.P.L. van der Linde|Van der Linde, Gerhardus Philippus Leonardus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1958–[[1975]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[6 Maart]] [[2001]]. # Venter, Andries Gerhardus Schutte, B.A., Th.D., D.Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1971]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1987]]- [[29 April]] [[2001]]. # [[Kosie de Klerk|De Klerk, Jacobus Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] [[1968]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] [[1973]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[17 Junie]] [[2001]]. # [[Hennie Krüger|Krüger, Hendrik Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gwelo-Gatooma]] 1954–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] [[1976]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] [[1986]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[23 Junie]] [[2001]]. # [[Chris Hattingh|Hattingh, Christiaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1966]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] [[1969]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Augustus]] [[2001]]. # Buytendach, Frederick Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[21 Desember]] [[2001]]. # Lombard, Barend Jacobs, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1952–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] [[1966]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Junie]] [[2002]]. # Van der Walt, Josef Cornelis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[1971]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[3 Oktober]] [[2002]]. # Coetzee, Johannes Christiaan, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1964–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] [[1968]]–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[10 Oktober]] [[2002]]. # Booyens, Matthys Jacobus, B.Com., B.D., [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1966]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[17 November]] [[2002]]. # [[Gert Bester|Bester, Gert Barend Cornelius]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] [[1980]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[1987]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[14 Desember]] [[2002]]. # Vorster, Stephanus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] [[1990]]–[[1997]], kapelaan [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1997]]–[[1999]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1999]]-† [[11 Mei]] [[2003]]. # Vogel, Gert Marthinus, B.Com., UDK, Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] (sendeling) [[1991]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]]/Vereeniging '95 [[1997]], Vereeniging '95 [[1998]]-† [[12 Desember]] [[2003]]. # Postma, Dirk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] [[1972]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1981]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[1988]]–[[1996]], [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] [[1996]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[3 Januarie]] [[2004]]. # [[Dewald de Beer|De Beer, Dewald Lambertus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[1974]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1974]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] [[1976]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1980]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] [[1989]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[28 Februarie]] [[2004]]. # [[Willie Venter|Venter, Willem]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[9 Julie]] [[2004]]. # Roos, Gerhardus Jacobus van Staden, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] [[1975]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[22 Julie]] [[2004]]. # Van der Walt, Hendrik Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] (vir bearbeiding van verspreidwonende lidmate) 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] [[1976]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] [[1986]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1987]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. †[[2004]] # Rule, Petrus Cornelius, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1957–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[6 September]] [[2004]]. # [[Hein Kruger|Kruger, Hendrik Gerhardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1960–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[1969]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[27 Desember]] [[2004]]. # [[P.W.A. Mulder|Mulder, Pieter Willem Adriaan]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1977]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1985]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] [[2003]]-† [[4 Mei]] [[2005]]. # [[Schalk Buys|Buys, Schalk Petrus Bernardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]1960-1965, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[1975]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[24 Junie]] [[2005]]. # [[Jan Coetzee|Coetzee, Johannes Petrus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1963–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[24 Julie]] [[2005]]. # [[Dirkie van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1947–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] Veldprediker 1955, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] kapelaan 1956–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[3 September]] [[2005]]. # Postma, Johannes, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[4 Desember]] [[2005]]. # [[Louis Kruger|Kruger, Louis Stephanus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1958–1962. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1962. † [[11 Januarie]] [[2006]]. # Van der Walt, Marthinus Wessel, B.A., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] [[1971]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[6 Februarie]] [[2006]]. # Venter, Roelof Vorster, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] [[1971]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[15 Februarie]] [[2006]]. # [[Drikus Buys|Buys, Gert Hendrikus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1970]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[4 Maart]] [[2006]]. # Coetzee, Jan Hendrik, B.A., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[3 September]] [[2006]]. # [[Henk Denkema|Denkema, Hendrik]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1967]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] [[1985]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[9 Maart]] [[2007]]. # Vermeulen, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1986]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[1989]]-† [[17 April]] [[2007]]. # [[Pierre Louw|Louw, Pieter Joachim Wilhelm]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[5 Mei]] [[2007]]. # Buys, Pieter Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] (1962-1963) 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1967]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[1 Junie]] [[2007]]. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1989]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[6 Januarie]] [[2008]]. # [[Thos Liebenberg|Liebenberg, Thomas Arnoldus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] [[1971]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[5 Februarie]] [[2008]]. # Minnaar, Izak Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]]/[[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[31 Maart]] [[2008]]. # Coetzee, Petrus Johannes, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, Redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1970]]–[[1980]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1980]]. † [[20 April]] [[2008]]. # Van der Bijl, Simon Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] [[1967]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] [[1973]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[12 Mei]] [[2008]]. # [[Blackie Kruger|Kruger, Philippus Cornelius]], M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1975]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[2008]]. # Buys, Louis Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret 1949–1952]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1959–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[1970]]–[[1987]]. † [[31 Julie]] [[2008]]. # [[Peet Steyn|Steyn, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegun]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] [[1967]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 Desember]] [[2008]]. # Hattingh, Christiaan, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1981]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[1987]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[2001]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] [[2003]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[16 April]] [[2009]]. # Kruger, Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1989]]-† [[8 Julie]] [[2009]]. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1964–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1974]]–[[1995]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1995]]. † [[4 Augustus]] [[2009]]. # [[Abie Helberg|Helberg, Abraham Nicolas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1981]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] [[1995]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1998]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[24 Augustus]] [[2009]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1984]]–[[1997]], [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †Onbekend. # Kuperus, Willem Leendert, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] as sendeling te Siloam 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] [[1976]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 September]] [[2009]]. # Ligthelm, Johan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] [[1970]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1981]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[28 September]] [[2009]]. # Krüger, Theron, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/[[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1978]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[1982]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1984]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[11 November]] [[2009]]. # [[Braam le Roux|Le Roux, Abraham Hercules]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1981]]–[[1982]], sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] [[1982]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] [[1992]]–[[1994]]. Gereformeerde Kerk Botswana. † [[18 November]] [[2009]]. # [[Schalk Duvenage|Duvenage, Schalk Carel Willem]], Th.D., D.Litt. et Phil., D.Phil., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1968]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1978]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] [[1980]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[3 Januarie]] [[2010]]. # [[Daan Fouché|Fouché, Daniël Rudolph]], D.Litt., Th.D., THOD, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] [[1980]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1985]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[21 Februarie]] [[2010]]. # [[Herman Grobler|Grobler, Hermanus Marthinus]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] [[1974]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[4 April]] [[2010]]. # [[Ewert Snyman|Snyman, Ewert Frederik Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] [[1974]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[5 Junie]] [[2010]]. # Smit, Cornelis Johannes, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] [[1975]]–[[1979]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] [[1979]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1986]]–[[1995]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1996]]-† [[9 April]] [[2011]]. # Mandiwana, Thambatshira Alfred, Nzhelele [[1978]], Meadowlands [[1979]]. † [[24 Mei]] [[2011]]. # Odendaal, Pieter Abraham, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1985]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]]/[[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1992]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1994]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[2001]]–[[2005]], [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] /Qwa-Qwa [[2006]]-† [[1 Junie]] [[2011]]. # Smit, Cornelius Hermanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1958–1965, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[1966]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1990]]. † [[10 Junie]] [[2011]]. # [[Benoon Duvenage|Duvenage, Benonie]], Th.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1967]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] [[1988]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[19 Julie]] [[2011]]. # Van Deventer, Frederik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1973]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[17 September]] [[2011]]. # Schulze, Ludolf Ferdinand, B.Mus., U.O.D., Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1959–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1969]]–[[1971]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1971]]–[[1980]], professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] [[1980]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[3 Oktober]] [[2011]]. # Schutte, Jan Harm, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[1972]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[24 Januarie]] [[2012]]. # Minnaar, Andries Stephanus Lourens, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[1970]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[26 Februarie]] [[2012]]. # Van der Bijl, Hinne, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1962–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[1969]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[12 April]] [[2012]] # Venter, Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] [[1969]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[17 Junie]] [[2012]]. # Venter, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1984]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[26 Junie]] [[2012]]. # Van der Walt, Adriaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1967]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] [[1984]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1993]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[13 Julie]] [[2012]]. # Vorster, Nikolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] kapelaandiens [[1977]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] [[1984]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. †[[4 Augustus]] [[2012]]. # Viljoen, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. †[[6 Augustus]] [[2012]]. # [[Philippus Snyman|Snyman, Philippus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. [[1 September]] [[2012]]. # Van der Walt, Jacobus Philippus Benjamin, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1981]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] [[1985]]–[[2000]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[2000]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[12 November]] [[2012]]. # Coetzee, Louis Johannes Jacobus, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] [[1981]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Januarie]] [[2013]]. # [[Jan Carel Erasmus|Erasmus, Jan Carel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1978]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1984]]–[[2010]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2010]]. †[[5 Maart]] [[2013]]. # [[Johan Breedt|Breedt, Johannes Jacobus]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] [[1969]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1975]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1981]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[31 Maart]] [[2013]]. # Coetzee, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[6 Junie]] [[2013]]. # [[Gerrit Kruger|Kruger, Gerrit Hendrik Jacobus]], Hons.-B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] [[1969]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1977]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[25 Junie]] [[2013]]. # [[Fires van Vuuren|Janse Van Vuuren, Cornelius Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1954–1964, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1964–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Julie]] [[2013]]. # [[Landman Vogel|Vogel, Landman van der Merwe]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[1977]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1984]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] [[1997]]–[[2002]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[2002]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]], [[2006]]-†[[22 Julie]] [[2013]]. # Kruger, Markus Petrus, B.A., Th.M., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] [[1968]]–[[1975]], sendeling De Hoop [[1975]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[29 Augustus]] [[2013]]. # Van der Merwe, Carel Nicolaas, B.A., Th.M., Ph.D., Ph.D. (Kerk- en Dogmageskiedenis), [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] [[1982]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. †[[24 September]] [[2013]]. # Stoltz, Daniël Cias Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] [[1979]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] [[1983]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[30 Oktober]] [[2013]]. # [[Krüger van Niekerk|Van Niekerk, Krüger]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Maart]] [[2014]]. # De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[1971]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] [[1978]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Mei]] [[2014]]. # Kits, Jelte, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1976]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[29 Julie]] [[2014]]. # Ras, Jan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. †[[17 November]] [[2014]]. # Louw, Hermanus Albertus, M.A., B.D., Sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–[[1968]], sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1968]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. †[[26 November]] [[2014]]. # Venter, Maarten Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1999]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] [[2003]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[2006]]–[[2008]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[2008]]–[[2011]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[2011]]–2012, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2013-† [[10 Maart]] [[2015]]. # De Klerk, Pieter Bouman, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1977]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] [[1988]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[9 April]] [[2015]]. # Venter, Mechiêl, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1961–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] [[1978]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[2 Junie]] [[2015]]. # [[Lammert Stavast|Stavast, Lammert Hendrik]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] [[1969]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1981]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] [[1982]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] [[1983]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1986]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[23 Junie]] [[2015]]. # [[Abraham Coetsee|Coetsee, Abraham Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] [[1968]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[26 Julie]] [[2015]]. # [[Pieter du Plessis|Du Plessis, Pieter Gert Wessel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1961–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. †[[29 Julie]] [[2015]]. # [[Deon du Plessis|Du Plessis, Gideon]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1966]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] [[1981]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †[[19 Augustus]] [[2015]]. # Aucamp, Lourens Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] [[1985]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] [[1989]]–[[2005]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2005]]. † [[5 September]] [[2015]]. # De Bruyn, Paulus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1970–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 November]] [[2015]]. # Linde, Philippus Jacobus Wilhelmus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. †[[24 November]] [[2015]]. # Duvenage, Abraham Petrus Carolus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1962–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 1981–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. †[[8 Januarie]] [[2016]]. # De Wet, Friedrich Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[1990]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1998]]–[[2004]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[2005]]-†[[20 Januarie]] [[2016]]. # [[Herman Venter|Venter, Hermanus Johannes]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1999–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. †[[8 Maart]] [[2016]]. # Kruger, Mechiel Andries, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sending onder Boesmans 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1971–1974, Christelijk Gereformeerde Kerk Leeuwarden as sendeling te Sibasa 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] as sendeling 1977–1978, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. †[[6 Mei]] [[2016]]. # Vogel, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[1982]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1985]]–[[2004]], [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[2004]]–†[[28 Junie]] [[2016]]. # Mokhele, T.M., Bontleng/Pampierstad 1980, †[[25 Augustus]] [[2016]]. # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1961–1966, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1969–1976, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. †[[22 September]] [[2016]]. # [[Paul Opperman|Opperman, Paul Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]]/[[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]], [[Noord-Rhodesië]], 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] [[1967]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] [[1974]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Oktober]] [[2016]]. # Tsotetsi, Boy Raphael, Tshiawelo 1974–1979, Moroka 1979–1982, Daveyton 1983–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[14 Desember]] [[2016]]. # Baloyi, Leonard Ponani, B.Th., Hons.-B.Th., Meadowlands 2008. † [[16 Desember]] [[2016]]. # Prinsloo, Hendrik Petrus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 Januarie]] [[2017]]. # Mulder, Andries Hermanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1977]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] [[1983]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1988]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]–†[[28 April]] [[2017]]. # Mulder, Arnoldus Henderikus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1986–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. †[[4 Julie]] [[2017]]. # Mosimanekgosi, Molatlhegi Joseph, Agisanang 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Van der Walt, Johannes Hendrik Snyman, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Danville-Wespark]] 1961–1966, sendeling De Hoop 1966–1974, Siloam 1974–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. †[[30 September]] [[2017]]. # Grobler, Zacharias Christiaan, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1979. † [[24 Desember]] [[2017]]. # Nkulu, Daniel Mwepu, B.A., Th.D., Église de la bonne nouvelle 1997. †[[19 Februarie]] [[2018]]. # [[Jan Venter|Venter, Jan Louis]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1980–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1984–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[4 Maart]] [[2018]]. # De Villiers, Hendrik Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1973, [[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1974–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1981–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[20 Maart]] [[2018]]. (Gebore [[16 Junie]] [[1947]].) # Howell, Jacobus Hercules, B.Rek., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1991–1997, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2004–2013, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2013. † [[2 April]] [[2018]]. (Gebore [[8 Julie]] [[1962]].) # Geertsema, Paul Geert, B.Sc. Ing., M.B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[1 Junie]] [[2018]] # Kruger, Johannes Jacob de Wet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[10 Junie]] [[2018]]. # [[Frans Lion-Cachet|Lion-Cachet, Francois Nicholas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1996. † [[14 Junie]] [[2018]]. # Du Plooy, Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1964–1976, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1982–1995. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1995. † [[5 Augustus]] [[2018]]. # Van der Walt, Pieter Gert Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1965–1970, Carletonville-Oos 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1976–1990. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. † [[12 Augustus]] [[2018]]. # Heystek, Andries Stefanus (Fanus), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1974–1981, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1988–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 November]] [[2018]]. (Gebore [[15 Februarie]] [[1934]].) # Van der Walt, Tjaart, B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1962–1968, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1969–1977, PU vir CHO, Potchefstroom 1977, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1996–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. † [[22 Februarie]] [[2019]]. # Prinsloo, Barend Daniël Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1975–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[16 Maart]] [[2019]]. # Helberg, Jacob Lewis, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1958–1961, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1961–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[15 Julie]] [[2019]]. (Gebore op [[4 Desember]] [[1928]].) # Myburg, Andries, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1975–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[6 November]] [[2019]]. # Fourie, Barend Christiaan Greyling, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1986. † [[1 Junie]] [[2020]]. # [[Pieter Willem Bingle|Bingle, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1973–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[28 Junie]] [[2020]]. # [[Wouter ten Haaf|Ten Haaf, Wouter]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1976–1979, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1982–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[25 Julie]] [[2020]] # Moshapo, Seforalo Peter Matsie, De Hoop 1963–1969, Tshitandani 1969–1973, Nzehele 1973–1978, Mahwelereng 1979–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[26 Julie]] [[2020]] # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1978–1980, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1980–1989, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1989. † [[29 Julie]] [[2020]] # Coetsee, Christiaan De Wet, B.A, Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Alkantrant]]/[[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1994–1996, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant]] 1996–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[2 Augustus]] [[2020]] # Du Plessis, Roelof Jacobus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[13 Augustus]] [[2020]] # Floor, Lambertus, Th.D., Sendeling vir die Christelijke Gereformeerde Kerk (Nederland) 1961–1964, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1965–1977, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1978–1988. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1988. † [[6 Oktober]] [[2020]] # Van der Walt, Philippus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1969-1973,[[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1973–1984, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[2 November]] [[2020]] # Pelser, Abraham Zacharias, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. † [[6 November]] [[2020]] # Du Plessis, Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1969–1983, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1983–1990, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1993–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[24 November]] [[2020]] # Van Dyk, Frans Johannes, B.A., Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[4 Januarie]] [[2021]] # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. † [[6 Januarie]] [[2021]] # Hendricks, Marthinus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Paarl]] 1985–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[23 Januarie]] [[2021]] # Grobler, Charl Stephanus, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1976–1983, [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1997–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[2 Februarie]] [[2021]] # [[Kiepie Jaftha|Jaftha, Cupido David]], B.A., Th.B., Lyciumville (sendeling) 1977–1987, Heidedal/Bronville 1987–1994, Heidedal 1994–[[8 Desember]] [[2019]]. † [[2 Maart]] [[2021]]. # Coetzee, Dawid Francois, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1984–1991, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1991–2006, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2006–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[16 Maart]] [[2021]] # Jooste, Jacobus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[17 Maart]] [[2021]] # Du Plessis, Alwyn Johannes, B.A., Th.B., Steynsburg 1958–1961, Virginia 1961–1964, Bellville 1964–1974, Potchefstroom-Noord 1974–1987, Stellenbosch 1987–1997. Geëmeriteer 1997. † [[10 Junie]] [[2021]] # [[Cassie Venter|Venter, Casper Jan Hendrik]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1972–1981, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1982–1985, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1985–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 Junie]] [[2021]] # De Vos, Wouter, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1969–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[26 Junie]] [[2021]] # [[Jerry Hope|Hope, James Jerry Luckyboy]], B.A., M.A., D.Litt. et Phil., LL.B., Newclare 1972–1977, Eldoradopark/Reigerpark 1977–1998, [[Die Bybels Gereformeerde Kerk]] 1998–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[28 Junie]] [[2021]] # Bingle, Johannes Petrus, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1976-1979, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1979- 1984, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1984-2000, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2000-2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[31 Julie]] [[2021]] # Van der Walt, Benoni, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1969–1977, Kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1977–1995, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1995–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[15 Augustus]] [[2021]] # [[Dirk Laufs|Laufs, Dirk]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1975–1976, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1976–1977, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1982–1989, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Buys, Johannes Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1974–1983, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1983–1991, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1991–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Ligthelm, Nicolaas Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1977–1979, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1979–1986, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1986–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[28 Desember]] [[2021]] # Van Bemmel, Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Noord|Vanderbijlpark-Noord]] 1988–2000, Vanderbijl 2001–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[11 Januarie]] [[2022]] # Malan, Christiaan Jacobus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[10 Junie]] [[2022]] # Kruger, Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Koperstreek]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1968–1982, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1982–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[18 Julie]] [[2022]] # Van Blerk, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2015. † [[29 Oktober]] [[2022]] # Hattingh, Gerhardus Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1967–1974, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[3 Januarie]] [[2023]] # Spoelstra, Bouke, Th.M., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1964–1970, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1970–1988, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1989–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[26 Julie]] [[2023]] # Van der Merwe, Lodewikus Johannes, B.A., Th.B., POS, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1971–1983, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1983–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[5 Augustus]] [[2023]] # Coetzer, Andries Lodewikus, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1976–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005 † [[4 September]] [[2023]] # Aucamp, Marius, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1970–1974, kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1979–1985, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2003–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[23 Oktober]] [[2023]] # Marais, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1982–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[31 Desember]] [[2023]] # Companie, Benjamin, Lyciumville 1972–1980, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]]/Westdene 1980–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[11 Januarie]] [[2024]] # Smit, Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1965–1971, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1981–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[8 Maart]] [[2024]] # [[Louis Botha (predikant)|Botha, Louis Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. (Gebore [[14 Oktober]] [[1919]]) † [[14 Mei]] [[2024]] # Du Plooy, Andries Le Roux, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1975–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1986–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[19 Mei]] [[2024]] # Lindhout, Anthonie, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1984–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[12 Julie]] [[2024]] # Visser, Jan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[29 Oktober]] [[2024]] # Breed, Gert, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2001–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011–2020. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2020]]) † [[29 September]] [[2024]] # Kruger, Dirk Frederik Christiaan, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2019-2025. Geëmeriteer [[19 Januarie]] [[2025]]. † [[17 Februarie]] [[2025]] # Van der Walt, Louis Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suld]] 1977–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[9 April]] [[2025]] # Van der Walt, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1964-1967, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1971–1980, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1980–1985, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1985–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[21 April]] [[2025]] # Du Plessis, Marthinus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1974–1984, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1984–1985. [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2001–2004. Christian Reformed Church Wonga Park, Melbourne, Australië 2005–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[11 Mei]] [[2025]] # Mentjies, Sebenzani Petrus, Monyakeng (Wesselsbron)/Phahameng (Bultfontein) 2009. † [[16 Junie]] [[2025]] # Kruger, Izak Jacobus Vorster, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1986–2000, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[13 Julie]] [[2025]] # Jordaan, Johan Henry, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1998–2008, Vereeniging '95 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[9 September]] [[2025]] # Harris, Martin Peter, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1971–1982, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[23 Oktober]] [[2025]] # Snyman, Sarel Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2004-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. † [[27 Oktober]] [[2025]] # Venter, Petrus Albertus, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1981–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[19 Desember]] [[2025]] # Droomer, Nardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1973–1983, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1983–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[26 Maart]] [[2026]] == 'n Tyd lank in die bediening == # [[Johannes Beijer|Beijer, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869. †1876-03-01. # [[Nicolaas Swart|Swart, Nicolaas Jacob Reinier]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1866–1872. †1892-02.20. # [[Sarel Venter|Venter, Sarel Daniël]], Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877. # Venter, Jan Sarel Louis, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1872–1880. # Coetsee jr., Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892. †1901-11-18. # [[Hendrik Venter|Venter, Hendrik Bernardus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888. # [[Dirk Postma jr.|Postma, Dirk (D-Sn)]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. †1919-09-07. # [[Sietse Los|Los, Sietse Oene]], [Dr.], Hilversum, [[Nederland]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1908–1914, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1914–1920. †1944-10-18. # [[Charles du Toit|Du Toit, Charl Wynand Markelbach]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1917–1920, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1920–1925, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1925–1929, L.V. 1929. # Postma, Ammi, M.A., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. # [[C.J.H. de Wet|De Wet, Casparus Jan Hendrik]] (dr), [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. †1959-10-18. # Van den Berg, Jacobus Petrus, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. # Delport, Petrus Jacobus Johannes, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1937–1954. †1984-09-20. # Van der Merwe, Christiaan Dirk Jacobus, B.A., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1953–1954, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1954–1960. # De Wet, Johannes Marthinus, M.A., B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1939–1946, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1957–1960. †1986-09-17. # Malan, Daniël Francois, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. (Oorgekom uit die NG Kerk. Gebore [[16 Maart]] [[1921]]. Sendeling van die NG Kerk te Mochudi; in 1946 oorgekom na die Gereformeerde Kerk.) # Taljaard, Daniël Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1960–1963. # Van der Vinne, Jacob Albert Hendrik, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1962–1963. Predikant in [[Nederland]]. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1961–1963. # Coetzee, Petrus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., Sendingleraar [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] en [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1962–1966. †2005-08-11. # Smit, Erasmus Johannes, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]-kombinasie 1965–1966, professor aan [[PU vir CHO]]. # Kruger, Johannes Christiaan, B.A., B.D., D.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966. †1998-06-02. # [[Sarel Jacobus du Plessis|Du Plessis, Sarel Jacobus]], D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. # Booyens, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1961–1966. # [[Willem de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan PU vir CHO 1967–1973. †2009-08-07. # Maas, Samuel, Groenwater/[[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1967. # Matthysen, Jakobus William, Benoni, Newclare en Boksburg 1967. # Van der Westhuizen, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1964–1968. †1998-06-01. # Pelser, Hendrik Stephanus, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1950–1955, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1960–1963. †1985-02-25. # Opperman, Johannes Marthinus, M.A., B.D., Chubut Argentinië 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1959–1968, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1971–1974. †1979-04-28. # Du Plessis, Dawid Gerhardus Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1963–1964, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1967–1974. # Geertsema, Paul Geert, B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1955–1956, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1959–1963, Ref. Church of Perth (Australië) 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] sendeling 1970–1974. †1986-04-28. # Van der Walt, Andries Gustaaf Petrus, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1968–1974, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1974. Dosent [[PU vir CHO]]. †1988-09-30. # Lourens, Matthys Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1972–1975. # Britz, Johannes Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1961–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1971–1975. # Snyman, Philippus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. †1993-08-22. # Van den Berg, Adriaan Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1970–1976. # Venter, Jurie Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1976–1979. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Kruger, Gert Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1968–1980. † 16 Oktober 2023. # Van der Schyff, Jan Adriaan Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1962–1964, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1981. # Hutcheons, Marthinus Jacobus van Dyk, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1975–1981. # Van Jaarsveld, Andries Sarel Marthinus, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1978–1981. # Earle, Johannes Matthys, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1982. # Nel, Christi Albertus, Promosa 1982. # Van der Walt, Stephanus Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1981–1982. # Lotter, George Adrian, B.A., Th.B., CCEF, D.Min., Th.D., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1978–1983. Dosent [[PU vir CHO]]. # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1970–1982, [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1982–1983. # Cloete, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1983. # Welding, Jozua Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1983–1984. # Van der Walt, Marthienus Frederik, Hons.-B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1980–1984. # De Leeuw, Aubrey George, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1969–1984. # Lessing, Johannes Christiaan, M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1969–1973, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1973–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1979–1980. †1987-08-10. (5-2-1927 - 10-8-1987) # Maré, Roelof, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1985. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Mouw, Evert Gerrit, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1982–1986. # Van der Westhuizen, Stephanus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1976–1986. # Venter, Herman Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1985–1987. # Coetzee, Carel Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1984–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Van der Berg, Willem Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1982–1987. # Van der Walt, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (†[[5 Januarie]] [[November]] [[2013]]) # Wever, Tjitte, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1985–1987. # Dreyer, Thomas Frederik, B.Juris., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1981–1983, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1983–1987. # Yssel, Andries Gerhardus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1968–1988. (†[[19 November]] [[1990]]) # Van der Merwe, Wynand Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1967–1968, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1976–1988. # De Groot, Menno Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1984–1988. # Kruger, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B. [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1975–1979, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1981–1988. # Smit, Gert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1976–1988. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]; † [[6 September]] [[2020]] aan Covid-19) # Boshoff, Marthinus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]]/[[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1985–1988. # Venter, Zacharias Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1981–1989. # Venter, Jacobus Johannes, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1975–1980, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1980–1982, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 1982–1989. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (Oorlede [[15 Desember]] [[2021]].) # [[Theuns Eloff|Eloff, Theunis]], B.Jur., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1983–1989. # De Villiers, Philippus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1984–1989. # Kruger, Gert Daniël, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1977–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1980–1989. # De Jager, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1988–1990. # Viljoen, Ernst Moller, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1985–1990. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Scheepers, Gideon Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1989–1990. # Aucamp, Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1982–1991. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Minnie, Francois Gysbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1988–1991. # Wylie, lan David, Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1980, Good News Community 1980–1991. # Postma, Dirk Jan van Rooy, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1986–1991. # [[V.E. d'Assonville|D'Assonville, Victor Edouard]], Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1970–1971, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1974–1978, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1978–1992. # Venter, Tjaard Machiel, B.Juris, Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1980–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1985–1992. # Van der Merwe, Jacobus Lukas Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1991–1993. # Combrink, Jan Jacob, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk George|George]]/[[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1981–1994. # Smith, Gerhard, B.A., Th.B.,[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1993–1994. # Schalekamp, Marius, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1977–1978, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gatooma-Gwelo]] (later Suid-Zimbabwe) 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1983–1993, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1993–1994. # Van Deventer, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1994. Dosent Vaaldriehoek PU. # Steyn, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1988–1995. # Haasbroek, Stephanus Martinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–1995. # Monacks, Clive Patrick Boetie, B.A., Riverlea-Noordgesig 1984–1992, Newclare 1992–1995. # Rabali, Tshitangoni Christopher, Potchefstroom (sendeling) 1981–1984, Ga-Rankuwa 1984–1995, Dosent Noordwes Universiteit (Vaaldriehoekkampus) 1995. # Van der Linde, Johannes Lodewicus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Oshakati|Oshakati]] 1988–1989, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]]/[[Gereformeerde kerk Rundu|Rundu]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1993–1995, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1996–1997. # Van der Walt, Marthinus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (sendeling) 1988–1991, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1991–1998. # Van der Walt, Johannes Petrus Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1989–1998. Oorlede [[13 Junie]] [[2024]] # De Jager, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1987–1998. # Engelbrecht, Willem Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1997–1999. # Prinsloo, Wilhelm Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1995–1999. # Van der Merwe, Coert Grobbelaar, B.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1979–1984, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1984–1995, Vereeniging '95 1995–1999. # Fourie, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1985–1987, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1987–2000. # Venter, Lodewikus Johannes, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1998–2000. # [[Johan Myburg|Myburg, Johannes Lodewikus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1984–2000. # Van Voore, Jaftha William, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] (evangelisering in Eersterus en omgewing) 1995–2001. # Kruger, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1997–2001. # Dyers, Sam, B.A., Th.B., Riverlea-Noordgesig 1992–2001. # Olivier, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1983–2001. # Kruger, Gert Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2000–2001. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Viljoen, Johannes Joost, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]]/[[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 2000–2001. # Oostenbrink, Johann Wilhelm, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2002. # Meyer, Lukas Marten, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]]/[[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2003–2004. # Serfontein, Dawid Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2000–2004. # Combrink, Vorster, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1987–2005. # Prinsloo, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1989–2001, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2001–2006. # Pieterse, Wilhelmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2004–2006. # Van Dyk, Philippus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1988–1992, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Mpumalanga]] 2001–2006. # Eloff, Johannes Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2001–2007. # Venter, Jan Daniël Philippus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2003–2008. # Van der Klashorst, Renier Johannes, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 2005–2008. # Grobler, Paul Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2008–2009. # Nel, Pieter Andreas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2005–2009. (16 Jan 1964 - † [[3 Februarie]] [[2026]]) # Ramalisa, Muthupei Richard, B.A., Th.B., M.Th., Ikageng Bophirima 2004–2010. # Kruger, Leon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 1996–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2009–2010. Presbyterian Church Australia, Albany. # Baloyi, Magezi Elijah, B.Th., Ph.D., Malamulele 1999–2010. # Galetlhobogwe, Aubuti France, Batho-Batho 1999–2010. # Snyman, Willem Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1996–1998, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib-Kus]] 2006–2011. # Aucamp, Jan Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1994–2005, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2005–2011. # Grönum, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2005–2012. # Momberg, Hendrik Lodewyk Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1998–2012. # Nthangeni, Thinavhuyo Christopher, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M Div, M.Th., Songozwi 2011–2012. # Mulaudzi, Muneri Leonard, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Trans-Letaba 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] (Missionêre opdrag) 2007–2011, Dobsonville 2011–2013. # Correia, Derick Victor, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2010–2013. # Ramantswana, Hulisani, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Tshikwelo 2004–2013. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. # Prinsloo, Daniël Petrus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2003–2014. # Enslin, Gert Botha, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1997–2001. # Le Roux, Jacobus Petrus, B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Khomas-Hoogland|Khomas Hoogland]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib Kus]] 2013. # Van Niekerk, Rudolph Leon, Hons.-B.A., Th.B., M.A., D. Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2001–2015. # Erasmus, Marthinus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 2015. # Berg, Jan Albert, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2003–2017. # Coetsee, Human Beukes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2012–2017. # [[Hannes Noëth|Noëth, Johannes Georg]], B.A., Th.B., Th.B.-Hons., Th.M., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2014-2017. # Buys, Roelof Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2013–2017. # Leuschner, Frederick Wilhelm, B.Com., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2003–2018. # Mulder, Johan Frederik Kelber, B.A. (Tale), H.O.D., Hons. B.A., B.A., Hons. (Teol.), M.A. (Teol,), [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]]/[[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2013-2018. # Murambadoro, Nobington, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013–30 November [[2016]]. # Coetzer, Jan-Louis, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2015–2019. # Diphoko, Thapelo Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2008–2019. # Kotze, Willem Gysberth McDonald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 1988–2020. # Muswubi, Takalani Aaron, B.A., Th.B., M.Th., De Hoop/[[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1993–1998, Tshiawelo 2001–2004, Good News Community Church 2010–2011, Good News Community Church/lektor Fakulteit Teologie 2011. Verlaat bediening in 2020. # Scholtz, Izak Human, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015. Verlaat bediening in 2021 # Erasmus, Gert Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2018. Verlaat die bediening in Oktober 2021. # Kruger, Jacobus Petrus, B.A., Hons.-Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2002. Verlaat die bediening in Januarie 2022. # Malan, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2017–2022. # Buys, Abraham Lodewikus Adriaan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1993–2001, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 2010. Verlaat die bediening op 31 Augustus 2022. # Mohotsi, Kabelo Vitallis, B.A., B.Th., M.Th., Kanyamazane 2016. Verlaat die bediening in 2023. # Van der Merwe, Gideon Johannes Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[9 Maart]] [[2018]]. Verlaat die bediening in April 2023. # Jooste, Simon Nicolas, B.Sc. M.B.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (opdrag kerkplanting) 2014–2019, Southern Suburbs [[6 Oktober]] [[2019]]. Verlaat die bediening in 2023 toe sy gemeente die kerkverband verlaat. Skrywe aan Klassis Boland op 12 September. # Nkili, Mvula Jafta, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng 2012–2014, Khutsong 2014. Verlaat bediening op [[23 Julie]] [[2023]]. # Van den Heever, Werner, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2000–2002, [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2016 – Julie 2023. # Oosthuizen, Georg Diederik (Orrie), Dipl. Is-Eng., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # De Beer, Christiaan, B.Th., Hons.-B.A., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2014–2024. # Lourens, Matthys Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2016-2018, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[9 Desember]] [[2018]]-2024. (Oorgegaan na die NG Gemeente Barberton) == Predikante in diens van kerke met ekumeniese eenheid == # Du Plessis, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1990–1998. Gereformeerde Kerk Botswana. # Jansen, Andre, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1992–2000. Christelijke Gereformeerde Kerk Aalsmeer, [[Nederland]]. # Van Blerk, Jan Abraham Theron, Hons.-B.A., Th.B, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2000–2002. Presbyterian Church of America, Tennesee. # Van 't Zand, Jan Douwe, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 1999–2003. Christelijke Gereformeerde Kerke Wildervank-Veendam en Zuidlaren, [[Nederland]]. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. Nederlands Gereformeerde Kerk Leerdam ([[Nederland]]) met sendingopdrag na die Gereformeerde Kerk Nqutu, [[Vryheid, KwaZulu-Natal]] 2003–2011, Nederlands Gereformeerde Kerk/Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Zaandam 2011. # Nel, Lourens Andries Stephanus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2008–2012. Christian Reformed Church of Langwarren in [[Melbourne]], [[Australië]]. == Professore Teologiese Skool == # Coetsee, Albert Johannes, B.A. B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2012. # Ferreira, Ignatius Wilhelm, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1988-1998, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1998-2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Fick, Paul Hendrik, Hons.-B.A., H.O.D.(G.), Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1990–1995, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1999–2007, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2007–2012, Studentedekaan NWU 2012. # Goede, Hendrik, B.Com., LLB, B.Th., Hons.-B.Th., B.A.-Hons., M.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014–2015, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2015. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt, Promosa/lektor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2007-2014, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2014. # Kruger, Ferdinand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1991-1994, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1994-2000, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2000–2004, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2009-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Letšosa, Rantoa Simon, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., Boskop/Kokosi 2000, dosent Noordwes Universiteit, Fakulteit Teologie 2001–2005, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2006. # Moretsi, Lekgetho Haartlas, B.A., B.Th., Hons.-B.A. (Semitiese tale), Hons.-B.A. (Teologie), M.Th., Diepkloof 1999–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Muller, Daniel Francois, Hons.-B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2012, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. # Smit, Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2007–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Van der Walt, Petrus Christoffel, B.A., U.D.K., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2005–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011. # Van der Walt, Sarel Petrus, B.Com., Th.B., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.A. (Teologie), Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 2003–2005, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2011, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. == Galery: Individuele predikante == <gallery mode="packed" heights="180px"> Lêer:Ds Wikus Vorster.jpg|Ds. [[Wikus Vorster|Johannes Lodewikus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973. †1990-05-02. Beeld:Ds WJ Maritz, Gereformeerde predikant van Salisbury van 23 Febr 1958 tot 12 Febr 1961, oorlede 12 Aug 1983.jpg|Ds. [[Willie Maritz|Willem Johannes Maritz]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1967-†1983-08-12. Beeld:Ds PGW SNyman, 1929.jpg|Ds. [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†1948-02-08. Beeld:Ds Braam le Roux.jpg|Ds. [[Braam le Roux]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1981–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] 1992–1994. Gereformeerde Kerk Botswana. †2009-11-24. Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|Prof. dr. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–1970. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1970. †1987-04-17. Beeld:Ds WF Venter.jpg|Ds. [[Willem Venter|Willem Frederick Venter]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–1966. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1966. †1985-11-18. Lêer:Ds IJ van der Walt.jpg|Ds. [[Izak van der Walt|Izak Jacobus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–1969. †1975-12-08. Beeld:Ds GBS Pasch.jpg|[[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†1960-02-09. Beeld:Zak en Tanya Scholtz.jpg|Ds. Zak en mev. Tanya Scholtz, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015-2022. Lêer:Ds JP van den Berg.jpg|Ds. Jacobus Petrus van den Berg, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. Beeld:Ds KAJ van Rensburg en gesin, Gereformeerde kerk Durban.jpg|Ds. K.A. Janse van Rensburg, sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. Lêer:Ds Ammi Postma.jpg|Prof. Ammi Postma, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. Beeld:Ds GP Scheepers.jpg|Ds. G.P. Scheepers, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–1969, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1969–1984. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1984. †1998-08-31. Lêer:Ds BJ de Klerk.jpg|Prof. dr. [[Barend de Klerk|Barend Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds JP van der Walt.jpg|Ds. [[Johannes Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]], 1909-†1922-08-02. Lêer:Ds HA Louw.jpg|Ds. Hermanus Albertus Louw, sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1968–1987. Lêer:Ds NJ Malan.jpg|Ds. Nicolas Johannes Malan, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1976–1985. Lêer:Ds FN Lion Cachet.jpg|Dr. [[Frans Lion-Cachet|Francois Nicholas Lion-Cachet]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. Lêer:Ds T Steyn.jpg|Ds. Tjaart Steyn, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–1970, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1970-†1973-10-06. Lêer:Ds NJ Grobler.jpg|Ds. Nicolaas Johannes Grobler, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1970–1977. Lêer:Ds JA Jooste.jpg|Ds. Jacobus Andries Jooste, [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. Lêer:Ds PC Kruger kleur.jpg|Ds. Philippus Cornelius Kruger, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1975–1994. Lêer:Ds LS van der Vyver.jpg|Ds. [[Lourens van der Vyver|Lourens Stephanus van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1974-†1983-02-12. Lêer:Ds PJ Pelser.jpg|Dr. [[Petrus Pelser|Petrus Jacobus Pelser]], [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1976-†1984-03-24. Lêer:Ds J Visser GKSA.jpg|Dr. Jan Visser, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. Lêer:Ds ASL Minnaar.jpg|Ds. Andries Stephanus Lourens Minnaar, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–1966, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1970–1991. Lêer:Ds FRP der Bruyn.jpg|Dr. Frans Roelof Petrus de Bruyn, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. Lêer:Ds WJJ du Plessis GKSA.jpg|Ds. Willem Johannes Jacobus du Plessis, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–1967, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1967–1970. Lêer:Ds PC Snyman 1958.jpg|Ds. Philippus Christoffel Snyman, [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. Lêer:Ds AJ Coetzee.jpg|Ds. Abraham Jacobus Coetsee, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–1968, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1968–1994. Lêer:Ds JH van der Walt.jpg|Ds. Jan Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. Lêer:Ds PB de Klerk.jpg|Ds. Pieter Bouman de Klerk, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–1966, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1977–1988, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1988–1998. Lêer:Ds JH Coetzee.jpg|Ds. Jan Hendrik Coetzee, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–1971, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1976–1984. Lêer:Ds JLJ Lood Snyman.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Jakobus Snyman, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1975–1991. Lêer:Ds JJ De Wet Kruger.jpg|Ds. Johannes Jacob De Wet Kruger, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. Lêer:Ds JJ Venter.jpg|Ds. Jacobus Johannes Venter, [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. Lêer:Ds Drikus Buys.jpg|Ds. [[Drikus Buys|Gert Hendrikus Buys]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1975–1993. Lêer:Ds AZ Pelser.jpg|Ds. Abraham Zacharias Pelser, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. Lêer:Ds AJR Vermeulen.jpg|Ds. Andries Johannes Roos Vermeulen, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1974–1987. Lêer:Ds Hendrik du Plessis.jpg|Ds. [[Hendrik du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1966–1973. Lêer:Ds en mev BJ de Klerk.jpg|Ds. en mev. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]] en hul dogter, Dordrecht-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds P Postma.jpg|Ds. [[Petrus Postma]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. Lêer:Dr Flippie Snyman.jpg|Dr. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†1915-05-09. Lêer:Prof JA du Plessis.jpg|Ds. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†1935-02-28. Lêer:Ds SJ du Plessis.jpg|Dr. [[Sarel Jacobus du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. Lêer:Ds JH Kruger.jpg|Ds. [[J.H. Kruger|Jan Hendrik Kruger]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. Lêer:Dr CJH de Wet.jpg|Dr. [[Casparus de Wet]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. Lêer:Ds Dirk Postma jr Steynsburg.jpg|Ds. [[Dirk Postma jr.]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. Lêer:Ds Douw Venter.jpg|Ds. [[Douw Venter]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. Lêer:Ds LJ du Plessis.jpg|Ds. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. Lêer:Ds JC van der Walt.jpg|Ds. Johannes Christiaan van der Walt, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. Lêer:Ds KS Van Wyk de Vries.jpg|Dr. [[Klaas van Wyk de Vries|Klaas Speleveld van Wyk de Vries]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]]/[[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-†1978-10-10. Lêer:Ds CE Malan.jpg|Ds. [[Christian Malan|Christian Ernst Gerhardus Malan]], [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951-†1966-03-23. Lêer:Ds GHJ Kruger.jpg|Ds. [[G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †1957-02-19. Lêer:Ds PJ de Klerk.jpg|Ds. [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–1968. Lêer:Ds IJ lessing.jpg|Ds. [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948–1977. Lêer:Prof WJ Snyman.jpg|Prof. [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–1970. Lêer:Ds Philippus Snyman.jpg|Ds. [[Philippus Snyman]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1976–1984. Lêer:Ds MW van der Walt.jpg|Ds. M.W. van der Walt, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950-1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1966–1971, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1971–1988. Lêer:Ds DF Malan GKSA.jpg|Ds. Daniël Francois Malan, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. Lêer:Ds Dirk Wijnbeek.jpg|Ds. Dirk Wijnbeek, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. Lêer:Ds AAJ De Klerk Coetsee.jpg|Ds. [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. Lêer:Ds Taetse Hamersma.jpg|Ds. [[Taetse Hamersma]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†1932-06-09. Lêer:Ds JL Vorster.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Vorster, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos 1944–1948]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. Lêer:Dr en mev Johannes Postma.jpg|Dr. en mev. Johannes Postma, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–1969, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1969–1984. Lêer:Ds Willem de Klerk.jpg|Ds. [[Willem de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan [[PU vir CHO]] 1967–1973. Lêer:Ds WJ van der Merwe en gesin.jpg|Dr. W.J. van der Merwe en sy gesin, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975. Lêer:Ds LJ Botha.jpg|Ds. Louis Jacobus Botha, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. Lêer:Ds AJ du Plessis.jpg|Ds. Alwyn Johannes du Plessis, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1964–1974, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1974–1987, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1987–1997. Lêer:Dr en mev D Kempff.jpg|Dr. en mev. [[Dion Kempff]], [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–1987. Lêer:Ds FJ Labuschagne.jpg|Ds. F.J. Labuschagne, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1980–1988, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1988–1992. Lêer:Ds JGH van der Walt.jpg|Ds. Johannes Gerrit Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. Lêer:Prof Stephanus du Toit.jpg|Dr. [[Stephanus du Toit]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–1970. Lêer:Ds Jansen Van Vuuren du Plessis.jpg|Ds. Jansen Vuuren du Plessis, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. </gallery> == Galery: Groepfoto's van predikante == <gallery mode="packed" heights="185px"> Beeld:Gereformeerde_predikante_omstreeks_1890.jpg|'n Groep predikante op die Algemene Sinode te Rustenburg, '''1891'''.Voor van links: J.L. Maury, [[Johannes de Ridder]], M.P.A. Coetsee (sr.), prof. [[Jan Lion Cachet|J. Lion Cachet]], [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], M.P.A. Coetsee (jr.). Agter: [[Louis Vorster|L.P. Vorster]], W.J. Snyman, [[P.S. Snyman]], [[Maarten Pelser|M. Pelser]], [[Petrus Postma|P. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], [[Dirk Postma jr.|D. Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, gebou te Burgersdorp, 1897.jpg|Die Algemene Vergadering gehou te [[Burgersdorp]], '''1897'''. Eerste ry: (vyfde van links) prof. [[Stephanus Postma]], (sewende van links) ds. [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], ds. [[Taetse Hamersma]], ds. [[P.S. Snyman]], ds. [[Louis Vorster|L.J. Vorster]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], J.L. Maury, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], (moontlik [[Petrus Viljoen]]), prof. [[Jan Lion Cachet]], ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], [[Maarten Pelser]], M.P.A. Coetsee sr., [[Petrus Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Rustenburg, 1904.jpg|'''1904''': Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op [[Rustenburg]]. Eerste ry: Di. [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Totius]], [[G.H.J. Kruger]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], di. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snijman. Derde ry: Di. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]] en prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Middelburg, Kaap, 1904.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], April '''1904''', waartydens besluit is om die [[Teologiese Skool Burgersdorp]] na [[Potchefstroom]] te verplaas. Voor: (vyfde van links) [[G.H.J. Kruger]]. Eerste ry op stoele: (vyfde van links) ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], oudl. G. Henning, [[J.G.H. van der Walt]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], prof. [[Jan Lion Cachet]], [[Petrus Postma]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Taetse Hamersma]]. Eerste ry staande: (sesde van links) [[Willem Postma]], [[Martinus Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], onbekend, prof. [[Jan Kamp]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], J.C. Kruger, [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], W.J. Snyman, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]]. Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand in 1905.jpg|'''1905''': Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand. In die twee ry sit vanaf derde van links: ds. J.C. Kruger, onbekend, [[Louw du Plessis]], [[Willem Postma]] en [[Jacobus du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Pretoria, 1907.jpg|'''1907''': Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Pretoria]]. Voorste ry (derde van links) T.N. Venter. Tweede ry (van links): [[J.H. Kruger]], [[Jacobus du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Willem Postma]], ses kerkraadslede, [[J.G.H. van der Walt]], T.N. van der Walt. Derde ry: Vyf kerkraadslede, [[Martinus Postma]], [[Louis Vorster]], [[Willem Johannes de Klerk]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], W.J. Snyman, [[Louw du Plessis]], [[Taetse Hamersma]]. Vierde ry: Twee kerkraadslede, [[H.J.R. du Plessis]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1908, Reddersburg.jpg|Algemene vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS, '''1908''', in sitting te [[Reddersburg]]. Tweede ry: (van derde links) [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Lêer:Afgevaardigdes na 'n Sinode van die Gereformeerde Kerk vroeg in die 20ste eeu.jpg|Afgevaardigdes na die Gereformeerde Kerk se Algemene Sinode te [[Reddersburg]], '''1910'''. Voor: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], W.J. Snyman, [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis]], [[Louis Vorster]], [[Pieter Biewenga]]. Middel: [[J.G.H. van der Walt]], [[Jacobus du Plessis]], [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Willem Postma]], [[Hendrikus Pasch]]. Agter: [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[N.H. van der Walt]], T.N. Venter, [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[J.H. Kruger]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Sietse Los]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Derk Rumpff]]. Lêer:Vergadering van die Klassis Kaapkolonie van die Gereformeerde Kerk op Molteno, omstreeks 1910.jpg|Die Klassis Kaapkolonie se vergadering op [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]], tussen 1907 en '''1911'''. Voor van links: [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[J.H. Kruger]], [[J.G.H. van der Walt]] en [[G.H.J. Kruger]]. Middel: Di. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], Taetse Hammersma, [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[Louw du Plessis]]. Agter: Di. W.J. Snyman, [[Hendrikus Pasch]], [[Pieter Biewenga]] en dr. [[Flippie Snyman|P.J. Snyman]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, Barkly-Oos, 1911.jpg|Die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, gehou in '''1911''' te [[Barkly-Oos]]: Eerste ry: Izak van Heerden, onbekend (of andersom), ds [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]], ds. [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], onbekend. Tweede ry: Ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], ds. [[J.H. Kruger]], ds. W.J. Snyman, onbekend, ds. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]]. Derde ry: Nick van der Walt, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], onder andere (nie in regte volgorde) I.J. Aucamp, D. Lessing, M. Neser. Vierde ry: G.C. Coetsee (onbekend watter plek). Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1912.jpg|'''1912''': Afgevaardigdes na die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS. Voor: Onbekend, [[Willem Johannes de Klerk]], [[Andries Henning|A.G. Henning]], [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Hendrikus Pasch]], T.N. Venter, [[Pieter Bingle]], onbekend. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk op Steynsburg, 1913.jpg|Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Steynsburg]], '''1913''': Eerste ry: Onbekend, [[J.H. Kruger]], F.P.J. Snyman. Tweede ry: T.N. Venter, onbekend, [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[Totius]], [[H.J.R. du Plessis]], onbekend, onbekend, [[Jacobus du Plessis]], onbekend, [[Izak Krüger]], onbekend, onbekend, H.C. van Rooy, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Derde ry: Onbekend, [[Hendrikus Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[Petrus Postma]], [[Louis Vorster]], onbekend, [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], W.L. Steenkamp, onbekend (of dié twee andersom), W.J. Snyman, drie onbekend. Vierde ry: [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] (agtste van links), prof. [[Sietse Los]] (11de van links, skuins agter man voor hom), [[Derk Rumpff]] (derde van regs), [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]] (regs). Beeld:Gereformeerde Kerk se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te Venterstad, omstreeks 1913.jpg| Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te [[Venterstad]], omstreeks '''1913'''. Die agterste twee rye is blykbaar die [[Gereformeerde kerk Venterstad]] se kerkraad. Voor sit van links: Di. [[Taetse Hamersma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]] en [[Derk Rumpff]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk gehou op Aliwal-Noord, 1917.jpg|Algemene Vergadering gehou te [[Aliwal-Noord]], '''1917''', geneem in ’n tuin op die dorp. Voor: Onbekend, prop. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], oudl. J.L. Hatting, onbekend (of andersom), ds. [[J.H. Kruger]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. F.P.J. Snyman. Tweede ry: N.F. Alberts, J.H. Kruger en twee onbekende kerkraadslede (volgorde van dié vir onbekend), ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]] (res onbekend). Derde en vierde ry (saam gereken): (vierde van links) ds. [[Derk Rumpff]], (sewende van links) ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en sy vader, [[Martinus Postma]], (heel regs) [[Taetse Hamersma]]. Beeld:GK Postmasburg KR 1918.jpg|Die kerkraad van [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] en besoekende predikante, onder andere dr. [[Casparus de Wet]] (eerste ry, tweede van links), [[J.G.H. van der Walt]] (eerste ry, vierde van links) en in die tweede ry vanaf vierde van links: [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Martinus Postma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[J.H. Kruger]], in '''1918'''. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|'''1924''':Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[H.J.R. du Plessis]], [[J.H. Kruger]]. Beeld:Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie, 1926.jpg|Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie in sitting te [[Aliwal-Noord]], '''1926'''. In die middelste ry sit van links: P.J du Plessis, ds. [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], dr. E.L.J. Venter, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[Douw Venter|D.G. Venter]], ds. [[H.S. van Jaarsveld]], W. Buys en J.A. Venter. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Reddersburg, 1927.jpg|'''1927''': Die Algemene Sinode van die GKSA op [[Reddersburg]]. Eerste ry: [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], prof. [[Casparus de Wet| C.J.H. de Wet]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Louis Vorster|L.P Vorster]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Tweede ry: [[H.S. van Jaarsveld]], H. Venter, F.P.J. Snyman, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[H.J.R. du Plessis]]. Derde ry: [[J.V. Coetzee]], [[G.H.J. Kruger]], E.L.J. Venter, [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], A.S.E Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotze]]. Vierde ry: [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[T.T. Spoelstra]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Burgersdorp, 1930.jpg|'''1930''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting op [[Burgersdorp]]. Eerste ry: S. van der Walt, [[Jacs van Rooy]]. Tweede ry: Dr. E. Venter, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]]. Derde ry: [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.V. Coetzee]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[H.S. van Jaarsveld]] en [[Douw Venter|D.G. Venter]]. Vierde ry: H. du Plessis, A.S.E. Yssel, [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], A. Postma, [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[T.T. Spoelstra]], F.P.J. Snyman, dr. [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Derk Rumpff]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika, Pretoria, 1933.jpg|'''1933''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting [[Pretoria]], afgeneem op die trap van die [[Uniegebou]]. Eerste ry: A. Postma, [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]], [[Derk Rumpff]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], prof. [[J. Chris Coetzee|J.C. Coetzee]], [[T.T. Spoelstra]], A.S.E. Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[W.J. Postma]], J.P. van den Berg, I.J. van der Walt. Tweede ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], J.M. de Wet. Tweede ry: [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], B. de Klerk, [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], L.S. van der Walt, [[Jan Schutte|J. Schutte]], [[N.H. van der Walt]], E.I.J. Venter, [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[J.V. Coetzee]]. Vierde ry: J. van Rooy, [[Abraham Aucamp|A. Aucamp]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vyfde ry: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.H. Kruger]], [[G.H.J. Kruger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Jan du Plessis|J.B. du Plessis]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], F.P.J. Snyman. Beeld:Nasionale Sinode van die GKSA voor die Vrouemonument, Bloemfontein, 1939.jpg| Die Nasionale Sinode van die GKSA van '''1939''' voor die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]]. Eerste ry: [[H.S. van Jaarsveld]], F.N. Lion Cachet, [[W.J. Postma]], B. de Klerk, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], J. van Rooy, [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]]. Tweede ry: [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], dr. [[Totius|J.D. Du Toit]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], dr. [[Casparus de Wet|C.J.H de Wet]], dr. [[Sietse Los|S.O. Los]], dr. [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[J.V. Coetzee]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Derde ry: J.P. van der Berg, [[G.H.J. Kruger]], [[Abraham Aucamp|A.L Aucamp]], M. Postma, J.M. de Wet, [[Izak Lessing|I.J. Lessing]]. Vierde ry: [[Jacs van Rooy]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], A. Postma, E.L.J. Venter, [[Douw Venter|D.G. Venter]], J.L. Vorster, [[T.T. Spoelstra]], [[Derk Rumpff]], H. du Plessis. Vyfde ry: dr. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], J.J. Venter, [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], L.S. van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], J.F. du Plooy, A.S.E. Yssel. Sesde ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[David Kotzé|D.N. Kotze]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ryssen]], N.J. Snyman, [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], D.J. van der Walt. Lêer:Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 afskeid van Totius by die Teologiese Skool Potchesftroom.jpg|Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 tydens die Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|GKSA]] afskeid van Totius by die [[Teologiese Skool Potchefstroom]]. Eerste ry: D.F. Malan, G.P. Scheepers, C. Hatting, L.J Botha, [[P.W. Buys]], [[Schalk Duvenage|S.C.W. Duvenage]], [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[W.J. Postma]], [[G.P.L. van der Linde]], J.J.S. Venter, [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], M.J. Booyens, [[Sarel Jacobus du Plessis|S.J. du Plessis]], [[Klaas van Wyk de Vries|K.S. van Wyk de Vries]]. Tweede ry: [[J.V. Coetzee]], P.J. Venter, P.J. Coetzee, [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ruyssen]], D.J. van der Walt, [[Hendrik Gerhardus Stoker|H.G. Stoker]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], prof. [[Totius| J.D. du Toit]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[A.S.E. Yssel]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Nicolaas Snyman|N.T. Snyman]]. Derde ry: [[Dems van der Merwe|D.C.S. van der Merwe]], [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], J. Postma, R.S.J. van Wyk, M. Postma, [[Jan de Bruin|J.L de Bruin]], [[Christian Malan|C.E.G. Malan]], J.J.H. Booysen, [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Abraham Aucamp|A.L. Aucamp]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]], L.S. Van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], A. Duvenage, [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[T.T. Spoelstra]].Vierde ry: D.J. Delport, [[Wikus Vorster|J.L. Vorster]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[J.F. du Plooy]], [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jacs van Rooy]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], J.M. de Wet, [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika op Potchefstroom, 31 Januarie 1964.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Potchefstroom]], afgeneem op [[31 Januarie]] [[1964]]. </gallery> == Bronne == * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2013. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2014''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2015''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2015. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2016''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. {{GKSA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|*]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] bdskue1s8716rykltjuvw4p0xe5u75k 2908148 2908147 2026-05-30T17:46:39Z Morne 672 /* In die bediening */ 2908148 wikitext text/x-wiki 'n Lys van alle '''predikante van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]]''' wat in die kerk gedien het van die stigting daarvan in 1859 tot die hede. Die gemeentename en jaartalle ná elke predikant se naam dui op die gemeente(s) wat hy bedien het en die tydperk wat hy in elke gemeente gestaan het. Onder afgestorwe predikante dui die simbool † voor die laaste datum by elke predikant telkens sy sterfdatum aan. == In die bediening == [[Lêer:Gereformeerde predikante omstreeks 1905.jpg|duimnael|regs|320px|'n Groep predikante vroeg in die 20ste eeu. Agter: [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Middel: [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Voor: [[Willem Johannes de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[Totius|J.D. du Toit]] en [[G.H.J. Kruger]].]] [[Lêer:Adviseurs van die Afrikaans Bybel.jpg|duimnael|320px|regs|Op dié foto wat in 1933 in [[Bloemfontein]] van die adviseurs van die Afrikaanse Bybelvertaling geneem is, verskyn ses Gereformeerde predikante of teoloë (aangedui met 'n asterisk). Boonste ry: di. J.P.H. Steyn, [[C.F. Kies]], G.D. Malan, W.J.W. Naudé, A.S.E. Yssel*, W. de Vos. Middel: Di. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]]* (Totius se halfbroer), H.J. Otto, proff. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]*, [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]]*, dr. [[Herman van Broekhuizen|H.D. van Broekhuizen]], di. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]]*, [[Pieter Boshoff|P.J.J. Boshoff]] en H.J. Pienaar. Voor: prof. [[Barend Bartholomeus Keet|B.B. Keet]], [[Totius]]*, ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], proff. E.E. van Rooyen en H.C.M. Fourie. Hulle het amptelik bekendgestaan as die Kommissie vir Afrikaanse Bybelvertalers.]] [[Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|duimnael|regs|320px|Die Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]] [[1924]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], H.S. van Jaarsveld, H.J.R. du Plessis, [[J.H. Kruger]].]] [[Lêer:Ds AA Venter Klerksdorp.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–1975.]] [[Beeld:Ds Johannes Beijer.jpg|regs|duimnael|160px|Ds. [[Johannes Beijer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]], 1862-1869.]] [[Lêer:Ds Lammert Stavast.jpg|150px|regs|duimnael|Ds. Lammert Stavast, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1991–1996 (hulpdienspredikant).]] [[Lêer:Ds Dirk Postma.jpg|regs|180px|duimnael|Ds. [[Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879.]] [[Lêer:Jan Lion Cachet.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Lion Cachet]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894.]] [[Lêer:Ds Isak David Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Izak Krüger|Izak David Krüger]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee sr..jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee sr., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903.]] [[Lêer:Ds CJH Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Casper Jan Hendrik Vorster, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899.]] [[Lêer:Ds HJ Boshoff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J. Boshoff, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–1967, Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1975–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †1990-05-02.]] [[Lêer:Dr en mev WJ van der Merwe.jpg|duimnael|regs|240px|Dr. en mev. W.J. van der Merwe, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975.]] [[Lêer:Ds Stephanus Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Stephanus Postma]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†1904-02-08.]] [[Lêer:Ds Pieter Biewenga.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Biewenga]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †1955-03-15 .]] [[Lêer:Ds PJH Viljoen.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Petrus Viljoen|P.J. Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879.]] [[Lêer:Dr JA Schutte.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.A. Schutte, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1977.]] [[Lêer:Ds C Hattingh.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Christiaan Hattingh, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1969–1986. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1986. †2001-08-01.]] [[Lêer:Ds NH van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[N.H. van der Walt|Nicolaas Hendrik van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947.]] [[Lêer:Dr PJ Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. Petrus Johannes Coetzee, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–1970.]] [[Lêer:Dr en mev JJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|200px|Dr. Jan Jacobus A. van der Walt en sy eggenote, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1975–1976, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1976–1988.]] [[Lêer:Ds PW Bingle die oue.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Bingle|Pieter Willem Bingle]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†1923-03-08.]] [[Lêer:Ds BR Krüger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Krüger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†1973-05-31.]] [[Lêer:Ds W Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Willem Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2004-07-09.]] [[Lêer:Ds TN Venter.jpg|duimnael|150px|Ds. Tjaart Nicolaas Venter, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947.]] [[Lêer:Ds PW Buys.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[P.W. Buys|Pieter Willem Buys]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1966–1973, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1973–1988.]] [[Lêer:Ds Jan hendrik Boneschans.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Boneschans|Jan Hendrik Boneschans]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955.]] [[Lêer:Ds Derk Rumpff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Derk Rumpff]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941.]] [[Lêer:Ds Benonie Duvenage.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Benoon Duvenage|Benonie Duvenage]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–1967, professor [[PU vir CHO]] 1967–1988, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1988–1992.]] [[Lêer:Dr JP Jooste.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Joseph Petrus Jooste]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946. Professor aan die Teologiese Skool 1946–1970.]] [[Lêer:Dr BR Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Kruger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956–1973.]] [[Lêer:Ds GHJ Kruger GKSA.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Gerrit Kruger|G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–1969, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1969–1977, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1977–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2013-06-25.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee jr.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee jr., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892.]] [[Lêer:Ds JC Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.C. Kruger, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966.]] [[Lêer:Dr PJS de Klerk.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Philippus de Klerk|Philippus Jacobus Stephanus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949.]] [[Lêer:Ds LP Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Louis Vorster|Louis Petrus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929.]] [[Lêer:Dirk Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†1940-12-29.]] [[Lêer:Ds JW Jansen van Ryssen.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Johan van Ryssen|Johan Wilhelm Jansen van Ryssen]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–1968, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1968–1977.]] [[Lêer:Dr SP van der Walt.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Sarel van der Walt|Sarel Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1976–1983.]] [[Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961.]] [[Lêer:Prof GCP van der Vyver.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–1970. Professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1975 (sy dood).]] [[Lêer:Ds DNG Kotze.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[David Kotzé|David Nicolaas Gerhardus Kotze]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960.]] [[Lêer:Ds AL Aucamp.jpg|regs|150px|duimnael|Ds. [[Abraham Aucamp|Abraham Liebrecht Aucamp]], [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961.]] [[Lêer:Ds ASE Yssel.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. A.S.E. Yssel, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958.]] [[Lêer:Ds W Postma.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Postma]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†1920-12-13.]] [[Lêer:Ds HJR du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J.R. du Plessis, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953.]] [[Lêer:Ds Simon van der Bijl.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.J. van der Bijl, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1973–2000.]] [[Lêer:Ds JV Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[J.V. Coetzee|Jan Viljoen Coetzee]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†1952-12-26.]] [[Lêer:Di TT Spoelstra en JV Coetsee Johannesburg 1926.jpg|duimnael|regs|200px|Di. [[J.V. Coetzee]] en [[T.T. Spoelstra]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965.]] [[Lêer:Ds WJ de Klerk jonk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur [[PU vir CHO]] 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943.]] [[Lêer:Totius.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.D. du Toit, oftewel [[Totius]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949.]] [[Lêer:Ds Martinus Pelser.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Maarten Pelser]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†1902-06-07.]] [[Lêer:Ds HS van Jaarsveld.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Hendrik Stephanus van Jaarsveld, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952.]] [[Lêer:Ds en mev ZC Grobler.jpg|regs|duimnael|230px|Ds. en mev. Zacharias Christiaan Grobler, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979.]] [[Lêer:Ds J Beyer.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Johannes Beijer|J. Beyer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869.]] [[Lêer:Ds MJ Booyens.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.J. Booyens, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1966–1977, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1977–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †2002-11-17.]] [[Lêer:Ds HB Venter.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Hendrik Venter|H.B. Venter]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888.]] [[Lêer:Ds SD Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.D. Venter, Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877.]] [[Lêer:Ds FW Buytendach.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. F.W. Buytendach, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–1989.]] [[Lêer:Ds PHS Snyman, Heidelberg, Gereformeerde Kerk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[P.S. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†1900-01-17.]] [[Lêer:Ds en mev W Venter.jpg|duimnael|regs|200px|Ds. en mev. W. Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989.]] [[Lêer:Ds WJ Snyman.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. W.J. Snyman, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913.]] [[Lêer:Ds JA du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921–1935.]] [[Lêer:Ds HVF Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949–1975.]] # Modise, Motsitsi Abel, Dobsonville 1979–1982, Diepkloof 1983, Kwa-Thema/Ratanda/Tsakane. # Ligege, Ndanganeni Norman, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1981–1989, SAOK 1989–1996, De Hoop 1996. # Heystek, Pieter Hendrik, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Montanapoort|Pretoria-Montanapoort]] 1999. # Van Helden, Maarten, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 1999. # Van Wyk, Rodney Peter, Hons.-B.A., M.Phil., [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1984. # Lartz, Deon, Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1986–1994, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 2002. # Swanepoel, Christoffel Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1986–2002, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2009. # Van Rhyn, Hercules Philippus Malan, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2010. # Venter, Piet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1990–2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2007. # Lion-Cachet, Jan, Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1988–1996, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1996–2002, Reformed Church of Wellington in Nieu-Seeland 2002–2006, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2007. # Vermeulen, Petrus Johannes, M.A., Th.B., Th.D., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2005. # [[Gerhardus Stephanus Kruger|Kruger, Gerhardus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[29 Julie]] [[2000]]–2024, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[14 April]] [[2024]]. # Dreyer, Frederik Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1988. # Steyn, Abel Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop-Sabie]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Wondersig]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 2001. # Van der Walt, Stephen Francois Flemming, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstwon]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2005. # De Beer, Edmund Johannes, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1989. # Van der Vyver, Lodewicus du Plessis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 2002. # Van Wyk, Pieter, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1989–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2009. # Modise, Paul Mahlose, Kagiso 1989. # Myburgh, André Johan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2009. # Pelser, Abraham Liebrecht, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 2009. # Meijer, Gerard Johannes, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 2008. # Fleischmann, Johan Petrus, B.A., UDK, Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 1990–2008, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2008. # Van Rooy, Henri Charles, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2008. # Briel, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1991–1995, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2006–2020, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[26 Januarie]] [[2020]]. # Jansen, Carl Albert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 2006. # Venter, Sarel Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2006. # Nel, Elias Paulus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1991–1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996. # Lubbinge, Paul, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–1999, Christelijke Gereformeerde Kerk Delfzijl, Nederland 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 2005. # Sithole, Jabulani Paulos, Kwa-Mashu/KwaMncane 1991. # Van der Schyff, Stephanus Petrus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2003–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009. # Botha, Willem Jacobus, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 2008. # Berg, Adderus Fenmo, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 2011. # Rheeder, Adriaan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2006–2011, Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Stavast, Hendrik Lammert (Henk), B.A., Th.B., (NDK), [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2002–2008, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2009–[[23 Februarie]] [[2020]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]]. # Scheepers, Lucas Cornelius, B.Agric., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1998. # Boy, Neville, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Chinhoyi]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2008. # Venter, Petrus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2019. # Mbatha, Mbongeni Samuel, Nqutu 1993. # Ntuli, Stevenson Jabulani, Nqutu 1993. # Phungula, Siphosethu Zibona, Ndaleni 1993. # Van Schaik, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1994–1999, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2005–2011, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2011. # Van der Walt, Johannes Gideon Lessing, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1994–2000, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2009. # Schutte, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2012. # Coetzee, Gideon Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1995–2003, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2007–2012, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 2012. # Pretorius, Jacob, B.Iuris, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2001. # Pelele, Ezekiel Ditswalemang, B.A., Uitkyk 1995. # Mtshayisa, Velile Elliot, B.A., Th.B., M.Th., M.A., Tlokwe Botshabelo/Boskop/Kokosi 1996–2013, Tlokwe Botshabelo 2014. # Smit, Stephanus Johannes Marthinus Swanepoel, B.Sc. (Hons.-Veekunde), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2014–2023, [[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[30 Julie]] [[2023]] # Vrey, Coenraad Christoffel Andries, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/Lyciumville 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 2011. # Booyens, Daniël Jan Andries, BLC, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 2014. # Van Vuuren, Thomas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2004. # Letebele, Masilo Johannes, B.A.-Hons., Th.B., Thabong/Meloding/Phomolong 1997. # Van Heyningen, Cornelius Johannes, B.Sc.Agric., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 2009. # Briel, Stephanus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2002. # Viljoen, Werner, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 1998–2001, Christian Reformed Church of St. Mary's ([[Sydney]], [[Australië]]) 2001–2012, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2016. # Kayayan, Eric, B.A., Th.B., M.-Frans, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002. # Muzenda, Piniel, Hons.-B.A., Th.B., Gweru/Karoi 1998–2006, Musina Nancefield 2006. # Mashau, Thinandavha Derrick, B.A., M.A., Ph.D., De Hoop 1998–1999, Trans-Letaba 1999–2002, dosent Noordwes Universiteit 2001–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2013–2014, New Life City Church 2014. # Bain, Ronald Alexander, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2016–2020, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] [[1 Februarie]] [[2020]]. # Tredoux, Alwyn Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2012. # Kurpershoek, Pieter Willem, B.Sc., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[15 Oktober]] [[2023]]. # Smit, Erasmus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 2007–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2013. # Oosthuizen, Ockert Almero, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2005–2009, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2015. # De Bruyn, Albertus Stefanus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 2005. # Vorster, Nicolaas, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]]/Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Aucamp, Johannes Petrus du Plessis, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2000. # Erasmus, Jan Andries, Hons.-B.A., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2008–2026, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] [[17 Januarie]] [[2026]]. # Mqokelo, Piet Boy, B.A., Th.B., Tshing 2000–2018, Ikageng Bophirima 2018. # D'Assonville, Victor Edouard (jr.), B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., Dr. Theol. (Duitsland), [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 2008–2020 (met opdrag KO, art 7), [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2020 (met opdrag KO, art 7). # Du Plessis, Alwyn Nicolaas, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2007–2014, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2014. # Semenya, Kwena David, B.A., Th.B., M.A., Ph.D., Knapdaar 2001–2005, [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2018, Diepsloot [[18 November]] [[2018]]. # Rankhotha, Victor Adam, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Phahameng/Emmanuel/Botshabelo/Thaba-Nchu 2001. # Sekhaulelo, Motshine Amos, B.A., Th.B., M.A., Meadowlands 2001–2008, Mmakau 2008. # Molokwane, Mosiwa Martin, B.A., Th.B., Tembisa 2001. # Grové, Petrus Johannes, B.A., Hons.-Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] (as sendeling) 2010. # Temba, Jabulani Emmanuel, B.A., Th.B., Kutloanong 2002. # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2014. # De Jager, Andries Petrus, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2012. # Muhadi, Manda Nathaniel, B.A., Th.B., Metsi-a-Matala 2003–2004, Middle Letaba 2004. # Phetoane, Solomon Tshikare Matlho, Itsoseng 2003. # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. # Van Rooy, Petrus Cornelius, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2004–2008, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2012. # Erasmus, Matthys Jakobus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2004–2011, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2012. # Makhobozi, Edwin Mmoi, B.A., Ikageng 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2011, Dube/Tlhadi 2011. # Dhlamini, Gift Jan, B.A. Th.B., Khunwana 2004. # [[Hendrik Stoltz|Stoltz, Hendrik Jacobus]], B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013. # Venter, Henning Vorster, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[24 Januarie]] [[2005]]–2007, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2011, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2016. # [[Heinrich Zwemstra|Zwemstra, Heinrich Martin]], B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., Vereeniging '95 2005–2008, Zambië 2008–2011 (sendingopdrag), [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai]] 2017. # Struwig, Ockert Jacobus, B.Sc., Hons.-B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2013. # De Bruyn, Paul Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2018. # Saaiman, De Wet, B.A., Hons.-B.A., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2012. # Dreyer, Thomas Frederick, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2023, Cross Culture Church (Randburg) [[26 November]] [[2023]]. # Makungo, Ntshengedzeni Robert, SPTD, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] (met sendingopdrag) 2005–2008, Trans-Letaba 2008. # De Kock, Henning Kruger, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] (met opdrag bediening in [[Londen]]) 2005–2024, Cross Culture Church [[4 Augustus]] [[2024]]. # Masase, P Thomas, B.A., Th.B., Promosa 2005–2014, Boskop 2014. # Van Wyk, Griffel, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2007–2014, Vanderbijlpark-Trinitas 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2017. # Potgieter, Jasper Dreyer, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 2008-2016, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2016. # Hlela, Philemon Thulani, Th.B., Imbumbulu/Umlazi 2006. # Jooste, Christiaan, B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2009-2016, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[14 September]] [[2024]]. # Le Cornu, Slabbert, B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2007. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt., Promosa/Lektor Teologiese Skool 2007–2014, Promosa/Professor Teologiese Skool 2014. # Cilliers, Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2007–2013, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2013–2015, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2015. # Kumar, Rajesh, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2008 met opdrag sendingwerk in Indië. # Van Jaarsveld, Leon Petrus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]]/[[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 2013. # Zwemstra, Dinant Gerrit, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2015. # Van Dyk, Jacobus Cornelius, B Com (Rek.), B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 2008. # Motloung, Patrick Bulang, B.Th., Ekwandeni 2008. # Mdluli, Mvaleliso George, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Sharpeville/Sebokeng/Zamdela 2008–2012, Diepkloof 2012. # Rossouw, Andries Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[19 September]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Venter, Lourens Johannes Erasmus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2014–2020, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[19 Januarie]] [[2020]]. # Gouws, Pieter Retief, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2016–2018 (ná inlywing), [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] [[29 Julie]] [[2018]]–22023, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[29 Julie]] [[2023]] # Van der Waal, Willem Maasjan, B.Th., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2009. # Fourie, Reynold Benjamin, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2012. # Dykstra, Dirk Jacob, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2013–2025, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[10 Mei]] [[2025]]. # De Vries, Brian, BB.A. (Western Michigan University), M.Div., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2013–2019, Grace Reformed Church Northern Pretoria [[4 Mei]] [[2019]]. # Jansen van Vuuren, Riaan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2009–[[20 Januarie]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]], [[2 Februarie]] [[2019]] – hede. # Swanepoel, Jacobus Stephanus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2009. # Moletsane, Tshidiso Maferika, B.Th., Hons.-B.A., Boichoko 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2013. # Moncho, Oageng Lazarus, B.Th., Hons.-B.A., Itsoseng Bokone 2009, Ikageng 2016. # Ndou, Livhuwani Peter, B.Th., Makwarela 2010. # Steyn, Willem Jacobus, B.Sc.-Arch., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012. # Steyn, Karel Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 2017–2022, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[3 September]] [[2022]]. # Kotzee, Dirk, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] November 2015–2024, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[2 Desember]] [[2023]]. # Niemann, Gerhardus Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2010. # Jobse, Wilhan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 2013. # Khumalo, B.W., iSandlwana 2010. # Mathebula, P.L., Huhudi/Bontleng 2010–2018, Itsoseng Bokone 2018. # Potgieter, Frederick Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2015. # Robinson, Cobus-Brahm, LL.B., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]] 2014–2017, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] [[27 Januarie]] [[2024]]. # De Bruyn, Johannes Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2011–2017, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2017. # Pelser, Hendrik Frederik Riekert, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Kempton Park|Kempton Park]], Januarie 2019. # Van Rensburg, Frederik Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2012. # Pienaar, Nikolaas, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2012-2017, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] [[3 September]] [[2023]]. # Lee, Johannes Lodewikus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2012-2015, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[9 Augustus]] [[2025]]. # Van Rhyn, Gerhardus Petrus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[6 Desember]] [[2025]]. # Linde, Stephanus Johannes Lourens, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2012–2026, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] [[24 Januarie]] [[2026]]. # Nkoana, Herens Mohlehli, B.A., B.Th., Ramotse 2012. # Lee, Sarel Johannes Barend, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 2012–2013, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 2014–2018, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2018, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[28 Februarie]] [[2026]]. # Le Roux, Pieter Gerhardus Pretorius, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2016. # Pretorius, Rynhardt Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[20 Januarie]] [[2019]]. # Mathundela, Chaka Class, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Daveyton 2013. # Moruri, Tebogo Victor, B.Th., Hons.-B.A., Jouberton 2013. # Potgieter, Izak Daniël De Vries, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2014. # Le Roux, Marco Herman, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2014–2019, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2019. # De Bruyn, Dirk Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] 2016–2023, [[Gereformeerde kerk George|George]] [[29 Oktober]] [[2022]]. # Dednam, Antonie Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]]/[[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Pretorius, Franscois Renier, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2015–2025, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Tredoux, Jacques Gideon, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Botha, Christiaan, B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2015–2019, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2019, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] [[27 Julie]] [[2024]]. # Van Jaarsveld, Ernst Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2015–2021, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]], [[26 September]] [[2021]]. # Mbonani, Johannes, Olieven Christian Church 2015. # Mdonga, Malwande, New Life City Church 2015. # Meijer, Gerben Paul, B.A. (Antieke tale), Predikants Master (Theologische Universiteit, Kampen), [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]/[[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[18 Januarie]] [[2020]]–2025, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] [[10 Mei]] [[2025]]. # Van der Walt, Barend Aucamp, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2016. # Boersema, Guido Marnix, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[14 Februarie]] [[2016]]–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]], [[20 Julie]] [[2024]]. # Van 't Zand, Zander, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 2021–2024, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[24 November]] [[2024]]. # Britz, Rudolph Marthinus, B.A., B.A (Hons.), B.Th., L.Th., D.Th., Diploma Hoër Onderwys, [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2016–2019. # Sefadi, Lerato Josef, B.A., B.Th., M.Th., Dobsonville 2016. # Janse van Rensburg, Reghard, B.A. (Hons.), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2016–2019, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[10 Augustus]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[4 Augustus]] [[2024]]. # Lee, Frederik Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] [[28 Januarie]] [[2024]]. # Brotherton, Werner, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[21 Januarie]] [[2024]]. # Cronje, Jaco, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[9 Oktober]] [[2021]]. # Ehlers, Jan Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2017. # Mushayabasa, Paul, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Songozwi 2017. # Floor, Leendert Marcel, B.Ing. Meganiese Ingenieurswese, B.Ing.-Hons., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] [[5 Februarie]] [[2017]]–2024 [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]], [[7 April]] [[2024]]. # Venter, Petrus Frederik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Vanderbijlpark-Trinitas 2017 (gebore [[28 Desember]] # Burger, Andries Jacobus, B.Ing, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2017. # Hattingh, Petrus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[18 Junie]] [[2017]]–[[18 April]] [[2021]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Trinitas|Vanderbijlpark-Trinitas]] [[6 Junie]] [[2021]]. # Dunn, Johan, B.Sc., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]], [[4 Augustus]] [[2024]]. # Vogt, Ernest John, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Hartbeespoort]] [[16 Maart]] [[2024]]. # Zulu, Benjamin Charless, B.Th., B.Th.-Hons. M.Div., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2017. # Venter, Gert Abraham, B.Soc.Sc., Sacrae Theologiae, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2018. # Maritz, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Myburgh, Lukas Daniël, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # De Villiers, Stephanus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Randburg]] [[17 April]] [[2023]]. # Van Jaarsveld, Johannes Petrus Lodewikus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] 2018. # Henning, Jacobus Andriaans Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2018–2021, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[13 Maart]] [[2021]]. # Kim, Sang Eun, B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2018. # Smit, Pieter Wouter, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[12 Oktober]] [[2024]]. # Hibbert, Josef Nienaber, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2018. # Lemmer, Charl Jacob, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] [[27 Januarie]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Stavast, Harmannus Marten (Herman), B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[23 Februarie]] [[2019]]. # Janse van Rensburg, Gerhard, B.A. Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[2019]]. # Pelser, H.F.R. (Riekert), [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2019, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # Van Rensburg, Gerhard Janse van, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[16 Maart]] [[2019]]. # Coetzee, Hermanus Jacobus (Herman), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[25 Mei]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[31 Augustus]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[30 Mei]] [[2026]]. # Mienie, Johannes Diederick (Juan), Dipl. Sacrae Theol., B.Th.-Hons., M.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[14 Julie]] [[2019]]. # Potgieter, Johannes Cornelius (JC), B.A.-Hons. (Cantab.), M.A. (Cantab.), B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tshwane|Tshwane]] [[29 September]] [[2019]]. # Verryn, David Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[12 Januarie]] [[2020]] - [[12 Januarie]] [[2025]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # Meijer, M.D. (Dirk), [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Kruger, Thinus, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Boersema, Reinhart, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1 Februarie]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[2 Julie]] [[2024]]. # Steyn, Ruan, Gereformeerde Gemeenskapskerk Oshakati [[18 Julie]] [[2020]]. # Van Schaik, Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[23 Augustus]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Plettenbergbaai/Knysna|Plettenbergbaai/Knysna]] 2024. # Andersen, Hans Christiaan, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] [[10 April]] [[2021]]. # Hattingh, Philip, [[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]], [[29 Mei]] [[2021]]–2025, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[18 Januarie]] [[2025]]. # Linde, Jacobus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]], [[12 Junie]] [[2021]]. # Van der Westhuizen, Izak Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[19 Junie]] [[2021]]. # Venter, Erasmus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[7 Mei]] [[2022]], [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffelsdoorns]] [[8 Junie]] [[2024]]. # Kuhn, Jacques Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[21 Augustus]] [[2022]]. # Mahlangu, Mduduzi Elias, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Idwala Lensindiso 2022. # Van der Westhuizen, Albertus Petrus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[8 Januarie]] [[2023]]. # Noah, Kim, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] (opdrag: evangelisasie Engelssprekende studente), [[27 Junie]] [[2021]]. # Willemse, Matteus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]], [[25 Februarie]] [[2023]]. # Janse van Vuuren, Willem Joseph, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[18 Maart]] [[2023]]. # Nagel, Izak de Villiers, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[25 Maart]] [[2023]]. # Van Staden, Floris, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Hons. (Grieks), [[Gereformeerde kerk Stilbaai|Stilbaai]] [[1 April]] [[2023]]. # Buys, Nardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Van der Westhuizen, Sybrand Barend, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[19 Augustus]] [[2023]]. # Letebele, M. David, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng (met sendingopdrag) [[14 Oktober]] [[2023]]. # Coetzee, Jandré [[Gereformeerde kerk Kleinmond|Kleinmond]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Deysel, Frikkie, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[10 Februarie]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[6 Junie]] [[2026]]. # Van Heerden, Willem Hermanus, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[24 Februarie]] [[2024]]. # Magayisa, Desmond [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] (opdrag: sending en kerkstigting) [[10 Maart]] [[2024]]. # Wepener, Philip [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[17 Maart]] [[2024]]. # Swanepoel, Christiaan, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[20 April]] [[2024]]. # Matrose, Xolisa, Kanyamazane, [[13 Julie]] [[2024]]. # Boersema, Marten, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[24 Augustus]] [[2024]]. # De Waal, Johann, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # De Bruyn, Theuns, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[25 Januarie]] [[2025]]. # Wattel, Riaan, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[8 Februarie]] [[2025]]. # Venter, Quintin, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[31 Mei]] [[2025]]. # Buys, Schalk, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[26 Julie]] [[2025]]. # Van Heerden, Alistair, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[29 November]] [[2025]]. == Emeriti == # Smit, Daniël Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1982–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # Gerber, Jacobus Marthinus, B.A., Th.D., [[NG gemeente Tarkastad|Tarkastad]] (NG) 1958–1961, [[NG gemeente Stilfontein-Sentraal|Stilfontein-Sentraal]] (NG) 1961–1967, Welkom (NG) 1967–1972, Bethlehem-Oos (NG) 1972–1975, direkteur Vereniging vir Christelike Hoër Onderwys, [[NG gemeente Bloemfontein|Bloemfontein]] (NG) 1976–1985, [[NG gemeente Coligny-Oos|Coligny-Oos]] (NG) 1985–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], B.A., Th.D., Sendeling Siloam 1957–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1963–1966, Christelijke Gereformeerde Kerken, [[Nederland]] 1966–1975, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1975–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Van Dalsen, Hubrecht Anthonie, B.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]] 1957–1959, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]]/[[Gereformeerde kerk Usakos|Usakos]] 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1964–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1971–1972, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1972–1973, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1973–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Du Plessis, Jansen van Vuuren, M.A., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Serobatse, Thobatsi Onismus, Ikageng (Potchefstroom) 1976–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Mohloki, JM, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1964–1966, Khutsong 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1968–1972, Kagiso 1972–1975, Tladi 1976–1977, Jouberton 1977–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Coetsee, Daniël Christiaan, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1960–1969, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1969–1976, evangelisasie-opdrag [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Pretorius, Egbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1975–1980, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1981–1990, polisie-kapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1990–1997, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1997–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Lessing, Francois Jacobus Du Toit, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1966–1973, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1973–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Badenhorst, Lourens Jurie, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. (bedien [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] en [[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] (bedieningsooreenkoms) 2013-hede as emeritus-predikant) # Dijkstra, Hessel, B.A., Th.M., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1975–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # [[Amie van Wyk|Van Wyk, Jan Harm]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1965–1973, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1973–1981, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1981–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # Denkema, Francois (Faan), (gebore [[12 Augustus]]) B.A., Th.M., (gebore [[12 Augustus]]) sendeling [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1965–1975, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]]/[[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1975–1981, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1981–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1987–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Smit, Erasmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1977–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Kirsten, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1988–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # De Beer, Pieter Gert Wessel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Postma, Ferdinand, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1990–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Steyn, Diederick Johannes Schutte, D.Litt. et Phil., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1977–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Vorster, Roelof Louis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1994–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Ligthelm, Gysbertus Johannes, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1983–2001, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2001–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Botha, Gabriël Nicolaas Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1965–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1968–1991, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1991–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Heystek, Nicolaas Philippus (Klasie), B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]]/[[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1967–1972, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1977–1987, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1987–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Bekker, Izak Lukas, Th.B., M.Phil., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1986–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Du Plessis, Pieter Johannes Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1970–1981, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1999–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Kruger, Petrus Paulus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1974–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Laubscher, Nicolaas Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 1977–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Van der Walt, Francois, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1970–1977, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1978–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Le Roux, Johann, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1995–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Venter, Jacobus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1984–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Klopper, Andries Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1987–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1975–1982, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1982–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. # Saayman, Willem Jacobus Kruger, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1981–1997, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Melville]] 1997–2003, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2003–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Cooke, Marthinus Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2006–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1982–1984, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Grové, Andreas Hendrik, Hons.-B.Sc., Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1981–1990, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # De Klerk, Barend Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1975–1981, Direkteur Studenteburo PU vir CHO 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1987–1997, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1998–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Botha, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1992–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Mafojane, Makateng Jacob, Katlehong 1980–1982, Khutsong 1983–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Du Plessis, Marthinus Johannes, D.Litt., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1986–1999, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1999–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Van der Walt, Petrus Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 1981–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Coetzee, Carel Frederick Christoffel, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1982–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Vorster, Jacobus Marthinupiets, Th.B., D.Phil., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1978–1990, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1990–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Aucamp, Roelof Grove, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1971–1973, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1973–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Buys, Philippus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1976–1989, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1989–1993, sendeling KwaNdebele 1993–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Schalekamp, McDonald Etienne, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 1987–2002, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 2003–2012, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Wijnbeek, Dirk Hendrik Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1985–2000, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Oostruis, Shadrack Leepile, Moshaweng 1995–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Lourens, Pieter Kruger, B.A., M.Th., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1984–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Stemmer, Gohetameng Henry, Khuma. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Morweng, Gaopalelwe Simon, Kraaipan 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Janse van Rensburg, Karel Anton, B.A., Th.M., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Du Preez, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Merwe, Sarel Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1975–1978, sendeling [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 1982–2008, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 2008–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Walt, Sarel Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1978–2003, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2003–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Rooy, Herculaas Frederik, M.A., Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1977–1980, professor [[PU vir CHO]] 1980–1983, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1983–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Schaik, Leonardus Hieronimus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] 1976–2013, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2013–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Labuscagne, Gert Christoffel Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1983–2009, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Lekgetho, Philip Motshologi, Madibogo 1991–2010, Boikhutso 2011–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Semenya, Cypril P, Tembisa 1978–1980, Tembisa-Wes 1980–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Kruger, Stephanus Francois, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 1982. Geëmeriteer 2015. # Mahure, Tsietsi George, Lothlakane 1996. Geëmeriteer 2016. # Schutte, Johan Ali, LL.B., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 2002. Geëmeriteer 2015. # Cloete, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1981–1989, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1995–2013, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] 2013. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Sarel Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1998. Geëmeriteer 2016. # Rasenyalo, Masike Joseph, Khunwana 1991–1993, Ebenhaeser 1994-2016. Geëmeriteer 2016. # Coetzee, Petrus Albertus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1983–1992, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1992–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2003. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Jacobus Hermanus, B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1978–1989, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1990–2007 (2002-2007 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]]), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 2007. Geëmeriteer 2016. # Fanoy, Pieter, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1995–2010, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2010. Geëmeriteer 2016. # De Klerk, Theunis Christiaan, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 2005. Geëmeriteer 2016. # Jordaan, Gert Johannes Cornelis, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1986–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989. Geëmeriteer 2016 # Krüger, Petrus Paulus, M.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1979-1982, [[Gereformeerde kerk Brackenhurst|Brackenhurst]] 1982-1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996-2000, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2000-2016. Geëmeriteer 2016. # Janse van Rensburg, Johan Jacob, B.A. Hons., M.A., Th.D., D.Litt. (Honoris Causa), [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1981–1983, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1983–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. # Fourie, Matthys Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2003–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2016. # De Kock, Servaas Daniël, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1987–1991, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1991–2005, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 2005-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Smidt, Marthinus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1978–2006, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Van der Merwe, Willem Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1985–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2009-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] Junie [[2017]]. # Kruger, Lourens Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1980–1986, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]]/[[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1990–1993, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Magome, Matthewis Matee, Matsau 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # [[Callie Opperman|Opperman, Wilhelm Carl]], B.A., B.A.-Hons., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 1989-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[15 Oktober]] [[2017]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2001-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Zulu, Charles, Lusaka (herstig) 2003-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Breed, Casper Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1978–1986, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1986-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Van der Walt, Nicolaas Jakobus, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1982-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Miskin, Arthur Gordon, B.Sc., M.B.Ch.B, M.Med. O&G, FCOG, M.Div. (Puritan Reformed Theol. Seminary, Grand Rapids), [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2009-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Mouton, Jacobus Frederik, B.A., B.A.-Hons., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2010-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Tiemensma, Eduard Jacob, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1999-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Bogaards, Arie Hendrik (Attie), M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1986–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # De Kock, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1983–1987, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1988–2005, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2005–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # Breed, Douw Gerbrand, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] Tvl. 1987–1995, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1995–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] November [[2020]]. (Afskeidspreek gelewer [[24 November]] [[2019]].) # Bakker, Daniël Jakob, B.A., MWIV, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Witbank-Oos|Witbank-Oos]] 1984–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1989–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Van den Berg, Paul Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1985–1990, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1990–2006, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 2006–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1997–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde Desember [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[3 November]] [[2019]].) # Schutte, Hermanus Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbiljpark-Oos]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 2001–2009, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2009–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Januarie]] [[2020]]. # De Kock, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1990–1992, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1992–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2014. (emeriteer op [[24 Februarie]] [[2020]]) # Malan, Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1983–2006, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Februarie]] [[2020]]. # Opperman, Gustav, Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 2012–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde [[April]] [[2020]]. # Pansegrouw, Dirk, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Mei]] [[2020]]. (Afskeidspreek [[24 Mei]] [[2020]]) # Van Wyk, Hendrik Francois, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1993–2004, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Desember]] [[2020]]. # Hibbert, Simon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] (sendeling) 1991–2021. # Naude, Emile, B.A., B.D., M.Th., [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]] 2009–2015, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 2020–2021. (Afskeidspreek [[28 Maart]] [[2021]]) # Van 't Zand, Dirk, B.Sc., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1986–2007, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2007–2021. (Afskeidspreek [[18 April]] [[2021]]) # Malan, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]], 2015–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] 2021. # Aucamp, Casperus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1978–1984, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1985–1999, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2005, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2018–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Junie 2021. # Van der Walt, Johann George, B.Com., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2013–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Julie 2021. # Stavast, Arie Harm, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1997–2004, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 2008–2021. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2021]]) # Verhoef, Gabriël Cornelis, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1992–1994, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1994–2002, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2002–2021. # Erasmus, Jacobus Johannes Jurgens, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2008–2022. (Emeriteer [[30 April]] [[2022]]) # Potgieter, Theunis Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2008–2022. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2022]]) # Van den Berg, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 2010. (Emeriteer [[30 Junie]] [[2022]]) # Kruger, Abraham Pretorius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2007, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2016–2022. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2022]]) # Funeka, Mfulathelwa Moment, Mid-Illovo 1986, Idwala Lensindiso. (Emeriteer Sondag [[24 September]] [[2022]]) # Nel, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1990–2005, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2005–2023. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2023]]) # Venter, Archibald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2000–2023. (Emeriteer Junie 2023) # Van der Merwe, Rudolph Marthinus, B.A., Th.B., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1987–2000, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2011–2023. (Emeriteer [[29 Oktober]] [[2023]]) # Van der Walt, Jan Pelser, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1989–1990, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1991–1998, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]]/[[Gereformeerde kerk Agulhas|Agulhas]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2015–2023. (Afskeidspreek [[19 November]] [[2023]]) # Franck, Jules Edgard, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2013–2023. (Emeriteer [[10 Desember]] [[2023]]) # Van der Walt, Abraham Barend, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1988–2000, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2009-2018, [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]], [[8 Desember]] [[2018]]–2023. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2023]]) # Smit, Barend Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1985–1986, [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1986–1998, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # Roets, Cornelius Johannes Christiaan, B.A., Th.B., B.Sc. (Cou), [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1987–1996, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2009–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # De Beer, Hendrik Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1999–2010, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Erasmus, Lourens Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Vermaak, Salmon Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1988–2008, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 2008–2024. (Emeriteer [[31 Julie]] [[2024]]) # Krüger, Abraham Jacobus, Th.B., M.A., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni 2002]]–2024. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2024]]) # Kruger, Michael Andries Frans, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1989–1991, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2008–2024 (Emeriteer [[22 September]] [[2024]]) # Vergeer, Willem Cornelis, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2007–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Aucamp, Johannes Louis, Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2008–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Hattingh, Hermanus Bernardus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006–2024 (Emeriteer [[30 September]] [[2024]]) # Van der Schyff, Jan Louis, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1987–2001, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 2006, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2018–2024 (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Du Plessis, Lourens Stephanus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2007–2024. (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Fatuse, James Vubunzima, Ph.D., iBhayi 2005–2024. (Emeriteer [[30 November]] [[2024]]) # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1990–2003, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 2006–2024. (Emeriteer [[1 Desember]] [[2024]]) # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 2006–2025. (Emeriteer [[9 Februarie]] [[2025]]) # Coetzee, Hendrik Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 2000–2011, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012–2026. (Emeriteer [[31 Oktober]] [[2025]]) # Reinecke, Hendrik, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1999–2012, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2012. (Emeriteer [[30 November]] [[2025]]) # Kingma, Brant Reinder, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2000. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Viljoen, Francois Petrus, M.A., Th.D., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1990–1994, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1994–1998, professor Teologiese Skool 1998. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Stoker, Hendrik Gerhardus, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2011–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]/Professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Jansen van Nieuwenhuizen, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1993. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) == Medies onbekwame predikante == # Malan, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1984–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2000–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # De Villiers, Izak Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1990–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993–1997, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 1997–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Erasmus, Daniël Pieter Jacobus, B.A., Th.B, (N.D.K.), [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1997–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Krüger, Hendrik Johannes Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1986–2009, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. [[25 Oktober]] [[2024]] emeriteringsouderdom. # Van Wyk, Gert Jacobus, Hons. B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1987–2016. # Buys, Louis Johannes, B.A., (Hons.-Psig.), Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2011. # Grobler, Johannes Hendrik, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2001–2005, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2005–2013, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]]/[[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2014. Siekte-emeritaat [[30 Junie]] [[2025]] == Afgestorwe predikante == # [[Dirk Postma|Postma, Dirk]], [[Nederland]] 1840–1859. Suid-Afrika, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879, professor Teologiese Skool 1879-†[[28 Desember]] [[1890]]. # [[Johannes de Ridder|De Ridder, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] †[[30 Oktober]] [[1896]]. # [[C.J.H. Vorster|Vorster, Casper Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899; † [[20 Mei]] [[1899]]. # [[P.S. Snyman|Snyman, Philippus Stefanus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†[[17 Januarie]] [[1900]]. # [[Maarten Pelser|Pelser, Maarten]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†[[7 Junie]] [[1902]]. # [[Stephanus Postma|Postma, Stephanus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†[[8 Februarie]] [[1904]]. # [[Jan Krüger|Krüger, Jan Christoffel]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1898-†[[26 Junie]] [[1905]]. # [[A.A.J. de Klerk Coetsee|Coetsee, Abraham Adriaan Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 April]] [[1906]]. # [[Petrus Viljoen|Viljoen, Petrus Jacobus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 November]] [[1906]]. # Coetsee, Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 Oktober]] [[1907]]. # Maury, Johann Leopold, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1877–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[9 Augustus]] [[1911]]. # [[Jan Lion Cachet|Lion-Cachet, Jan]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894, professor Teologiese Skool 1894–1911. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[21 September]] [[1912]]. # Snyman, Willem Jacobus, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[2 April]] [[1915]]. # [[Flippie Snyman|Snyman, Philippus Christoffel]], Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†[[9 Mei]] [[1915]]. # [[Louw du Plessis|Du Plessis, Lodewicus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[25 Desember]] [[1918]]. # [[Petrus Postma|Postma, Petrus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[4 Oktober]] [[1919]]. # [[Willem Postma|Postma, Willem]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†[[13 Desember]] [[1920]]. # [[Johannes Petrus van der Walt|Van der Walt, Johannes Petrus]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1909-†[[2 Augustus]] [[1922]]. # [[Pieter Bingle|Bingle, Pieter Willem]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†[[8 Maart]] [[1923]]. # [[Pieter Bos|Bos, Pieter]], Uniondale 1910-†[[21 September]] [[1923]]. # [[Martinus Postma|Postma, Martinus]], M.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1890–1897, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1897–1904, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1909-†[[26 Julie]] [[1926]]. # [[Taetse Hamersma|Hamersma, Taetse]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†[[9 Junie]] [[1932]]. # [[Jan du Plessis|Du Plessis, Jan Barend]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1931-†[[25 Februarie]] [[1934]]. # [[Louis Vorster|Vorster, Louis Petrus]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[16 September]] [[1934]]. # [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†[[28 Februarie]] [[1935]]. # [[Hendrikus Pasch|Pasch, Hendricus Philippus Josephus]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1908–1911, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1911–1920, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1920–1927, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1927-†[[15 September]] [[1936]]. # [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Postma, Dirk]], B.A., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†[[29 Desember]] [[1940]]. # [[Dirk du Plessis|Du Plessis, Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1909–1913, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1913–1920, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1920-†[[11 Julie]] [[1941]]. # [[Willem Johannes de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur PUK 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 September]] [[1943]]. # [[Derk Rumpff|Rumpff, Derk]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 November]] [[1944]]. # Snyman, Francois Petrus Jacobus, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]]-kombinasie 1912–1926, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1926-†[[16 Augustus]] [[1945]]. # [[Jopie Erasmus|Erasmus, Jopie Fourie]], B.A., Sendeling Siloam 1942-†[[27 Junie]] [[1946]]. # Venter, Ernst Lodewyk Johannes, Th.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1921-†[[3 Mei]] [[1947]]. # [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†[[8 Februarie]] [[1948]]. # [[N.H. van der Walt|Van der Walt, Nicolaas Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]].-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1948]]. # [[Nicolaas Snyman|Snyman, Nicolaas Tjaart]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1937–1939, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]]-kombinasie 1939–1943, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]]-kombinasie 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1949-†[[1 Julie]] [[1951]]. # [[W.J. Postma|Postma, Willem Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie, 1927–1929, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]. 1929–1947, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1947–1951, evangelisasiepredikant [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1951. †[[4 Julie]] [[1952]]. # [[J.V. Coetzee|Coetzee, Jan Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†[[26 Desember]] [[1952]]. # [[Barend de Klerk|De Klerk, Barend Jacobus]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†[[21 April]] [[1953]]. # [[Totius|Du Toit, Jacob Daniël]], D.Theol., D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 Julie]] [[1953]]. # Van Jaarsveld, Hendrik Stephanus, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[17 Oktober]] [[1953]]. # [[Pieter Biewenga|Biewenga, Pieter]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †[[15 Maart]] [[1955]] # [[J.G.H. van der Walt|Van der Walt, Johannes Gerrit Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Februarie]] [[1956]]. # [[G.H.J. Kruger|Kruger, Gert Hendrik Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1957]]. # Venter, Tjaart Nicolaas, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 September]] [[1958]]. # De Klerk, Barend Johannes, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]]-kombinasie 1917–1940, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1940–1947, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1947–1957. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[20 Januarie]] [[1959]]. # [[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†[[9 Februarie]] [[1960]]. # [[Abraham Aucamp|Aucamp, Abraham Liebrecht]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Junie]] [[1961]]. # [[Koos van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1895–1898, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] en [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1898–1905, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1905–1931. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1931–1941. †[[11 Augustus]] [[1962]]. # Van der Walt, Louis Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1932–1936, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1936–1941, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Bybelgenootskap 1955–1962. †[[3 September]] [[1962]]. # [[Johannes Christiaan van der Walt|Van der Walt, Johannes Christiaan]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]], 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[7 September]] [[1962]]. # [[J.H. Kruger|Kruger, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 September]] [[1963]]. # [[H.J.R. du Plessis|Du Plessis, Hendrik Jacob Roedolf]], [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Februarie]] [[1964]]. # [[Hendrik Johannes Venter|Venter, Hendrik Johannes]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1923–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[18 Mei]] [[1964]]. # Venter, Jurie Johannes Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1941–1943, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]-kombinasie 1943–1945, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1953–1963. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[13 Julie]] [[1965]]. # [[Izak Krüger|Krüger, Izak David]], Teol. Drs., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Augustus]] [[1965]]. # Yssel, Abraham Stephanus Erasmus, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Oktober]] [[1965]]. # [[Christian Malan|Malan, Christian Ernst Gerhardus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951 †[[23 Maart]] [[1966]]. # Aucamp, Johannes Louis, B.A., Th.B., Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959-† [[28 Mei]] [[1966]]. # [[Jan Boneschans|Boneschans, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[3 Augustus]] [[1967]]. # Duvenage, Abraham, M.A., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1924–1926, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1926–1943, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1953–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[7 September]] [[1967]]. # [[Douw Venter|Venter, Douw Gerbrand]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[27 Augustus]] [[1968]]. # Snyman, Johan Thomas Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1965-† [[11 September]] [[1969]]. # Booysen, James John Herman, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1931–1950, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1950-† [[20 September]] [[1969]]. # [[Philippus de Klerk|De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus]], B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949, professor Teologiese Skool 1949–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[28 Augustus]] [[1971]]. # Boneschans, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1964–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1969]]-† [[27 Oktober]] [[1971]]. # [[Hugo du Plessis|Du Plessis, Hugo]], M.A., Sendeling Siloam 1928–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1955, dosent [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1956–1959, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1959-† [[28 Desember]] [[1971]]. # Postma, Martinus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1933–1942, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Februarie]] [[1972]]. # [[Barend Krüger|Krüger, Barend Roedolf]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†[[1973]] [[31 Mei]]. # Steyn, Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[1970]]-† [[6 Oktober]] [[1973]]. # Norval, Ernst Jacobus Gustavus, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1958-† [[1 November]] [[1974]]. # [[Herculaas Kruger|Kruger, Herculaas Frederik Venter]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949-† [[29 Augustus]] [[1975]]. # [[Gert van der Vyver|Van der Vyver, Gert Christoffel Petrus]], B.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]-† [[2 September]] [[1975]]. # [[Izak van der Walt|Van der Walt, Izak Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]-[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–[[1969]]. † [[8 Desember]] [[1975]]. # Van der Walt, Gert Louis, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1955-† [[14 April]] [[1976]]. # [[Pietertjie van der Walt|Van der Walt, Pieter Willem]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1938–[[1969]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[18 Junie]] [[1977]]. # [[Peet Malan|Malan, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] [[1966]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1977]]-† [[5 Julie]] [[1977]]. # [[Rudolf van Wyk|Van Wyk, Rudolf Stephanus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1938–1942, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1954–[[1971]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[26 Julie]] [[1978]]. # [[Klaas van Wyk de Vries|Van Wyk de Vries, Klaas Speleveld]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-† [[10 Oktober]] [[1978]]. # [[Hennie Venter|Venter, Hendrik Johannes Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1975]]-† [[23 Desember]] [[1978]]. # Du Plessis, Willem Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] [[1967]]–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1977]]-† [[28 Desember]] [[1979]]. # [[Willem Snyman|Snyman, Willem Jacobus]], B.A., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Junie]] [[1981]]. # Grobler, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1970]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[9 Augustus]] [[1981]]. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacs]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1928–1942, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1950–1957, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1957–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1964. Bybelgenootskap 1964–[[1967]]. † [[14 September]] [[1981]]. # Du Toit, Stephanus, M.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[2 Februarie]] [[1982]]. # [[Koos du Plooy|Du Plooy, Jacobus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] [[1966]]-† [[14 Oktober]] [[1982]]. # [[Lourens van der Vyver|Van der Vyver, Lourens Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] [[1974]]-† [[12 Februarie]] [[1983]]. # [[Willie Maritz|Maritz, Willem Johannes]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1967]]-† [[12 Augustus]] [[1983]]. # Du Plessis, Willem Jacobus Ignatius Michael (Naas), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1956–1965, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1977]]-† [[15 Augustus]] [[1983]]. # [[Petrus Pelser|Pelser, Petrus Jacobus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] [[1976]]-† [[24 Maart]] [[1984]]. # [[David Kotzé|Kotzé, David Nicolaas Gerhardus]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1960. † [[2 April]] [[1984]]. # Kroeze, Jan Hendrik, D.Theol., predikant van GKN op uitnodiging opgetree in GKSA tot en met afsterwe † [[5 November]] [[1984]]. # De Wet, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] 1954–1956, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1956–1964, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1964–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1971]]-† [[24 Maart]] [[1985]]. # [[Dirk van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] [[1966]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[5 November]] [[1985]]. # [[Willem Venter|Venter, Willem Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[18 November]] [[1985]]. # [[Izak Lessing|Lessing, Izak Jacobus]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948. Afgetree [[1977]]. † [[12 Julie]] [[1986]]. # [[Pieter van Schalkwyk|Van Schalkwyk, Pieter]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] [[1981]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1986]]-† [[10 April]] [[1987]]. # [[Stephanus van der Walt|Van der Walt, Stephanus Johannes]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1970]]. † [[18 April]] [[1987]]. # [[Johan van Ryssen|Van Ryssen, Johan Wilhelm Jansen]], B.A., Theol Drs, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] [[1968]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[12 Augustus]] [[1987]]. # [[T.T. Spoelstra|Spoelstra, Tjibbe Thomas]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1965. † [[28 Augustus]] [[1987]]. # Van der Merwe, Johannes Lodewikus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1930–1939, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1947–1958, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1958–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[22 Desember]] [[1987]]. # Pelser, Andries Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1957–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[22 Januarie]] [[1989]]. # [[Ammi Venter|Venter, Abraham Adriaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[28 Februarie]] [[1990]]. # [[Petrus de Klerk|De Klerk, Petrus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]. † [[20 Maart]] [[1990]]. # [[Wikus Vorster|Vorster, Johannes Lodewikus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # [[Hendrik-Jan Boshoff|Boshoff, Hendrik Jan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–[[1967]], Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] [[1975]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # Coetzee, Hendrik Bernardus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1989]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1990]]-† [[27 Julie]] [[1990]]. # Venter, Jan Hendrik, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] [[1966]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[18 Mei]] [[1991]]. # Labuschagne, Frans Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1974]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] [[1980]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] [[1988]]-† [[12 Junie]] [[1992]]. # Erasmus, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[19 Junie]] [[1992]]. # [[Jan du Plooy|Du Plooy, Jan Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1933–1936, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1937–1943, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1943–1958, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1958–[[1974]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1974]]. † [[28 November]] [[1992]]. # Snyman, Johannes Lodewikus Jakobus, M.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[1975]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[18 Januarie]] [[1993]]. # [[Sarel van der Walt|Van der Walt, Sarel Petrus]], B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1976]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[8 Oktober]] [[1994]]. # [[Petrus Venter|Venter, Petrus Johannes]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1944–1949, [[Gereformeerde kerk Harare|Enkeldoorn, S.R.]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1957–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[1 Desember]] [[1994]]. # [[Jan de Bruin|De Bruin, Johannes Lodewickus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1935–1943, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1949–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] [[1971]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[25 Januarie]] [[1995]]. # [[Joseph Petrus Jooste|Jooste, Joseph Petrus]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946, professor Teologiese Skool 1946–[[1970]], emeritus professor [[1971]]. † [[17 Augustus]] [[1995]]. # Van der Walt, Hendrik Willem, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1994]]–[[1995]]. † [[18 Desember]] [[1995]]. # [[Alwyn Smit|Smit, Alwyn Schalk]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1958–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[1996]]. # Steenkamp, Willem Frederik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] [[1985]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[2 November]] [[1996]]. # Van der Merwe, Wynand Jacobs, B.A., M.Div., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[22 November]] [[1996]]. # Charlies, Nyama Jack, Karoi [[1977]]-† [[11 Januarie]] [[1997]]. # Enslin, Pieter Jacobus Johannes Stephanus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1965–[[1966]], sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] [[1968]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] [[1976]]-† [[28 April]] [[1997]]. # [[Lou van Wyk|Van Wyk, Lourens Andries Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] [[1966]]–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]]/[[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1967]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[18 Junie]] [[1997]]. # [[Naas van der Walt|Van der Walt, Ignatius Johannes]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1958–[[1967]], sendeling Potchefstroom-kombinasie [[1967]]–[[1977]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1978]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[28 Junie]] [[1997]]. # Du Plessis, Wynand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] [[1982]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]]/[[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1986]]–[[1992]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1992]]-† [[28 Julie]] [[1997]]. # [[Hendrik du Plessis|Du Plessis, Hendrik Lourens Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[1 September]] [[1997]]. # [[Dems van der Merwe|Van der Merwe, Daniël Charl Stephanus]], Th.D., Drs. Phil., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1941–1944, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1944–1950, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1950–1957, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1957–[[1967]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1967]]–[[1972]], Teologiese Skool Potchefstroom [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1978]]–[[1982]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1982]]. † [[10 November]] [[1997]]. # [[Nicolas Malan|Malan, Nicolas Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963 (1956-1957 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[29 Januarie]] [[1998]]. # [[Jan Schutte|Schutte, Jan Albert]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[26 Februarie]] [[1998]]. # [[Walter Meyer|Meyer, Ernst Walter]], B.Com., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegund]] 1965–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1977]]–[[1981]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1981]]. † [[3 Augustus]] [[1998]]. # [[G.P. Scheepers|Scheepers, Gideon Petrus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[31 Augustus]] [[1998]]. # Vermeulen, Andries Johannes Roos, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1974]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[14 Desember]] [[1998]]. # Van der Walt, Jan Jacobus, B.A., B.D., Th.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1975]]–[[1976]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Februarie]] [[1999]]. # Somerai, Pagiel Tirivashe, B.A., Th.B., Suid-Zimbabwe [[1984]]. † [[26 Mei]] [[1999]]. # Du Plooy, Jan Louis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1984]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] [[1991]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1998]]-† [[15 Julie]] [[1999]]. # [[P.W. Buys|Buys, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1966]]–[[1973]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1973]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. †[[27 November]] [[1999]]. # Van der Westhuizen, Philippus Jacobus Wilhelmus Schutte, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sendeling [[1967]]–[[1978]]. Losgemaak [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] [[1988]]-† [[9 Januarie]] [[2000]]. # Kruger, Tjaart Jan Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] [[1982]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[20 Oktober]] [[2000]]. # [[Dion Kempff|Kempff, Dionysius]], M.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[12 Desember]] [[2000]]. # [[G.P.L. van der Linde|Van der Linde, Gerhardus Philippus Leonardus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1958–[[1975]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[6 Maart]] [[2001]]. # Venter, Andries Gerhardus Schutte, B.A., Th.D., D.Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1971]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1987]]- [[29 April]] [[2001]]. # [[Kosie de Klerk|De Klerk, Jacobus Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] [[1968]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] [[1973]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[17 Junie]] [[2001]]. # [[Hennie Krüger|Krüger, Hendrik Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gwelo-Gatooma]] 1954–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] [[1976]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] [[1986]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[23 Junie]] [[2001]]. # [[Chris Hattingh|Hattingh, Christiaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1966]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] [[1969]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Augustus]] [[2001]]. # Buytendach, Frederick Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[21 Desember]] [[2001]]. # Lombard, Barend Jacobs, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1952–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] [[1966]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Junie]] [[2002]]. # Van der Walt, Josef Cornelis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[1971]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[3 Oktober]] [[2002]]. # Coetzee, Johannes Christiaan, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1964–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] [[1968]]–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[10 Oktober]] [[2002]]. # Booyens, Matthys Jacobus, B.Com., B.D., [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1966]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[17 November]] [[2002]]. # [[Gert Bester|Bester, Gert Barend Cornelius]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] [[1980]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[1987]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[14 Desember]] [[2002]]. # Vorster, Stephanus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] [[1990]]–[[1997]], kapelaan [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1997]]–[[1999]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1999]]-† [[11 Mei]] [[2003]]. # Vogel, Gert Marthinus, B.Com., UDK, Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] (sendeling) [[1991]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]]/Vereeniging '95 [[1997]], Vereeniging '95 [[1998]]-† [[12 Desember]] [[2003]]. # Postma, Dirk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] [[1972]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1981]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[1988]]–[[1996]], [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] [[1996]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[3 Januarie]] [[2004]]. # [[Dewald de Beer|De Beer, Dewald Lambertus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[1974]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1974]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] [[1976]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1980]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] [[1989]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[28 Februarie]] [[2004]]. # [[Willie Venter|Venter, Willem]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[9 Julie]] [[2004]]. # Roos, Gerhardus Jacobus van Staden, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] [[1975]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[22 Julie]] [[2004]]. # Van der Walt, Hendrik Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] (vir bearbeiding van verspreidwonende lidmate) 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] [[1976]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] [[1986]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1987]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. †[[2004]] # Rule, Petrus Cornelius, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1957–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[6 September]] [[2004]]. # [[Hein Kruger|Kruger, Hendrik Gerhardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1960–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[1969]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[27 Desember]] [[2004]]. # [[P.W.A. Mulder|Mulder, Pieter Willem Adriaan]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1977]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1985]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] [[2003]]-† [[4 Mei]] [[2005]]. # [[Schalk Buys|Buys, Schalk Petrus Bernardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]1960-1965, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[1975]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[24 Junie]] [[2005]]. # [[Jan Coetzee|Coetzee, Johannes Petrus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1963–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[24 Julie]] [[2005]]. # [[Dirkie van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1947–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] Veldprediker 1955, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] kapelaan 1956–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[3 September]] [[2005]]. # Postma, Johannes, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[4 Desember]] [[2005]]. # [[Louis Kruger|Kruger, Louis Stephanus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1958–1962. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1962. † [[11 Januarie]] [[2006]]. # Van der Walt, Marthinus Wessel, B.A., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] [[1971]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[6 Februarie]] [[2006]]. # Venter, Roelof Vorster, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] [[1971]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[15 Februarie]] [[2006]]. # [[Drikus Buys|Buys, Gert Hendrikus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1970]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[4 Maart]] [[2006]]. # Coetzee, Jan Hendrik, B.A., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[3 September]] [[2006]]. # [[Henk Denkema|Denkema, Hendrik]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1967]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] [[1985]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[9 Maart]] [[2007]]. # Vermeulen, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1986]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[1989]]-† [[17 April]] [[2007]]. # [[Pierre Louw|Louw, Pieter Joachim Wilhelm]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[5 Mei]] [[2007]]. # Buys, Pieter Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] (1962-1963) 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1967]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[1 Junie]] [[2007]]. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1989]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[6 Januarie]] [[2008]]. # [[Thos Liebenberg|Liebenberg, Thomas Arnoldus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] [[1971]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[5 Februarie]] [[2008]]. # Minnaar, Izak Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]]/[[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[31 Maart]] [[2008]]. # Coetzee, Petrus Johannes, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, Redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1970]]–[[1980]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1980]]. † [[20 April]] [[2008]]. # Van der Bijl, Simon Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] [[1967]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] [[1973]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[12 Mei]] [[2008]]. # [[Blackie Kruger|Kruger, Philippus Cornelius]], M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1975]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[2008]]. # Buys, Louis Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret 1949–1952]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1959–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[1970]]–[[1987]]. † [[31 Julie]] [[2008]]. # [[Peet Steyn|Steyn, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegun]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] [[1967]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 Desember]] [[2008]]. # Hattingh, Christiaan, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1981]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[1987]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[2001]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] [[2003]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[16 April]] [[2009]]. # Kruger, Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1989]]-† [[8 Julie]] [[2009]]. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1964–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1974]]–[[1995]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1995]]. † [[4 Augustus]] [[2009]]. # [[Abie Helberg|Helberg, Abraham Nicolas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1981]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] [[1995]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1998]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[24 Augustus]] [[2009]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1984]]–[[1997]], [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †Onbekend. # Kuperus, Willem Leendert, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] as sendeling te Siloam 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] [[1976]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 September]] [[2009]]. # Ligthelm, Johan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] [[1970]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1981]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[28 September]] [[2009]]. # Krüger, Theron, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/[[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1978]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[1982]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1984]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[11 November]] [[2009]]. # [[Braam le Roux|Le Roux, Abraham Hercules]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1981]]–[[1982]], sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] [[1982]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] [[1992]]–[[1994]]. Gereformeerde Kerk Botswana. † [[18 November]] [[2009]]. # [[Schalk Duvenage|Duvenage, Schalk Carel Willem]], Th.D., D.Litt. et Phil., D.Phil., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1968]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1978]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] [[1980]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[3 Januarie]] [[2010]]. # [[Daan Fouché|Fouché, Daniël Rudolph]], D.Litt., Th.D., THOD, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] [[1980]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1985]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[21 Februarie]] [[2010]]. # [[Herman Grobler|Grobler, Hermanus Marthinus]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] [[1974]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[4 April]] [[2010]]. # [[Ewert Snyman|Snyman, Ewert Frederik Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] [[1974]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[5 Junie]] [[2010]]. # Smit, Cornelis Johannes, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] [[1975]]–[[1979]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] [[1979]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1986]]–[[1995]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1996]]-† [[9 April]] [[2011]]. # Mandiwana, Thambatshira Alfred, Nzhelele [[1978]], Meadowlands [[1979]]. † [[24 Mei]] [[2011]]. # Odendaal, Pieter Abraham, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1985]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]]/[[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1992]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1994]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[2001]]–[[2005]], [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] /Qwa-Qwa [[2006]]-† [[1 Junie]] [[2011]]. # Smit, Cornelius Hermanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1958–1965, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[1966]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1990]]. † [[10 Junie]] [[2011]]. # [[Benoon Duvenage|Duvenage, Benonie]], Th.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1967]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] [[1988]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[19 Julie]] [[2011]]. # Van Deventer, Frederik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1973]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[17 September]] [[2011]]. # Schulze, Ludolf Ferdinand, B.Mus., U.O.D., Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1959–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1969]]–[[1971]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1971]]–[[1980]], professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] [[1980]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[3 Oktober]] [[2011]]. # Schutte, Jan Harm, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[1972]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[24 Januarie]] [[2012]]. # Minnaar, Andries Stephanus Lourens, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[1970]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[26 Februarie]] [[2012]]. # Van der Bijl, Hinne, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1962–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[1969]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[12 April]] [[2012]] # Venter, Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] [[1969]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[17 Junie]] [[2012]]. # Venter, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1984]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[26 Junie]] [[2012]]. # Van der Walt, Adriaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1967]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] [[1984]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1993]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[13 Julie]] [[2012]]. # Vorster, Nikolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] kapelaandiens [[1977]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] [[1984]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. †[[4 Augustus]] [[2012]]. # Viljoen, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. †[[6 Augustus]] [[2012]]. # [[Philippus Snyman|Snyman, Philippus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. [[1 September]] [[2012]]. # Van der Walt, Jacobus Philippus Benjamin, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1981]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] [[1985]]–[[2000]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[2000]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[12 November]] [[2012]]. # Coetzee, Louis Johannes Jacobus, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] [[1981]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Januarie]] [[2013]]. # [[Jan Carel Erasmus|Erasmus, Jan Carel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1978]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1984]]–[[2010]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2010]]. †[[5 Maart]] [[2013]]. # [[Johan Breedt|Breedt, Johannes Jacobus]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] [[1969]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1975]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1981]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[31 Maart]] [[2013]]. # Coetzee, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[6 Junie]] [[2013]]. # [[Gerrit Kruger|Kruger, Gerrit Hendrik Jacobus]], Hons.-B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] [[1969]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1977]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[25 Junie]] [[2013]]. # [[Fires van Vuuren|Janse Van Vuuren, Cornelius Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1954–1964, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1964–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Julie]] [[2013]]. # [[Landman Vogel|Vogel, Landman van der Merwe]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[1977]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1984]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] [[1997]]–[[2002]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[2002]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]], [[2006]]-†[[22 Julie]] [[2013]]. # Kruger, Markus Petrus, B.A., Th.M., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] [[1968]]–[[1975]], sendeling De Hoop [[1975]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[29 Augustus]] [[2013]]. # Van der Merwe, Carel Nicolaas, B.A., Th.M., Ph.D., Ph.D. (Kerk- en Dogmageskiedenis), [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] [[1982]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. †[[24 September]] [[2013]]. # Stoltz, Daniël Cias Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] [[1979]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] [[1983]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[30 Oktober]] [[2013]]. # [[Krüger van Niekerk|Van Niekerk, Krüger]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Maart]] [[2014]]. # De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[1971]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] [[1978]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Mei]] [[2014]]. # Kits, Jelte, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1976]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[29 Julie]] [[2014]]. # Ras, Jan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. †[[17 November]] [[2014]]. # Louw, Hermanus Albertus, M.A., B.D., Sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–[[1968]], sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1968]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. †[[26 November]] [[2014]]. # Venter, Maarten Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1999]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] [[2003]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[2006]]–[[2008]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[2008]]–[[2011]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[2011]]–2012, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2013-† [[10 Maart]] [[2015]]. # De Klerk, Pieter Bouman, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1977]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] [[1988]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[9 April]] [[2015]]. # Venter, Mechiêl, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1961–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] [[1978]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[2 Junie]] [[2015]]. # [[Lammert Stavast|Stavast, Lammert Hendrik]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] [[1969]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1981]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] [[1982]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] [[1983]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1986]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[23 Junie]] [[2015]]. # [[Abraham Coetsee|Coetsee, Abraham Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] [[1968]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[26 Julie]] [[2015]]. # [[Pieter du Plessis|Du Plessis, Pieter Gert Wessel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1961–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. †[[29 Julie]] [[2015]]. # [[Deon du Plessis|Du Plessis, Gideon]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1966]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] [[1981]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †[[19 Augustus]] [[2015]]. # Aucamp, Lourens Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] [[1985]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] [[1989]]–[[2005]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2005]]. † [[5 September]] [[2015]]. # De Bruyn, Paulus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1970–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 November]] [[2015]]. # Linde, Philippus Jacobus Wilhelmus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. †[[24 November]] [[2015]]. # Duvenage, Abraham Petrus Carolus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1962–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 1981–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. †[[8 Januarie]] [[2016]]. # De Wet, Friedrich Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[1990]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1998]]–[[2004]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[2005]]-†[[20 Januarie]] [[2016]]. # [[Herman Venter|Venter, Hermanus Johannes]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1999–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. †[[8 Maart]] [[2016]]. # Kruger, Mechiel Andries, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sending onder Boesmans 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1971–1974, Christelijk Gereformeerde Kerk Leeuwarden as sendeling te Sibasa 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] as sendeling 1977–1978, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. †[[6 Mei]] [[2016]]. # Vogel, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[1982]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1985]]–[[2004]], [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[2004]]–†[[28 Junie]] [[2016]]. # Mokhele, T.M., Bontleng/Pampierstad 1980, †[[25 Augustus]] [[2016]]. # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1961–1966, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1969–1976, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. †[[22 September]] [[2016]]. # [[Paul Opperman|Opperman, Paul Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]]/[[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]], [[Noord-Rhodesië]], 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] [[1967]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] [[1974]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Oktober]] [[2016]]. # Tsotetsi, Boy Raphael, Tshiawelo 1974–1979, Moroka 1979–1982, Daveyton 1983–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[14 Desember]] [[2016]]. # Baloyi, Leonard Ponani, B.Th., Hons.-B.Th., Meadowlands 2008. † [[16 Desember]] [[2016]]. # Prinsloo, Hendrik Petrus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 Januarie]] [[2017]]. # Mulder, Andries Hermanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1977]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] [[1983]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1988]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]–†[[28 April]] [[2017]]. # Mulder, Arnoldus Henderikus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1986–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. †[[4 Julie]] [[2017]]. # Mosimanekgosi, Molatlhegi Joseph, Agisanang 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Van der Walt, Johannes Hendrik Snyman, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Danville-Wespark]] 1961–1966, sendeling De Hoop 1966–1974, Siloam 1974–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. †[[30 September]] [[2017]]. # Grobler, Zacharias Christiaan, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1979. † [[24 Desember]] [[2017]]. # Nkulu, Daniel Mwepu, B.A., Th.D., Église de la bonne nouvelle 1997. †[[19 Februarie]] [[2018]]. # [[Jan Venter|Venter, Jan Louis]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1980–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1984–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[4 Maart]] [[2018]]. # De Villiers, Hendrik Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1973, [[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1974–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1981–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[20 Maart]] [[2018]]. (Gebore [[16 Junie]] [[1947]].) # Howell, Jacobus Hercules, B.Rek., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1991–1997, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2004–2013, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2013. † [[2 April]] [[2018]]. (Gebore [[8 Julie]] [[1962]].) # Geertsema, Paul Geert, B.Sc. Ing., M.B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[1 Junie]] [[2018]] # Kruger, Johannes Jacob de Wet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[10 Junie]] [[2018]]. # [[Frans Lion-Cachet|Lion-Cachet, Francois Nicholas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1996. † [[14 Junie]] [[2018]]. # Du Plooy, Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1964–1976, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1982–1995. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1995. † [[5 Augustus]] [[2018]]. # Van der Walt, Pieter Gert Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1965–1970, Carletonville-Oos 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1976–1990. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. † [[12 Augustus]] [[2018]]. # Heystek, Andries Stefanus (Fanus), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1974–1981, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1988–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 November]] [[2018]]. (Gebore [[15 Februarie]] [[1934]].) # Van der Walt, Tjaart, B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1962–1968, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1969–1977, PU vir CHO, Potchefstroom 1977, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1996–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. † [[22 Februarie]] [[2019]]. # Prinsloo, Barend Daniël Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1975–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[16 Maart]] [[2019]]. # Helberg, Jacob Lewis, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1958–1961, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1961–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[15 Julie]] [[2019]]. (Gebore op [[4 Desember]] [[1928]].) # Myburg, Andries, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1975–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[6 November]] [[2019]]. # Fourie, Barend Christiaan Greyling, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1986. † [[1 Junie]] [[2020]]. # [[Pieter Willem Bingle|Bingle, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1973–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[28 Junie]] [[2020]]. # [[Wouter ten Haaf|Ten Haaf, Wouter]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1976–1979, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1982–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[25 Julie]] [[2020]] # Moshapo, Seforalo Peter Matsie, De Hoop 1963–1969, Tshitandani 1969–1973, Nzehele 1973–1978, Mahwelereng 1979–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[26 Julie]] [[2020]] # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1978–1980, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1980–1989, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1989. † [[29 Julie]] [[2020]] # Coetsee, Christiaan De Wet, B.A, Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Alkantrant]]/[[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1994–1996, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant]] 1996–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[2 Augustus]] [[2020]] # Du Plessis, Roelof Jacobus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[13 Augustus]] [[2020]] # Floor, Lambertus, Th.D., Sendeling vir die Christelijke Gereformeerde Kerk (Nederland) 1961–1964, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1965–1977, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1978–1988. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1988. † [[6 Oktober]] [[2020]] # Van der Walt, Philippus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1969-1973,[[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1973–1984, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[2 November]] [[2020]] # Pelser, Abraham Zacharias, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. † [[6 November]] [[2020]] # Du Plessis, Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1969–1983, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1983–1990, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1993–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[24 November]] [[2020]] # Van Dyk, Frans Johannes, B.A., Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[4 Januarie]] [[2021]] # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. † [[6 Januarie]] [[2021]] # Hendricks, Marthinus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Paarl]] 1985–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[23 Januarie]] [[2021]] # Grobler, Charl Stephanus, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1976–1983, [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1997–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[2 Februarie]] [[2021]] # [[Kiepie Jaftha|Jaftha, Cupido David]], B.A., Th.B., Lyciumville (sendeling) 1977–1987, Heidedal/Bronville 1987–1994, Heidedal 1994–[[8 Desember]] [[2019]]. † [[2 Maart]] [[2021]]. # Coetzee, Dawid Francois, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1984–1991, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1991–2006, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2006–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[16 Maart]] [[2021]] # Jooste, Jacobus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[17 Maart]] [[2021]] # Du Plessis, Alwyn Johannes, B.A., Th.B., Steynsburg 1958–1961, Virginia 1961–1964, Bellville 1964–1974, Potchefstroom-Noord 1974–1987, Stellenbosch 1987–1997. Geëmeriteer 1997. † [[10 Junie]] [[2021]] # [[Cassie Venter|Venter, Casper Jan Hendrik]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1972–1981, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1982–1985, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1985–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 Junie]] [[2021]] # De Vos, Wouter, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1969–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[26 Junie]] [[2021]] # [[Jerry Hope|Hope, James Jerry Luckyboy]], B.A., M.A., D.Litt. et Phil., LL.B., Newclare 1972–1977, Eldoradopark/Reigerpark 1977–1998, [[Die Bybels Gereformeerde Kerk]] 1998–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[28 Junie]] [[2021]] # Bingle, Johannes Petrus, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1976-1979, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1979- 1984, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1984-2000, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2000-2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[31 Julie]] [[2021]] # Van der Walt, Benoni, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1969–1977, Kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1977–1995, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1995–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[15 Augustus]] [[2021]] # [[Dirk Laufs|Laufs, Dirk]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1975–1976, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1976–1977, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1982–1989, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Buys, Johannes Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1974–1983, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1983–1991, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1991–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Ligthelm, Nicolaas Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1977–1979, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1979–1986, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1986–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[28 Desember]] [[2021]] # Van Bemmel, Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Noord|Vanderbijlpark-Noord]] 1988–2000, Vanderbijl 2001–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[11 Januarie]] [[2022]] # Malan, Christiaan Jacobus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[10 Junie]] [[2022]] # Kruger, Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Koperstreek]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1968–1982, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1982–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[18 Julie]] [[2022]] # Van Blerk, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2015. † [[29 Oktober]] [[2022]] # Hattingh, Gerhardus Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1967–1974, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[3 Januarie]] [[2023]] # Spoelstra, Bouke, Th.M., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1964–1970, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1970–1988, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1989–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[26 Julie]] [[2023]] # Van der Merwe, Lodewikus Johannes, B.A., Th.B., POS, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1971–1983, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1983–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[5 Augustus]] [[2023]] # Coetzer, Andries Lodewikus, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1976–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005 † [[4 September]] [[2023]] # Aucamp, Marius, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1970–1974, kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1979–1985, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2003–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[23 Oktober]] [[2023]] # Marais, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1982–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[31 Desember]] [[2023]] # Companie, Benjamin, Lyciumville 1972–1980, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]]/Westdene 1980–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[11 Januarie]] [[2024]] # Smit, Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1965–1971, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1981–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[8 Maart]] [[2024]] # [[Louis Botha (predikant)|Botha, Louis Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. (Gebore [[14 Oktober]] [[1919]]) † [[14 Mei]] [[2024]] # Du Plooy, Andries Le Roux, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1975–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1986–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[19 Mei]] [[2024]] # Lindhout, Anthonie, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1984–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[12 Julie]] [[2024]] # Visser, Jan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[29 Oktober]] [[2024]] # Breed, Gert, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2001–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011–2020. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2020]]) † [[29 September]] [[2024]] # Kruger, Dirk Frederik Christiaan, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2019-2025. Geëmeriteer [[19 Januarie]] [[2025]]. † [[17 Februarie]] [[2025]] # Van der Walt, Louis Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suld]] 1977–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[9 April]] [[2025]] # Van der Walt, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1964-1967, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1971–1980, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1980–1985, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1985–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[21 April]] [[2025]] # Du Plessis, Marthinus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1974–1984, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1984–1985. [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2001–2004. Christian Reformed Church Wonga Park, Melbourne, Australië 2005–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[11 Mei]] [[2025]] # Mentjies, Sebenzani Petrus, Monyakeng (Wesselsbron)/Phahameng (Bultfontein) 2009. † [[16 Junie]] [[2025]] # Kruger, Izak Jacobus Vorster, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1986–2000, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[13 Julie]] [[2025]] # Jordaan, Johan Henry, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1998–2008, Vereeniging '95 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[9 September]] [[2025]] # Harris, Martin Peter, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1971–1982, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[23 Oktober]] [[2025]] # Snyman, Sarel Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2004-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. † [[27 Oktober]] [[2025]] # Venter, Petrus Albertus, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1981–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[19 Desember]] [[2025]] # Droomer, Nardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1973–1983, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1983–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[26 Maart]] [[2026]] == 'n Tyd lank in die bediening == # [[Johannes Beijer|Beijer, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869. †1876-03-01. # [[Nicolaas Swart|Swart, Nicolaas Jacob Reinier]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1866–1872. †1892-02.20. # [[Sarel Venter|Venter, Sarel Daniël]], Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877. # Venter, Jan Sarel Louis, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1872–1880. # Coetsee jr., Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892. †1901-11-18. # [[Hendrik Venter|Venter, Hendrik Bernardus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888. # [[Dirk Postma jr.|Postma, Dirk (D-Sn)]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. †1919-09-07. # [[Sietse Los|Los, Sietse Oene]], [Dr.], Hilversum, [[Nederland]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1908–1914, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1914–1920. †1944-10-18. # [[Charles du Toit|Du Toit, Charl Wynand Markelbach]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1917–1920, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1920–1925, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1925–1929, L.V. 1929. # Postma, Ammi, M.A., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. # [[C.J.H. de Wet|De Wet, Casparus Jan Hendrik]] (dr), [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. †1959-10-18. # Van den Berg, Jacobus Petrus, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. # Delport, Petrus Jacobus Johannes, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1937–1954. †1984-09-20. # Van der Merwe, Christiaan Dirk Jacobus, B.A., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1953–1954, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1954–1960. # De Wet, Johannes Marthinus, M.A., B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1939–1946, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1957–1960. †1986-09-17. # Malan, Daniël Francois, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. (Oorgekom uit die NG Kerk. Gebore [[16 Maart]] [[1921]]. Sendeling van die NG Kerk te Mochudi; in 1946 oorgekom na die Gereformeerde Kerk.) # Taljaard, Daniël Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1960–1963. # Van der Vinne, Jacob Albert Hendrik, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1962–1963. Predikant in [[Nederland]]. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1961–1963. # Coetzee, Petrus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., Sendingleraar [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] en [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1962–1966. †2005-08-11. # Smit, Erasmus Johannes, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]-kombinasie 1965–1966, professor aan [[PU vir CHO]]. # Kruger, Johannes Christiaan, B.A., B.D., D.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966. †1998-06-02. # [[Sarel Jacobus du Plessis|Du Plessis, Sarel Jacobus]], D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. # Booyens, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1961–1966. # [[Willem de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan PU vir CHO 1967–1973. †2009-08-07. # Maas, Samuel, Groenwater/[[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1967. # Matthysen, Jakobus William, Benoni, Newclare en Boksburg 1967. # Van der Westhuizen, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1964–1968. †1998-06-01. # Pelser, Hendrik Stephanus, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1950–1955, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1960–1963. †1985-02-25. # Opperman, Johannes Marthinus, M.A., B.D., Chubut Argentinië 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1959–1968, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1971–1974. †1979-04-28. # Du Plessis, Dawid Gerhardus Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1963–1964, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1967–1974. # Geertsema, Paul Geert, B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1955–1956, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1959–1963, Ref. Church of Perth (Australië) 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] sendeling 1970–1974. †1986-04-28. # Van der Walt, Andries Gustaaf Petrus, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1968–1974, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1974. Dosent [[PU vir CHO]]. †1988-09-30. # Lourens, Matthys Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1972–1975. # Britz, Johannes Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1961–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1971–1975. # Snyman, Philippus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. †1993-08-22. # Van den Berg, Adriaan Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1970–1976. # Venter, Jurie Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1976–1979. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Kruger, Gert Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1968–1980. † 16 Oktober 2023. # Van der Schyff, Jan Adriaan Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1962–1964, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1981. # Hutcheons, Marthinus Jacobus van Dyk, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1975–1981. # Van Jaarsveld, Andries Sarel Marthinus, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1978–1981. # Earle, Johannes Matthys, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1982. # Nel, Christi Albertus, Promosa 1982. # Van der Walt, Stephanus Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1981–1982. # Lotter, George Adrian, B.A., Th.B., CCEF, D.Min., Th.D., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1978–1983. Dosent [[PU vir CHO]]. # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1970–1982, [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1982–1983. # Cloete, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1983. # Welding, Jozua Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1983–1984. # Van der Walt, Marthienus Frederik, Hons.-B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1980–1984. # De Leeuw, Aubrey George, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1969–1984. # Lessing, Johannes Christiaan, M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1969–1973, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1973–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1979–1980. †1987-08-10. (5-2-1927 - 10-8-1987) # Maré, Roelof, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1985. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Mouw, Evert Gerrit, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1982–1986. # Van der Westhuizen, Stephanus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1976–1986. # Venter, Herman Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1985–1987. # Coetzee, Carel Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1984–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Van der Berg, Willem Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1982–1987. # Van der Walt, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (†[[5 Januarie]] [[November]] [[2013]]) # Wever, Tjitte, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1985–1987. # Dreyer, Thomas Frederik, B.Juris., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1981–1983, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1983–1987. # Yssel, Andries Gerhardus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1968–1988. (†[[19 November]] [[1990]]) # Van der Merwe, Wynand Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1967–1968, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1976–1988. # De Groot, Menno Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1984–1988. # Kruger, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B. [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1975–1979, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1981–1988. # Smit, Gert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1976–1988. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]; † [[6 September]] [[2020]] aan Covid-19) # Boshoff, Marthinus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]]/[[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1985–1988. # Venter, Zacharias Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1981–1989. # Venter, Jacobus Johannes, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1975–1980, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1980–1982, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 1982–1989. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (Oorlede [[15 Desember]] [[2021]].) # [[Theuns Eloff|Eloff, Theunis]], B.Jur., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1983–1989. # De Villiers, Philippus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1984–1989. # Kruger, Gert Daniël, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1977–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1980–1989. # De Jager, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1988–1990. # Viljoen, Ernst Moller, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1985–1990. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Scheepers, Gideon Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1989–1990. # Aucamp, Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1982–1991. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Minnie, Francois Gysbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1988–1991. # Wylie, lan David, Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1980, Good News Community 1980–1991. # Postma, Dirk Jan van Rooy, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1986–1991. # [[V.E. d'Assonville|D'Assonville, Victor Edouard]], Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1970–1971, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1974–1978, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1978–1992. # Venter, Tjaard Machiel, B.Juris, Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1980–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1985–1992. # Van der Merwe, Jacobus Lukas Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1991–1993. # Combrink, Jan Jacob, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk George|George]]/[[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1981–1994. # Smith, Gerhard, B.A., Th.B.,[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1993–1994. # Schalekamp, Marius, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1977–1978, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gatooma-Gwelo]] (later Suid-Zimbabwe) 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1983–1993, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1993–1994. # Van Deventer, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1994. Dosent Vaaldriehoek PU. # Steyn, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1988–1995. # Haasbroek, Stephanus Martinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–1995. # Monacks, Clive Patrick Boetie, B.A., Riverlea-Noordgesig 1984–1992, Newclare 1992–1995. # Rabali, Tshitangoni Christopher, Potchefstroom (sendeling) 1981–1984, Ga-Rankuwa 1984–1995, Dosent Noordwes Universiteit (Vaaldriehoekkampus) 1995. # Van der Linde, Johannes Lodewicus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Oshakati|Oshakati]] 1988–1989, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]]/[[Gereformeerde kerk Rundu|Rundu]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1993–1995, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1996–1997. # Van der Walt, Marthinus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (sendeling) 1988–1991, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1991–1998. # Van der Walt, Johannes Petrus Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1989–1998. Oorlede [[13 Junie]] [[2024]] # De Jager, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1987–1998. # Engelbrecht, Willem Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1997–1999. # Prinsloo, Wilhelm Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1995–1999. # Van der Merwe, Coert Grobbelaar, B.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1979–1984, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1984–1995, Vereeniging '95 1995–1999. # Fourie, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1985–1987, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1987–2000. # Venter, Lodewikus Johannes, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1998–2000. # [[Johan Myburg|Myburg, Johannes Lodewikus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1984–2000. # Van Voore, Jaftha William, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] (evangelisering in Eersterus en omgewing) 1995–2001. # Kruger, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1997–2001. # Dyers, Sam, B.A., Th.B., Riverlea-Noordgesig 1992–2001. # Olivier, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1983–2001. # Kruger, Gert Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2000–2001. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Viljoen, Johannes Joost, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]]/[[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 2000–2001. # Oostenbrink, Johann Wilhelm, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2002. # Meyer, Lukas Marten, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]]/[[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2003–2004. # Serfontein, Dawid Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2000–2004. # Combrink, Vorster, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1987–2005. # Prinsloo, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1989–2001, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2001–2006. # Pieterse, Wilhelmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2004–2006. # Van Dyk, Philippus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1988–1992, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Mpumalanga]] 2001–2006. # Eloff, Johannes Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2001–2007. # Venter, Jan Daniël Philippus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2003–2008. # Van der Klashorst, Renier Johannes, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 2005–2008. # Grobler, Paul Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2008–2009. # Nel, Pieter Andreas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2005–2009. (16 Jan 1964 - † [[3 Februarie]] [[2026]]) # Ramalisa, Muthupei Richard, B.A., Th.B., M.Th., Ikageng Bophirima 2004–2010. # Kruger, Leon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 1996–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2009–2010. Presbyterian Church Australia, Albany. # Baloyi, Magezi Elijah, B.Th., Ph.D., Malamulele 1999–2010. # Galetlhobogwe, Aubuti France, Batho-Batho 1999–2010. # Snyman, Willem Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1996–1998, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib-Kus]] 2006–2011. # Aucamp, Jan Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1994–2005, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2005–2011. # Grönum, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2005–2012. # Momberg, Hendrik Lodewyk Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1998–2012. # Nthangeni, Thinavhuyo Christopher, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M Div, M.Th., Songozwi 2011–2012. # Mulaudzi, Muneri Leonard, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Trans-Letaba 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] (Missionêre opdrag) 2007–2011, Dobsonville 2011–2013. # Correia, Derick Victor, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2010–2013. # Ramantswana, Hulisani, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Tshikwelo 2004–2013. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. # Prinsloo, Daniël Petrus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2003–2014. # Enslin, Gert Botha, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1997–2001. # Le Roux, Jacobus Petrus, B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Khomas-Hoogland|Khomas Hoogland]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib Kus]] 2013. # Van Niekerk, Rudolph Leon, Hons.-B.A., Th.B., M.A., D. Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2001–2015. # Erasmus, Marthinus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 2015. # Berg, Jan Albert, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2003–2017. # Coetsee, Human Beukes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2012–2017. # [[Hannes Noëth|Noëth, Johannes Georg]], B.A., Th.B., Th.B.-Hons., Th.M., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2014-2017. # Buys, Roelof Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2013–2017. # Leuschner, Frederick Wilhelm, B.Com., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2003–2018. # Mulder, Johan Frederik Kelber, B.A. (Tale), H.O.D., Hons. B.A., B.A., Hons. (Teol.), M.A. (Teol,), [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]]/[[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2013-2018. # Murambadoro, Nobington, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013–30 November [[2016]]. # Coetzer, Jan-Louis, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2015–2019. # Diphoko, Thapelo Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2008–2019. # Kotze, Willem Gysberth McDonald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 1988–2020. # Muswubi, Takalani Aaron, B.A., Th.B., M.Th., De Hoop/[[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1993–1998, Tshiawelo 2001–2004, Good News Community Church 2010–2011, Good News Community Church/lektor Fakulteit Teologie 2011. Verlaat bediening in 2020. # Scholtz, Izak Human, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015. Verlaat bediening in 2021 # Erasmus, Gert Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2018. Verlaat die bediening in Oktober 2021. # Kruger, Jacobus Petrus, B.A., Hons.-Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2002. Verlaat die bediening in Januarie 2022. # Malan, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2017–2022. # Buys, Abraham Lodewikus Adriaan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1993–2001, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 2010. Verlaat die bediening op 31 Augustus 2022. # Mohotsi, Kabelo Vitallis, B.A., B.Th., M.Th., Kanyamazane 2016. Verlaat die bediening in 2023. # Van der Merwe, Gideon Johannes Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[9 Maart]] [[2018]]. Verlaat die bediening in April 2023. # Jooste, Simon Nicolas, B.Sc. M.B.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (opdrag kerkplanting) 2014–2019, Southern Suburbs [[6 Oktober]] [[2019]]. Verlaat die bediening in 2023 toe sy gemeente die kerkverband verlaat. Skrywe aan Klassis Boland op 12 September. # Nkili, Mvula Jafta, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng 2012–2014, Khutsong 2014. Verlaat bediening op [[23 Julie]] [[2023]]. # Van den Heever, Werner, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2000–2002, [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2016 – Julie 2023. # Oosthuizen, Georg Diederik (Orrie), Dipl. Is-Eng., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # De Beer, Christiaan, B.Th., Hons.-B.A., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2014–2024. # Lourens, Matthys Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2016-2018, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[9 Desember]] [[2018]]-2024. (Oorgegaan na die NG Gemeente Barberton) == Predikante in diens van kerke met ekumeniese eenheid == # Du Plessis, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1990–1998. Gereformeerde Kerk Botswana. # Jansen, Andre, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1992–2000. Christelijke Gereformeerde Kerk Aalsmeer, [[Nederland]]. # Van Blerk, Jan Abraham Theron, Hons.-B.A., Th.B, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2000–2002. Presbyterian Church of America, Tennesee. # Van 't Zand, Jan Douwe, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 1999–2003. Christelijke Gereformeerde Kerke Wildervank-Veendam en Zuidlaren, [[Nederland]]. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. Nederlands Gereformeerde Kerk Leerdam ([[Nederland]]) met sendingopdrag na die Gereformeerde Kerk Nqutu, [[Vryheid, KwaZulu-Natal]] 2003–2011, Nederlands Gereformeerde Kerk/Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Zaandam 2011. # Nel, Lourens Andries Stephanus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2008–2012. Christian Reformed Church of Langwarren in [[Melbourne]], [[Australië]]. == Professore Teologiese Skool == # Coetsee, Albert Johannes, B.A. B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2012. # Ferreira, Ignatius Wilhelm, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1988-1998, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1998-2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Fick, Paul Hendrik, Hons.-B.A., H.O.D.(G.), Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1990–1995, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1999–2007, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2007–2012, Studentedekaan NWU 2012. # Goede, Hendrik, B.Com., LLB, B.Th., Hons.-B.Th., B.A.-Hons., M.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014–2015, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2015. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt, Promosa/lektor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2007-2014, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2014. # Kruger, Ferdinand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1991-1994, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1994-2000, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2000–2004, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2009-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Letšosa, Rantoa Simon, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., Boskop/Kokosi 2000, dosent Noordwes Universiteit, Fakulteit Teologie 2001–2005, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2006. # Moretsi, Lekgetho Haartlas, B.A., B.Th., Hons.-B.A. (Semitiese tale), Hons.-B.A. (Teologie), M.Th., Diepkloof 1999–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Muller, Daniel Francois, Hons.-B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2012, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. # Smit, Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2007–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Van der Walt, Petrus Christoffel, B.A., U.D.K., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2005–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011. # Van der Walt, Sarel Petrus, B.Com., Th.B., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.A. (Teologie), Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 2003–2005, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2011, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. == Galery: Individuele predikante == <gallery mode="packed" heights="180px"> Lêer:Ds Wikus Vorster.jpg|Ds. [[Wikus Vorster|Johannes Lodewikus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973. †1990-05-02. Beeld:Ds WJ Maritz, Gereformeerde predikant van Salisbury van 23 Febr 1958 tot 12 Febr 1961, oorlede 12 Aug 1983.jpg|Ds. [[Willie Maritz|Willem Johannes Maritz]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1967-†1983-08-12. Beeld:Ds PGW SNyman, 1929.jpg|Ds. [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†1948-02-08. Beeld:Ds Braam le Roux.jpg|Ds. [[Braam le Roux]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1981–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] 1992–1994. Gereformeerde Kerk Botswana. †2009-11-24. Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|Prof. dr. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–1970. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1970. †1987-04-17. Beeld:Ds WF Venter.jpg|Ds. [[Willem Venter|Willem Frederick Venter]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–1966. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1966. †1985-11-18. Lêer:Ds IJ van der Walt.jpg|Ds. [[Izak van der Walt|Izak Jacobus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–1969. †1975-12-08. Beeld:Ds GBS Pasch.jpg|[[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†1960-02-09. Beeld:Zak en Tanya Scholtz.jpg|Ds. Zak en mev. Tanya Scholtz, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015-2022. Lêer:Ds JP van den Berg.jpg|Ds. Jacobus Petrus van den Berg, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. Beeld:Ds KAJ van Rensburg en gesin, Gereformeerde kerk Durban.jpg|Ds. K.A. Janse van Rensburg, sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. Lêer:Ds Ammi Postma.jpg|Prof. Ammi Postma, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. Beeld:Ds GP Scheepers.jpg|Ds. G.P. Scheepers, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–1969, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1969–1984. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1984. †1998-08-31. Lêer:Ds BJ de Klerk.jpg|Prof. dr. [[Barend de Klerk|Barend Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds JP van der Walt.jpg|Ds. [[Johannes Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]], 1909-†1922-08-02. Lêer:Ds HA Louw.jpg|Ds. Hermanus Albertus Louw, sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1968–1987. Lêer:Ds NJ Malan.jpg|Ds. Nicolas Johannes Malan, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1976–1985. Lêer:Ds FN Lion Cachet.jpg|Dr. [[Frans Lion-Cachet|Francois Nicholas Lion-Cachet]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. Lêer:Ds T Steyn.jpg|Ds. Tjaart Steyn, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–1970, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1970-†1973-10-06. Lêer:Ds NJ Grobler.jpg|Ds. Nicolaas Johannes Grobler, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1970–1977. Lêer:Ds JA Jooste.jpg|Ds. Jacobus Andries Jooste, [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. Lêer:Ds PC Kruger kleur.jpg|Ds. Philippus Cornelius Kruger, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1975–1994. Lêer:Ds LS van der Vyver.jpg|Ds. [[Lourens van der Vyver|Lourens Stephanus van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1974-†1983-02-12. Lêer:Ds PJ Pelser.jpg|Dr. [[Petrus Pelser|Petrus Jacobus Pelser]], [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1976-†1984-03-24. Lêer:Ds J Visser GKSA.jpg|Dr. Jan Visser, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. Lêer:Ds ASL Minnaar.jpg|Ds. Andries Stephanus Lourens Minnaar, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–1966, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1970–1991. Lêer:Ds FRP der Bruyn.jpg|Dr. Frans Roelof Petrus de Bruyn, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. Lêer:Ds WJJ du Plessis GKSA.jpg|Ds. Willem Johannes Jacobus du Plessis, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–1967, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1967–1970. Lêer:Ds PC Snyman 1958.jpg|Ds. Philippus Christoffel Snyman, [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. Lêer:Ds AJ Coetzee.jpg|Ds. Abraham Jacobus Coetsee, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–1968, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1968–1994. Lêer:Ds JH van der Walt.jpg|Ds. Jan Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. Lêer:Ds PB de Klerk.jpg|Ds. Pieter Bouman de Klerk, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–1966, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1977–1988, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1988–1998. Lêer:Ds JH Coetzee.jpg|Ds. Jan Hendrik Coetzee, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–1971, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1976–1984. Lêer:Ds JLJ Lood Snyman.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Jakobus Snyman, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1975–1991. Lêer:Ds JJ De Wet Kruger.jpg|Ds. Johannes Jacob De Wet Kruger, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. Lêer:Ds JJ Venter.jpg|Ds. Jacobus Johannes Venter, [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. Lêer:Ds Drikus Buys.jpg|Ds. [[Drikus Buys|Gert Hendrikus Buys]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1975–1993. Lêer:Ds AZ Pelser.jpg|Ds. Abraham Zacharias Pelser, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. Lêer:Ds AJR Vermeulen.jpg|Ds. Andries Johannes Roos Vermeulen, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1974–1987. Lêer:Ds Hendrik du Plessis.jpg|Ds. [[Hendrik du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1966–1973. Lêer:Ds en mev BJ de Klerk.jpg|Ds. en mev. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]] en hul dogter, Dordrecht-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds P Postma.jpg|Ds. [[Petrus Postma]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. Lêer:Dr Flippie Snyman.jpg|Dr. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†1915-05-09. Lêer:Prof JA du Plessis.jpg|Ds. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†1935-02-28. Lêer:Ds SJ du Plessis.jpg|Dr. [[Sarel Jacobus du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. Lêer:Ds JH Kruger.jpg|Ds. [[J.H. Kruger|Jan Hendrik Kruger]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. Lêer:Dr CJH de Wet.jpg|Dr. [[Casparus de Wet]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. Lêer:Ds Dirk Postma jr Steynsburg.jpg|Ds. [[Dirk Postma jr.]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. Lêer:Ds Douw Venter.jpg|Ds. [[Douw Venter]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. Lêer:Ds LJ du Plessis.jpg|Ds. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. Lêer:Ds JC van der Walt.jpg|Ds. Johannes Christiaan van der Walt, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. Lêer:Ds KS Van Wyk de Vries.jpg|Dr. [[Klaas van Wyk de Vries|Klaas Speleveld van Wyk de Vries]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]]/[[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-†1978-10-10. Lêer:Ds CE Malan.jpg|Ds. [[Christian Malan|Christian Ernst Gerhardus Malan]], [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951-†1966-03-23. Lêer:Ds GHJ Kruger.jpg|Ds. [[G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †1957-02-19. Lêer:Ds PJ de Klerk.jpg|Ds. [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–1968. Lêer:Ds IJ lessing.jpg|Ds. [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948–1977. Lêer:Prof WJ Snyman.jpg|Prof. [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–1970. Lêer:Ds Philippus Snyman.jpg|Ds. [[Philippus Snyman]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1976–1984. Lêer:Ds MW van der Walt.jpg|Ds. M.W. van der Walt, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950-1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1966–1971, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1971–1988. Lêer:Ds DF Malan GKSA.jpg|Ds. Daniël Francois Malan, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. Lêer:Ds Dirk Wijnbeek.jpg|Ds. Dirk Wijnbeek, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. Lêer:Ds AAJ De Klerk Coetsee.jpg|Ds. [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. Lêer:Ds Taetse Hamersma.jpg|Ds. [[Taetse Hamersma]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†1932-06-09. Lêer:Ds JL Vorster.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Vorster, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos 1944–1948]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. Lêer:Dr en mev Johannes Postma.jpg|Dr. en mev. Johannes Postma, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–1969, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1969–1984. Lêer:Ds Willem de Klerk.jpg|Ds. [[Willem de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan [[PU vir CHO]] 1967–1973. Lêer:Ds WJ van der Merwe en gesin.jpg|Dr. W.J. van der Merwe en sy gesin, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975. Lêer:Ds LJ Botha.jpg|Ds. Louis Jacobus Botha, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. Lêer:Ds AJ du Plessis.jpg|Ds. Alwyn Johannes du Plessis, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1964–1974, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1974–1987, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1987–1997. Lêer:Dr en mev D Kempff.jpg|Dr. en mev. [[Dion Kempff]], [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–1987. Lêer:Ds FJ Labuschagne.jpg|Ds. F.J. Labuschagne, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1980–1988, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1988–1992. Lêer:Ds JGH van der Walt.jpg|Ds. Johannes Gerrit Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. Lêer:Prof Stephanus du Toit.jpg|Dr. [[Stephanus du Toit]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–1970. Lêer:Ds Jansen Van Vuuren du Plessis.jpg|Ds. Jansen Vuuren du Plessis, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. </gallery> == Galery: Groepfoto's van predikante == <gallery mode="packed" heights="185px"> Beeld:Gereformeerde_predikante_omstreeks_1890.jpg|'n Groep predikante op die Algemene Sinode te Rustenburg, '''1891'''.Voor van links: J.L. Maury, [[Johannes de Ridder]], M.P.A. Coetsee (sr.), prof. [[Jan Lion Cachet|J. Lion Cachet]], [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], M.P.A. Coetsee (jr.). Agter: [[Louis Vorster|L.P. Vorster]], W.J. Snyman, [[P.S. Snyman]], [[Maarten Pelser|M. Pelser]], [[Petrus Postma|P. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], [[Dirk Postma jr.|D. Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, gebou te Burgersdorp, 1897.jpg|Die Algemene Vergadering gehou te [[Burgersdorp]], '''1897'''. Eerste ry: (vyfde van links) prof. [[Stephanus Postma]], (sewende van links) ds. [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], ds. [[Taetse Hamersma]], ds. [[P.S. Snyman]], ds. [[Louis Vorster|L.J. Vorster]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], J.L. Maury, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], (moontlik [[Petrus Viljoen]]), prof. [[Jan Lion Cachet]], ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], [[Maarten Pelser]], M.P.A. Coetsee sr., [[Petrus Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Rustenburg, 1904.jpg|'''1904''': Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op [[Rustenburg]]. Eerste ry: Di. [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Totius]], [[G.H.J. Kruger]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], di. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snijman. Derde ry: Di. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]] en prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Middelburg, Kaap, 1904.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], April '''1904''', waartydens besluit is om die [[Teologiese Skool Burgersdorp]] na [[Potchefstroom]] te verplaas. Voor: (vyfde van links) [[G.H.J. Kruger]]. Eerste ry op stoele: (vyfde van links) ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], oudl. G. Henning, [[J.G.H. van der Walt]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], prof. [[Jan Lion Cachet]], [[Petrus Postma]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Taetse Hamersma]]. Eerste ry staande: (sesde van links) [[Willem Postma]], [[Martinus Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], onbekend, prof. [[Jan Kamp]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], J.C. Kruger, [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], W.J. Snyman, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]]. Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand in 1905.jpg|'''1905''': Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand. In die twee ry sit vanaf derde van links: ds. J.C. Kruger, onbekend, [[Louw du Plessis]], [[Willem Postma]] en [[Jacobus du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Pretoria, 1907.jpg|'''1907''': Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Pretoria]]. Voorste ry (derde van links) T.N. Venter. Tweede ry (van links): [[J.H. Kruger]], [[Jacobus du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Willem Postma]], ses kerkraadslede, [[J.G.H. van der Walt]], T.N. van der Walt. Derde ry: Vyf kerkraadslede, [[Martinus Postma]], [[Louis Vorster]], [[Willem Johannes de Klerk]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], W.J. Snyman, [[Louw du Plessis]], [[Taetse Hamersma]]. Vierde ry: Twee kerkraadslede, [[H.J.R. du Plessis]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1908, Reddersburg.jpg|Algemene vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS, '''1908''', in sitting te [[Reddersburg]]. Tweede ry: (van derde links) [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Lêer:Afgevaardigdes na 'n Sinode van die Gereformeerde Kerk vroeg in die 20ste eeu.jpg|Afgevaardigdes na die Gereformeerde Kerk se Algemene Sinode te [[Reddersburg]], '''1910'''. Voor: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], W.J. Snyman, [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis]], [[Louis Vorster]], [[Pieter Biewenga]]. Middel: [[J.G.H. van der Walt]], [[Jacobus du Plessis]], [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Willem Postma]], [[Hendrikus Pasch]]. Agter: [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[N.H. van der Walt]], T.N. Venter, [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[J.H. Kruger]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Sietse Los]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Derk Rumpff]]. Lêer:Vergadering van die Klassis Kaapkolonie van die Gereformeerde Kerk op Molteno, omstreeks 1910.jpg|Die Klassis Kaapkolonie se vergadering op [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]], tussen 1907 en '''1911'''. Voor van links: [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[J.H. Kruger]], [[J.G.H. van der Walt]] en [[G.H.J. Kruger]]. Middel: Di. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], Taetse Hammersma, [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[Louw du Plessis]]. Agter: Di. W.J. Snyman, [[Hendrikus Pasch]], [[Pieter Biewenga]] en dr. [[Flippie Snyman|P.J. Snyman]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, Barkly-Oos, 1911.jpg|Die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, gehou in '''1911''' te [[Barkly-Oos]]: Eerste ry: Izak van Heerden, onbekend (of andersom), ds [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]], ds. [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], onbekend. Tweede ry: Ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], ds. [[J.H. Kruger]], ds. W.J. Snyman, onbekend, ds. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]]. Derde ry: Nick van der Walt, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], onder andere (nie in regte volgorde) I.J. Aucamp, D. Lessing, M. Neser. Vierde ry: G.C. Coetsee (onbekend watter plek). Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1912.jpg|'''1912''': Afgevaardigdes na die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS. Voor: Onbekend, [[Willem Johannes de Klerk]], [[Andries Henning|A.G. Henning]], [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Hendrikus Pasch]], T.N. Venter, [[Pieter Bingle]], onbekend. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk op Steynsburg, 1913.jpg|Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Steynsburg]], '''1913''': Eerste ry: Onbekend, [[J.H. Kruger]], F.P.J. Snyman. Tweede ry: T.N. Venter, onbekend, [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[Totius]], [[H.J.R. du Plessis]], onbekend, onbekend, [[Jacobus du Plessis]], onbekend, [[Izak Krüger]], onbekend, onbekend, H.C. van Rooy, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Derde ry: Onbekend, [[Hendrikus Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[Petrus Postma]], [[Louis Vorster]], onbekend, [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], W.L. Steenkamp, onbekend (of dié twee andersom), W.J. Snyman, drie onbekend. Vierde ry: [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] (agtste van links), prof. [[Sietse Los]] (11de van links, skuins agter man voor hom), [[Derk Rumpff]] (derde van regs), [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]] (regs). Beeld:Gereformeerde Kerk se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te Venterstad, omstreeks 1913.jpg| Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te [[Venterstad]], omstreeks '''1913'''. Die agterste twee rye is blykbaar die [[Gereformeerde kerk Venterstad]] se kerkraad. Voor sit van links: Di. [[Taetse Hamersma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]] en [[Derk Rumpff]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk gehou op Aliwal-Noord, 1917.jpg|Algemene Vergadering gehou te [[Aliwal-Noord]], '''1917''', geneem in ’n tuin op die dorp. Voor: Onbekend, prop. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], oudl. J.L. Hatting, onbekend (of andersom), ds. [[J.H. Kruger]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. F.P.J. Snyman. Tweede ry: N.F. Alberts, J.H. Kruger en twee onbekende kerkraadslede (volgorde van dié vir onbekend), ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]] (res onbekend). Derde en vierde ry (saam gereken): (vierde van links) ds. [[Derk Rumpff]], (sewende van links) ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en sy vader, [[Martinus Postma]], (heel regs) [[Taetse Hamersma]]. Beeld:GK Postmasburg KR 1918.jpg|Die kerkraad van [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] en besoekende predikante, onder andere dr. [[Casparus de Wet]] (eerste ry, tweede van links), [[J.G.H. van der Walt]] (eerste ry, vierde van links) en in die tweede ry vanaf vierde van links: [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Martinus Postma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[J.H. Kruger]], in '''1918'''. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|'''1924''':Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[H.J.R. du Plessis]], [[J.H. Kruger]]. Beeld:Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie, 1926.jpg|Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie in sitting te [[Aliwal-Noord]], '''1926'''. In die middelste ry sit van links: P.J du Plessis, ds. [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], dr. E.L.J. Venter, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[Douw Venter|D.G. Venter]], ds. [[H.S. van Jaarsveld]], W. Buys en J.A. Venter. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Reddersburg, 1927.jpg|'''1927''': Die Algemene Sinode van die GKSA op [[Reddersburg]]. Eerste ry: [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], prof. [[Casparus de Wet| C.J.H. de Wet]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Louis Vorster|L.P Vorster]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Tweede ry: [[H.S. van Jaarsveld]], H. Venter, F.P.J. Snyman, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[H.J.R. du Plessis]]. Derde ry: [[J.V. Coetzee]], [[G.H.J. Kruger]], E.L.J. Venter, [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], A.S.E Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotze]]. Vierde ry: [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[T.T. Spoelstra]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Burgersdorp, 1930.jpg|'''1930''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting op [[Burgersdorp]]. Eerste ry: S. van der Walt, [[Jacs van Rooy]]. Tweede ry: Dr. E. Venter, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]]. Derde ry: [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.V. Coetzee]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[H.S. van Jaarsveld]] en [[Douw Venter|D.G. Venter]]. Vierde ry: H. du Plessis, A.S.E. Yssel, [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], A. Postma, [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[T.T. Spoelstra]], F.P.J. Snyman, dr. [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Derk Rumpff]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika, Pretoria, 1933.jpg|'''1933''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting [[Pretoria]], afgeneem op die trap van die [[Uniegebou]]. Eerste ry: A. Postma, [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]], [[Derk Rumpff]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], prof. [[J. Chris Coetzee|J.C. Coetzee]], [[T.T. Spoelstra]], A.S.E. Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[W.J. Postma]], J.P. van den Berg, I.J. van der Walt. Tweede ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], J.M. de Wet. Tweede ry: [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], B. de Klerk, [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], L.S. van der Walt, [[Jan Schutte|J. Schutte]], [[N.H. van der Walt]], E.I.J. Venter, [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[J.V. Coetzee]]. Vierde ry: J. van Rooy, [[Abraham Aucamp|A. Aucamp]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vyfde ry: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.H. Kruger]], [[G.H.J. Kruger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Jan du Plessis|J.B. du Plessis]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], F.P.J. Snyman. Beeld:Nasionale Sinode van die GKSA voor die Vrouemonument, Bloemfontein, 1939.jpg| Die Nasionale Sinode van die GKSA van '''1939''' voor die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]]. Eerste ry: [[H.S. van Jaarsveld]], F.N. Lion Cachet, [[W.J. Postma]], B. de Klerk, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], J. van Rooy, [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]]. Tweede ry: [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], dr. [[Totius|J.D. Du Toit]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], dr. [[Casparus de Wet|C.J.H de Wet]], dr. [[Sietse Los|S.O. Los]], dr. [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[J.V. Coetzee]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Derde ry: J.P. van der Berg, [[G.H.J. Kruger]], [[Abraham Aucamp|A.L Aucamp]], M. Postma, J.M. de Wet, [[Izak Lessing|I.J. Lessing]]. Vierde ry: [[Jacs van Rooy]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], A. Postma, E.L.J. Venter, [[Douw Venter|D.G. Venter]], J.L. Vorster, [[T.T. Spoelstra]], [[Derk Rumpff]], H. du Plessis. Vyfde ry: dr. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], J.J. Venter, [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], L.S. van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], J.F. du Plooy, A.S.E. Yssel. Sesde ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[David Kotzé|D.N. Kotze]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ryssen]], N.J. Snyman, [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], D.J. van der Walt. Lêer:Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 afskeid van Totius by die Teologiese Skool Potchesftroom.jpg|Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 tydens die Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|GKSA]] afskeid van Totius by die [[Teologiese Skool Potchefstroom]]. Eerste ry: D.F. Malan, G.P. Scheepers, C. Hatting, L.J Botha, [[P.W. Buys]], [[Schalk Duvenage|S.C.W. Duvenage]], [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[W.J. Postma]], [[G.P.L. van der Linde]], J.J.S. Venter, [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], M.J. Booyens, [[Sarel Jacobus du Plessis|S.J. du Plessis]], [[Klaas van Wyk de Vries|K.S. van Wyk de Vries]]. Tweede ry: [[J.V. Coetzee]], P.J. Venter, P.J. Coetzee, [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ruyssen]], D.J. van der Walt, [[Hendrik Gerhardus Stoker|H.G. Stoker]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], prof. [[Totius| J.D. du Toit]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[A.S.E. Yssel]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Nicolaas Snyman|N.T. Snyman]]. Derde ry: [[Dems van der Merwe|D.C.S. van der Merwe]], [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], J. Postma, R.S.J. van Wyk, M. Postma, [[Jan de Bruin|J.L de Bruin]], [[Christian Malan|C.E.G. Malan]], J.J.H. Booysen, [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Abraham Aucamp|A.L. Aucamp]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]], L.S. Van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], A. Duvenage, [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[T.T. Spoelstra]].Vierde ry: D.J. Delport, [[Wikus Vorster|J.L. Vorster]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[J.F. du Plooy]], [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jacs van Rooy]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], J.M. de Wet, [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika op Potchefstroom, 31 Januarie 1964.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Potchefstroom]], afgeneem op [[31 Januarie]] [[1964]]. </gallery> == Bronne == * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2013. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2014''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2015''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2015. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2016''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. {{GKSA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|*]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] ll47y7g13hdcetq38y0nyj3y8rnlxxb 2908149 2908148 2026-05-30T17:49:05Z Morne 672 /* In die bediening */ 2908149 wikitext text/x-wiki 'n Lys van alle '''predikante van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]]''' wat in die kerk gedien het van die stigting daarvan in 1859 tot die hede. Die gemeentename en jaartalle ná elke predikant se naam dui op die gemeente(s) wat hy bedien het en die tydperk wat hy in elke gemeente gestaan het. Onder afgestorwe predikante dui die simbool † voor die laaste datum by elke predikant telkens sy sterfdatum aan. == In die bediening == [[Lêer:Gereformeerde predikante omstreeks 1905.jpg|duimnael|regs|320px|'n Groep predikante vroeg in die 20ste eeu. Agter: [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Middel: [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Voor: [[Willem Johannes de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[Totius|J.D. du Toit]] en [[G.H.J. Kruger]].]] [[Lêer:Adviseurs van die Afrikaans Bybel.jpg|duimnael|320px|regs|Op dié foto wat in 1933 in [[Bloemfontein]] van die adviseurs van die Afrikaanse Bybelvertaling geneem is, verskyn ses Gereformeerde predikante of teoloë (aangedui met 'n asterisk). Boonste ry: di. J.P.H. Steyn, [[C.F. Kies]], G.D. Malan, W.J.W. Naudé, A.S.E. Yssel*, W. de Vos. Middel: Di. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]]* (Totius se halfbroer), H.J. Otto, proff. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]*, [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]]*, dr. [[Herman van Broekhuizen|H.D. van Broekhuizen]], di. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]]*, [[Pieter Boshoff|P.J.J. Boshoff]] en H.J. Pienaar. Voor: prof. [[Barend Bartholomeus Keet|B.B. Keet]], [[Totius]]*, ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], proff. E.E. van Rooyen en H.C.M. Fourie. Hulle het amptelik bekendgestaan as die Kommissie vir Afrikaanse Bybelvertalers.]] [[Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|duimnael|regs|320px|Die Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]] [[1924]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], H.S. van Jaarsveld, H.J.R. du Plessis, [[J.H. Kruger]].]] [[Lêer:Ds AA Venter Klerksdorp.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–1975.]] [[Beeld:Ds Johannes Beijer.jpg|regs|duimnael|160px|Ds. [[Johannes Beijer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]], 1862-1869.]] [[Lêer:Ds Lammert Stavast.jpg|150px|regs|duimnael|Ds. Lammert Stavast, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1991–1996 (hulpdienspredikant).]] [[Lêer:Ds Dirk Postma.jpg|regs|180px|duimnael|Ds. [[Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879.]] [[Lêer:Jan Lion Cachet.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Lion Cachet]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894.]] [[Lêer:Ds Isak David Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Izak Krüger|Izak David Krüger]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee sr..jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee sr., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903.]] [[Lêer:Ds CJH Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Casper Jan Hendrik Vorster, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899.]] [[Lêer:Ds HJ Boshoff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J. Boshoff, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–1967, Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1975–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †1990-05-02.]] [[Lêer:Dr en mev WJ van der Merwe.jpg|duimnael|regs|240px|Dr. en mev. W.J. van der Merwe, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975.]] [[Lêer:Ds Stephanus Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Stephanus Postma]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†1904-02-08.]] [[Lêer:Ds Pieter Biewenga.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Biewenga]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †1955-03-15 .]] [[Lêer:Ds PJH Viljoen.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Petrus Viljoen|P.J. Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879.]] [[Lêer:Dr JA Schutte.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.A. Schutte, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1977.]] [[Lêer:Ds C Hattingh.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Christiaan Hattingh, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1969–1986. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1986. †2001-08-01.]] [[Lêer:Ds NH van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[N.H. van der Walt|Nicolaas Hendrik van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947.]] [[Lêer:Dr PJ Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. Petrus Johannes Coetzee, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–1970.]] [[Lêer:Dr en mev JJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|200px|Dr. Jan Jacobus A. van der Walt en sy eggenote, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1975–1976, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1976–1988.]] [[Lêer:Ds PW Bingle die oue.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Bingle|Pieter Willem Bingle]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†1923-03-08.]] [[Lêer:Ds BR Krüger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Krüger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†1973-05-31.]] [[Lêer:Ds W Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Willem Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2004-07-09.]] [[Lêer:Ds TN Venter.jpg|duimnael|150px|Ds. Tjaart Nicolaas Venter, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947.]] [[Lêer:Ds PW Buys.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[P.W. Buys|Pieter Willem Buys]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1966–1973, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1973–1988.]] [[Lêer:Ds Jan hendrik Boneschans.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Boneschans|Jan Hendrik Boneschans]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955.]] [[Lêer:Ds Derk Rumpff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Derk Rumpff]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941.]] [[Lêer:Ds Benonie Duvenage.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Benoon Duvenage|Benonie Duvenage]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–1967, professor [[PU vir CHO]] 1967–1988, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1988–1992.]] [[Lêer:Dr JP Jooste.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Joseph Petrus Jooste]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946. Professor aan die Teologiese Skool 1946–1970.]] [[Lêer:Dr BR Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Kruger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956–1973.]] [[Lêer:Ds GHJ Kruger GKSA.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Gerrit Kruger|G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–1969, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1969–1977, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1977–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2013-06-25.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee jr.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee jr., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892.]] [[Lêer:Ds JC Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.C. Kruger, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966.]] [[Lêer:Dr PJS de Klerk.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Philippus de Klerk|Philippus Jacobus Stephanus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949.]] [[Lêer:Ds LP Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Louis Vorster|Louis Petrus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929.]] [[Lêer:Dirk Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†1940-12-29.]] [[Lêer:Ds JW Jansen van Ryssen.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Johan van Ryssen|Johan Wilhelm Jansen van Ryssen]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–1968, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1968–1977.]] [[Lêer:Dr SP van der Walt.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Sarel van der Walt|Sarel Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1976–1983.]] [[Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961.]] [[Lêer:Prof GCP van der Vyver.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–1970. Professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1975 (sy dood).]] [[Lêer:Ds DNG Kotze.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[David Kotzé|David Nicolaas Gerhardus Kotze]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960.]] [[Lêer:Ds AL Aucamp.jpg|regs|150px|duimnael|Ds. [[Abraham Aucamp|Abraham Liebrecht Aucamp]], [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961.]] [[Lêer:Ds ASE Yssel.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. A.S.E. Yssel, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958.]] [[Lêer:Ds W Postma.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Postma]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†1920-12-13.]] [[Lêer:Ds HJR du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J.R. du Plessis, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953.]] [[Lêer:Ds Simon van der Bijl.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.J. van der Bijl, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1973–2000.]] [[Lêer:Ds JV Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[J.V. Coetzee|Jan Viljoen Coetzee]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†1952-12-26.]] [[Lêer:Di TT Spoelstra en JV Coetsee Johannesburg 1926.jpg|duimnael|regs|200px|Di. [[J.V. Coetzee]] en [[T.T. Spoelstra]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965.]] [[Lêer:Ds WJ de Klerk jonk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur [[PU vir CHO]] 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943.]] [[Lêer:Totius.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.D. du Toit, oftewel [[Totius]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949.]] [[Lêer:Ds Martinus Pelser.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Maarten Pelser]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†1902-06-07.]] [[Lêer:Ds HS van Jaarsveld.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Hendrik Stephanus van Jaarsveld, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952.]] [[Lêer:Ds en mev ZC Grobler.jpg|regs|duimnael|230px|Ds. en mev. Zacharias Christiaan Grobler, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979.]] [[Lêer:Ds J Beyer.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Johannes Beijer|J. Beyer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869.]] [[Lêer:Ds MJ Booyens.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.J. Booyens, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1966–1977, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1977–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †2002-11-17.]] [[Lêer:Ds HB Venter.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Hendrik Venter|H.B. Venter]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888.]] [[Lêer:Ds SD Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.D. Venter, Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877.]] [[Lêer:Ds FW Buytendach.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. F.W. Buytendach, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–1989.]] [[Lêer:Ds PHS Snyman, Heidelberg, Gereformeerde Kerk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[P.S. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†1900-01-17.]] [[Lêer:Ds en mev W Venter.jpg|duimnael|regs|200px|Ds. en mev. W. Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989.]] [[Lêer:Ds WJ Snyman.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. W.J. Snyman, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913.]] [[Lêer:Ds JA du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921–1935.]] [[Lêer:Ds HVF Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949–1975.]] # Modise, Motsitsi Abel, Dobsonville 1979–1982, Diepkloof 1983, Kwa-Thema/Ratanda/Tsakane. # Ligege, Ndanganeni Norman, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1981–1989, SAOK 1989–1996, De Hoop 1996. # Heystek, Pieter Hendrik, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Montanapoort|Pretoria-Montanapoort]] 1999. # Van Helden, Maarten, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 1999. # Van Wyk, Rodney Peter, Hons.-B.A., M.Phil., [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1984. # Lartz, Deon, Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1986–1994, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 2002. # Swanepoel, Christoffel Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1986–2002, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2009. # Van Rhyn, Hercules Philippus Malan, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2010. # Venter, Piet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1990–2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2007. # Lion-Cachet, Jan, Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1988–1996, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1996–2002, Reformed Church of Wellington in Nieu-Seeland 2002–2006, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2007. # Vermeulen, Petrus Johannes, M.A., Th.B., Th.D., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2005. # [[Gerhardus Stephanus Kruger|Kruger, Gerhardus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[29 Julie]] [[2000]]–2024, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[14 April]] [[2024]]. # Dreyer, Frederik Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1988. # Steyn, Abel Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop-Sabie]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Wondersig]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 2001. # Van der Walt, Stephen Francois Flemming, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstwon]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2005. # De Beer, Edmund Johannes, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1989. # Van der Vyver, Lodewicus du Plessis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 2002. # Van Wyk, Pieter, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1989–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2009. # Modise, Paul Mahlose, Kagiso 1989. # Myburgh, André Johan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2009. # Pelser, Abraham Liebrecht, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 2009. # Meijer, Gerard Johannes, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 2008. # Fleischmann, Johan Petrus, B.A., UDK, Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 1990–2008, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2008. # Van Rooy, Henri Charles, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2008. # Briel, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1991–1995, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2006–2020, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[26 Januarie]] [[2020]]. # Jansen, Carl Albert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 2006. # Venter, Sarel Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2006. # Nel, Elias Paulus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1991–1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996. # Lubbinge, Paul, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–1999, Christelijke Gereformeerde Kerk Delfzijl, Nederland 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 2005. # Sithole, Jabulani Paulos, Kwa-Mashu/KwaMncane 1991. # Van der Schyff, Stephanus Petrus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2003–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009. # Botha, Willem Jacobus, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 2008. # Berg, Adderus Fenmo, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 2011. # Rheeder, Adriaan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2006–2011, Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Stavast, Hendrik Lammert (Henk), B.A., Th.B., (NDK), [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2002–2008, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2009–[[23 Februarie]] [[2020]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]]. # Scheepers, Lucas Cornelius, B.Agric., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1998. # Boy, Neville, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Chinhoyi]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2008. # Venter, Petrus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2019. # Mbatha, Mbongeni Samuel, Nqutu 1993. # Ntuli, Stevenson Jabulani, Nqutu 1993. # Phungula, Siphosethu Zibona, Ndaleni 1993. # Van Schaik, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1994–1999, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2005–2011, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2011. # Van der Walt, Johannes Gideon Lessing, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1994–2000, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2009. # Schutte, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2012. # Coetzee, Gideon Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1995–2003, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2007–2012, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 2012. # Pretorius, Jacob, B.Iuris, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2001. # Pelele, Ezekiel Ditswalemang, B.A., Uitkyk 1995. # Mtshayisa, Velile Elliot, B.A., Th.B., M.Th., M.A., Tlokwe Botshabelo/Boskop/Kokosi 1996–2013, Tlokwe Botshabelo 2014. # Smit, Stephanus Johannes Marthinus Swanepoel, B.Sc. (Hons.-Veekunde), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2014–2023, [[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[30 Julie]] [[2023]] # Vrey, Coenraad Christoffel Andries, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/Lyciumville 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 2011. # Booyens, Daniël Jan Andries, BLC, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 2014. # Van Vuuren, Thomas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2004. # Letebele, Masilo Johannes, B.A.-Hons., Th.B., Thabong/Meloding/Phomolong 1997. # Van Heyningen, Cornelius Johannes, B.Sc.Agric., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 2009. # Briel, Stephanus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2002. # Viljoen, Werner, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 1998–2001, Christian Reformed Church of St. Mary's ([[Sydney]], [[Australië]]) 2001–2012, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2016. # Kayayan, Eric, B.A., Th.B., M.-Frans, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002. # Muzenda, Piniel, Hons.-B.A., Th.B., Gweru/Karoi 1998–2006, Musina Nancefield 2006. # Mashau, Thinandavha Derrick, B.A., M.A., Ph.D., De Hoop 1998–1999, Trans-Letaba 1999–2002, dosent Noordwes Universiteit 2001–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2013–2014, New Life City Church 2014. # Bain, Ronald Alexander, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2016–2020, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] [[1 Februarie]] [[2020]]. # Tredoux, Alwyn Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2012. # Kurpershoek, Pieter Willem, B.Sc., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[15 Oktober]] [[2023]]. # Smit, Erasmus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 2007–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2013. # Oosthuizen, Ockert Almero, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2005–2009, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2015. # De Bruyn, Albertus Stefanus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 2005. # Vorster, Nicolaas, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]]/Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Aucamp, Johannes Petrus du Plessis, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2000. # Erasmus, Jan Andries, Hons.-B.A., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2008–2026, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] [[17 Januarie]] [[2026]]. # Mqokelo, Piet Boy, B.A., Th.B., Tshing 2000–2018, Ikageng Bophirima 2018. # D'Assonville, Victor Edouard (jr.), B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., Dr. Theol. (Duitsland), [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 2008–2020 (met opdrag KO, art 7), [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2020 (met opdrag KO, art 7). # Du Plessis, Alwyn Nicolaas, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2007–2014, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2014. # Semenya, Kwena David, B.A., Th.B., M.A., Ph.D., Knapdaar 2001–2005, [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2018, Diepsloot [[18 November]] [[2018]]. # Rankhotha, Victor Adam, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Phahameng/Emmanuel/Botshabelo/Thaba-Nchu 2001. # Sekhaulelo, Motshine Amos, B.A., Th.B., M.A., Meadowlands 2001–2008, Mmakau 2008. # Molokwane, Mosiwa Martin, B.A., Th.B., Tembisa 2001. # Grové, Petrus Johannes, B.A., Hons.-Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] (as sendeling) 2010. # Temba, Jabulani Emmanuel, B.A., Th.B., Kutloanong 2002. # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2014. # De Jager, Andries Petrus, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2012. # Muhadi, Manda Nathaniel, B.A., Th.B., Metsi-a-Matala 2003–2004, Middle Letaba 2004. # Phetoane, Solomon Tshikare Matlho, Itsoseng 2003. # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. # Van Rooy, Petrus Cornelius, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2004–2008, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2012. # Erasmus, Matthys Jakobus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2004–2011, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2012. # Makhobozi, Edwin Mmoi, B.A., Ikageng 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2011, Dube/Tlhadi 2011. # Dhlamini, Gift Jan, B.A. Th.B., Khunwana 2004. # [[Hendrik Stoltz|Stoltz, Hendrik Jacobus]], B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013. # Venter, Henning Vorster, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[24 Januarie]] [[2005]]–2007, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2011, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2016. # [[Heinrich Zwemstra|Zwemstra, Heinrich Martin]], B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., Vereeniging '95 2005–2008, Zambië 2008–2011 (sendingopdrag), [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai]] 2017. # Struwig, Ockert Jacobus, B.Sc., Hons.-B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2013. # De Bruyn, Paul Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2018. # Saaiman, De Wet, B.A., Hons.-B.A., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2012. # Dreyer, Thomas Frederick, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2023, Cross Culture Church (Randburg) [[26 November]] [[2023]]. # Makungo, Ntshengedzeni Robert, SPTD, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] (met sendingopdrag) 2005–2008, Trans-Letaba 2008. # De Kock, Henning Kruger, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] (met opdrag bediening in [[Londen]]) 2005–2024, Cross Culture Church [[4 Augustus]] [[2024]]. # Masase, P Thomas, B.A., Th.B., Promosa 2005–2014, Boskop 2014. # Van Wyk, Griffel, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2007–2014, Vanderbijlpark-Trinitas 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2017. # Potgieter, Jasper Dreyer, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 2008-2016, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2016. # Hlela, Philemon Thulani, Th.B., Imbumbulu/Umlazi 2006. # Jooste, Christiaan, B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2009-2016, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[14 September]] [[2024]]. # Le Cornu, Slabbert, B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2007. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt., Promosa/Lektor Teologiese Skool 2007–2014, Promosa/Professor Teologiese Skool 2014. # Cilliers, Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2007–2013, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2013–2015, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2015. # Kumar, Rajesh, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2008 met opdrag sendingwerk in Indië. # Van Jaarsveld, Leon Petrus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]]/[[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 2013. # Zwemstra, Dinant Gerrit, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2015. # Van Dyk, Jacobus Cornelius, B Com (Rek.), B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 2008. # Motloung, Patrick Bulang, B.Th., Ekwandeni 2008. # Mdluli, Mvaleliso George, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Sharpeville/Sebokeng/Zamdela 2008–2012, Diepkloof 2012. # Rossouw, Andries Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[19 September]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Venter, Lourens Johannes Erasmus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2014–2020, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[19 Januarie]] [[2020]]. # Gouws, Pieter Retief, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2016–2018 (ná inlywing), [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] [[29 Julie]] [[2018]]–22023, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[29 Julie]] [[2023]] # Van der Waal, Willem Maasjan, B.Th., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2009. # Fourie, Reynold Benjamin, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2012. # Dykstra, Dirk Jacob, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2013–2025, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[10 Mei]] [[2025]]. # De Vries, Brian, BB.A. (Western Michigan University), M.Div., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2013–2019, Grace Reformed Church Northern Pretoria [[4 Mei]] [[2019]]. # Jansen van Vuuren, Riaan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2009–[[20 Januarie]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]], [[2 Februarie]] [[2019]] – hede. # Swanepoel, Jacobus Stephanus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2009. # Moletsane, Tshidiso Maferika, B.Th., Hons.-B.A., Boichoko 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2013. # Moncho, Oageng Lazarus, B.Th., Hons.-B.A., Itsoseng Bokone 2009, Ikageng 2016. # Ndou, Livhuwani Peter, B.Th., Makwarela 2010. # Steyn, Willem Jacobus, B.Sc.-Arch., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012. # Steyn, Karel Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 2017–2022, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[3 September]] [[2022]]. # Kotzee, Dirk, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] November 2015–2024, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[2 Desember]] [[2023]]. # Niemann, Gerhardus Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2010. # Jobse, Wilhan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 2013. # Khumalo, B.W., iSandlwana 2010. # Mathebula, P.L., Huhudi/Bontleng 2010–2018, Itsoseng Bokone 2018. # Potgieter, Frederick Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2015. # Robinson, Cobus-Brahm, LL.B., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]] 2014–2017, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] [[27 Januarie]] [[2024]]. # De Bruyn, Johannes Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2011–2017, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2017. # Pelser, Hendrik Frederik Riekert, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Kempton Park|Kempton Park]], Januarie 2019. # Van Rensburg, Frederik Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2012. # Pienaar, Nikolaas, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2012-2017, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] [[3 September]] [[2023]]. # Lee, Johannes Lodewikus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2012-2015, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[9 Augustus]] [[2025]]. # Van Rhyn, Gerhardus Petrus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[6 Desember]] [[2025]]. # Linde, Stephanus Johannes Lourens, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2012–2026, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] [[24 Januarie]] [[2026]]. # Nkoana, Herens Mohlehli, B.A., B.Th., Ramotse 2012. # Lee, Sarel Johannes Barend, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 2012–2013, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 2014–2018, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2018, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[28 Februarie]] [[2026]]. # Le Roux, Pieter Gerhardus Pretorius, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2016. # Pretorius, Rynhardt Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[20 Januarie]] [[2019]]. # Mathundela, Chaka Class, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Daveyton 2013. # Moruri, Tebogo Victor, B.Th., Hons.-B.A., Jouberton 2013. # Potgieter, Izak Daniël De Vries, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2014. # Le Roux, Marco Herman, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2014–2019, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2019. # De Bruyn, Dirk Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] 2016–2023, [[Gereformeerde kerk George|George]] [[29 Oktober]] [[2022]]. # Dednam, Antonie Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]]/[[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Pretorius, Franscois Renier, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2015–2025, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Tredoux, Jacques Gideon, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Botha, Christiaan, B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2015–2019, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2019, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] [[27 Julie]] [[2024]]. # Van Jaarsveld, Ernst Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2015–2021, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]], [[26 September]] [[2021]]. # Mbonani, Johannes, Olieven Christian Church 2015. # Mdonga, Malwande, New Life City Church 2015. # Meijer, Gerben Paul, B.A. (Antieke tale), Predikants Master (Theologische Universiteit, Kampen), [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]/[[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[18 Januarie]] [[2020]]–2025, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] [[10 Mei]] [[2025]]. # Van der Walt, Barend Aucamp, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2016. # Boersema, Guido Marnix, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[14 Februarie]] [[2016]]–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]], [[20 Julie]] [[2024]]. # Van 't Zand, Zander, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 2021–2024, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[24 November]] [[2024]]. # Britz, Rudolph Marthinus, B.A., B.A (Hons.), B.Th., L.Th., D.Th., Diploma Hoër Onderwys, [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2016–2019. # Sefadi, Lerato Josef, B.A., B.Th., M.Th., Dobsonville 2016. # Janse van Rensburg, Reghard, B.A. (Hons.), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2016–2019, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[10 Augustus]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[4 Augustus]] [[2024]]. # Lee, Frederik Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] [[28 Januarie]] [[2024]]. # Brotherton, Werner, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[21 Januarie]] [[2024]]. # Cronje, Jaco, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[9 Oktober]] [[2021]]. # Ehlers, Jan Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2017. # Mushayabasa, Paul, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Songozwi 2017. # Floor, Leendert Marcel, B.Ing. Meganiese Ingenieurswese, B.Ing.-Hons., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] [[5 Februarie]] [[2017]]–2024 [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]], [[7 April]] [[2024]]. # Venter, Petrus Frederik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Vanderbijlpark-Trinitas 2017 (gebore [[28 Desember]] # Burger, Andries Jacobus, B.Ing, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2017. # Hattingh, Petrus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[18 Junie]] [[2017]]–[[18 April]] [[2021]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Trinitas|Vanderbijlpark-Trinitas]] [[6 Junie]] [[2021]]. # Dunn, Johan, B.Sc., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]], [[4 Augustus]] [[2024]]. # Vogt, Ernest John, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Hartbeespoort]] [[16 Maart]] [[2024]]. # Zulu, Benjamin Charless, B.Th., B.Th.-Hons. M.Div., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2017. # Venter, Gert Abraham, B.Soc.Sc., Sacrae Theologiae, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2018. # Maritz, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Myburgh, Lukas Daniël, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # De Villiers, Stephanus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Randburg]] [[17 April]] [[2023]]. # Van Jaarsveld, Johannes Petrus Lodewikus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] 2018. # Henning, Jacobus Andriaans Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2018–2021, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[13 Maart]] [[2021]]. # Kim, Sang Eun, B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2018. # Smit, Pieter Wouter, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[12 Oktober]] [[2024]]. # Hibbert, Josef Nienaber, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2018. # Lemmer, Charl Jacob, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] [[27 Januarie]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Stavast, Harmannus Marten (Herman), B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[23 Februarie]] [[2019]]. # Janse van Rensburg, Gerhard, B.A. Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[2019]]. # Pelser, H.F.R. (Riekert), [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2019, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # Van Rensburg, Gerhard Janse van, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[16 Maart]] [[2019]]. # Coetzee, Hermanus Jacobus (Herman), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[25 Mei]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[31 Augustus]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[30 Mei]] [[2026]]. # Mienie, Johannes Diederick (Juan), Dipl. Sacrae Theol., B.Th.-Hons., M.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[14 Julie]] [[2019]]. # Potgieter, Johannes Cornelius (JC), B.A.-Hons. (Cantab.), M.A. (Cantab.), B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tshwane|Tshwane]] [[29 September]] [[2019]]. # Verryn, David Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[12 Januarie]] [[2020]] - [[12 Januarie]] [[2025]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # Meijer, M.D. (Dirk), [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Kruger, Thinus, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Boersema, Reinhart, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1 Februarie]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[2 Julie]] [[2024]]. # Steyn, Ruan, Gereformeerde Gemeenskapskerk Oshakati [[18 Julie]] [[2020]]. # Van Schaik, Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[23 Augustus]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Plettenbergbaai/Knysna|Plettenbergbaai/Knysna]] 2024. # Andersen, Hans Christiaan, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] [[10 April]] [[2021]]. # Hattingh, Philip, [[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]], [[29 Mei]] [[2021]]–2025, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[18 Januarie]] [[2025]]. # Linde, Jacobus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]], [[12 Junie]] [[2021]]. # Van der Westhuizen, Izak Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[19 Junie]] [[2021]]. # Venter, Erasmus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[7 Mei]] [[2022]], [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffelsdoorns]] [[8 Junie]] [[2024]]. # Kuhn, Jacques Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[21 Augustus]] [[2022]]. # Mahlangu, Mduduzi Elias, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Idwala Lensindiso 2022. # Van der Westhuizen, Albertus Petrus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[8 Januarie]] [[2023]]. # Noah, Kim, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] (opdrag: evangelisasie Engelssprekende studente), [[27 Junie]] [[2021]]. # Willemse, Matteus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]], [[25 Februarie]] [[2023]]. # Janse van Vuuren, Willem Joseph, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[18 Maart]] [[2023]]. # Nagel, Izak de Villiers, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[25 Maart]] [[2023]]. # Van Staden, Floris, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Hons. (Grieks), [[Gereformeerde kerk Stilbaai|Stilbaai]] [[1 April]] [[2023]]. # Buys, Nardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Van der Westhuizen, Sybrand Barend, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[19 Augustus]] [[2023]]. # Letebele, M. David, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng (met sendingopdrag) [[14 Oktober]] [[2023]]. # Coetzee, Jandré [[Gereformeerde kerk Kleinmond|Kleinmond]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Deysel, Frikkie, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[10 Februarie]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[6 Junie]] [[2026]]. # Van Heerden, Willem Hermanus, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[24 Februarie]] [[2024]]. # Magayisa, Desmond [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] (opdrag: sending en kerkstigting) [[10 Maart]] [[2024]]. # Wepener, Philip [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[17 Maart]] [[2024]]. # Swanepoel, Christiaan, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[20 April]] [[2024]]. # Matrose, Xolisa, Kanyamazane, [[13 Julie]] [[2024]]. # Boersema, Marten, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[24 Augustus]] [[2024]]. # De Waal, Johann, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # De Bruyn, Theuns, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[25 Januarie]] [[2025]]. # Wattel, Riaan, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[8 Februarie]] [[2025]]. # Venter, Quintin, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[31 Mei]] [[2025]]. # Buys, Schalk, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[26 Julie]] [[2025]]. # Van Heerden, Alistair, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[29 November]] [[2025]]. # Langa, Clerence, Reformed Family Worship Church (Ndaleni, KZN) [[6 Junie]] [[2026]]. == Emeriti == # Smit, Daniël Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1982–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # Gerber, Jacobus Marthinus, B.A., Th.D., [[NG gemeente Tarkastad|Tarkastad]] (NG) 1958–1961, [[NG gemeente Stilfontein-Sentraal|Stilfontein-Sentraal]] (NG) 1961–1967, Welkom (NG) 1967–1972, Bethlehem-Oos (NG) 1972–1975, direkteur Vereniging vir Christelike Hoër Onderwys, [[NG gemeente Bloemfontein|Bloemfontein]] (NG) 1976–1985, [[NG gemeente Coligny-Oos|Coligny-Oos]] (NG) 1985–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], B.A., Th.D., Sendeling Siloam 1957–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1963–1966, Christelijke Gereformeerde Kerken, [[Nederland]] 1966–1975, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1975–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Van Dalsen, Hubrecht Anthonie, B.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]] 1957–1959, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]]/[[Gereformeerde kerk Usakos|Usakos]] 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1964–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1971–1972, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1972–1973, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1973–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Du Plessis, Jansen van Vuuren, M.A., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Serobatse, Thobatsi Onismus, Ikageng (Potchefstroom) 1976–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Mohloki, JM, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1964–1966, Khutsong 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1968–1972, Kagiso 1972–1975, Tladi 1976–1977, Jouberton 1977–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Coetsee, Daniël Christiaan, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1960–1969, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1969–1976, evangelisasie-opdrag [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Pretorius, Egbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1975–1980, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1981–1990, polisie-kapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1990–1997, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1997–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Lessing, Francois Jacobus Du Toit, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1966–1973, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1973–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Badenhorst, Lourens Jurie, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. (bedien [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] en [[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] (bedieningsooreenkoms) 2013-hede as emeritus-predikant) # Dijkstra, Hessel, B.A., Th.M., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1975–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # [[Amie van Wyk|Van Wyk, Jan Harm]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1965–1973, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1973–1981, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1981–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # Denkema, Francois (Faan), (gebore [[12 Augustus]]) B.A., Th.M., (gebore [[12 Augustus]]) sendeling [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1965–1975, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]]/[[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1975–1981, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1981–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1987–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Smit, Erasmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1977–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Kirsten, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1988–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # De Beer, Pieter Gert Wessel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Postma, Ferdinand, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1990–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Steyn, Diederick Johannes Schutte, D.Litt. et Phil., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1977–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Vorster, Roelof Louis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1994–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Ligthelm, Gysbertus Johannes, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1983–2001, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2001–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Botha, Gabriël Nicolaas Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1965–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1968–1991, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1991–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Heystek, Nicolaas Philippus (Klasie), B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]]/[[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1967–1972, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1977–1987, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1987–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Bekker, Izak Lukas, Th.B., M.Phil., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1986–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Du Plessis, Pieter Johannes Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1970–1981, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1999–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Kruger, Petrus Paulus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1974–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Laubscher, Nicolaas Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 1977–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Van der Walt, Francois, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1970–1977, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1978–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Le Roux, Johann, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1995–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Venter, Jacobus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1984–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Klopper, Andries Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1987–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1975–1982, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1982–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. # Saayman, Willem Jacobus Kruger, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1981–1997, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Melville]] 1997–2003, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2003–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Cooke, Marthinus Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2006–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1982–1984, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Grové, Andreas Hendrik, Hons.-B.Sc., Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1981–1990, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # De Klerk, Barend Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1975–1981, Direkteur Studenteburo PU vir CHO 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1987–1997, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1998–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Botha, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1992–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Mafojane, Makateng Jacob, Katlehong 1980–1982, Khutsong 1983–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Du Plessis, Marthinus Johannes, D.Litt., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1986–1999, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1999–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Van der Walt, Petrus Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 1981–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Coetzee, Carel Frederick Christoffel, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1982–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Vorster, Jacobus Marthinupiets, Th.B., D.Phil., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1978–1990, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1990–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Aucamp, Roelof Grove, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1971–1973, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1973–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Buys, Philippus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1976–1989, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1989–1993, sendeling KwaNdebele 1993–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Schalekamp, McDonald Etienne, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 1987–2002, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 2003–2012, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Wijnbeek, Dirk Hendrik Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1985–2000, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Oostruis, Shadrack Leepile, Moshaweng 1995–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Lourens, Pieter Kruger, B.A., M.Th., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1984–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Stemmer, Gohetameng Henry, Khuma. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Morweng, Gaopalelwe Simon, Kraaipan 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Janse van Rensburg, Karel Anton, B.A., Th.M., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Du Preez, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Merwe, Sarel Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1975–1978, sendeling [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 1982–2008, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 2008–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Walt, Sarel Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1978–2003, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2003–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Rooy, Herculaas Frederik, M.A., Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1977–1980, professor [[PU vir CHO]] 1980–1983, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1983–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Schaik, Leonardus Hieronimus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] 1976–2013, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2013–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Labuscagne, Gert Christoffel Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1983–2009, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Lekgetho, Philip Motshologi, Madibogo 1991–2010, Boikhutso 2011–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Semenya, Cypril P, Tembisa 1978–1980, Tembisa-Wes 1980–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Kruger, Stephanus Francois, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 1982. Geëmeriteer 2015. # Mahure, Tsietsi George, Lothlakane 1996. Geëmeriteer 2016. # Schutte, Johan Ali, LL.B., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 2002. Geëmeriteer 2015. # Cloete, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1981–1989, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1995–2013, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] 2013. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Sarel Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1998. Geëmeriteer 2016. # Rasenyalo, Masike Joseph, Khunwana 1991–1993, Ebenhaeser 1994-2016. Geëmeriteer 2016. # Coetzee, Petrus Albertus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1983–1992, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1992–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2003. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Jacobus Hermanus, B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1978–1989, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1990–2007 (2002-2007 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]]), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 2007. Geëmeriteer 2016. # Fanoy, Pieter, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1995–2010, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2010. Geëmeriteer 2016. # De Klerk, Theunis Christiaan, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 2005. Geëmeriteer 2016. # Jordaan, Gert Johannes Cornelis, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1986–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989. Geëmeriteer 2016 # Krüger, Petrus Paulus, M.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1979-1982, [[Gereformeerde kerk Brackenhurst|Brackenhurst]] 1982-1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996-2000, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2000-2016. Geëmeriteer 2016. # Janse van Rensburg, Johan Jacob, B.A. Hons., M.A., Th.D., D.Litt. (Honoris Causa), [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1981–1983, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1983–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. # Fourie, Matthys Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2003–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2016. # De Kock, Servaas Daniël, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1987–1991, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1991–2005, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 2005-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Smidt, Marthinus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1978–2006, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Van der Merwe, Willem Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1985–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2009-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] Junie [[2017]]. # Kruger, Lourens Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1980–1986, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]]/[[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1990–1993, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Magome, Matthewis Matee, Matsau 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # [[Callie Opperman|Opperman, Wilhelm Carl]], B.A., B.A.-Hons., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 1989-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[15 Oktober]] [[2017]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2001-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Zulu, Charles, Lusaka (herstig) 2003-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Breed, Casper Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1978–1986, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1986-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Van der Walt, Nicolaas Jakobus, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1982-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Miskin, Arthur Gordon, B.Sc., M.B.Ch.B, M.Med. O&G, FCOG, M.Div. (Puritan Reformed Theol. Seminary, Grand Rapids), [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2009-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Mouton, Jacobus Frederik, B.A., B.A.-Hons., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2010-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Tiemensma, Eduard Jacob, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1999-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Bogaards, Arie Hendrik (Attie), M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1986–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # De Kock, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1983–1987, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1988–2005, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2005–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # Breed, Douw Gerbrand, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] Tvl. 1987–1995, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1995–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] November [[2020]]. (Afskeidspreek gelewer [[24 November]] [[2019]].) # Bakker, Daniël Jakob, B.A., MWIV, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Witbank-Oos|Witbank-Oos]] 1984–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1989–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Van den Berg, Paul Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1985–1990, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1990–2006, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 2006–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1997–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde Desember [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[3 November]] [[2019]].) # Schutte, Hermanus Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbiljpark-Oos]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 2001–2009, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2009–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Januarie]] [[2020]]. # De Kock, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1990–1992, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1992–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2014. (emeriteer op [[24 Februarie]] [[2020]]) # Malan, Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1983–2006, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Februarie]] [[2020]]. # Opperman, Gustav, Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 2012–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde [[April]] [[2020]]. # Pansegrouw, Dirk, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Mei]] [[2020]]. (Afskeidspreek [[24 Mei]] [[2020]]) # Van Wyk, Hendrik Francois, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1993–2004, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Desember]] [[2020]]. # Hibbert, Simon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] (sendeling) 1991–2021. # Naude, Emile, B.A., B.D., M.Th., [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]] 2009–2015, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 2020–2021. (Afskeidspreek [[28 Maart]] [[2021]]) # Van 't Zand, Dirk, B.Sc., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1986–2007, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2007–2021. (Afskeidspreek [[18 April]] [[2021]]) # Malan, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]], 2015–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] 2021. # Aucamp, Casperus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1978–1984, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1985–1999, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2005, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2018–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Junie 2021. # Van der Walt, Johann George, B.Com., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2013–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Julie 2021. # Stavast, Arie Harm, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1997–2004, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 2008–2021. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2021]]) # Verhoef, Gabriël Cornelis, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1992–1994, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1994–2002, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2002–2021. # Erasmus, Jacobus Johannes Jurgens, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2008–2022. (Emeriteer [[30 April]] [[2022]]) # Potgieter, Theunis Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2008–2022. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2022]]) # Van den Berg, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 2010. (Emeriteer [[30 Junie]] [[2022]]) # Kruger, Abraham Pretorius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2007, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2016–2022. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2022]]) # Funeka, Mfulathelwa Moment, Mid-Illovo 1986, Idwala Lensindiso. (Emeriteer Sondag [[24 September]] [[2022]]) # Nel, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1990–2005, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2005–2023. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2023]]) # Venter, Archibald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2000–2023. (Emeriteer Junie 2023) # Van der Merwe, Rudolph Marthinus, B.A., Th.B., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1987–2000, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2011–2023. (Emeriteer [[29 Oktober]] [[2023]]) # Van der Walt, Jan Pelser, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1989–1990, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1991–1998, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]]/[[Gereformeerde kerk Agulhas|Agulhas]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2015–2023. (Afskeidspreek [[19 November]] [[2023]]) # Franck, Jules Edgard, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2013–2023. (Emeriteer [[10 Desember]] [[2023]]) # Van der Walt, Abraham Barend, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1988–2000, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2009-2018, [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]], [[8 Desember]] [[2018]]–2023. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2023]]) # Smit, Barend Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1985–1986, [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1986–1998, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # Roets, Cornelius Johannes Christiaan, B.A., Th.B., B.Sc. (Cou), [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1987–1996, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2009–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # De Beer, Hendrik Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1999–2010, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Erasmus, Lourens Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Vermaak, Salmon Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1988–2008, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 2008–2024. (Emeriteer [[31 Julie]] [[2024]]) # Krüger, Abraham Jacobus, Th.B., M.A., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni 2002]]–2024. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2024]]) # Kruger, Michael Andries Frans, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1989–1991, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2008–2024 (Emeriteer [[22 September]] [[2024]]) # Vergeer, Willem Cornelis, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2007–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Aucamp, Johannes Louis, Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2008–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Hattingh, Hermanus Bernardus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006–2024 (Emeriteer [[30 September]] [[2024]]) # Van der Schyff, Jan Louis, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1987–2001, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 2006, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2018–2024 (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Du Plessis, Lourens Stephanus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2007–2024. (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Fatuse, James Vubunzima, Ph.D., iBhayi 2005–2024. (Emeriteer [[30 November]] [[2024]]) # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1990–2003, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 2006–2024. (Emeriteer [[1 Desember]] [[2024]]) # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 2006–2025. (Emeriteer [[9 Februarie]] [[2025]]) # Coetzee, Hendrik Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 2000–2011, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012–2026. (Emeriteer [[31 Oktober]] [[2025]]) # Reinecke, Hendrik, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1999–2012, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2012. (Emeriteer [[30 November]] [[2025]]) # Kingma, Brant Reinder, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2000. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Viljoen, Francois Petrus, M.A., Th.D., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1990–1994, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1994–1998, professor Teologiese Skool 1998. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Stoker, Hendrik Gerhardus, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2011–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]/Professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Jansen van Nieuwenhuizen, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1993. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) == Medies onbekwame predikante == # Malan, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1984–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2000–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # De Villiers, Izak Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1990–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993–1997, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 1997–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Erasmus, Daniël Pieter Jacobus, B.A., Th.B, (N.D.K.), [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1997–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Krüger, Hendrik Johannes Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1986–2009, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. [[25 Oktober]] [[2024]] emeriteringsouderdom. # Van Wyk, Gert Jacobus, Hons. B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1987–2016. # Buys, Louis Johannes, B.A., (Hons.-Psig.), Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2011. # Grobler, Johannes Hendrik, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2001–2005, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2005–2013, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]]/[[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2014. Siekte-emeritaat [[30 Junie]] [[2025]] == Afgestorwe predikante == # [[Dirk Postma|Postma, Dirk]], [[Nederland]] 1840–1859. Suid-Afrika, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879, professor Teologiese Skool 1879-†[[28 Desember]] [[1890]]. # [[Johannes de Ridder|De Ridder, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] †[[30 Oktober]] [[1896]]. # [[C.J.H. Vorster|Vorster, Casper Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899; † [[20 Mei]] [[1899]]. # [[P.S. Snyman|Snyman, Philippus Stefanus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†[[17 Januarie]] [[1900]]. # [[Maarten Pelser|Pelser, Maarten]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†[[7 Junie]] [[1902]]. # [[Stephanus Postma|Postma, Stephanus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†[[8 Februarie]] [[1904]]. # [[Jan Krüger|Krüger, Jan Christoffel]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1898-†[[26 Junie]] [[1905]]. # [[A.A.J. de Klerk Coetsee|Coetsee, Abraham Adriaan Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 April]] [[1906]]. # [[Petrus Viljoen|Viljoen, Petrus Jacobus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 November]] [[1906]]. # Coetsee, Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 Oktober]] [[1907]]. # Maury, Johann Leopold, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1877–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[9 Augustus]] [[1911]]. # [[Jan Lion Cachet|Lion-Cachet, Jan]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894, professor Teologiese Skool 1894–1911. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[21 September]] [[1912]]. # Snyman, Willem Jacobus, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[2 April]] [[1915]]. # [[Flippie Snyman|Snyman, Philippus Christoffel]], Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†[[9 Mei]] [[1915]]. # [[Louw du Plessis|Du Plessis, Lodewicus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[25 Desember]] [[1918]]. # [[Petrus Postma|Postma, Petrus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[4 Oktober]] [[1919]]. # [[Willem Postma|Postma, Willem]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†[[13 Desember]] [[1920]]. # [[Johannes Petrus van der Walt|Van der Walt, Johannes Petrus]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1909-†[[2 Augustus]] [[1922]]. # [[Pieter Bingle|Bingle, Pieter Willem]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†[[8 Maart]] [[1923]]. # [[Pieter Bos|Bos, Pieter]], Uniondale 1910-†[[21 September]] [[1923]]. # [[Martinus Postma|Postma, Martinus]], M.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1890–1897, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1897–1904, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1909-†[[26 Julie]] [[1926]]. # [[Taetse Hamersma|Hamersma, Taetse]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†[[9 Junie]] [[1932]]. # [[Jan du Plessis|Du Plessis, Jan Barend]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1931-†[[25 Februarie]] [[1934]]. # [[Louis Vorster|Vorster, Louis Petrus]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[16 September]] [[1934]]. # [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†[[28 Februarie]] [[1935]]. # [[Hendrikus Pasch|Pasch, Hendricus Philippus Josephus]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1908–1911, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1911–1920, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1920–1927, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1927-†[[15 September]] [[1936]]. # [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Postma, Dirk]], B.A., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†[[29 Desember]] [[1940]]. # [[Dirk du Plessis|Du Plessis, Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1909–1913, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1913–1920, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1920-†[[11 Julie]] [[1941]]. # [[Willem Johannes de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur PUK 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 September]] [[1943]]. # [[Derk Rumpff|Rumpff, Derk]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 November]] [[1944]]. # Snyman, Francois Petrus Jacobus, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]]-kombinasie 1912–1926, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1926-†[[16 Augustus]] [[1945]]. # [[Jopie Erasmus|Erasmus, Jopie Fourie]], B.A., Sendeling Siloam 1942-†[[27 Junie]] [[1946]]. # Venter, Ernst Lodewyk Johannes, Th.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1921-†[[3 Mei]] [[1947]]. # [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†[[8 Februarie]] [[1948]]. # [[N.H. van der Walt|Van der Walt, Nicolaas Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]].-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1948]]. # [[Nicolaas Snyman|Snyman, Nicolaas Tjaart]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1937–1939, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]]-kombinasie 1939–1943, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]]-kombinasie 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1949-†[[1 Julie]] [[1951]]. # [[W.J. Postma|Postma, Willem Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie, 1927–1929, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]. 1929–1947, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1947–1951, evangelisasiepredikant [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1951. †[[4 Julie]] [[1952]]. # [[J.V. Coetzee|Coetzee, Jan Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†[[26 Desember]] [[1952]]. # [[Barend de Klerk|De Klerk, Barend Jacobus]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†[[21 April]] [[1953]]. # [[Totius|Du Toit, Jacob Daniël]], D.Theol., D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 Julie]] [[1953]]. # Van Jaarsveld, Hendrik Stephanus, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[17 Oktober]] [[1953]]. # [[Pieter Biewenga|Biewenga, Pieter]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †[[15 Maart]] [[1955]] # [[J.G.H. van der Walt|Van der Walt, Johannes Gerrit Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Februarie]] [[1956]]. # [[G.H.J. Kruger|Kruger, Gert Hendrik Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1957]]. # Venter, Tjaart Nicolaas, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 September]] [[1958]]. # De Klerk, Barend Johannes, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]]-kombinasie 1917–1940, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1940–1947, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1947–1957. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[20 Januarie]] [[1959]]. # [[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†[[9 Februarie]] [[1960]]. # [[Abraham Aucamp|Aucamp, Abraham Liebrecht]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Junie]] [[1961]]. # [[Koos van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1895–1898, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] en [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1898–1905, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1905–1931. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1931–1941. †[[11 Augustus]] [[1962]]. # Van der Walt, Louis Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1932–1936, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1936–1941, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Bybelgenootskap 1955–1962. †[[3 September]] [[1962]]. # [[Johannes Christiaan van der Walt|Van der Walt, Johannes Christiaan]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]], 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[7 September]] [[1962]]. # [[J.H. Kruger|Kruger, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 September]] [[1963]]. # [[H.J.R. du Plessis|Du Plessis, Hendrik Jacob Roedolf]], [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Februarie]] [[1964]]. # [[Hendrik Johannes Venter|Venter, Hendrik Johannes]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1923–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[18 Mei]] [[1964]]. # Venter, Jurie Johannes Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1941–1943, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]-kombinasie 1943–1945, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1953–1963. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[13 Julie]] [[1965]]. # [[Izak Krüger|Krüger, Izak David]], Teol. Drs., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Augustus]] [[1965]]. # Yssel, Abraham Stephanus Erasmus, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Oktober]] [[1965]]. # [[Christian Malan|Malan, Christian Ernst Gerhardus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951 †[[23 Maart]] [[1966]]. # Aucamp, Johannes Louis, B.A., Th.B., Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959-† [[28 Mei]] [[1966]]. # [[Jan Boneschans|Boneschans, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[3 Augustus]] [[1967]]. # Duvenage, Abraham, M.A., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1924–1926, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1926–1943, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1953–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[7 September]] [[1967]]. # [[Douw Venter|Venter, Douw Gerbrand]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[27 Augustus]] [[1968]]. # Snyman, Johan Thomas Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1965-† [[11 September]] [[1969]]. # Booysen, James John Herman, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1931–1950, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1950-† [[20 September]] [[1969]]. # [[Philippus de Klerk|De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus]], B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949, professor Teologiese Skool 1949–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[28 Augustus]] [[1971]]. # Boneschans, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1964–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1969]]-† [[27 Oktober]] [[1971]]. # [[Hugo du Plessis|Du Plessis, Hugo]], M.A., Sendeling Siloam 1928–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1955, dosent [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1956–1959, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1959-† [[28 Desember]] [[1971]]. # Postma, Martinus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1933–1942, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Februarie]] [[1972]]. # [[Barend Krüger|Krüger, Barend Roedolf]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†[[1973]] [[31 Mei]]. # Steyn, Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[1970]]-† [[6 Oktober]] [[1973]]. # Norval, Ernst Jacobus Gustavus, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1958-† [[1 November]] [[1974]]. # [[Herculaas Kruger|Kruger, Herculaas Frederik Venter]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949-† [[29 Augustus]] [[1975]]. # [[Gert van der Vyver|Van der Vyver, Gert Christoffel Petrus]], B.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]-† [[2 September]] [[1975]]. # [[Izak van der Walt|Van der Walt, Izak Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]-[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–[[1969]]. † [[8 Desember]] [[1975]]. # Van der Walt, Gert Louis, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1955-† [[14 April]] [[1976]]. # [[Pietertjie van der Walt|Van der Walt, Pieter Willem]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1938–[[1969]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[18 Junie]] [[1977]]. # [[Peet Malan|Malan, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] [[1966]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1977]]-† [[5 Julie]] [[1977]]. # [[Rudolf van Wyk|Van Wyk, Rudolf Stephanus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1938–1942, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1954–[[1971]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[26 Julie]] [[1978]]. # [[Klaas van Wyk de Vries|Van Wyk de Vries, Klaas Speleveld]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-† [[10 Oktober]] [[1978]]. # [[Hennie Venter|Venter, Hendrik Johannes Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1975]]-† [[23 Desember]] [[1978]]. # Du Plessis, Willem Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] [[1967]]–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1977]]-† [[28 Desember]] [[1979]]. # [[Willem Snyman|Snyman, Willem Jacobus]], B.A., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Junie]] [[1981]]. # Grobler, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1970]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[9 Augustus]] [[1981]]. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacs]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1928–1942, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1950–1957, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1957–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1964. Bybelgenootskap 1964–[[1967]]. † [[14 September]] [[1981]]. # Du Toit, Stephanus, M.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[2 Februarie]] [[1982]]. # [[Koos du Plooy|Du Plooy, Jacobus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] [[1966]]-† [[14 Oktober]] [[1982]]. # [[Lourens van der Vyver|Van der Vyver, Lourens Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] [[1974]]-† [[12 Februarie]] [[1983]]. # [[Willie Maritz|Maritz, Willem Johannes]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1967]]-† [[12 Augustus]] [[1983]]. # Du Plessis, Willem Jacobus Ignatius Michael (Naas), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1956–1965, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1977]]-† [[15 Augustus]] [[1983]]. # [[Petrus Pelser|Pelser, Petrus Jacobus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] [[1976]]-† [[24 Maart]] [[1984]]. # [[David Kotzé|Kotzé, David Nicolaas Gerhardus]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1960. † [[2 April]] [[1984]]. # Kroeze, Jan Hendrik, D.Theol., predikant van GKN op uitnodiging opgetree in GKSA tot en met afsterwe † [[5 November]] [[1984]]. # De Wet, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] 1954–1956, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1956–1964, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1964–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1971]]-† [[24 Maart]] [[1985]]. # [[Dirk van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] [[1966]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[5 November]] [[1985]]. # [[Willem Venter|Venter, Willem Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[18 November]] [[1985]]. # [[Izak Lessing|Lessing, Izak Jacobus]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948. Afgetree [[1977]]. † [[12 Julie]] [[1986]]. # [[Pieter van Schalkwyk|Van Schalkwyk, Pieter]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] [[1981]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1986]]-† [[10 April]] [[1987]]. # [[Stephanus van der Walt|Van der Walt, Stephanus Johannes]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1970]]. † [[18 April]] [[1987]]. # [[Johan van Ryssen|Van Ryssen, Johan Wilhelm Jansen]], B.A., Theol Drs, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] [[1968]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[12 Augustus]] [[1987]]. # [[T.T. Spoelstra|Spoelstra, Tjibbe Thomas]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1965. † [[28 Augustus]] [[1987]]. # Van der Merwe, Johannes Lodewikus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1930–1939, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1947–1958, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1958–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[22 Desember]] [[1987]]. # Pelser, Andries Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1957–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[22 Januarie]] [[1989]]. # [[Ammi Venter|Venter, Abraham Adriaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[28 Februarie]] [[1990]]. # [[Petrus de Klerk|De Klerk, Petrus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]. † [[20 Maart]] [[1990]]. # [[Wikus Vorster|Vorster, Johannes Lodewikus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # [[Hendrik-Jan Boshoff|Boshoff, Hendrik Jan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–[[1967]], Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] [[1975]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # Coetzee, Hendrik Bernardus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1989]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1990]]-† [[27 Julie]] [[1990]]. # Venter, Jan Hendrik, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] [[1966]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[18 Mei]] [[1991]]. # Labuschagne, Frans Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1974]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] [[1980]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] [[1988]]-† [[12 Junie]] [[1992]]. # Erasmus, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[19 Junie]] [[1992]]. # [[Jan du Plooy|Du Plooy, Jan Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1933–1936, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1937–1943, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1943–1958, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1958–[[1974]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1974]]. † [[28 November]] [[1992]]. # Snyman, Johannes Lodewikus Jakobus, M.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[1975]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[18 Januarie]] [[1993]]. # [[Sarel van der Walt|Van der Walt, Sarel Petrus]], B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1976]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[8 Oktober]] [[1994]]. # [[Petrus Venter|Venter, Petrus Johannes]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1944–1949, [[Gereformeerde kerk Harare|Enkeldoorn, S.R.]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1957–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[1 Desember]] [[1994]]. # [[Jan de Bruin|De Bruin, Johannes Lodewickus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1935–1943, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1949–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] [[1971]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[25 Januarie]] [[1995]]. # [[Joseph Petrus Jooste|Jooste, Joseph Petrus]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946, professor Teologiese Skool 1946–[[1970]], emeritus professor [[1971]]. † [[17 Augustus]] [[1995]]. # Van der Walt, Hendrik Willem, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1994]]–[[1995]]. † [[18 Desember]] [[1995]]. # [[Alwyn Smit|Smit, Alwyn Schalk]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1958–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[1996]]. # Steenkamp, Willem Frederik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] [[1985]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[2 November]] [[1996]]. # Van der Merwe, Wynand Jacobs, B.A., M.Div., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[22 November]] [[1996]]. # Charlies, Nyama Jack, Karoi [[1977]]-† [[11 Januarie]] [[1997]]. # Enslin, Pieter Jacobus Johannes Stephanus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1965–[[1966]], sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] [[1968]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] [[1976]]-† [[28 April]] [[1997]]. # [[Lou van Wyk|Van Wyk, Lourens Andries Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] [[1966]]–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]]/[[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1967]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[18 Junie]] [[1997]]. # [[Naas van der Walt|Van der Walt, Ignatius Johannes]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1958–[[1967]], sendeling Potchefstroom-kombinasie [[1967]]–[[1977]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1978]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[28 Junie]] [[1997]]. # Du Plessis, Wynand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] [[1982]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]]/[[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1986]]–[[1992]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1992]]-† [[28 Julie]] [[1997]]. # [[Hendrik du Plessis|Du Plessis, Hendrik Lourens Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[1 September]] [[1997]]. # [[Dems van der Merwe|Van der Merwe, Daniël Charl Stephanus]], Th.D., Drs. Phil., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1941–1944, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1944–1950, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1950–1957, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1957–[[1967]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1967]]–[[1972]], Teologiese Skool Potchefstroom [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1978]]–[[1982]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1982]]. † [[10 November]] [[1997]]. # [[Nicolas Malan|Malan, Nicolas Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963 (1956-1957 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[29 Januarie]] [[1998]]. # [[Jan Schutte|Schutte, Jan Albert]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[26 Februarie]] [[1998]]. # [[Walter Meyer|Meyer, Ernst Walter]], B.Com., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegund]] 1965–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1977]]–[[1981]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1981]]. † [[3 Augustus]] [[1998]]. # [[G.P. Scheepers|Scheepers, Gideon Petrus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[31 Augustus]] [[1998]]. # Vermeulen, Andries Johannes Roos, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1974]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[14 Desember]] [[1998]]. # Van der Walt, Jan Jacobus, B.A., B.D., Th.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1975]]–[[1976]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Februarie]] [[1999]]. # Somerai, Pagiel Tirivashe, B.A., Th.B., Suid-Zimbabwe [[1984]]. † [[26 Mei]] [[1999]]. # Du Plooy, Jan Louis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1984]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] [[1991]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1998]]-† [[15 Julie]] [[1999]]. # [[P.W. Buys|Buys, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1966]]–[[1973]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1973]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. †[[27 November]] [[1999]]. # Van der Westhuizen, Philippus Jacobus Wilhelmus Schutte, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sendeling [[1967]]–[[1978]]. Losgemaak [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] [[1988]]-† [[9 Januarie]] [[2000]]. # Kruger, Tjaart Jan Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] [[1982]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[20 Oktober]] [[2000]]. # [[Dion Kempff|Kempff, Dionysius]], M.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[12 Desember]] [[2000]]. # [[G.P.L. van der Linde|Van der Linde, Gerhardus Philippus Leonardus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1958–[[1975]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[6 Maart]] [[2001]]. # Venter, Andries Gerhardus Schutte, B.A., Th.D., D.Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1971]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1987]]- [[29 April]] [[2001]]. # [[Kosie de Klerk|De Klerk, Jacobus Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] [[1968]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] [[1973]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[17 Junie]] [[2001]]. # [[Hennie Krüger|Krüger, Hendrik Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gwelo-Gatooma]] 1954–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] [[1976]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] [[1986]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[23 Junie]] [[2001]]. # [[Chris Hattingh|Hattingh, Christiaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1966]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] [[1969]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Augustus]] [[2001]]. # Buytendach, Frederick Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[21 Desember]] [[2001]]. # Lombard, Barend Jacobs, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1952–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] [[1966]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Junie]] [[2002]]. # Van der Walt, Josef Cornelis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[1971]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[3 Oktober]] [[2002]]. # Coetzee, Johannes Christiaan, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1964–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] [[1968]]–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[10 Oktober]] [[2002]]. # Booyens, Matthys Jacobus, B.Com., B.D., [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1966]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[17 November]] [[2002]]. # [[Gert Bester|Bester, Gert Barend Cornelius]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] [[1980]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[1987]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[14 Desember]] [[2002]]. # Vorster, Stephanus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] [[1990]]–[[1997]], kapelaan [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1997]]–[[1999]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1999]]-† [[11 Mei]] [[2003]]. # Vogel, Gert Marthinus, B.Com., UDK, Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] (sendeling) [[1991]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]]/Vereeniging '95 [[1997]], Vereeniging '95 [[1998]]-† [[12 Desember]] [[2003]]. # Postma, Dirk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] [[1972]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1981]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[1988]]–[[1996]], [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] [[1996]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[3 Januarie]] [[2004]]. # [[Dewald de Beer|De Beer, Dewald Lambertus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[1974]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1974]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] [[1976]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1980]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] [[1989]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[28 Februarie]] [[2004]]. # [[Willie Venter|Venter, Willem]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[9 Julie]] [[2004]]. # Roos, Gerhardus Jacobus van Staden, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] [[1975]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[22 Julie]] [[2004]]. # Van der Walt, Hendrik Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] (vir bearbeiding van verspreidwonende lidmate) 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] [[1976]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] [[1986]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1987]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. †[[2004]] # Rule, Petrus Cornelius, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1957–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[6 September]] [[2004]]. # [[Hein Kruger|Kruger, Hendrik Gerhardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1960–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[1969]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[27 Desember]] [[2004]]. # [[P.W.A. Mulder|Mulder, Pieter Willem Adriaan]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1977]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1985]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] [[2003]]-† [[4 Mei]] [[2005]]. # [[Schalk Buys|Buys, Schalk Petrus Bernardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]1960-1965, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[1975]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[24 Junie]] [[2005]]. # [[Jan Coetzee|Coetzee, Johannes Petrus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1963–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[24 Julie]] [[2005]]. # [[Dirkie van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1947–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] Veldprediker 1955, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] kapelaan 1956–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[3 September]] [[2005]]. # Postma, Johannes, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[4 Desember]] [[2005]]. # [[Louis Kruger|Kruger, Louis Stephanus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1958–1962. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1962. † [[11 Januarie]] [[2006]]. # Van der Walt, Marthinus Wessel, B.A., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] [[1971]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[6 Februarie]] [[2006]]. # Venter, Roelof Vorster, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] [[1971]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[15 Februarie]] [[2006]]. # [[Drikus Buys|Buys, Gert Hendrikus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1970]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[4 Maart]] [[2006]]. # Coetzee, Jan Hendrik, B.A., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[3 September]] [[2006]]. # [[Henk Denkema|Denkema, Hendrik]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1967]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] [[1985]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[9 Maart]] [[2007]]. # Vermeulen, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1986]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[1989]]-† [[17 April]] [[2007]]. # [[Pierre Louw|Louw, Pieter Joachim Wilhelm]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[5 Mei]] [[2007]]. # Buys, Pieter Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] (1962-1963) 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1967]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[1 Junie]] [[2007]]. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1989]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[6 Januarie]] [[2008]]. # [[Thos Liebenberg|Liebenberg, Thomas Arnoldus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] [[1971]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[5 Februarie]] [[2008]]. # Minnaar, Izak Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]]/[[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[31 Maart]] [[2008]]. # Coetzee, Petrus Johannes, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, Redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1970]]–[[1980]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1980]]. † [[20 April]] [[2008]]. # Van der Bijl, Simon Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] [[1967]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] [[1973]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[12 Mei]] [[2008]]. # [[Blackie Kruger|Kruger, Philippus Cornelius]], M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1975]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[2008]]. # Buys, Louis Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret 1949–1952]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1959–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[1970]]–[[1987]]. † [[31 Julie]] [[2008]]. # [[Peet Steyn|Steyn, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegun]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] [[1967]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 Desember]] [[2008]]. # Hattingh, Christiaan, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1981]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[1987]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[2001]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] [[2003]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[16 April]] [[2009]]. # Kruger, Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1989]]-† [[8 Julie]] [[2009]]. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1964–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1974]]–[[1995]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1995]]. † [[4 Augustus]] [[2009]]. # [[Abie Helberg|Helberg, Abraham Nicolas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1981]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] [[1995]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1998]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[24 Augustus]] [[2009]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1984]]–[[1997]], [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †Onbekend. # Kuperus, Willem Leendert, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] as sendeling te Siloam 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] [[1976]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 September]] [[2009]]. # Ligthelm, Johan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] [[1970]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1981]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[28 September]] [[2009]]. # Krüger, Theron, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/[[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1978]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[1982]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1984]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[11 November]] [[2009]]. # [[Braam le Roux|Le Roux, Abraham Hercules]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1981]]–[[1982]], sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] [[1982]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] [[1992]]–[[1994]]. Gereformeerde Kerk Botswana. † [[18 November]] [[2009]]. # [[Schalk Duvenage|Duvenage, Schalk Carel Willem]], Th.D., D.Litt. et Phil., D.Phil., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1968]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1978]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] [[1980]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[3 Januarie]] [[2010]]. # [[Daan Fouché|Fouché, Daniël Rudolph]], D.Litt., Th.D., THOD, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] [[1980]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1985]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[21 Februarie]] [[2010]]. # [[Herman Grobler|Grobler, Hermanus Marthinus]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] [[1974]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[4 April]] [[2010]]. # [[Ewert Snyman|Snyman, Ewert Frederik Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] [[1974]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[5 Junie]] [[2010]]. # Smit, Cornelis Johannes, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] [[1975]]–[[1979]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] [[1979]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1986]]–[[1995]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1996]]-† [[9 April]] [[2011]]. # Mandiwana, Thambatshira Alfred, Nzhelele [[1978]], Meadowlands [[1979]]. † [[24 Mei]] [[2011]]. # Odendaal, Pieter Abraham, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1985]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]]/[[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1992]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1994]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[2001]]–[[2005]], [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] /Qwa-Qwa [[2006]]-† [[1 Junie]] [[2011]]. # Smit, Cornelius Hermanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1958–1965, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[1966]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1990]]. † [[10 Junie]] [[2011]]. # [[Benoon Duvenage|Duvenage, Benonie]], Th.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1967]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] [[1988]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[19 Julie]] [[2011]]. # Van Deventer, Frederik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1973]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[17 September]] [[2011]]. # Schulze, Ludolf Ferdinand, B.Mus., U.O.D., Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1959–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1969]]–[[1971]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1971]]–[[1980]], professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] [[1980]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[3 Oktober]] [[2011]]. # Schutte, Jan Harm, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[1972]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[24 Januarie]] [[2012]]. # Minnaar, Andries Stephanus Lourens, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[1970]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[26 Februarie]] [[2012]]. # Van der Bijl, Hinne, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1962–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[1969]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[12 April]] [[2012]] # Venter, Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] [[1969]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[17 Junie]] [[2012]]. # Venter, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1984]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[26 Junie]] [[2012]]. # Van der Walt, Adriaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1967]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] [[1984]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1993]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[13 Julie]] [[2012]]. # Vorster, Nikolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] kapelaandiens [[1977]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] [[1984]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. †[[4 Augustus]] [[2012]]. # Viljoen, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. †[[6 Augustus]] [[2012]]. # [[Philippus Snyman|Snyman, Philippus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. [[1 September]] [[2012]]. # Van der Walt, Jacobus Philippus Benjamin, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1981]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] [[1985]]–[[2000]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[2000]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[12 November]] [[2012]]. # Coetzee, Louis Johannes Jacobus, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] [[1981]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Januarie]] [[2013]]. # [[Jan Carel Erasmus|Erasmus, Jan Carel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1978]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1984]]–[[2010]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2010]]. †[[5 Maart]] [[2013]]. # [[Johan Breedt|Breedt, Johannes Jacobus]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] [[1969]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1975]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1981]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[31 Maart]] [[2013]]. # Coetzee, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[6 Junie]] [[2013]]. # [[Gerrit Kruger|Kruger, Gerrit Hendrik Jacobus]], Hons.-B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] [[1969]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1977]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[25 Junie]] [[2013]]. # [[Fires van Vuuren|Janse Van Vuuren, Cornelius Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1954–1964, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1964–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Julie]] [[2013]]. # [[Landman Vogel|Vogel, Landman van der Merwe]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[1977]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1984]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] [[1997]]–[[2002]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[2002]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]], [[2006]]-†[[22 Julie]] [[2013]]. # Kruger, Markus Petrus, B.A., Th.M., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] [[1968]]–[[1975]], sendeling De Hoop [[1975]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[29 Augustus]] [[2013]]. # Van der Merwe, Carel Nicolaas, B.A., Th.M., Ph.D., Ph.D. (Kerk- en Dogmageskiedenis), [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] [[1982]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. †[[24 September]] [[2013]]. # Stoltz, Daniël Cias Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] [[1979]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] [[1983]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[30 Oktober]] [[2013]]. # [[Krüger van Niekerk|Van Niekerk, Krüger]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Maart]] [[2014]]. # De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[1971]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] [[1978]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Mei]] [[2014]]. # Kits, Jelte, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1976]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[29 Julie]] [[2014]]. # Ras, Jan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. †[[17 November]] [[2014]]. # Louw, Hermanus Albertus, M.A., B.D., Sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–[[1968]], sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1968]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. †[[26 November]] [[2014]]. # Venter, Maarten Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1999]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] [[2003]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[2006]]–[[2008]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[2008]]–[[2011]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[2011]]–2012, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2013-† [[10 Maart]] [[2015]]. # De Klerk, Pieter Bouman, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1977]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] [[1988]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[9 April]] [[2015]]. # Venter, Mechiêl, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1961–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] [[1978]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[2 Junie]] [[2015]]. # [[Lammert Stavast|Stavast, Lammert Hendrik]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] [[1969]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1981]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] [[1982]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] [[1983]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1986]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[23 Junie]] [[2015]]. # [[Abraham Coetsee|Coetsee, Abraham Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] [[1968]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[26 Julie]] [[2015]]. # [[Pieter du Plessis|Du Plessis, Pieter Gert Wessel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1961–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. †[[29 Julie]] [[2015]]. # [[Deon du Plessis|Du Plessis, Gideon]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1966]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] [[1981]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †[[19 Augustus]] [[2015]]. # Aucamp, Lourens Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] [[1985]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] [[1989]]–[[2005]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2005]]. † [[5 September]] [[2015]]. # De Bruyn, Paulus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1970–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 November]] [[2015]]. # Linde, Philippus Jacobus Wilhelmus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. †[[24 November]] [[2015]]. # Duvenage, Abraham Petrus Carolus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1962–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 1981–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. †[[8 Januarie]] [[2016]]. # De Wet, Friedrich Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[1990]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1998]]–[[2004]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[2005]]-†[[20 Januarie]] [[2016]]. # [[Herman Venter|Venter, Hermanus Johannes]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1999–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. †[[8 Maart]] [[2016]]. # Kruger, Mechiel Andries, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sending onder Boesmans 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1971–1974, Christelijk Gereformeerde Kerk Leeuwarden as sendeling te Sibasa 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] as sendeling 1977–1978, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. †[[6 Mei]] [[2016]]. # Vogel, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[1982]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1985]]–[[2004]], [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[2004]]–†[[28 Junie]] [[2016]]. # Mokhele, T.M., Bontleng/Pampierstad 1980, †[[25 Augustus]] [[2016]]. # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1961–1966, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1969–1976, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. †[[22 September]] [[2016]]. # [[Paul Opperman|Opperman, Paul Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]]/[[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]], [[Noord-Rhodesië]], 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] [[1967]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] [[1974]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Oktober]] [[2016]]. # Tsotetsi, Boy Raphael, Tshiawelo 1974–1979, Moroka 1979–1982, Daveyton 1983–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[14 Desember]] [[2016]]. # Baloyi, Leonard Ponani, B.Th., Hons.-B.Th., Meadowlands 2008. † [[16 Desember]] [[2016]]. # Prinsloo, Hendrik Petrus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 Januarie]] [[2017]]. # Mulder, Andries Hermanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1977]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] [[1983]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1988]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]–†[[28 April]] [[2017]]. # Mulder, Arnoldus Henderikus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1986–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. †[[4 Julie]] [[2017]]. # Mosimanekgosi, Molatlhegi Joseph, Agisanang 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Van der Walt, Johannes Hendrik Snyman, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Danville-Wespark]] 1961–1966, sendeling De Hoop 1966–1974, Siloam 1974–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. †[[30 September]] [[2017]]. # Grobler, Zacharias Christiaan, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1979. † [[24 Desember]] [[2017]]. # Nkulu, Daniel Mwepu, B.A., Th.D., Église de la bonne nouvelle 1997. †[[19 Februarie]] [[2018]]. # [[Jan Venter|Venter, Jan Louis]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1980–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1984–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[4 Maart]] [[2018]]. # De Villiers, Hendrik Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1973, [[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1974–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1981–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[20 Maart]] [[2018]]. (Gebore [[16 Junie]] [[1947]].) # Howell, Jacobus Hercules, B.Rek., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1991–1997, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2004–2013, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2013. † [[2 April]] [[2018]]. (Gebore [[8 Julie]] [[1962]].) # Geertsema, Paul Geert, B.Sc. Ing., M.B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[1 Junie]] [[2018]] # Kruger, Johannes Jacob de Wet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[10 Junie]] [[2018]]. # [[Frans Lion-Cachet|Lion-Cachet, Francois Nicholas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1996. † [[14 Junie]] [[2018]]. # Du Plooy, Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1964–1976, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1982–1995. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1995. † [[5 Augustus]] [[2018]]. # Van der Walt, Pieter Gert Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1965–1970, Carletonville-Oos 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1976–1990. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. † [[12 Augustus]] [[2018]]. # Heystek, Andries Stefanus (Fanus), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1974–1981, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1988–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 November]] [[2018]]. (Gebore [[15 Februarie]] [[1934]].) # Van der Walt, Tjaart, B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1962–1968, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1969–1977, PU vir CHO, Potchefstroom 1977, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1996–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. † [[22 Februarie]] [[2019]]. # Prinsloo, Barend Daniël Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1975–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[16 Maart]] [[2019]]. # Helberg, Jacob Lewis, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1958–1961, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1961–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[15 Julie]] [[2019]]. (Gebore op [[4 Desember]] [[1928]].) # Myburg, Andries, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1975–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[6 November]] [[2019]]. # Fourie, Barend Christiaan Greyling, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1986. † [[1 Junie]] [[2020]]. # [[Pieter Willem Bingle|Bingle, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1973–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[28 Junie]] [[2020]]. # [[Wouter ten Haaf|Ten Haaf, Wouter]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1976–1979, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1982–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[25 Julie]] [[2020]] # Moshapo, Seforalo Peter Matsie, De Hoop 1963–1969, Tshitandani 1969–1973, Nzehele 1973–1978, Mahwelereng 1979–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[26 Julie]] [[2020]] # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1978–1980, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1980–1989, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1989. † [[29 Julie]] [[2020]] # Coetsee, Christiaan De Wet, B.A, Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Alkantrant]]/[[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1994–1996, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant]] 1996–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[2 Augustus]] [[2020]] # Du Plessis, Roelof Jacobus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[13 Augustus]] [[2020]] # Floor, Lambertus, Th.D., Sendeling vir die Christelijke Gereformeerde Kerk (Nederland) 1961–1964, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1965–1977, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1978–1988. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1988. † [[6 Oktober]] [[2020]] # Van der Walt, Philippus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1969-1973,[[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1973–1984, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[2 November]] [[2020]] # Pelser, Abraham Zacharias, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. † [[6 November]] [[2020]] # Du Plessis, Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1969–1983, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1983–1990, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1993–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[24 November]] [[2020]] # Van Dyk, Frans Johannes, B.A., Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[4 Januarie]] [[2021]] # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. † [[6 Januarie]] [[2021]] # Hendricks, Marthinus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Paarl]] 1985–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[23 Januarie]] [[2021]] # Grobler, Charl Stephanus, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1976–1983, [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1997–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[2 Februarie]] [[2021]] # [[Kiepie Jaftha|Jaftha, Cupido David]], B.A., Th.B., Lyciumville (sendeling) 1977–1987, Heidedal/Bronville 1987–1994, Heidedal 1994–[[8 Desember]] [[2019]]. † [[2 Maart]] [[2021]]. # Coetzee, Dawid Francois, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1984–1991, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1991–2006, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2006–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[16 Maart]] [[2021]] # Jooste, Jacobus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[17 Maart]] [[2021]] # Du Plessis, Alwyn Johannes, B.A., Th.B., Steynsburg 1958–1961, Virginia 1961–1964, Bellville 1964–1974, Potchefstroom-Noord 1974–1987, Stellenbosch 1987–1997. Geëmeriteer 1997. † [[10 Junie]] [[2021]] # [[Cassie Venter|Venter, Casper Jan Hendrik]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1972–1981, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1982–1985, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1985–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 Junie]] [[2021]] # De Vos, Wouter, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1969–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[26 Junie]] [[2021]] # [[Jerry Hope|Hope, James Jerry Luckyboy]], B.A., M.A., D.Litt. et Phil., LL.B., Newclare 1972–1977, Eldoradopark/Reigerpark 1977–1998, [[Die Bybels Gereformeerde Kerk]] 1998–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[28 Junie]] [[2021]] # Bingle, Johannes Petrus, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1976-1979, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1979- 1984, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1984-2000, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2000-2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[31 Julie]] [[2021]] # Van der Walt, Benoni, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1969–1977, Kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1977–1995, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1995–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[15 Augustus]] [[2021]] # [[Dirk Laufs|Laufs, Dirk]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1975–1976, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1976–1977, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1982–1989, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Buys, Johannes Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1974–1983, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1983–1991, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1991–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Ligthelm, Nicolaas Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1977–1979, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1979–1986, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1986–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[28 Desember]] [[2021]] # Van Bemmel, Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Noord|Vanderbijlpark-Noord]] 1988–2000, Vanderbijl 2001–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[11 Januarie]] [[2022]] # Malan, Christiaan Jacobus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[10 Junie]] [[2022]] # Kruger, Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Koperstreek]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1968–1982, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1982–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[18 Julie]] [[2022]] # Van Blerk, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2015. † [[29 Oktober]] [[2022]] # Hattingh, Gerhardus Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1967–1974, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[3 Januarie]] [[2023]] # Spoelstra, Bouke, Th.M., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1964–1970, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1970–1988, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1989–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[26 Julie]] [[2023]] # Van der Merwe, Lodewikus Johannes, B.A., Th.B., POS, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1971–1983, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1983–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[5 Augustus]] [[2023]] # Coetzer, Andries Lodewikus, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1976–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005 † [[4 September]] [[2023]] # Aucamp, Marius, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1970–1974, kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1979–1985, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2003–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[23 Oktober]] [[2023]] # Marais, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1982–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[31 Desember]] [[2023]] # Companie, Benjamin, Lyciumville 1972–1980, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]]/Westdene 1980–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[11 Januarie]] [[2024]] # Smit, Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1965–1971, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1981–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[8 Maart]] [[2024]] # [[Louis Botha (predikant)|Botha, Louis Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. (Gebore [[14 Oktober]] [[1919]]) † [[14 Mei]] [[2024]] # Du Plooy, Andries Le Roux, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1975–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1986–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[19 Mei]] [[2024]] # Lindhout, Anthonie, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1984–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[12 Julie]] [[2024]] # Visser, Jan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[29 Oktober]] [[2024]] # Breed, Gert, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2001–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011–2020. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2020]]) † [[29 September]] [[2024]] # Kruger, Dirk Frederik Christiaan, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2019-2025. Geëmeriteer [[19 Januarie]] [[2025]]. † [[17 Februarie]] [[2025]] # Van der Walt, Louis Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suld]] 1977–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[9 April]] [[2025]] # Van der Walt, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1964-1967, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1971–1980, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1980–1985, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1985–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[21 April]] [[2025]] # Du Plessis, Marthinus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1974–1984, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1984–1985. [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2001–2004. Christian Reformed Church Wonga Park, Melbourne, Australië 2005–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[11 Mei]] [[2025]] # Mentjies, Sebenzani Petrus, Monyakeng (Wesselsbron)/Phahameng (Bultfontein) 2009. † [[16 Junie]] [[2025]] # Kruger, Izak Jacobus Vorster, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1986–2000, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[13 Julie]] [[2025]] # Jordaan, Johan Henry, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1998–2008, Vereeniging '95 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[9 September]] [[2025]] # Harris, Martin Peter, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1971–1982, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[23 Oktober]] [[2025]] # Snyman, Sarel Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2004-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. † [[27 Oktober]] [[2025]] # Venter, Petrus Albertus, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1981–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[19 Desember]] [[2025]] # Droomer, Nardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1973–1983, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1983–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[26 Maart]] [[2026]] == 'n Tyd lank in die bediening == # [[Johannes Beijer|Beijer, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869. †1876-03-01. # [[Nicolaas Swart|Swart, Nicolaas Jacob Reinier]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1866–1872. †1892-02.20. # [[Sarel Venter|Venter, Sarel Daniël]], Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877. # Venter, Jan Sarel Louis, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1872–1880. # Coetsee jr., Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892. †1901-11-18. # [[Hendrik Venter|Venter, Hendrik Bernardus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888. # [[Dirk Postma jr.|Postma, Dirk (D-Sn)]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. †1919-09-07. # [[Sietse Los|Los, Sietse Oene]], [Dr.], Hilversum, [[Nederland]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1908–1914, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1914–1920. †1944-10-18. # [[Charles du Toit|Du Toit, Charl Wynand Markelbach]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1917–1920, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1920–1925, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1925–1929, L.V. 1929. # Postma, Ammi, M.A., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. # [[C.J.H. de Wet|De Wet, Casparus Jan Hendrik]] (dr), [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. †1959-10-18. # Van den Berg, Jacobus Petrus, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. # Delport, Petrus Jacobus Johannes, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1937–1954. †1984-09-20. # Van der Merwe, Christiaan Dirk Jacobus, B.A., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1953–1954, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1954–1960. # De Wet, Johannes Marthinus, M.A., B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1939–1946, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1957–1960. †1986-09-17. # Malan, Daniël Francois, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. (Oorgekom uit die NG Kerk. Gebore [[16 Maart]] [[1921]]. Sendeling van die NG Kerk te Mochudi; in 1946 oorgekom na die Gereformeerde Kerk.) # Taljaard, Daniël Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1960–1963. # Van der Vinne, Jacob Albert Hendrik, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1962–1963. Predikant in [[Nederland]]. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1961–1963. # Coetzee, Petrus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., Sendingleraar [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] en [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1962–1966. †2005-08-11. # Smit, Erasmus Johannes, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]-kombinasie 1965–1966, professor aan [[PU vir CHO]]. # Kruger, Johannes Christiaan, B.A., B.D., D.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966. †1998-06-02. # [[Sarel Jacobus du Plessis|Du Plessis, Sarel Jacobus]], D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. # Booyens, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1961–1966. # [[Willem de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan PU vir CHO 1967–1973. †2009-08-07. # Maas, Samuel, Groenwater/[[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1967. # Matthysen, Jakobus William, Benoni, Newclare en Boksburg 1967. # Van der Westhuizen, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1964–1968. †1998-06-01. # Pelser, Hendrik Stephanus, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1950–1955, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1960–1963. †1985-02-25. # Opperman, Johannes Marthinus, M.A., B.D., Chubut Argentinië 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1959–1968, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1971–1974. †1979-04-28. # Du Plessis, Dawid Gerhardus Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1963–1964, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1967–1974. # Geertsema, Paul Geert, B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1955–1956, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1959–1963, Ref. Church of Perth (Australië) 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] sendeling 1970–1974. †1986-04-28. # Van der Walt, Andries Gustaaf Petrus, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1968–1974, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1974. Dosent [[PU vir CHO]]. †1988-09-30. # Lourens, Matthys Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1972–1975. # Britz, Johannes Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1961–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1971–1975. # Snyman, Philippus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. †1993-08-22. # Van den Berg, Adriaan Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1970–1976. # Venter, Jurie Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1976–1979. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Kruger, Gert Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1968–1980. † 16 Oktober 2023. # Van der Schyff, Jan Adriaan Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1962–1964, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1981. # Hutcheons, Marthinus Jacobus van Dyk, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1975–1981. # Van Jaarsveld, Andries Sarel Marthinus, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1978–1981. # Earle, Johannes Matthys, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1982. # Nel, Christi Albertus, Promosa 1982. # Van der Walt, Stephanus Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1981–1982. # Lotter, George Adrian, B.A., Th.B., CCEF, D.Min., Th.D., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1978–1983. Dosent [[PU vir CHO]]. # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1970–1982, [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1982–1983. # Cloete, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1983. # Welding, Jozua Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1983–1984. # Van der Walt, Marthienus Frederik, Hons.-B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1980–1984. # De Leeuw, Aubrey George, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1969–1984. # Lessing, Johannes Christiaan, M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1969–1973, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1973–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1979–1980. †1987-08-10. (5-2-1927 - 10-8-1987) # Maré, Roelof, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1985. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Mouw, Evert Gerrit, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1982–1986. # Van der Westhuizen, Stephanus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1976–1986. # Venter, Herman Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1985–1987. # Coetzee, Carel Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1984–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Van der Berg, Willem Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1982–1987. # Van der Walt, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (†[[5 Januarie]] [[November]] [[2013]]) # Wever, Tjitte, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1985–1987. # Dreyer, Thomas Frederik, B.Juris., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1981–1983, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1983–1987. # Yssel, Andries Gerhardus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1968–1988. (†[[19 November]] [[1990]]) # Van der Merwe, Wynand Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1967–1968, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1976–1988. # De Groot, Menno Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1984–1988. # Kruger, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B. [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1975–1979, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1981–1988. # Smit, Gert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1976–1988. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]; † [[6 September]] [[2020]] aan Covid-19) # Boshoff, Marthinus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]]/[[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1985–1988. # Venter, Zacharias Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1981–1989. # Venter, Jacobus Johannes, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1975–1980, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1980–1982, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 1982–1989. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (Oorlede [[15 Desember]] [[2021]].) # [[Theuns Eloff|Eloff, Theunis]], B.Jur., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1983–1989. # De Villiers, Philippus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1984–1989. # Kruger, Gert Daniël, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1977–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1980–1989. # De Jager, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1988–1990. # Viljoen, Ernst Moller, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1985–1990. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Scheepers, Gideon Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1989–1990. # Aucamp, Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1982–1991. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Minnie, Francois Gysbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1988–1991. # Wylie, lan David, Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1980, Good News Community 1980–1991. # Postma, Dirk Jan van Rooy, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1986–1991. # [[V.E. d'Assonville|D'Assonville, Victor Edouard]], Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1970–1971, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1974–1978, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1978–1992. # Venter, Tjaard Machiel, B.Juris, Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1980–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1985–1992. # Van der Merwe, Jacobus Lukas Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1991–1993. # Combrink, Jan Jacob, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk George|George]]/[[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1981–1994. # Smith, Gerhard, B.A., Th.B.,[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1993–1994. # Schalekamp, Marius, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1977–1978, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gatooma-Gwelo]] (later Suid-Zimbabwe) 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1983–1993, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1993–1994. # Van Deventer, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1994. Dosent Vaaldriehoek PU. # Steyn, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1988–1995. # Haasbroek, Stephanus Martinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–1995. # Monacks, Clive Patrick Boetie, B.A., Riverlea-Noordgesig 1984–1992, Newclare 1992–1995. # Rabali, Tshitangoni Christopher, Potchefstroom (sendeling) 1981–1984, Ga-Rankuwa 1984–1995, Dosent Noordwes Universiteit (Vaaldriehoekkampus) 1995. # Van der Linde, Johannes Lodewicus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Oshakati|Oshakati]] 1988–1989, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]]/[[Gereformeerde kerk Rundu|Rundu]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1993–1995, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1996–1997. # Van der Walt, Marthinus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (sendeling) 1988–1991, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1991–1998. # Van der Walt, Johannes Petrus Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1989–1998. Oorlede [[13 Junie]] [[2024]] # De Jager, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1987–1998. # Engelbrecht, Willem Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1997–1999. # Prinsloo, Wilhelm Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1995–1999. # Van der Merwe, Coert Grobbelaar, B.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1979–1984, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1984–1995, Vereeniging '95 1995–1999. # Fourie, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1985–1987, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1987–2000. # Venter, Lodewikus Johannes, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1998–2000. # [[Johan Myburg|Myburg, Johannes Lodewikus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1984–2000. # Van Voore, Jaftha William, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] (evangelisering in Eersterus en omgewing) 1995–2001. # Kruger, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1997–2001. # Dyers, Sam, B.A., Th.B., Riverlea-Noordgesig 1992–2001. # Olivier, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1983–2001. # Kruger, Gert Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2000–2001. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Viljoen, Johannes Joost, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]]/[[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 2000–2001. # Oostenbrink, Johann Wilhelm, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2002. # Meyer, Lukas Marten, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]]/[[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2003–2004. # Serfontein, Dawid Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2000–2004. # Combrink, Vorster, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1987–2005. # Prinsloo, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1989–2001, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2001–2006. # Pieterse, Wilhelmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2004–2006. # Van Dyk, Philippus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1988–1992, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Mpumalanga]] 2001–2006. # Eloff, Johannes Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2001–2007. # Venter, Jan Daniël Philippus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2003–2008. # Van der Klashorst, Renier Johannes, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 2005–2008. # Grobler, Paul Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2008–2009. # Nel, Pieter Andreas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2005–2009. (16 Jan 1964 - † [[3 Februarie]] [[2026]]) # Ramalisa, Muthupei Richard, B.A., Th.B., M.Th., Ikageng Bophirima 2004–2010. # Kruger, Leon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 1996–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2009–2010. Presbyterian Church Australia, Albany. # Baloyi, Magezi Elijah, B.Th., Ph.D., Malamulele 1999–2010. # Galetlhobogwe, Aubuti France, Batho-Batho 1999–2010. # Snyman, Willem Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1996–1998, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib-Kus]] 2006–2011. # Aucamp, Jan Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1994–2005, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2005–2011. # Grönum, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2005–2012. # Momberg, Hendrik Lodewyk Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1998–2012. # Nthangeni, Thinavhuyo Christopher, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M Div, M.Th., Songozwi 2011–2012. # Mulaudzi, Muneri Leonard, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Trans-Letaba 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] (Missionêre opdrag) 2007–2011, Dobsonville 2011–2013. # Correia, Derick Victor, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2010–2013. # Ramantswana, Hulisani, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Tshikwelo 2004–2013. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. # Prinsloo, Daniël Petrus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2003–2014. # Enslin, Gert Botha, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1997–2001. # Le Roux, Jacobus Petrus, B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Khomas-Hoogland|Khomas Hoogland]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib Kus]] 2013. # Van Niekerk, Rudolph Leon, Hons.-B.A., Th.B., M.A., D. Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2001–2015. # Erasmus, Marthinus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 2015. # Berg, Jan Albert, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2003–2017. # Coetsee, Human Beukes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2012–2017. # [[Hannes Noëth|Noëth, Johannes Georg]], B.A., Th.B., Th.B.-Hons., Th.M., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2014-2017. # Buys, Roelof Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2013–2017. # Leuschner, Frederick Wilhelm, B.Com., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2003–2018. # Mulder, Johan Frederik Kelber, B.A. (Tale), H.O.D., Hons. B.A., B.A., Hons. (Teol.), M.A. (Teol,), [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]]/[[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2013-2018. # Murambadoro, Nobington, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013–30 November [[2016]]. # Coetzer, Jan-Louis, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2015–2019. # Diphoko, Thapelo Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2008–2019. # Kotze, Willem Gysberth McDonald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 1988–2020. # Muswubi, Takalani Aaron, B.A., Th.B., M.Th., De Hoop/[[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1993–1998, Tshiawelo 2001–2004, Good News Community Church 2010–2011, Good News Community Church/lektor Fakulteit Teologie 2011. Verlaat bediening in 2020. # Scholtz, Izak Human, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015. Verlaat bediening in 2021 # Erasmus, Gert Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2018. Verlaat die bediening in Oktober 2021. # Kruger, Jacobus Petrus, B.A., Hons.-Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2002. Verlaat die bediening in Januarie 2022. # Malan, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2017–2022. # Buys, Abraham Lodewikus Adriaan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1993–2001, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 2010. Verlaat die bediening op 31 Augustus 2022. # Mohotsi, Kabelo Vitallis, B.A., B.Th., M.Th., Kanyamazane 2016. Verlaat die bediening in 2023. # Van der Merwe, Gideon Johannes Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[9 Maart]] [[2018]]. Verlaat die bediening in April 2023. # Jooste, Simon Nicolas, B.Sc. M.B.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (opdrag kerkplanting) 2014–2019, Southern Suburbs [[6 Oktober]] [[2019]]. Verlaat die bediening in 2023 toe sy gemeente die kerkverband verlaat. Skrywe aan Klassis Boland op 12 September. # Nkili, Mvula Jafta, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng 2012–2014, Khutsong 2014. Verlaat bediening op [[23 Julie]] [[2023]]. # Van den Heever, Werner, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2000–2002, [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2016 – Julie 2023. # Oosthuizen, Georg Diederik (Orrie), Dipl. Is-Eng., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # De Beer, Christiaan, B.Th., Hons.-B.A., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2014–2024. # Lourens, Matthys Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2016-2018, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[9 Desember]] [[2018]]-2024. (Oorgegaan na die NG Gemeente Barberton) == Predikante in diens van kerke met ekumeniese eenheid == # Du Plessis, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1990–1998. Gereformeerde Kerk Botswana. # Jansen, Andre, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1992–2000. Christelijke Gereformeerde Kerk Aalsmeer, [[Nederland]]. # Van Blerk, Jan Abraham Theron, Hons.-B.A., Th.B, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2000–2002. Presbyterian Church of America, Tennesee. # Van 't Zand, Jan Douwe, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 1999–2003. Christelijke Gereformeerde Kerke Wildervank-Veendam en Zuidlaren, [[Nederland]]. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. Nederlands Gereformeerde Kerk Leerdam ([[Nederland]]) met sendingopdrag na die Gereformeerde Kerk Nqutu, [[Vryheid, KwaZulu-Natal]] 2003–2011, Nederlands Gereformeerde Kerk/Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Zaandam 2011. # Nel, Lourens Andries Stephanus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2008–2012. Christian Reformed Church of Langwarren in [[Melbourne]], [[Australië]]. == Professore Teologiese Skool == # Coetsee, Albert Johannes, B.A. B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2012. # Ferreira, Ignatius Wilhelm, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1988-1998, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1998-2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Fick, Paul Hendrik, Hons.-B.A., H.O.D.(G.), Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1990–1995, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1999–2007, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2007–2012, Studentedekaan NWU 2012. # Goede, Hendrik, B.Com., LLB, B.Th., Hons.-B.Th., B.A.-Hons., M.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014–2015, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2015. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt, Promosa/lektor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2007-2014, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2014. # Kruger, Ferdinand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1991-1994, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1994-2000, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2000–2004, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2009-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Letšosa, Rantoa Simon, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., Boskop/Kokosi 2000, dosent Noordwes Universiteit, Fakulteit Teologie 2001–2005, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2006. # Moretsi, Lekgetho Haartlas, B.A., B.Th., Hons.-B.A. (Semitiese tale), Hons.-B.A. (Teologie), M.Th., Diepkloof 1999–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Muller, Daniel Francois, Hons.-B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2012, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. # Smit, Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2007–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Van der Walt, Petrus Christoffel, B.A., U.D.K., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2005–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011. # Van der Walt, Sarel Petrus, B.Com., Th.B., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.A. (Teologie), Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 2003–2005, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2011, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. == Galery: Individuele predikante == <gallery mode="packed" heights="180px"> Lêer:Ds Wikus Vorster.jpg|Ds. [[Wikus Vorster|Johannes Lodewikus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973. †1990-05-02. Beeld:Ds WJ Maritz, Gereformeerde predikant van Salisbury van 23 Febr 1958 tot 12 Febr 1961, oorlede 12 Aug 1983.jpg|Ds. [[Willie Maritz|Willem Johannes Maritz]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1967-†1983-08-12. Beeld:Ds PGW SNyman, 1929.jpg|Ds. [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†1948-02-08. Beeld:Ds Braam le Roux.jpg|Ds. [[Braam le Roux]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1981–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] 1992–1994. Gereformeerde Kerk Botswana. †2009-11-24. Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|Prof. dr. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–1970. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1970. †1987-04-17. Beeld:Ds WF Venter.jpg|Ds. [[Willem Venter|Willem Frederick Venter]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–1966. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1966. †1985-11-18. Lêer:Ds IJ van der Walt.jpg|Ds. [[Izak van der Walt|Izak Jacobus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–1969. †1975-12-08. Beeld:Ds GBS Pasch.jpg|[[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†1960-02-09. Beeld:Zak en Tanya Scholtz.jpg|Ds. Zak en mev. Tanya Scholtz, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015-2022. Lêer:Ds JP van den Berg.jpg|Ds. Jacobus Petrus van den Berg, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. Beeld:Ds KAJ van Rensburg en gesin, Gereformeerde kerk Durban.jpg|Ds. K.A. Janse van Rensburg, sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. Lêer:Ds Ammi Postma.jpg|Prof. Ammi Postma, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. Beeld:Ds GP Scheepers.jpg|Ds. G.P. Scheepers, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–1969, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1969–1984. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1984. †1998-08-31. Lêer:Ds BJ de Klerk.jpg|Prof. dr. [[Barend de Klerk|Barend Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds JP van der Walt.jpg|Ds. [[Johannes Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]], 1909-†1922-08-02. Lêer:Ds HA Louw.jpg|Ds. Hermanus Albertus Louw, sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1968–1987. Lêer:Ds NJ Malan.jpg|Ds. Nicolas Johannes Malan, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1976–1985. Lêer:Ds FN Lion Cachet.jpg|Dr. [[Frans Lion-Cachet|Francois Nicholas Lion-Cachet]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. Lêer:Ds T Steyn.jpg|Ds. Tjaart Steyn, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–1970, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1970-†1973-10-06. Lêer:Ds NJ Grobler.jpg|Ds. Nicolaas Johannes Grobler, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1970–1977. Lêer:Ds JA Jooste.jpg|Ds. Jacobus Andries Jooste, [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. Lêer:Ds PC Kruger kleur.jpg|Ds. Philippus Cornelius Kruger, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1975–1994. Lêer:Ds LS van der Vyver.jpg|Ds. [[Lourens van der Vyver|Lourens Stephanus van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1974-†1983-02-12. Lêer:Ds PJ Pelser.jpg|Dr. [[Petrus Pelser|Petrus Jacobus Pelser]], [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1976-†1984-03-24. Lêer:Ds J Visser GKSA.jpg|Dr. Jan Visser, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. Lêer:Ds ASL Minnaar.jpg|Ds. Andries Stephanus Lourens Minnaar, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–1966, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1970–1991. Lêer:Ds FRP der Bruyn.jpg|Dr. Frans Roelof Petrus de Bruyn, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. Lêer:Ds WJJ du Plessis GKSA.jpg|Ds. Willem Johannes Jacobus du Plessis, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–1967, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1967–1970. Lêer:Ds PC Snyman 1958.jpg|Ds. Philippus Christoffel Snyman, [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. Lêer:Ds AJ Coetzee.jpg|Ds. Abraham Jacobus Coetsee, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–1968, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1968–1994. Lêer:Ds JH van der Walt.jpg|Ds. Jan Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. Lêer:Ds PB de Klerk.jpg|Ds. Pieter Bouman de Klerk, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–1966, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1977–1988, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1988–1998. Lêer:Ds JH Coetzee.jpg|Ds. Jan Hendrik Coetzee, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–1971, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1976–1984. Lêer:Ds JLJ Lood Snyman.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Jakobus Snyman, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1975–1991. Lêer:Ds JJ De Wet Kruger.jpg|Ds. Johannes Jacob De Wet Kruger, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. Lêer:Ds JJ Venter.jpg|Ds. Jacobus Johannes Venter, [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. Lêer:Ds Drikus Buys.jpg|Ds. [[Drikus Buys|Gert Hendrikus Buys]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1975–1993. Lêer:Ds AZ Pelser.jpg|Ds. Abraham Zacharias Pelser, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. Lêer:Ds AJR Vermeulen.jpg|Ds. Andries Johannes Roos Vermeulen, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1974–1987. Lêer:Ds Hendrik du Plessis.jpg|Ds. [[Hendrik du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1966–1973. Lêer:Ds en mev BJ de Klerk.jpg|Ds. en mev. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]] en hul dogter, Dordrecht-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds P Postma.jpg|Ds. [[Petrus Postma]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. Lêer:Dr Flippie Snyman.jpg|Dr. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†1915-05-09. Lêer:Prof JA du Plessis.jpg|Ds. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†1935-02-28. Lêer:Ds SJ du Plessis.jpg|Dr. [[Sarel Jacobus du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. Lêer:Ds JH Kruger.jpg|Ds. [[J.H. Kruger|Jan Hendrik Kruger]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. Lêer:Dr CJH de Wet.jpg|Dr. [[Casparus de Wet]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. Lêer:Ds Dirk Postma jr Steynsburg.jpg|Ds. [[Dirk Postma jr.]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. Lêer:Ds Douw Venter.jpg|Ds. [[Douw Venter]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. Lêer:Ds LJ du Plessis.jpg|Ds. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. Lêer:Ds JC van der Walt.jpg|Ds. Johannes Christiaan van der Walt, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. Lêer:Ds KS Van Wyk de Vries.jpg|Dr. [[Klaas van Wyk de Vries|Klaas Speleveld van Wyk de Vries]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]]/[[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-†1978-10-10. Lêer:Ds CE Malan.jpg|Ds. [[Christian Malan|Christian Ernst Gerhardus Malan]], [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951-†1966-03-23. Lêer:Ds GHJ Kruger.jpg|Ds. [[G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †1957-02-19. Lêer:Ds PJ de Klerk.jpg|Ds. [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–1968. Lêer:Ds IJ lessing.jpg|Ds. [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948–1977. Lêer:Prof WJ Snyman.jpg|Prof. [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–1970. Lêer:Ds Philippus Snyman.jpg|Ds. [[Philippus Snyman]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1976–1984. Lêer:Ds MW van der Walt.jpg|Ds. M.W. van der Walt, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950-1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1966–1971, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1971–1988. Lêer:Ds DF Malan GKSA.jpg|Ds. Daniël Francois Malan, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. Lêer:Ds Dirk Wijnbeek.jpg|Ds. Dirk Wijnbeek, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. Lêer:Ds AAJ De Klerk Coetsee.jpg|Ds. [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. Lêer:Ds Taetse Hamersma.jpg|Ds. [[Taetse Hamersma]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†1932-06-09. Lêer:Ds JL Vorster.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Vorster, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos 1944–1948]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. Lêer:Dr en mev Johannes Postma.jpg|Dr. en mev. Johannes Postma, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–1969, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1969–1984. Lêer:Ds Willem de Klerk.jpg|Ds. [[Willem de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan [[PU vir CHO]] 1967–1973. Lêer:Ds WJ van der Merwe en gesin.jpg|Dr. W.J. van der Merwe en sy gesin, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975. Lêer:Ds LJ Botha.jpg|Ds. Louis Jacobus Botha, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. Lêer:Ds AJ du Plessis.jpg|Ds. Alwyn Johannes du Plessis, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1964–1974, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1974–1987, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1987–1997. Lêer:Dr en mev D Kempff.jpg|Dr. en mev. [[Dion Kempff]], [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–1987. Lêer:Ds FJ Labuschagne.jpg|Ds. F.J. Labuschagne, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1980–1988, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1988–1992. Lêer:Ds JGH van der Walt.jpg|Ds. Johannes Gerrit Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. Lêer:Prof Stephanus du Toit.jpg|Dr. [[Stephanus du Toit]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–1970. Lêer:Ds Jansen Van Vuuren du Plessis.jpg|Ds. Jansen Vuuren du Plessis, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. </gallery> == Galery: Groepfoto's van predikante == <gallery mode="packed" heights="185px"> Beeld:Gereformeerde_predikante_omstreeks_1890.jpg|'n Groep predikante op die Algemene Sinode te Rustenburg, '''1891'''.Voor van links: J.L. Maury, [[Johannes de Ridder]], M.P.A. Coetsee (sr.), prof. [[Jan Lion Cachet|J. Lion Cachet]], [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], M.P.A. Coetsee (jr.). Agter: [[Louis Vorster|L.P. Vorster]], W.J. Snyman, [[P.S. Snyman]], [[Maarten Pelser|M. Pelser]], [[Petrus Postma|P. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], [[Dirk Postma jr.|D. Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, gebou te Burgersdorp, 1897.jpg|Die Algemene Vergadering gehou te [[Burgersdorp]], '''1897'''. Eerste ry: (vyfde van links) prof. [[Stephanus Postma]], (sewende van links) ds. [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], ds. [[Taetse Hamersma]], ds. [[P.S. Snyman]], ds. [[Louis Vorster|L.J. Vorster]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], J.L. Maury, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], (moontlik [[Petrus Viljoen]]), prof. [[Jan Lion Cachet]], ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], [[Maarten Pelser]], M.P.A. Coetsee sr., [[Petrus Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Rustenburg, 1904.jpg|'''1904''': Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op [[Rustenburg]]. Eerste ry: Di. [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Totius]], [[G.H.J. Kruger]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], di. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snijman. Derde ry: Di. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]] en prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Middelburg, Kaap, 1904.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], April '''1904''', waartydens besluit is om die [[Teologiese Skool Burgersdorp]] na [[Potchefstroom]] te verplaas. Voor: (vyfde van links) [[G.H.J. Kruger]]. Eerste ry op stoele: (vyfde van links) ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], oudl. G. Henning, [[J.G.H. van der Walt]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], prof. [[Jan Lion Cachet]], [[Petrus Postma]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Taetse Hamersma]]. Eerste ry staande: (sesde van links) [[Willem Postma]], [[Martinus Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], onbekend, prof. [[Jan Kamp]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], J.C. Kruger, [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], W.J. Snyman, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]]. Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand in 1905.jpg|'''1905''': Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand. In die twee ry sit vanaf derde van links: ds. J.C. Kruger, onbekend, [[Louw du Plessis]], [[Willem Postma]] en [[Jacobus du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Pretoria, 1907.jpg|'''1907''': Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Pretoria]]. Voorste ry (derde van links) T.N. Venter. Tweede ry (van links): [[J.H. Kruger]], [[Jacobus du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Willem Postma]], ses kerkraadslede, [[J.G.H. van der Walt]], T.N. van der Walt. Derde ry: Vyf kerkraadslede, [[Martinus Postma]], [[Louis Vorster]], [[Willem Johannes de Klerk]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], W.J. Snyman, [[Louw du Plessis]], [[Taetse Hamersma]]. Vierde ry: Twee kerkraadslede, [[H.J.R. du Plessis]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1908, Reddersburg.jpg|Algemene vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS, '''1908''', in sitting te [[Reddersburg]]. Tweede ry: (van derde links) [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Lêer:Afgevaardigdes na 'n Sinode van die Gereformeerde Kerk vroeg in die 20ste eeu.jpg|Afgevaardigdes na die Gereformeerde Kerk se Algemene Sinode te [[Reddersburg]], '''1910'''. Voor: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], W.J. Snyman, [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis]], [[Louis Vorster]], [[Pieter Biewenga]]. Middel: [[J.G.H. van der Walt]], [[Jacobus du Plessis]], [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Willem Postma]], [[Hendrikus Pasch]]. Agter: [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[N.H. van der Walt]], T.N. Venter, [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[J.H. Kruger]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Sietse Los]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Derk Rumpff]]. Lêer:Vergadering van die Klassis Kaapkolonie van die Gereformeerde Kerk op Molteno, omstreeks 1910.jpg|Die Klassis Kaapkolonie se vergadering op [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]], tussen 1907 en '''1911'''. Voor van links: [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[J.H. Kruger]], [[J.G.H. van der Walt]] en [[G.H.J. Kruger]]. Middel: Di. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], Taetse Hammersma, [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[Louw du Plessis]]. Agter: Di. W.J. Snyman, [[Hendrikus Pasch]], [[Pieter Biewenga]] en dr. [[Flippie Snyman|P.J. Snyman]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, Barkly-Oos, 1911.jpg|Die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, gehou in '''1911''' te [[Barkly-Oos]]: Eerste ry: Izak van Heerden, onbekend (of andersom), ds [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]], ds. [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], onbekend. Tweede ry: Ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], ds. [[J.H. Kruger]], ds. W.J. Snyman, onbekend, ds. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]]. Derde ry: Nick van der Walt, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], onder andere (nie in regte volgorde) I.J. Aucamp, D. Lessing, M. Neser. Vierde ry: G.C. Coetsee (onbekend watter plek). Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1912.jpg|'''1912''': Afgevaardigdes na die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS. Voor: Onbekend, [[Willem Johannes de Klerk]], [[Andries Henning|A.G. Henning]], [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Hendrikus Pasch]], T.N. Venter, [[Pieter Bingle]], onbekend. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk op Steynsburg, 1913.jpg|Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Steynsburg]], '''1913''': Eerste ry: Onbekend, [[J.H. Kruger]], F.P.J. Snyman. Tweede ry: T.N. Venter, onbekend, [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[Totius]], [[H.J.R. du Plessis]], onbekend, onbekend, [[Jacobus du Plessis]], onbekend, [[Izak Krüger]], onbekend, onbekend, H.C. van Rooy, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Derde ry: Onbekend, [[Hendrikus Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[Petrus Postma]], [[Louis Vorster]], onbekend, [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], W.L. Steenkamp, onbekend (of dié twee andersom), W.J. Snyman, drie onbekend. Vierde ry: [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] (agtste van links), prof. [[Sietse Los]] (11de van links, skuins agter man voor hom), [[Derk Rumpff]] (derde van regs), [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]] (regs). Beeld:Gereformeerde Kerk se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te Venterstad, omstreeks 1913.jpg| Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te [[Venterstad]], omstreeks '''1913'''. Die agterste twee rye is blykbaar die [[Gereformeerde kerk Venterstad]] se kerkraad. Voor sit van links: Di. [[Taetse Hamersma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]] en [[Derk Rumpff]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk gehou op Aliwal-Noord, 1917.jpg|Algemene Vergadering gehou te [[Aliwal-Noord]], '''1917''', geneem in ’n tuin op die dorp. Voor: Onbekend, prop. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], oudl. J.L. Hatting, onbekend (of andersom), ds. [[J.H. Kruger]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. F.P.J. Snyman. Tweede ry: N.F. Alberts, J.H. Kruger en twee onbekende kerkraadslede (volgorde van dié vir onbekend), ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]] (res onbekend). Derde en vierde ry (saam gereken): (vierde van links) ds. [[Derk Rumpff]], (sewende van links) ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en sy vader, [[Martinus Postma]], (heel regs) [[Taetse Hamersma]]. Beeld:GK Postmasburg KR 1918.jpg|Die kerkraad van [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] en besoekende predikante, onder andere dr. [[Casparus de Wet]] (eerste ry, tweede van links), [[J.G.H. van der Walt]] (eerste ry, vierde van links) en in die tweede ry vanaf vierde van links: [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Martinus Postma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[J.H. Kruger]], in '''1918'''. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|'''1924''':Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[H.J.R. du Plessis]], [[J.H. Kruger]]. Beeld:Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie, 1926.jpg|Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie in sitting te [[Aliwal-Noord]], '''1926'''. In die middelste ry sit van links: P.J du Plessis, ds. [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], dr. E.L.J. Venter, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[Douw Venter|D.G. Venter]], ds. [[H.S. van Jaarsveld]], W. Buys en J.A. Venter. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Reddersburg, 1927.jpg|'''1927''': Die Algemene Sinode van die GKSA op [[Reddersburg]]. Eerste ry: [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], prof. [[Casparus de Wet| C.J.H. de Wet]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Louis Vorster|L.P Vorster]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Tweede ry: [[H.S. van Jaarsveld]], H. Venter, F.P.J. Snyman, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[H.J.R. du Plessis]]. Derde ry: [[J.V. Coetzee]], [[G.H.J. Kruger]], E.L.J. Venter, [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], A.S.E Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotze]]. Vierde ry: [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[T.T. Spoelstra]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Burgersdorp, 1930.jpg|'''1930''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting op [[Burgersdorp]]. Eerste ry: S. van der Walt, [[Jacs van Rooy]]. Tweede ry: Dr. E. Venter, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]]. Derde ry: [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.V. Coetzee]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[H.S. van Jaarsveld]] en [[Douw Venter|D.G. Venter]]. Vierde ry: H. du Plessis, A.S.E. Yssel, [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], A. Postma, [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[T.T. Spoelstra]], F.P.J. Snyman, dr. [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Derk Rumpff]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika, Pretoria, 1933.jpg|'''1933''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting [[Pretoria]], afgeneem op die trap van die [[Uniegebou]]. Eerste ry: A. Postma, [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]], [[Derk Rumpff]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], prof. [[J. Chris Coetzee|J.C. Coetzee]], [[T.T. Spoelstra]], A.S.E. Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[W.J. Postma]], J.P. van den Berg, I.J. van der Walt. Tweede ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], J.M. de Wet. Tweede ry: [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], B. de Klerk, [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], L.S. van der Walt, [[Jan Schutte|J. Schutte]], [[N.H. van der Walt]], E.I.J. Venter, [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[J.V. Coetzee]]. Vierde ry: J. van Rooy, [[Abraham Aucamp|A. Aucamp]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vyfde ry: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.H. Kruger]], [[G.H.J. Kruger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Jan du Plessis|J.B. du Plessis]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], F.P.J. Snyman. Beeld:Nasionale Sinode van die GKSA voor die Vrouemonument, Bloemfontein, 1939.jpg| Die Nasionale Sinode van die GKSA van '''1939''' voor die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]]. Eerste ry: [[H.S. van Jaarsveld]], F.N. Lion Cachet, [[W.J. Postma]], B. de Klerk, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], J. van Rooy, [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]]. Tweede ry: [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], dr. [[Totius|J.D. Du Toit]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], dr. [[Casparus de Wet|C.J.H de Wet]], dr. [[Sietse Los|S.O. Los]], dr. [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[J.V. Coetzee]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Derde ry: J.P. van der Berg, [[G.H.J. Kruger]], [[Abraham Aucamp|A.L Aucamp]], M. Postma, J.M. de Wet, [[Izak Lessing|I.J. Lessing]]. Vierde ry: [[Jacs van Rooy]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], A. Postma, E.L.J. Venter, [[Douw Venter|D.G. Venter]], J.L. Vorster, [[T.T. Spoelstra]], [[Derk Rumpff]], H. du Plessis. Vyfde ry: dr. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], J.J. Venter, [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], L.S. van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], J.F. du Plooy, A.S.E. Yssel. Sesde ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[David Kotzé|D.N. Kotze]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ryssen]], N.J. Snyman, [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], D.J. van der Walt. Lêer:Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 afskeid van Totius by die Teologiese Skool Potchesftroom.jpg|Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 tydens die Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|GKSA]] afskeid van Totius by die [[Teologiese Skool Potchefstroom]]. Eerste ry: D.F. Malan, G.P. Scheepers, C. Hatting, L.J Botha, [[P.W. Buys]], [[Schalk Duvenage|S.C.W. Duvenage]], [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[W.J. Postma]], [[G.P.L. van der Linde]], J.J.S. Venter, [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], M.J. Booyens, [[Sarel Jacobus du Plessis|S.J. du Plessis]], [[Klaas van Wyk de Vries|K.S. van Wyk de Vries]]. Tweede ry: [[J.V. Coetzee]], P.J. Venter, P.J. Coetzee, [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ruyssen]], D.J. van der Walt, [[Hendrik Gerhardus Stoker|H.G. Stoker]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], prof. [[Totius| J.D. du Toit]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[A.S.E. Yssel]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Nicolaas Snyman|N.T. Snyman]]. Derde ry: [[Dems van der Merwe|D.C.S. van der Merwe]], [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], J. Postma, R.S.J. van Wyk, M. Postma, [[Jan de Bruin|J.L de Bruin]], [[Christian Malan|C.E.G. Malan]], J.J.H. Booysen, [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Abraham Aucamp|A.L. Aucamp]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]], L.S. Van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], A. Duvenage, [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[T.T. Spoelstra]].Vierde ry: D.J. Delport, [[Wikus Vorster|J.L. Vorster]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[J.F. du Plooy]], [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jacs van Rooy]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], J.M. de Wet, [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika op Potchefstroom, 31 Januarie 1964.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Potchefstroom]], afgeneem op [[31 Januarie]] [[1964]]. </gallery> == Bronne == * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2013. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2014''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2015''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2015. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2016''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. {{GKSA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|*]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] 7s2zwofr5yy9rt5xelmn6wc2i2bl9ux 2908150 2908149 2026-05-30T17:50:23Z Morne 672 /* In die bediening */ 2908150 wikitext text/x-wiki 'n Lys van alle '''predikante van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]]''' wat in die kerk gedien het van die stigting daarvan in 1859 tot die hede. Die gemeentename en jaartalle ná elke predikant se naam dui op die gemeente(s) wat hy bedien het en die tydperk wat hy in elke gemeente gestaan het. Onder afgestorwe predikante dui die simbool † voor die laaste datum by elke predikant telkens sy sterfdatum aan. == In die bediening == [[Lêer:Gereformeerde predikante omstreeks 1905.jpg|duimnael|regs|320px|'n Groep predikante vroeg in die 20ste eeu. Agter: [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Middel: [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Voor: [[Willem Johannes de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[Totius|J.D. du Toit]] en [[G.H.J. Kruger]].]] [[Lêer:Adviseurs van die Afrikaans Bybel.jpg|duimnael|320px|regs|Op dié foto wat in 1933 in [[Bloemfontein]] van die adviseurs van die Afrikaanse Bybelvertaling geneem is, verskyn ses Gereformeerde predikante of teoloë (aangedui met 'n asterisk). Boonste ry: di. J.P.H. Steyn, [[C.F. Kies]], G.D. Malan, W.J.W. Naudé, A.S.E. Yssel*, W. de Vos. Middel: Di. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]]* (Totius se halfbroer), H.J. Otto, proff. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]*, [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]]*, dr. [[Herman van Broekhuizen|H.D. van Broekhuizen]], di. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]]*, [[Pieter Boshoff|P.J.J. Boshoff]] en H.J. Pienaar. Voor: prof. [[Barend Bartholomeus Keet|B.B. Keet]], [[Totius]]*, ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], proff. E.E. van Rooyen en H.C.M. Fourie. Hulle het amptelik bekendgestaan as die Kommissie vir Afrikaanse Bybelvertalers.]] [[Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|duimnael|regs|320px|Die Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]] [[1924]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], H.S. van Jaarsveld, H.J.R. du Plessis, [[J.H. Kruger]].]] [[Lêer:Ds AA Venter Klerksdorp.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–1975.]] [[Beeld:Ds Johannes Beijer.jpg|regs|duimnael|160px|Ds. [[Johannes Beijer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]], 1862-1869.]] [[Lêer:Ds Lammert Stavast.jpg|150px|regs|duimnael|Ds. Lammert Stavast, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1991–1996 (hulpdienspredikant).]] [[Lêer:Ds Dirk Postma.jpg|regs|180px|duimnael|Ds. [[Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879.]] [[Lêer:Jan Lion Cachet.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Lion Cachet]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894.]] [[Lêer:Ds Isak David Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Izak Krüger|Izak David Krüger]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee sr..jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee sr., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903.]] [[Lêer:Ds CJH Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Casper Jan Hendrik Vorster, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899.]] [[Lêer:Ds HJ Boshoff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J. Boshoff, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–1967, Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1975–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †1990-05-02.]] [[Lêer:Dr en mev WJ van der Merwe.jpg|duimnael|regs|240px|Dr. en mev. W.J. van der Merwe, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975.]] [[Lêer:Ds Stephanus Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Stephanus Postma]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†1904-02-08.]] [[Lêer:Ds Pieter Biewenga.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Biewenga]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †1955-03-15 .]] [[Lêer:Ds PJH Viljoen.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Petrus Viljoen|P.J. Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879.]] [[Lêer:Dr JA Schutte.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.A. Schutte, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1977.]] [[Lêer:Ds C Hattingh.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Christiaan Hattingh, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1969–1986. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1986. †2001-08-01.]] [[Lêer:Ds NH van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[N.H. van der Walt|Nicolaas Hendrik van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947.]] [[Lêer:Dr PJ Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. Petrus Johannes Coetzee, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–1970.]] [[Lêer:Dr en mev JJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|200px|Dr. Jan Jacobus A. van der Walt en sy eggenote, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1975–1976, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1976–1988.]] [[Lêer:Ds PW Bingle die oue.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Bingle|Pieter Willem Bingle]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†1923-03-08.]] [[Lêer:Ds BR Krüger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Krüger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†1973-05-31.]] [[Lêer:Ds W Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Willem Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2004-07-09.]] [[Lêer:Ds TN Venter.jpg|duimnael|150px|Ds. Tjaart Nicolaas Venter, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947.]] [[Lêer:Ds PW Buys.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[P.W. Buys|Pieter Willem Buys]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1966–1973, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1973–1988.]] [[Lêer:Ds Jan hendrik Boneschans.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Boneschans|Jan Hendrik Boneschans]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955.]] [[Lêer:Ds Derk Rumpff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Derk Rumpff]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941.]] [[Lêer:Ds Benonie Duvenage.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Benoon Duvenage|Benonie Duvenage]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–1967, professor [[PU vir CHO]] 1967–1988, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1988–1992.]] [[Lêer:Dr JP Jooste.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Joseph Petrus Jooste]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946. Professor aan die Teologiese Skool 1946–1970.]] [[Lêer:Dr BR Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Kruger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956–1973.]] [[Lêer:Ds GHJ Kruger GKSA.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Gerrit Kruger|G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–1969, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1969–1977, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1977–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2013-06-25.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee jr.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee jr., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892.]] [[Lêer:Ds JC Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.C. Kruger, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966.]] [[Lêer:Dr PJS de Klerk.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Philippus de Klerk|Philippus Jacobus Stephanus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949.]] [[Lêer:Ds LP Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Louis Vorster|Louis Petrus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929.]] [[Lêer:Dirk Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†1940-12-29.]] [[Lêer:Ds JW Jansen van Ryssen.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Johan van Ryssen|Johan Wilhelm Jansen van Ryssen]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–1968, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1968–1977.]] [[Lêer:Dr SP van der Walt.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Sarel van der Walt|Sarel Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1976–1983.]] [[Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961.]] [[Lêer:Prof GCP van der Vyver.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–1970. Professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1975 (sy dood).]] [[Lêer:Ds DNG Kotze.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[David Kotzé|David Nicolaas Gerhardus Kotze]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960.]] [[Lêer:Ds AL Aucamp.jpg|regs|150px|duimnael|Ds. [[Abraham Aucamp|Abraham Liebrecht Aucamp]], [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961.]] [[Lêer:Ds ASE Yssel.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. A.S.E. Yssel, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958.]] [[Lêer:Ds W Postma.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Postma]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†1920-12-13.]] [[Lêer:Ds HJR du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J.R. du Plessis, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953.]] [[Lêer:Ds Simon van der Bijl.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.J. van der Bijl, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1973–2000.]] [[Lêer:Ds JV Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[J.V. Coetzee|Jan Viljoen Coetzee]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†1952-12-26.]] [[Lêer:Di TT Spoelstra en JV Coetsee Johannesburg 1926.jpg|duimnael|regs|200px|Di. [[J.V. Coetzee]] en [[T.T. Spoelstra]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965.]] [[Lêer:Ds WJ de Klerk jonk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur [[PU vir CHO]] 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943.]] [[Lêer:Totius.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.D. du Toit, oftewel [[Totius]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949.]] [[Lêer:Ds Martinus Pelser.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Maarten Pelser]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†1902-06-07.]] [[Lêer:Ds HS van Jaarsveld.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Hendrik Stephanus van Jaarsveld, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952.]] [[Lêer:Ds en mev ZC Grobler.jpg|regs|duimnael|230px|Ds. en mev. Zacharias Christiaan Grobler, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979.]] [[Lêer:Ds J Beyer.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Johannes Beijer|J. Beyer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869.]] [[Lêer:Ds MJ Booyens.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.J. Booyens, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1966–1977, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1977–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †2002-11-17.]] [[Lêer:Ds HB Venter.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Hendrik Venter|H.B. Venter]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888.]] [[Lêer:Ds SD Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.D. Venter, Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877.]] [[Lêer:Ds FW Buytendach.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. F.W. Buytendach, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–1989.]] [[Lêer:Ds PHS Snyman, Heidelberg, Gereformeerde Kerk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[P.S. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†1900-01-17.]] [[Lêer:Ds en mev W Venter.jpg|duimnael|regs|200px|Ds. en mev. W. Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989.]] [[Lêer:Ds WJ Snyman.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. W.J. Snyman, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913.]] [[Lêer:Ds JA du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921–1935.]] [[Lêer:Ds HVF Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949–1975.]] # Modise, Motsitsi Abel, Dobsonville 1979–1982, Diepkloof 1983, Kwa-Thema/Ratanda/Tsakane. # Ligege, Ndanganeni Norman, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1981–1989, SAOK 1989–1996, De Hoop 1996. # Heystek, Pieter Hendrik, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Montanapoort|Pretoria-Montanapoort]] 1999. # Van Helden, Maarten, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 1999. # Van Wyk, Rodney Peter, Hons.-B.A., M.Phil., [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1984. # Lartz, Deon, Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1986–1994, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 2002. # Swanepoel, Christoffel Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1986–2002, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2009. # Van Rhyn, Hercules Philippus Malan, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2010. # Venter, Piet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1990–2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2007. # Lion-Cachet, Jan, Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1988–1996, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1996–2002, Reformed Church of Wellington in Nieu-Seeland 2002–2006, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2007. # Vermeulen, Petrus Johannes, M.A., Th.B., Th.D., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2005. # [[Gerhardus Stephanus Kruger|Kruger, Gerhardus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[29 Julie]] [[2000]]–2024, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[14 April]] [[2024]]. # Dreyer, Frederik Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1988. # Van der Walt, Stephen Francois Flemming, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstwon]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2005. # De Beer, Edmund Johannes, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1989. # Van der Vyver, Lodewicus du Plessis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 2002. # Van Wyk, Pieter, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1989–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2009. # Modise, Paul Mahlose, Kagiso 1989. # Myburgh, André Johan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2009. # Pelser, Abraham Liebrecht, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 2009. # Meijer, Gerard Johannes, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 2008. # Fleischmann, Johan Petrus, B.A., UDK, Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 1990–2008, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2008. # Van Rooy, Henri Charles, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2008. # Briel, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1991–1995, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2006–2020, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[26 Januarie]] [[2020]]. # Jansen, Carl Albert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 2006. # Venter, Sarel Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2006. # Nel, Elias Paulus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1991–1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996. # Lubbinge, Paul, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–1999, Christelijke Gereformeerde Kerk Delfzijl, Nederland 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 2005. # Sithole, Jabulani Paulos, Kwa-Mashu/KwaMncane 1991. # Van der Schyff, Stephanus Petrus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2003–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009. # Botha, Willem Jacobus, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 2008. # Berg, Adderus Fenmo, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 2011. # Rheeder, Adriaan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2006–2011, Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Stavast, Hendrik Lammert (Henk), B.A., Th.B., (NDK), [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2002–2008, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2009–[[23 Februarie]] [[2020]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]]. # Scheepers, Lucas Cornelius, B.Agric., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1998. # Boy, Neville, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Chinhoyi]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2008. # Venter, Petrus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2019. # Mbatha, Mbongeni Samuel, Nqutu 1993. # Ntuli, Stevenson Jabulani, Nqutu 1993. # Phungula, Siphosethu Zibona, Ndaleni 1993. # Van Schaik, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1994–1999, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2005–2011, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2011. # Van der Walt, Johannes Gideon Lessing, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1994–2000, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2009. # Schutte, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2012. # Coetzee, Gideon Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1995–2003, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2007–2012, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 2012. # Pretorius, Jacob, B.Iuris, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2001. # Pelele, Ezekiel Ditswalemang, B.A., Uitkyk 1995. # Mtshayisa, Velile Elliot, B.A., Th.B., M.Th., M.A., Tlokwe Botshabelo/Boskop/Kokosi 1996–2013, Tlokwe Botshabelo 2014. # Smit, Stephanus Johannes Marthinus Swanepoel, B.Sc. (Hons.-Veekunde), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2014–2023, [[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[30 Julie]] [[2023]] # Vrey, Coenraad Christoffel Andries, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/Lyciumville 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 2011. # Booyens, Daniël Jan Andries, BLC, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 2014. # Van Vuuren, Thomas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2004. # Letebele, Masilo Johannes, B.A.-Hons., Th.B., Thabong/Meloding/Phomolong 1997. # Van Heyningen, Cornelius Johannes, B.Sc.Agric., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 2009. # Briel, Stephanus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2002. # Viljoen, Werner, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 1998–2001, Christian Reformed Church of St. Mary's ([[Sydney]], [[Australië]]) 2001–2012, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2016. # Kayayan, Eric, B.A., Th.B., M.-Frans, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002. # Muzenda, Piniel, Hons.-B.A., Th.B., Gweru/Karoi 1998–2006, Musina Nancefield 2006. # Mashau, Thinandavha Derrick, B.A., M.A., Ph.D., De Hoop 1998–1999, Trans-Letaba 1999–2002, dosent Noordwes Universiteit 2001–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2013–2014, New Life City Church 2014. # Bain, Ronald Alexander, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2016–2020, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] [[1 Februarie]] [[2020]]. # Tredoux, Alwyn Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2012. # Kurpershoek, Pieter Willem, B.Sc., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[15 Oktober]] [[2023]]. # Smit, Erasmus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 2007–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2013. # Oosthuizen, Ockert Almero, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2005–2009, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2015. # De Bruyn, Albertus Stefanus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 2005. # Vorster, Nicolaas, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]]/Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Aucamp, Johannes Petrus du Plessis, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2000. # Erasmus, Jan Andries, Hons.-B.A., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2008–2026, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] [[17 Januarie]] [[2026]]. # Mqokelo, Piet Boy, B.A., Th.B., Tshing 2000–2018, Ikageng Bophirima 2018. # D'Assonville, Victor Edouard (jr.), B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., Dr. Theol. (Duitsland), [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 2008–2020 (met opdrag KO, art 7), [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2020 (met opdrag KO, art 7). # Du Plessis, Alwyn Nicolaas, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2007–2014, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2014. # Semenya, Kwena David, B.A., Th.B., M.A., Ph.D., Knapdaar 2001–2005, [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2018, Diepsloot [[18 November]] [[2018]]. # Rankhotha, Victor Adam, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Phahameng/Emmanuel/Botshabelo/Thaba-Nchu 2001. # Sekhaulelo, Motshine Amos, B.A., Th.B., M.A., Meadowlands 2001–2008, Mmakau 2008. # Molokwane, Mosiwa Martin, B.A., Th.B., Tembisa 2001. # Grové, Petrus Johannes, B.A., Hons.-Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] (as sendeling) 2010. # Temba, Jabulani Emmanuel, B.A., Th.B., Kutloanong 2002. # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2014. # De Jager, Andries Petrus, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2012. # Muhadi, Manda Nathaniel, B.A., Th.B., Metsi-a-Matala 2003–2004, Middle Letaba 2004. # Phetoane, Solomon Tshikare Matlho, Itsoseng 2003. # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. # Van Rooy, Petrus Cornelius, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2004–2008, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2012. # Erasmus, Matthys Jakobus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2004–2011, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2012. # Makhobozi, Edwin Mmoi, B.A., Ikageng 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2011, Dube/Tlhadi 2011. # Dhlamini, Gift Jan, B.A. Th.B., Khunwana 2004. # [[Hendrik Stoltz|Stoltz, Hendrik Jacobus]], B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013. # Venter, Henning Vorster, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[24 Januarie]] [[2005]]–2007, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2011, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2016. # [[Heinrich Zwemstra|Zwemstra, Heinrich Martin]], B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., Vereeniging '95 2005–2008, Zambië 2008–2011 (sendingopdrag), [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai]] 2017. # Struwig, Ockert Jacobus, B.Sc., Hons.-B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2013. # De Bruyn, Paul Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2018. # Saaiman, De Wet, B.A., Hons.-B.A., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2012. # Dreyer, Thomas Frederick, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2023, Cross Culture Church (Randburg) [[26 November]] [[2023]]. # Makungo, Ntshengedzeni Robert, SPTD, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] (met sendingopdrag) 2005–2008, Trans-Letaba 2008. # De Kock, Henning Kruger, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] (met opdrag bediening in [[Londen]]) 2005–2024, Cross Culture Church [[4 Augustus]] [[2024]]. # Masase, P Thomas, B.A., Th.B., Promosa 2005–2014, Boskop 2014. # Van Wyk, Griffel, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2007–2014, Vanderbijlpark-Trinitas 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2017. # Potgieter, Jasper Dreyer, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 2008-2016, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2016. # Hlela, Philemon Thulani, Th.B., Imbumbulu/Umlazi 2006. # Jooste, Christiaan, B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2009-2016, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[14 September]] [[2024]]. # Le Cornu, Slabbert, B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2007. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt., Promosa/Lektor Teologiese Skool 2007–2014, Promosa/Professor Teologiese Skool 2014. # Cilliers, Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2007–2013, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2013–2015, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2015. # Kumar, Rajesh, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2008 met opdrag sendingwerk in Indië. # Van Jaarsveld, Leon Petrus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]]/[[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 2013. # Zwemstra, Dinant Gerrit, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2015. # Van Dyk, Jacobus Cornelius, B Com (Rek.), B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 2008. # Motloung, Patrick Bulang, B.Th., Ekwandeni 2008. # Mdluli, Mvaleliso George, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Sharpeville/Sebokeng/Zamdela 2008–2012, Diepkloof 2012. # Rossouw, Andries Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[19 September]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Venter, Lourens Johannes Erasmus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2014–2020, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[19 Januarie]] [[2020]]. # Gouws, Pieter Retief, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2016–2018 (ná inlywing), [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] [[29 Julie]] [[2018]]–22023, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[29 Julie]] [[2023]] # Van der Waal, Willem Maasjan, B.Th., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2009. # Fourie, Reynold Benjamin, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2012. # Dykstra, Dirk Jacob, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2013–2025, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[10 Mei]] [[2025]]. # De Vries, Brian, BB.A. (Western Michigan University), M.Div., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2013–2019, Grace Reformed Church Northern Pretoria [[4 Mei]] [[2019]]. # Jansen van Vuuren, Riaan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2009–[[20 Januarie]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]], [[2 Februarie]] [[2019]] – hede. # Swanepoel, Jacobus Stephanus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2009. # Moletsane, Tshidiso Maferika, B.Th., Hons.-B.A., Boichoko 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2013. # Moncho, Oageng Lazarus, B.Th., Hons.-B.A., Itsoseng Bokone 2009, Ikageng 2016. # Ndou, Livhuwani Peter, B.Th., Makwarela 2010. # Steyn, Willem Jacobus, B.Sc.-Arch., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012. # Steyn, Karel Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 2017–2022, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[3 September]] [[2022]]. # Kotzee, Dirk, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] November 2015–2024, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[2 Desember]] [[2023]]. # Niemann, Gerhardus Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2010. # Jobse, Wilhan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 2013. # Khumalo, B.W., iSandlwana 2010. # Mathebula, P.L., Huhudi/Bontleng 2010–2018, Itsoseng Bokone 2018. # Potgieter, Frederick Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2015. # Robinson, Cobus-Brahm, LL.B., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]] 2014–2017, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] [[27 Januarie]] [[2024]]. # De Bruyn, Johannes Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2011–2017, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2017. # Pelser, Hendrik Frederik Riekert, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Kempton Park|Kempton Park]], Januarie 2019. # Van Rensburg, Frederik Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2012. # Pienaar, Nikolaas, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2012-2017, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] [[3 September]] [[2023]]. # Lee, Johannes Lodewikus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2012-2015, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[9 Augustus]] [[2025]]. # Van Rhyn, Gerhardus Petrus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[6 Desember]] [[2025]]. # Linde, Stephanus Johannes Lourens, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2012–2026, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] [[24 Januarie]] [[2026]]. # Nkoana, Herens Mohlehli, B.A., B.Th., Ramotse 2012. # Lee, Sarel Johannes Barend, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 2012–2013, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 2014–2018, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2018, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[28 Februarie]] [[2026]]. # Le Roux, Pieter Gerhardus Pretorius, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2016. # Pretorius, Rynhardt Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[20 Januarie]] [[2019]]. # Mathundela, Chaka Class, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Daveyton 2013. # Moruri, Tebogo Victor, B.Th., Hons.-B.A., Jouberton 2013. # Potgieter, Izak Daniël De Vries, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2014. # Le Roux, Marco Herman, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2014–2019, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2019. # De Bruyn, Dirk Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] 2016–2023, [[Gereformeerde kerk George|George]] [[29 Oktober]] [[2022]]. # Dednam, Antonie Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]]/[[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Pretorius, Franscois Renier, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2015–2025, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Tredoux, Jacques Gideon, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Botha, Christiaan, B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2015–2019, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2019, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] [[27 Julie]] [[2024]]. # Van Jaarsveld, Ernst Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2015–2021, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]], [[26 September]] [[2021]]. # Mbonani, Johannes, Olieven Christian Church 2015. # Mdonga, Malwande, New Life City Church 2015. # Meijer, Gerben Paul, B.A. (Antieke tale), Predikants Master (Theologische Universiteit, Kampen), [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]/[[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[18 Januarie]] [[2020]]–2025, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] [[10 Mei]] [[2025]]. # Van der Walt, Barend Aucamp, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2016. # Boersema, Guido Marnix, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[14 Februarie]] [[2016]]–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]], [[20 Julie]] [[2024]]. # Van 't Zand, Zander, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 2021–2024, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[24 November]] [[2024]]. # Britz, Rudolph Marthinus, B.A., B.A (Hons.), B.Th., L.Th., D.Th., Diploma Hoër Onderwys, [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2016–2019. # Sefadi, Lerato Josef, B.A., B.Th., M.Th., Dobsonville 2016. # Janse van Rensburg, Reghard, B.A. (Hons.), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2016–2019, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[10 Augustus]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[4 Augustus]] [[2024]]. # Lee, Frederik Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] [[28 Januarie]] [[2024]]. # Brotherton, Werner, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[21 Januarie]] [[2024]]. # Cronje, Jaco, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[9 Oktober]] [[2021]]. # Ehlers, Jan Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2017. # Mushayabasa, Paul, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Songozwi 2017. # Floor, Leendert Marcel, B.Ing. Meganiese Ingenieurswese, B.Ing.-Hons., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] [[5 Februarie]] [[2017]]–2024 [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]], [[7 April]] [[2024]]. # Venter, Petrus Frederik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Vanderbijlpark-Trinitas 2017 (gebore [[28 Desember]] # Burger, Andries Jacobus, B.Ing, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2017. # Hattingh, Petrus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[18 Junie]] [[2017]]–[[18 April]] [[2021]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Trinitas|Vanderbijlpark-Trinitas]] [[6 Junie]] [[2021]]. # Dunn, Johan, B.Sc., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]], [[4 Augustus]] [[2024]]. # Vogt, Ernest John, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Hartbeespoort]] [[16 Maart]] [[2024]]. # Zulu, Benjamin Charless, B.Th., B.Th.-Hons. M.Div., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2017. # Venter, Gert Abraham, B.Soc.Sc., Sacrae Theologiae, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2018. # Maritz, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Myburgh, Lukas Daniël, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # De Villiers, Stephanus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Randburg]] [[17 April]] [[2023]]. # Van Jaarsveld, Johannes Petrus Lodewikus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] 2018. # Henning, Jacobus Andriaans Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2018–2021, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[13 Maart]] [[2021]]. # Kim, Sang Eun, B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2018. # Smit, Pieter Wouter, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[12 Oktober]] [[2024]]. # Hibbert, Josef Nienaber, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2018. # Lemmer, Charl Jacob, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] [[27 Januarie]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Stavast, Harmannus Marten (Herman), B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[23 Februarie]] [[2019]]. # Janse van Rensburg, Gerhard, B.A. Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[2019]]. # Pelser, H.F.R. (Riekert), [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2019, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # Van Rensburg, Gerhard Janse van, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[16 Maart]] [[2019]]. # Coetzee, Hermanus Jacobus (Herman), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[25 Mei]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[31 Augustus]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[30 Mei]] [[2026]]. # Mienie, Johannes Diederick (Juan), Dipl. Sacrae Theol., B.Th.-Hons., M.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[14 Julie]] [[2019]]. # Potgieter, Johannes Cornelius (JC), B.A.-Hons. (Cantab.), M.A. (Cantab.), B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tshwane|Tshwane]] [[29 September]] [[2019]]. # Verryn, David Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[12 Januarie]] [[2020]] - [[12 Januarie]] [[2025]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # Meijer, M.D. (Dirk), [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Kruger, Thinus, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Boersema, Reinhart, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1 Februarie]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[2 Julie]] [[2024]]. # Steyn, Ruan, Gereformeerde Gemeenskapskerk Oshakati [[18 Julie]] [[2020]]. # Van Schaik, Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[23 Augustus]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Plettenbergbaai/Knysna|Plettenbergbaai/Knysna]] 2024. # Andersen, Hans Christiaan, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] [[10 April]] [[2021]]. # Hattingh, Philip, [[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]], [[29 Mei]] [[2021]]–2025, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[18 Januarie]] [[2025]]. # Linde, Jacobus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]], [[12 Junie]] [[2021]]. # Van der Westhuizen, Izak Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[19 Junie]] [[2021]]. # Venter, Erasmus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[7 Mei]] [[2022]], [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffelsdoorns]] [[8 Junie]] [[2024]]. # Kuhn, Jacques Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[21 Augustus]] [[2022]]. # Mahlangu, Mduduzi Elias, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Idwala Lensindiso 2022. # Van der Westhuizen, Albertus Petrus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[8 Januarie]] [[2023]]. # Noah, Kim, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] (opdrag: evangelisasie Engelssprekende studente), [[27 Junie]] [[2021]]. # Willemse, Matteus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]], [[25 Februarie]] [[2023]]. # Janse van Vuuren, Willem Joseph, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[18 Maart]] [[2023]]. # Nagel, Izak de Villiers, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[25 Maart]] [[2023]]. # Van Staden, Floris, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Hons. (Grieks), [[Gereformeerde kerk Stilbaai|Stilbaai]] [[1 April]] [[2023]]. # Buys, Nardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Van der Westhuizen, Sybrand Barend, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[19 Augustus]] [[2023]]. # Letebele, M. David, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng (met sendingopdrag) [[14 Oktober]] [[2023]]. # Coetzee, Jandré [[Gereformeerde kerk Kleinmond|Kleinmond]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Deysel, Frikkie, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[10 Februarie]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[6 Junie]] [[2026]]. # Van Heerden, Willem Hermanus, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[24 Februarie]] [[2024]]. # Magayisa, Desmond [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] (opdrag: sending en kerkstigting) [[10 Maart]] [[2024]]. # Wepener, Philip [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[17 Maart]] [[2024]]. # Swanepoel, Christiaan, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[20 April]] [[2024]]. # Matrose, Xolisa, Kanyamazane, [[13 Julie]] [[2024]]. # Boersema, Marten, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[24 Augustus]] [[2024]]. # De Waal, Johann, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # De Bruyn, Theuns, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[25 Januarie]] [[2025]]. # Wattel, Riaan, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[8 Februarie]] [[2025]]. # Venter, Quintin, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[31 Mei]] [[2025]]. # Buys, Schalk, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[26 Julie]] [[2025]]. # Van Heerden, Alistair, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[29 November]] [[2025]]. # Langa, Clerence, Reformed Family Worship Church (Ndaleni, KZN) [[6 Junie]] [[2026]]. == Emeriti == # Smit, Daniël Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1982–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # Gerber, Jacobus Marthinus, B.A., Th.D., [[NG gemeente Tarkastad|Tarkastad]] (NG) 1958–1961, [[NG gemeente Stilfontein-Sentraal|Stilfontein-Sentraal]] (NG) 1961–1967, Welkom (NG) 1967–1972, Bethlehem-Oos (NG) 1972–1975, direkteur Vereniging vir Christelike Hoër Onderwys, [[NG gemeente Bloemfontein|Bloemfontein]] (NG) 1976–1985, [[NG gemeente Coligny-Oos|Coligny-Oos]] (NG) 1985–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], B.A., Th.D., Sendeling Siloam 1957–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1963–1966, Christelijke Gereformeerde Kerken, [[Nederland]] 1966–1975, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1975–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Van Dalsen, Hubrecht Anthonie, B.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]] 1957–1959, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]]/[[Gereformeerde kerk Usakos|Usakos]] 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1964–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1971–1972, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1972–1973, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1973–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Du Plessis, Jansen van Vuuren, M.A., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Serobatse, Thobatsi Onismus, Ikageng (Potchefstroom) 1976–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Mohloki, JM, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1964–1966, Khutsong 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1968–1972, Kagiso 1972–1975, Tladi 1976–1977, Jouberton 1977–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Coetsee, Daniël Christiaan, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1960–1969, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1969–1976, evangelisasie-opdrag [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Pretorius, Egbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1975–1980, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1981–1990, polisie-kapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1990–1997, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1997–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Lessing, Francois Jacobus Du Toit, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1966–1973, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1973–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Badenhorst, Lourens Jurie, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. (bedien [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] en [[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] (bedieningsooreenkoms) 2013-hede as emeritus-predikant) # Dijkstra, Hessel, B.A., Th.M., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1975–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # [[Amie van Wyk|Van Wyk, Jan Harm]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1965–1973, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1973–1981, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1981–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # Denkema, Francois (Faan), (gebore [[12 Augustus]]) B.A., Th.M., (gebore [[12 Augustus]]) sendeling [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1965–1975, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]]/[[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1975–1981, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1981–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1987–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Smit, Erasmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1977–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Kirsten, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1988–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # De Beer, Pieter Gert Wessel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Postma, Ferdinand, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1990–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Steyn, Diederick Johannes Schutte, D.Litt. et Phil., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1977–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Vorster, Roelof Louis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1994–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Ligthelm, Gysbertus Johannes, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1983–2001, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2001–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Botha, Gabriël Nicolaas Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1965–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1968–1991, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1991–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Heystek, Nicolaas Philippus (Klasie), B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]]/[[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1967–1972, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1977–1987, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1987–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Bekker, Izak Lukas, Th.B., M.Phil., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1986–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Du Plessis, Pieter Johannes Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1970–1981, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1999–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Kruger, Petrus Paulus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1974–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Laubscher, Nicolaas Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 1977–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Van der Walt, Francois, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1970–1977, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1978–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Le Roux, Johann, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1995–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Venter, Jacobus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1984–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Klopper, Andries Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1987–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1975–1982, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1982–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. # Saayman, Willem Jacobus Kruger, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1981–1997, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Melville]] 1997–2003, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2003–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Cooke, Marthinus Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2006–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1982–1984, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Grové, Andreas Hendrik, Hons.-B.Sc., Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1981–1990, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # De Klerk, Barend Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1975–1981, Direkteur Studenteburo PU vir CHO 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1987–1997, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1998–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Botha, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1992–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Mafojane, Makateng Jacob, Katlehong 1980–1982, Khutsong 1983–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Du Plessis, Marthinus Johannes, D.Litt., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1986–1999, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1999–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Van der Walt, Petrus Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 1981–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Coetzee, Carel Frederick Christoffel, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1982–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Vorster, Jacobus Marthinupiets, Th.B., D.Phil., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1978–1990, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1990–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Aucamp, Roelof Grove, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1971–1973, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1973–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Buys, Philippus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1976–1989, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1989–1993, sendeling KwaNdebele 1993–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Schalekamp, McDonald Etienne, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 1987–2002, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 2003–2012, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Wijnbeek, Dirk Hendrik Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1985–2000, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Oostruis, Shadrack Leepile, Moshaweng 1995–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Lourens, Pieter Kruger, B.A., M.Th., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1984–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Stemmer, Gohetameng Henry, Khuma. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Morweng, Gaopalelwe Simon, Kraaipan 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Janse van Rensburg, Karel Anton, B.A., Th.M., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Du Preez, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Merwe, Sarel Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1975–1978, sendeling [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 1982–2008, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 2008–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Walt, Sarel Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1978–2003, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2003–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Rooy, Herculaas Frederik, M.A., Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1977–1980, professor [[PU vir CHO]] 1980–1983, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1983–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Schaik, Leonardus Hieronimus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] 1976–2013, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2013–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Labuscagne, Gert Christoffel Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1983–2009, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Lekgetho, Philip Motshologi, Madibogo 1991–2010, Boikhutso 2011–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Semenya, Cypril P, Tembisa 1978–1980, Tembisa-Wes 1980–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Kruger, Stephanus Francois, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 1982. Geëmeriteer 2015. # Mahure, Tsietsi George, Lothlakane 1996. Geëmeriteer 2016. # Schutte, Johan Ali, LL.B., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 2002. Geëmeriteer 2015. # Cloete, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1981–1989, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1995–2013, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] 2013. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Sarel Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1998. Geëmeriteer 2016. # Rasenyalo, Masike Joseph, Khunwana 1991–1993, Ebenhaeser 1994-2016. Geëmeriteer 2016. # Coetzee, Petrus Albertus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1983–1992, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1992–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2003. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Jacobus Hermanus, B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1978–1989, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1990–2007 (2002-2007 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]]), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 2007. Geëmeriteer 2016. # Fanoy, Pieter, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1995–2010, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2010. Geëmeriteer 2016. # De Klerk, Theunis Christiaan, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 2005. Geëmeriteer 2016. # Jordaan, Gert Johannes Cornelis, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1986–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989. Geëmeriteer 2016 # Krüger, Petrus Paulus, M.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1979-1982, [[Gereformeerde kerk Brackenhurst|Brackenhurst]] 1982-1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996-2000, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2000-2016. Geëmeriteer 2016. # Janse van Rensburg, Johan Jacob, B.A. Hons., M.A., Th.D., D.Litt. (Honoris Causa), [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1981–1983, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1983–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. # Fourie, Matthys Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2003–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2016. # De Kock, Servaas Daniël, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1987–1991, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1991–2005, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 2005-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Smidt, Marthinus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1978–2006, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Van der Merwe, Willem Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1985–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2009-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] Junie [[2017]]. # Kruger, Lourens Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1980–1986, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]]/[[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1990–1993, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Magome, Matthewis Matee, Matsau 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # [[Callie Opperman|Opperman, Wilhelm Carl]], B.A., B.A.-Hons., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 1989-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[15 Oktober]] [[2017]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2001-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Zulu, Charles, Lusaka (herstig) 2003-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Breed, Casper Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1978–1986, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1986-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Van der Walt, Nicolaas Jakobus, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1982-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Miskin, Arthur Gordon, B.Sc., M.B.Ch.B, M.Med. O&G, FCOG, M.Div. (Puritan Reformed Theol. Seminary, Grand Rapids), [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2009-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Mouton, Jacobus Frederik, B.A., B.A.-Hons., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2010-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Tiemensma, Eduard Jacob, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1999-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Bogaards, Arie Hendrik (Attie), M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1986–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # De Kock, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1983–1987, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1988–2005, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2005–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # Breed, Douw Gerbrand, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] Tvl. 1987–1995, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1995–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] November [[2020]]. (Afskeidspreek gelewer [[24 November]] [[2019]].) # Bakker, Daniël Jakob, B.A., MWIV, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Witbank-Oos|Witbank-Oos]] 1984–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1989–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Van den Berg, Paul Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1985–1990, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1990–2006, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 2006–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1997–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde Desember [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[3 November]] [[2019]].) # Schutte, Hermanus Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbiljpark-Oos]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 2001–2009, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2009–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Januarie]] [[2020]]. # De Kock, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1990–1992, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1992–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2014. (emeriteer op [[24 Februarie]] [[2020]]) # Malan, Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1983–2006, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Februarie]] [[2020]]. # Opperman, Gustav, Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 2012–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde [[April]] [[2020]]. # Pansegrouw, Dirk, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Mei]] [[2020]]. (Afskeidspreek [[24 Mei]] [[2020]]) # Van Wyk, Hendrik Francois, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1993–2004, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Desember]] [[2020]]. # Hibbert, Simon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] (sendeling) 1991–2021. # Naude, Emile, B.A., B.D., M.Th., [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]] 2009–2015, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 2020–2021. (Afskeidspreek [[28 Maart]] [[2021]]) # Van 't Zand, Dirk, B.Sc., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1986–2007, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2007–2021. (Afskeidspreek [[18 April]] [[2021]]) # Malan, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]], 2015–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] 2021. # Aucamp, Casperus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1978–1984, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1985–1999, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2005, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2018–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Junie 2021. # Van der Walt, Johann George, B.Com., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2013–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Julie 2021. # Stavast, Arie Harm, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1997–2004, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 2008–2021. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2021]]) # Verhoef, Gabriël Cornelis, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1992–1994, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1994–2002, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2002–2021. # Erasmus, Jacobus Johannes Jurgens, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2008–2022. (Emeriteer [[30 April]] [[2022]]) # Potgieter, Theunis Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2008–2022. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2022]]) # Van den Berg, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 2010. (Emeriteer [[30 Junie]] [[2022]]) # Kruger, Abraham Pretorius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2007, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2016–2022. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2022]]) # Funeka, Mfulathelwa Moment, Mid-Illovo 1986, Idwala Lensindiso. (Emeriteer Sondag [[24 September]] [[2022]]) # Nel, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1990–2005, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2005–2023. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2023]]) # Venter, Archibald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2000–2023. (Emeriteer Junie 2023) # Van der Merwe, Rudolph Marthinus, B.A., Th.B., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1987–2000, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2011–2023. (Emeriteer [[29 Oktober]] [[2023]]) # Van der Walt, Jan Pelser, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1989–1990, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1991–1998, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]]/[[Gereformeerde kerk Agulhas|Agulhas]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2015–2023. (Afskeidspreek [[19 November]] [[2023]]) # Franck, Jules Edgard, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2013–2023. (Emeriteer [[10 Desember]] [[2023]]) # Van der Walt, Abraham Barend, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1988–2000, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2009-2018, [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]], [[8 Desember]] [[2018]]–2023. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2023]]) # Smit, Barend Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1985–1986, [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1986–1998, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # Roets, Cornelius Johannes Christiaan, B.A., Th.B., B.Sc. (Cou), [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1987–1996, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2009–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # De Beer, Hendrik Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1999–2010, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Erasmus, Lourens Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Vermaak, Salmon Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1988–2008, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 2008–2024. (Emeriteer [[31 Julie]] [[2024]]) # Krüger, Abraham Jacobus, Th.B., M.A., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni 2002]]–2024. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2024]]) # Kruger, Michael Andries Frans, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1989–1991, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2008–2024 (Emeriteer [[22 September]] [[2024]]) # Vergeer, Willem Cornelis, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2007–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Aucamp, Johannes Louis, Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2008–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Hattingh, Hermanus Bernardus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006–2024 (Emeriteer [[30 September]] [[2024]]) # Van der Schyff, Jan Louis, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1987–2001, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 2006, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2018–2024 (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Du Plessis, Lourens Stephanus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2007–2024. (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Fatuse, James Vubunzima, Ph.D., iBhayi 2005–2024. (Emeriteer [[30 November]] [[2024]]) # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1990–2003, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 2006–2024. (Emeriteer [[1 Desember]] [[2024]]) # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 2006–2025. (Emeriteer [[9 Februarie]] [[2025]]) # Coetzee, Hendrik Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 2000–2011, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012–2026. (Emeriteer [[31 Oktober]] [[2025]]) # Reinecke, Hendrik, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1999–2012, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2012. (Emeriteer [[30 November]] [[2025]]) # Kingma, Brant Reinder, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2000. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Viljoen, Francois Petrus, M.A., Th.D., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1990–1994, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1994–1998, professor Teologiese Skool 1998. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Stoker, Hendrik Gerhardus, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2011–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]/Professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Jansen van Nieuwenhuizen, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1993. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) == Medies onbekwame predikante == # Malan, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1984–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2000–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # De Villiers, Izak Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1990–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993–1997, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 1997–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Erasmus, Daniël Pieter Jacobus, B.A., Th.B, (N.D.K.), [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1997–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Krüger, Hendrik Johannes Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1986–2009, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. [[25 Oktober]] [[2024]] emeriteringsouderdom. # Van Wyk, Gert Jacobus, Hons. B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1987–2016. # Buys, Louis Johannes, B.A., (Hons.-Psig.), Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2011. # Grobler, Johannes Hendrik, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2001–2005, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2005–2013, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]]/[[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2014. Siekte-emeritaat [[30 Junie]] [[2025]] == Afgestorwe predikante == # [[Dirk Postma|Postma, Dirk]], [[Nederland]] 1840–1859. Suid-Afrika, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879, professor Teologiese Skool 1879-†[[28 Desember]] [[1890]]. # [[Johannes de Ridder|De Ridder, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] †[[30 Oktober]] [[1896]]. # [[C.J.H. Vorster|Vorster, Casper Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899; † [[20 Mei]] [[1899]]. # [[P.S. Snyman|Snyman, Philippus Stefanus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†[[17 Januarie]] [[1900]]. # [[Maarten Pelser|Pelser, Maarten]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†[[7 Junie]] [[1902]]. # [[Stephanus Postma|Postma, Stephanus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†[[8 Februarie]] [[1904]]. # [[Jan Krüger|Krüger, Jan Christoffel]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1898-†[[26 Junie]] [[1905]]. # [[A.A.J. de Klerk Coetsee|Coetsee, Abraham Adriaan Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 April]] [[1906]]. # [[Petrus Viljoen|Viljoen, Petrus Jacobus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 November]] [[1906]]. # Coetsee, Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 Oktober]] [[1907]]. # Maury, Johann Leopold, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1877–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[9 Augustus]] [[1911]]. # [[Jan Lion Cachet|Lion-Cachet, Jan]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894, professor Teologiese Skool 1894–1911. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[21 September]] [[1912]]. # Snyman, Willem Jacobus, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[2 April]] [[1915]]. # [[Flippie Snyman|Snyman, Philippus Christoffel]], Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†[[9 Mei]] [[1915]]. # [[Louw du Plessis|Du Plessis, Lodewicus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[25 Desember]] [[1918]]. # [[Petrus Postma|Postma, Petrus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[4 Oktober]] [[1919]]. # [[Willem Postma|Postma, Willem]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†[[13 Desember]] [[1920]]. # [[Johannes Petrus van der Walt|Van der Walt, Johannes Petrus]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1909-†[[2 Augustus]] [[1922]]. # [[Pieter Bingle|Bingle, Pieter Willem]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†[[8 Maart]] [[1923]]. # [[Pieter Bos|Bos, Pieter]], Uniondale 1910-†[[21 September]] [[1923]]. # [[Martinus Postma|Postma, Martinus]], M.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1890–1897, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1897–1904, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1909-†[[26 Julie]] [[1926]]. # [[Taetse Hamersma|Hamersma, Taetse]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†[[9 Junie]] [[1932]]. # [[Jan du Plessis|Du Plessis, Jan Barend]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1931-†[[25 Februarie]] [[1934]]. # [[Louis Vorster|Vorster, Louis Petrus]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[16 September]] [[1934]]. # [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†[[28 Februarie]] [[1935]]. # [[Hendrikus Pasch|Pasch, Hendricus Philippus Josephus]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1908–1911, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1911–1920, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1920–1927, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1927-†[[15 September]] [[1936]]. # [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Postma, Dirk]], B.A., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†[[29 Desember]] [[1940]]. # [[Dirk du Plessis|Du Plessis, Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1909–1913, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1913–1920, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1920-†[[11 Julie]] [[1941]]. # [[Willem Johannes de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur PUK 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 September]] [[1943]]. # [[Derk Rumpff|Rumpff, Derk]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 November]] [[1944]]. # Snyman, Francois Petrus Jacobus, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]]-kombinasie 1912–1926, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1926-†[[16 Augustus]] [[1945]]. # [[Jopie Erasmus|Erasmus, Jopie Fourie]], B.A., Sendeling Siloam 1942-†[[27 Junie]] [[1946]]. # Venter, Ernst Lodewyk Johannes, Th.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1921-†[[3 Mei]] [[1947]]. # [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†[[8 Februarie]] [[1948]]. # [[N.H. van der Walt|Van der Walt, Nicolaas Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]].-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1948]]. # [[Nicolaas Snyman|Snyman, Nicolaas Tjaart]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1937–1939, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]]-kombinasie 1939–1943, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]]-kombinasie 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1949-†[[1 Julie]] [[1951]]. # [[W.J. Postma|Postma, Willem Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie, 1927–1929, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]. 1929–1947, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1947–1951, evangelisasiepredikant [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1951. †[[4 Julie]] [[1952]]. # [[J.V. Coetzee|Coetzee, Jan Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†[[26 Desember]] [[1952]]. # [[Barend de Klerk|De Klerk, Barend Jacobus]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†[[21 April]] [[1953]]. # [[Totius|Du Toit, Jacob Daniël]], D.Theol., D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 Julie]] [[1953]]. # Van Jaarsveld, Hendrik Stephanus, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[17 Oktober]] [[1953]]. # [[Pieter Biewenga|Biewenga, Pieter]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †[[15 Maart]] [[1955]] # [[J.G.H. van der Walt|Van der Walt, Johannes Gerrit Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Februarie]] [[1956]]. # [[G.H.J. Kruger|Kruger, Gert Hendrik Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1957]]. # Venter, Tjaart Nicolaas, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 September]] [[1958]]. # De Klerk, Barend Johannes, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]]-kombinasie 1917–1940, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1940–1947, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1947–1957. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[20 Januarie]] [[1959]]. # [[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†[[9 Februarie]] [[1960]]. # [[Abraham Aucamp|Aucamp, Abraham Liebrecht]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Junie]] [[1961]]. # [[Koos van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1895–1898, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] en [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1898–1905, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1905–1931. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1931–1941. †[[11 Augustus]] [[1962]]. # Van der Walt, Louis Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1932–1936, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1936–1941, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Bybelgenootskap 1955–1962. †[[3 September]] [[1962]]. # [[Johannes Christiaan van der Walt|Van der Walt, Johannes Christiaan]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]], 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[7 September]] [[1962]]. # [[J.H. Kruger|Kruger, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 September]] [[1963]]. # [[H.J.R. du Plessis|Du Plessis, Hendrik Jacob Roedolf]], [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Februarie]] [[1964]]. # [[Hendrik Johannes Venter|Venter, Hendrik Johannes]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1923–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[18 Mei]] [[1964]]. # Venter, Jurie Johannes Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1941–1943, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]-kombinasie 1943–1945, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1953–1963. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[13 Julie]] [[1965]]. # [[Izak Krüger|Krüger, Izak David]], Teol. Drs., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Augustus]] [[1965]]. # Yssel, Abraham Stephanus Erasmus, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Oktober]] [[1965]]. # [[Christian Malan|Malan, Christian Ernst Gerhardus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951 †[[23 Maart]] [[1966]]. # Aucamp, Johannes Louis, B.A., Th.B., Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959-† [[28 Mei]] [[1966]]. # [[Jan Boneschans|Boneschans, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[3 Augustus]] [[1967]]. # Duvenage, Abraham, M.A., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1924–1926, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1926–1943, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1953–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[7 September]] [[1967]]. # [[Douw Venter|Venter, Douw Gerbrand]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[27 Augustus]] [[1968]]. # Snyman, Johan Thomas Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1965-† [[11 September]] [[1969]]. # Booysen, James John Herman, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1931–1950, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1950-† [[20 September]] [[1969]]. # [[Philippus de Klerk|De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus]], B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949, professor Teologiese Skool 1949–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[28 Augustus]] [[1971]]. # Boneschans, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1964–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1969]]-† [[27 Oktober]] [[1971]]. # [[Hugo du Plessis|Du Plessis, Hugo]], M.A., Sendeling Siloam 1928–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1955, dosent [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1956–1959, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1959-† [[28 Desember]] [[1971]]. # Postma, Martinus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1933–1942, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Februarie]] [[1972]]. # [[Barend Krüger|Krüger, Barend Roedolf]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†[[1973]] [[31 Mei]]. # Steyn, Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[1970]]-† [[6 Oktober]] [[1973]]. # Norval, Ernst Jacobus Gustavus, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1958-† [[1 November]] [[1974]]. # [[Herculaas Kruger|Kruger, Herculaas Frederik Venter]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949-† [[29 Augustus]] [[1975]]. # [[Gert van der Vyver|Van der Vyver, Gert Christoffel Petrus]], B.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]-† [[2 September]] [[1975]]. # [[Izak van der Walt|Van der Walt, Izak Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]-[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–[[1969]]. † [[8 Desember]] [[1975]]. # Van der Walt, Gert Louis, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1955-† [[14 April]] [[1976]]. # [[Pietertjie van der Walt|Van der Walt, Pieter Willem]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1938–[[1969]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[18 Junie]] [[1977]]. # [[Peet Malan|Malan, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] [[1966]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1977]]-† [[5 Julie]] [[1977]]. # [[Rudolf van Wyk|Van Wyk, Rudolf Stephanus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1938–1942, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1954–[[1971]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[26 Julie]] [[1978]]. # [[Klaas van Wyk de Vries|Van Wyk de Vries, Klaas Speleveld]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-† [[10 Oktober]] [[1978]]. # [[Hennie Venter|Venter, Hendrik Johannes Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1975]]-† [[23 Desember]] [[1978]]. # Du Plessis, Willem Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] [[1967]]–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1977]]-† [[28 Desember]] [[1979]]. # [[Willem Snyman|Snyman, Willem Jacobus]], B.A., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Junie]] [[1981]]. # Grobler, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1970]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[9 Augustus]] [[1981]]. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacs]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1928–1942, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1950–1957, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1957–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1964. Bybelgenootskap 1964–[[1967]]. † [[14 September]] [[1981]]. # Du Toit, Stephanus, M.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[2 Februarie]] [[1982]]. # [[Koos du Plooy|Du Plooy, Jacobus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] [[1966]]-† [[14 Oktober]] [[1982]]. # [[Lourens van der Vyver|Van der Vyver, Lourens Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] [[1974]]-† [[12 Februarie]] [[1983]]. # [[Willie Maritz|Maritz, Willem Johannes]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1967]]-† [[12 Augustus]] [[1983]]. # Du Plessis, Willem Jacobus Ignatius Michael (Naas), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1956–1965, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1977]]-† [[15 Augustus]] [[1983]]. # [[Petrus Pelser|Pelser, Petrus Jacobus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] [[1976]]-† [[24 Maart]] [[1984]]. # [[David Kotzé|Kotzé, David Nicolaas Gerhardus]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1960. † [[2 April]] [[1984]]. # Kroeze, Jan Hendrik, D.Theol., predikant van GKN op uitnodiging opgetree in GKSA tot en met afsterwe † [[5 November]] [[1984]]. # De Wet, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] 1954–1956, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1956–1964, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1964–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1971]]-† [[24 Maart]] [[1985]]. # [[Dirk van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] [[1966]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[5 November]] [[1985]]. # [[Willem Venter|Venter, Willem Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[18 November]] [[1985]]. # [[Izak Lessing|Lessing, Izak Jacobus]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948. Afgetree [[1977]]. † [[12 Julie]] [[1986]]. # [[Pieter van Schalkwyk|Van Schalkwyk, Pieter]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] [[1981]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1986]]-† [[10 April]] [[1987]]. # [[Stephanus van der Walt|Van der Walt, Stephanus Johannes]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1970]]. † [[18 April]] [[1987]]. # [[Johan van Ryssen|Van Ryssen, Johan Wilhelm Jansen]], B.A., Theol Drs, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] [[1968]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[12 Augustus]] [[1987]]. # [[T.T. Spoelstra|Spoelstra, Tjibbe Thomas]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1965. † [[28 Augustus]] [[1987]]. # Van der Merwe, Johannes Lodewikus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1930–1939, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1947–1958, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1958–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[22 Desember]] [[1987]]. # Pelser, Andries Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1957–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[22 Januarie]] [[1989]]. # [[Ammi Venter|Venter, Abraham Adriaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[28 Februarie]] [[1990]]. # [[Petrus de Klerk|De Klerk, Petrus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]. † [[20 Maart]] [[1990]]. # [[Wikus Vorster|Vorster, Johannes Lodewikus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # [[Hendrik-Jan Boshoff|Boshoff, Hendrik Jan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–[[1967]], Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] [[1975]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # Coetzee, Hendrik Bernardus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1989]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1990]]-† [[27 Julie]] [[1990]]. # Venter, Jan Hendrik, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] [[1966]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[18 Mei]] [[1991]]. # Labuschagne, Frans Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1974]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] [[1980]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] [[1988]]-† [[12 Junie]] [[1992]]. # Erasmus, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[19 Junie]] [[1992]]. # [[Jan du Plooy|Du Plooy, Jan Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1933–1936, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1937–1943, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1943–1958, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1958–[[1974]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1974]]. † [[28 November]] [[1992]]. # Snyman, Johannes Lodewikus Jakobus, M.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[1975]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[18 Januarie]] [[1993]]. # [[Sarel van der Walt|Van der Walt, Sarel Petrus]], B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1976]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[8 Oktober]] [[1994]]. # [[Petrus Venter|Venter, Petrus Johannes]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1944–1949, [[Gereformeerde kerk Harare|Enkeldoorn, S.R.]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1957–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[1 Desember]] [[1994]]. # [[Jan de Bruin|De Bruin, Johannes Lodewickus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1935–1943, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1949–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] [[1971]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[25 Januarie]] [[1995]]. # [[Joseph Petrus Jooste|Jooste, Joseph Petrus]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946, professor Teologiese Skool 1946–[[1970]], emeritus professor [[1971]]. † [[17 Augustus]] [[1995]]. # Van der Walt, Hendrik Willem, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1994]]–[[1995]]. † [[18 Desember]] [[1995]]. # [[Alwyn Smit|Smit, Alwyn Schalk]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1958–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[1996]]. # Steenkamp, Willem Frederik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] [[1985]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[2 November]] [[1996]]. # Van der Merwe, Wynand Jacobs, B.A., M.Div., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[22 November]] [[1996]]. # Charlies, Nyama Jack, Karoi [[1977]]-† [[11 Januarie]] [[1997]]. # Enslin, Pieter Jacobus Johannes Stephanus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1965–[[1966]], sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] [[1968]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] [[1976]]-† [[28 April]] [[1997]]. # [[Lou van Wyk|Van Wyk, Lourens Andries Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] [[1966]]–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]]/[[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1967]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[18 Junie]] [[1997]]. # [[Naas van der Walt|Van der Walt, Ignatius Johannes]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1958–[[1967]], sendeling Potchefstroom-kombinasie [[1967]]–[[1977]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1978]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[28 Junie]] [[1997]]. # Du Plessis, Wynand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] [[1982]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]]/[[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1986]]–[[1992]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1992]]-† [[28 Julie]] [[1997]]. # [[Hendrik du Plessis|Du Plessis, Hendrik Lourens Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[1 September]] [[1997]]. # [[Dems van der Merwe|Van der Merwe, Daniël Charl Stephanus]], Th.D., Drs. Phil., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1941–1944, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1944–1950, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1950–1957, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1957–[[1967]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1967]]–[[1972]], Teologiese Skool Potchefstroom [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1978]]–[[1982]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1982]]. † [[10 November]] [[1997]]. # [[Nicolas Malan|Malan, Nicolas Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963 (1956-1957 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[29 Januarie]] [[1998]]. # [[Jan Schutte|Schutte, Jan Albert]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[26 Februarie]] [[1998]]. # [[Walter Meyer|Meyer, Ernst Walter]], B.Com., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegund]] 1965–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1977]]–[[1981]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1981]]. † [[3 Augustus]] [[1998]]. # [[G.P. Scheepers|Scheepers, Gideon Petrus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[31 Augustus]] [[1998]]. # Vermeulen, Andries Johannes Roos, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1974]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[14 Desember]] [[1998]]. # Van der Walt, Jan Jacobus, B.A., B.D., Th.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1975]]–[[1976]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Februarie]] [[1999]]. # Somerai, Pagiel Tirivashe, B.A., Th.B., Suid-Zimbabwe [[1984]]. † [[26 Mei]] [[1999]]. # Du Plooy, Jan Louis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1984]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] [[1991]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1998]]-† [[15 Julie]] [[1999]]. # [[P.W. Buys|Buys, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1966]]–[[1973]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1973]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. †[[27 November]] [[1999]]. # Van der Westhuizen, Philippus Jacobus Wilhelmus Schutte, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sendeling [[1967]]–[[1978]]. Losgemaak [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] [[1988]]-† [[9 Januarie]] [[2000]]. # Kruger, Tjaart Jan Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] [[1982]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[20 Oktober]] [[2000]]. # [[Dion Kempff|Kempff, Dionysius]], M.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[12 Desember]] [[2000]]. # [[G.P.L. van der Linde|Van der Linde, Gerhardus Philippus Leonardus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1958–[[1975]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[6 Maart]] [[2001]]. # Venter, Andries Gerhardus Schutte, B.A., Th.D., D.Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1971]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1987]]- [[29 April]] [[2001]]. # [[Kosie de Klerk|De Klerk, Jacobus Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] [[1968]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] [[1973]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[17 Junie]] [[2001]]. # [[Hennie Krüger|Krüger, Hendrik Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gwelo-Gatooma]] 1954–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] [[1976]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] [[1986]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[23 Junie]] [[2001]]. # [[Chris Hattingh|Hattingh, Christiaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1966]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] [[1969]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Augustus]] [[2001]]. # Buytendach, Frederick Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[21 Desember]] [[2001]]. # Lombard, Barend Jacobs, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1952–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] [[1966]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Junie]] [[2002]]. # Van der Walt, Josef Cornelis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[1971]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[3 Oktober]] [[2002]]. # Coetzee, Johannes Christiaan, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1964–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] [[1968]]–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[10 Oktober]] [[2002]]. # Booyens, Matthys Jacobus, B.Com., B.D., [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1966]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[17 November]] [[2002]]. # [[Gert Bester|Bester, Gert Barend Cornelius]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] [[1980]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[1987]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[14 Desember]] [[2002]]. # Vorster, Stephanus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] [[1990]]–[[1997]], kapelaan [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1997]]–[[1999]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1999]]-† [[11 Mei]] [[2003]]. # Vogel, Gert Marthinus, B.Com., UDK, Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] (sendeling) [[1991]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]]/Vereeniging '95 [[1997]], Vereeniging '95 [[1998]]-† [[12 Desember]] [[2003]]. # Postma, Dirk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] [[1972]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1981]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[1988]]–[[1996]], [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] [[1996]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[3 Januarie]] [[2004]]. # [[Dewald de Beer|De Beer, Dewald Lambertus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[1974]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1974]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] [[1976]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1980]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] [[1989]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[28 Februarie]] [[2004]]. # [[Willie Venter|Venter, Willem]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[9 Julie]] [[2004]]. # Roos, Gerhardus Jacobus van Staden, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] [[1975]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[22 Julie]] [[2004]]. # Van der Walt, Hendrik Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] (vir bearbeiding van verspreidwonende lidmate) 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] [[1976]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] [[1986]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1987]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. †[[2004]] # Rule, Petrus Cornelius, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1957–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[6 September]] [[2004]]. # [[Hein Kruger|Kruger, Hendrik Gerhardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1960–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[1969]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[27 Desember]] [[2004]]. # [[P.W.A. Mulder|Mulder, Pieter Willem Adriaan]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1977]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1985]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] [[2003]]-† [[4 Mei]] [[2005]]. # [[Schalk Buys|Buys, Schalk Petrus Bernardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]1960-1965, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[1975]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[24 Junie]] [[2005]]. # [[Jan Coetzee|Coetzee, Johannes Petrus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1963–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[24 Julie]] [[2005]]. # [[Dirkie van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1947–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] Veldprediker 1955, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] kapelaan 1956–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[3 September]] [[2005]]. # Postma, Johannes, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[4 Desember]] [[2005]]. # [[Louis Kruger|Kruger, Louis Stephanus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1958–1962. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1962. † [[11 Januarie]] [[2006]]. # Van der Walt, Marthinus Wessel, B.A., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] [[1971]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[6 Februarie]] [[2006]]. # Venter, Roelof Vorster, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] [[1971]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[15 Februarie]] [[2006]]. # [[Drikus Buys|Buys, Gert Hendrikus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1970]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[4 Maart]] [[2006]]. # Coetzee, Jan Hendrik, B.A., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[3 September]] [[2006]]. # [[Henk Denkema|Denkema, Hendrik]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1967]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] [[1985]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[9 Maart]] [[2007]]. # Vermeulen, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1986]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[1989]]-† [[17 April]] [[2007]]. # [[Pierre Louw|Louw, Pieter Joachim Wilhelm]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[5 Mei]] [[2007]]. # Buys, Pieter Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] (1962-1963) 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1967]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[1 Junie]] [[2007]]. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1989]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[6 Januarie]] [[2008]]. # [[Thos Liebenberg|Liebenberg, Thomas Arnoldus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] [[1971]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[5 Februarie]] [[2008]]. # Minnaar, Izak Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]]/[[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[31 Maart]] [[2008]]. # Coetzee, Petrus Johannes, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, Redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1970]]–[[1980]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1980]]. † [[20 April]] [[2008]]. # Van der Bijl, Simon Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] [[1967]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] [[1973]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[12 Mei]] [[2008]]. # [[Blackie Kruger|Kruger, Philippus Cornelius]], M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1975]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[2008]]. # Buys, Louis Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret 1949–1952]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1959–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[1970]]–[[1987]]. † [[31 Julie]] [[2008]]. # [[Peet Steyn|Steyn, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegun]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] [[1967]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 Desember]] [[2008]]. # Hattingh, Christiaan, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1981]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[1987]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[2001]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] [[2003]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[16 April]] [[2009]]. # Kruger, Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1989]]-† [[8 Julie]] [[2009]]. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1964–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1974]]–[[1995]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1995]]. † [[4 Augustus]] [[2009]]. # [[Abie Helberg|Helberg, Abraham Nicolas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1981]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] [[1995]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1998]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[24 Augustus]] [[2009]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1984]]–[[1997]], [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †Onbekend. # Kuperus, Willem Leendert, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] as sendeling te Siloam 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] [[1976]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 September]] [[2009]]. # Ligthelm, Johan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] [[1970]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1981]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[28 September]] [[2009]]. # Krüger, Theron, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/[[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1978]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[1982]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1984]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[11 November]] [[2009]]. # [[Braam le Roux|Le Roux, Abraham Hercules]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1981]]–[[1982]], sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] [[1982]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] [[1992]]–[[1994]]. Gereformeerde Kerk Botswana. † [[18 November]] [[2009]]. # [[Schalk Duvenage|Duvenage, Schalk Carel Willem]], Th.D., D.Litt. et Phil., D.Phil., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1968]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1978]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] [[1980]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[3 Januarie]] [[2010]]. # [[Daan Fouché|Fouché, Daniël Rudolph]], D.Litt., Th.D., THOD, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] [[1980]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1985]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[21 Februarie]] [[2010]]. # [[Herman Grobler|Grobler, Hermanus Marthinus]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] [[1974]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[4 April]] [[2010]]. # [[Ewert Snyman|Snyman, Ewert Frederik Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] [[1974]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[5 Junie]] [[2010]]. # Smit, Cornelis Johannes, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] [[1975]]–[[1979]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] [[1979]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1986]]–[[1995]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1996]]-† [[9 April]] [[2011]]. # Mandiwana, Thambatshira Alfred, Nzhelele [[1978]], Meadowlands [[1979]]. † [[24 Mei]] [[2011]]. # Odendaal, Pieter Abraham, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1985]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]]/[[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1992]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1994]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[2001]]–[[2005]], [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] /Qwa-Qwa [[2006]]-† [[1 Junie]] [[2011]]. # Smit, Cornelius Hermanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1958–1965, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[1966]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1990]]. † [[10 Junie]] [[2011]]. # [[Benoon Duvenage|Duvenage, Benonie]], Th.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1967]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] [[1988]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[19 Julie]] [[2011]]. # Van Deventer, Frederik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1973]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[17 September]] [[2011]]. # Schulze, Ludolf Ferdinand, B.Mus., U.O.D., Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1959–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1969]]–[[1971]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1971]]–[[1980]], professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] [[1980]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[3 Oktober]] [[2011]]. # Schutte, Jan Harm, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[1972]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[24 Januarie]] [[2012]]. # Minnaar, Andries Stephanus Lourens, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[1970]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[26 Februarie]] [[2012]]. # Van der Bijl, Hinne, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1962–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[1969]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[12 April]] [[2012]] # Venter, Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] [[1969]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[17 Junie]] [[2012]]. # Venter, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1984]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[26 Junie]] [[2012]]. # Van der Walt, Adriaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1967]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] [[1984]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1993]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[13 Julie]] [[2012]]. # Vorster, Nikolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] kapelaandiens [[1977]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] [[1984]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. †[[4 Augustus]] [[2012]]. # Viljoen, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. †[[6 Augustus]] [[2012]]. # [[Philippus Snyman|Snyman, Philippus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. [[1 September]] [[2012]]. # Van der Walt, Jacobus Philippus Benjamin, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1981]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] [[1985]]–[[2000]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[2000]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[12 November]] [[2012]]. # Coetzee, Louis Johannes Jacobus, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] [[1981]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Januarie]] [[2013]]. # [[Jan Carel Erasmus|Erasmus, Jan Carel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1978]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1984]]–[[2010]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2010]]. †[[5 Maart]] [[2013]]. # [[Johan Breedt|Breedt, Johannes Jacobus]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] [[1969]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1975]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1981]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[31 Maart]] [[2013]]. # Coetzee, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[6 Junie]] [[2013]]. # [[Gerrit Kruger|Kruger, Gerrit Hendrik Jacobus]], Hons.-B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] [[1969]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1977]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[25 Junie]] [[2013]]. # [[Fires van Vuuren|Janse Van Vuuren, Cornelius Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1954–1964, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1964–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Julie]] [[2013]]. # [[Landman Vogel|Vogel, Landman van der Merwe]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[1977]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1984]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] [[1997]]–[[2002]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[2002]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]], [[2006]]-†[[22 Julie]] [[2013]]. # Kruger, Markus Petrus, B.A., Th.M., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] [[1968]]–[[1975]], sendeling De Hoop [[1975]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[29 Augustus]] [[2013]]. # Van der Merwe, Carel Nicolaas, B.A., Th.M., Ph.D., Ph.D. (Kerk- en Dogmageskiedenis), [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] [[1982]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. †[[24 September]] [[2013]]. # Stoltz, Daniël Cias Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] [[1979]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] [[1983]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[30 Oktober]] [[2013]]. # [[Krüger van Niekerk|Van Niekerk, Krüger]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Maart]] [[2014]]. # De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[1971]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] [[1978]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Mei]] [[2014]]. # Kits, Jelte, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1976]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[29 Julie]] [[2014]]. # Ras, Jan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. †[[17 November]] [[2014]]. # Louw, Hermanus Albertus, M.A., B.D., Sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–[[1968]], sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1968]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. †[[26 November]] [[2014]]. # Venter, Maarten Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1999]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] [[2003]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[2006]]–[[2008]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[2008]]–[[2011]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[2011]]–2012, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2013-† [[10 Maart]] [[2015]]. # De Klerk, Pieter Bouman, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1977]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] [[1988]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[9 April]] [[2015]]. # Venter, Mechiêl, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1961–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] [[1978]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[2 Junie]] [[2015]]. # [[Lammert Stavast|Stavast, Lammert Hendrik]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] [[1969]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1981]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] [[1982]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] [[1983]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1986]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[23 Junie]] [[2015]]. # [[Abraham Coetsee|Coetsee, Abraham Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] [[1968]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[26 Julie]] [[2015]]. # [[Pieter du Plessis|Du Plessis, Pieter Gert Wessel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1961–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. †[[29 Julie]] [[2015]]. # [[Deon du Plessis|Du Plessis, Gideon]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1966]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] [[1981]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †[[19 Augustus]] [[2015]]. # Aucamp, Lourens Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] [[1985]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] [[1989]]–[[2005]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2005]]. † [[5 September]] [[2015]]. # De Bruyn, Paulus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1970–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 November]] [[2015]]. # Linde, Philippus Jacobus Wilhelmus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. †[[24 November]] [[2015]]. # Duvenage, Abraham Petrus Carolus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1962–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 1981–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. †[[8 Januarie]] [[2016]]. # De Wet, Friedrich Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[1990]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1998]]–[[2004]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[2005]]-†[[20 Januarie]] [[2016]]. # [[Herman Venter|Venter, Hermanus Johannes]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1999–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. †[[8 Maart]] [[2016]]. # Kruger, Mechiel Andries, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sending onder Boesmans 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1971–1974, Christelijk Gereformeerde Kerk Leeuwarden as sendeling te Sibasa 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] as sendeling 1977–1978, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. †[[6 Mei]] [[2016]]. # Vogel, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[1982]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1985]]–[[2004]], [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[2004]]–†[[28 Junie]] [[2016]]. # Mokhele, T.M., Bontleng/Pampierstad 1980, †[[25 Augustus]] [[2016]]. # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1961–1966, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1969–1976, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. †[[22 September]] [[2016]]. # [[Paul Opperman|Opperman, Paul Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]]/[[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]], [[Noord-Rhodesië]], 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] [[1967]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] [[1974]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Oktober]] [[2016]]. # Tsotetsi, Boy Raphael, Tshiawelo 1974–1979, Moroka 1979–1982, Daveyton 1983–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[14 Desember]] [[2016]]. # Baloyi, Leonard Ponani, B.Th., Hons.-B.Th., Meadowlands 2008. † [[16 Desember]] [[2016]]. # Prinsloo, Hendrik Petrus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 Januarie]] [[2017]]. # Mulder, Andries Hermanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1977]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] [[1983]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1988]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]–†[[28 April]] [[2017]]. # Mulder, Arnoldus Henderikus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1986–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. †[[4 Julie]] [[2017]]. # Mosimanekgosi, Molatlhegi Joseph, Agisanang 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Van der Walt, Johannes Hendrik Snyman, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Danville-Wespark]] 1961–1966, sendeling De Hoop 1966–1974, Siloam 1974–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. †[[30 September]] [[2017]]. # Grobler, Zacharias Christiaan, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1979. † [[24 Desember]] [[2017]]. # Nkulu, Daniel Mwepu, B.A., Th.D., Église de la bonne nouvelle 1997. †[[19 Februarie]] [[2018]]. # [[Jan Venter|Venter, Jan Louis]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1980–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1984–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[4 Maart]] [[2018]]. # De Villiers, Hendrik Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1973, [[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1974–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1981–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[20 Maart]] [[2018]]. (Gebore [[16 Junie]] [[1947]].) # Howell, Jacobus Hercules, B.Rek., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1991–1997, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2004–2013, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2013. † [[2 April]] [[2018]]. (Gebore [[8 Julie]] [[1962]].) # Geertsema, Paul Geert, B.Sc. Ing., M.B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[1 Junie]] [[2018]] # Kruger, Johannes Jacob de Wet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[10 Junie]] [[2018]]. # [[Frans Lion-Cachet|Lion-Cachet, Francois Nicholas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1996. † [[14 Junie]] [[2018]]. # Du Plooy, Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1964–1976, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1982–1995. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1995. † [[5 Augustus]] [[2018]]. # Van der Walt, Pieter Gert Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1965–1970, Carletonville-Oos 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1976–1990. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. † [[12 Augustus]] [[2018]]. # Heystek, Andries Stefanus (Fanus), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1974–1981, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1988–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 November]] [[2018]]. (Gebore [[15 Februarie]] [[1934]].) # Van der Walt, Tjaart, B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1962–1968, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1969–1977, PU vir CHO, Potchefstroom 1977, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1996–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. † [[22 Februarie]] [[2019]]. # Prinsloo, Barend Daniël Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1975–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[16 Maart]] [[2019]]. # Helberg, Jacob Lewis, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1958–1961, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1961–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[15 Julie]] [[2019]]. (Gebore op [[4 Desember]] [[1928]].) # Myburg, Andries, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1975–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[6 November]] [[2019]]. # Fourie, Barend Christiaan Greyling, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1986. † [[1 Junie]] [[2020]]. # [[Pieter Willem Bingle|Bingle, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1973–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[28 Junie]] [[2020]]. # [[Wouter ten Haaf|Ten Haaf, Wouter]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1976–1979, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1982–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[25 Julie]] [[2020]] # Moshapo, Seforalo Peter Matsie, De Hoop 1963–1969, Tshitandani 1969–1973, Nzehele 1973–1978, Mahwelereng 1979–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[26 Julie]] [[2020]] # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1978–1980, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1980–1989, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1989. † [[29 Julie]] [[2020]] # Coetsee, Christiaan De Wet, B.A, Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Alkantrant]]/[[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1994–1996, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant]] 1996–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[2 Augustus]] [[2020]] # Du Plessis, Roelof Jacobus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[13 Augustus]] [[2020]] # Floor, Lambertus, Th.D., Sendeling vir die Christelijke Gereformeerde Kerk (Nederland) 1961–1964, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1965–1977, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1978–1988. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1988. † [[6 Oktober]] [[2020]] # Van der Walt, Philippus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1969-1973,[[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1973–1984, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[2 November]] [[2020]] # Pelser, Abraham Zacharias, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. † [[6 November]] [[2020]] # Du Plessis, Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1969–1983, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1983–1990, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1993–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[24 November]] [[2020]] # Van Dyk, Frans Johannes, B.A., Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[4 Januarie]] [[2021]] # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. † [[6 Januarie]] [[2021]] # Hendricks, Marthinus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Paarl]] 1985–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[23 Januarie]] [[2021]] # Grobler, Charl Stephanus, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1976–1983, [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1997–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[2 Februarie]] [[2021]] # [[Kiepie Jaftha|Jaftha, Cupido David]], B.A., Th.B., Lyciumville (sendeling) 1977–1987, Heidedal/Bronville 1987–1994, Heidedal 1994–[[8 Desember]] [[2019]]. † [[2 Maart]] [[2021]]. # Coetzee, Dawid Francois, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1984–1991, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1991–2006, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2006–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[16 Maart]] [[2021]] # Jooste, Jacobus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[17 Maart]] [[2021]] # Du Plessis, Alwyn Johannes, B.A., Th.B., Steynsburg 1958–1961, Virginia 1961–1964, Bellville 1964–1974, Potchefstroom-Noord 1974–1987, Stellenbosch 1987–1997. Geëmeriteer 1997. † [[10 Junie]] [[2021]] # [[Cassie Venter|Venter, Casper Jan Hendrik]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1972–1981, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1982–1985, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1985–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 Junie]] [[2021]] # De Vos, Wouter, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1969–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[26 Junie]] [[2021]] # [[Jerry Hope|Hope, James Jerry Luckyboy]], B.A., M.A., D.Litt. et Phil., LL.B., Newclare 1972–1977, Eldoradopark/Reigerpark 1977–1998, [[Die Bybels Gereformeerde Kerk]] 1998–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[28 Junie]] [[2021]] # Bingle, Johannes Petrus, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1976-1979, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1979- 1984, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1984-2000, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2000-2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[31 Julie]] [[2021]] # Van der Walt, Benoni, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1969–1977, Kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1977–1995, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1995–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[15 Augustus]] [[2021]] # [[Dirk Laufs|Laufs, Dirk]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1975–1976, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1976–1977, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1982–1989, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Buys, Johannes Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1974–1983, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1983–1991, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1991–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Ligthelm, Nicolaas Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1977–1979, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1979–1986, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1986–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[28 Desember]] [[2021]] # Van Bemmel, Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Noord|Vanderbijlpark-Noord]] 1988–2000, Vanderbijl 2001–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[11 Januarie]] [[2022]] # Malan, Christiaan Jacobus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[10 Junie]] [[2022]] # Kruger, Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Koperstreek]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1968–1982, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1982–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[18 Julie]] [[2022]] # Van Blerk, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2015. † [[29 Oktober]] [[2022]] # Hattingh, Gerhardus Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1967–1974, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[3 Januarie]] [[2023]] # Spoelstra, Bouke, Th.M., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1964–1970, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1970–1988, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1989–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[26 Julie]] [[2023]] # Van der Merwe, Lodewikus Johannes, B.A., Th.B., POS, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1971–1983, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1983–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[5 Augustus]] [[2023]] # Coetzer, Andries Lodewikus, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1976–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005 † [[4 September]] [[2023]] # Aucamp, Marius, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1970–1974, kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1979–1985, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2003–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[23 Oktober]] [[2023]] # Marais, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1982–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[31 Desember]] [[2023]] # Companie, Benjamin, Lyciumville 1972–1980, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]]/Westdene 1980–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[11 Januarie]] [[2024]] # Smit, Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1965–1971, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1981–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[8 Maart]] [[2024]] # [[Louis Botha (predikant)|Botha, Louis Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. (Gebore [[14 Oktober]] [[1919]]) † [[14 Mei]] [[2024]] # Du Plooy, Andries Le Roux, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1975–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1986–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[19 Mei]] [[2024]] # Lindhout, Anthonie, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1984–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[12 Julie]] [[2024]] # Visser, Jan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[29 Oktober]] [[2024]] # Breed, Gert, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2001–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011–2020. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2020]]) † [[29 September]] [[2024]] # Kruger, Dirk Frederik Christiaan, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2019-2025. Geëmeriteer [[19 Januarie]] [[2025]]. † [[17 Februarie]] [[2025]] # Van der Walt, Louis Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suld]] 1977–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[9 April]] [[2025]] # Van der Walt, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1964-1967, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1971–1980, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1980–1985, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1985–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[21 April]] [[2025]] # Du Plessis, Marthinus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1974–1984, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1984–1985. [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2001–2004. Christian Reformed Church Wonga Park, Melbourne, Australië 2005–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[11 Mei]] [[2025]] # Mentjies, Sebenzani Petrus, Monyakeng (Wesselsbron)/Phahameng (Bultfontein) 2009. † [[16 Junie]] [[2025]] # Kruger, Izak Jacobus Vorster, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1986–2000, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[13 Julie]] [[2025]] # Jordaan, Johan Henry, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1998–2008, Vereeniging '95 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[9 September]] [[2025]] # Harris, Martin Peter, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1971–1982, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[23 Oktober]] [[2025]] # Snyman, Sarel Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2004-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. † [[27 Oktober]] [[2025]] # Venter, Petrus Albertus, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1981–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[19 Desember]] [[2025]] # Droomer, Nardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1973–1983, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1983–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[26 Maart]] [[2026]] == 'n Tyd lank in die bediening == # [[Johannes Beijer|Beijer, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869. †1876-03-01. # [[Nicolaas Swart|Swart, Nicolaas Jacob Reinier]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1866–1872. †1892-02.20. # [[Sarel Venter|Venter, Sarel Daniël]], Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877. # Venter, Jan Sarel Louis, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1872–1880. # Coetsee jr., Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892. †1901-11-18. # [[Hendrik Venter|Venter, Hendrik Bernardus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888. # [[Dirk Postma jr.|Postma, Dirk (D-Sn)]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. †1919-09-07. # [[Sietse Los|Los, Sietse Oene]], [Dr.], Hilversum, [[Nederland]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1908–1914, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1914–1920. †1944-10-18. # [[Charles du Toit|Du Toit, Charl Wynand Markelbach]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1917–1920, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1920–1925, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1925–1929, L.V. 1929. # Postma, Ammi, M.A., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. # [[C.J.H. de Wet|De Wet, Casparus Jan Hendrik]] (dr), [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. †1959-10-18. # Van den Berg, Jacobus Petrus, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. # Delport, Petrus Jacobus Johannes, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1937–1954. †1984-09-20. # Van der Merwe, Christiaan Dirk Jacobus, B.A., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1953–1954, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1954–1960. # De Wet, Johannes Marthinus, M.A., B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1939–1946, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1957–1960. †1986-09-17. # Malan, Daniël Francois, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. (Oorgekom uit die NG Kerk. Gebore [[16 Maart]] [[1921]]. Sendeling van die NG Kerk te Mochudi; in 1946 oorgekom na die Gereformeerde Kerk.) # Taljaard, Daniël Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1960–1963. # Van der Vinne, Jacob Albert Hendrik, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1962–1963. Predikant in [[Nederland]]. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1961–1963. # Coetzee, Petrus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., Sendingleraar [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] en [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1962–1966. †2005-08-11. # Smit, Erasmus Johannes, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]-kombinasie 1965–1966, professor aan [[PU vir CHO]]. # Kruger, Johannes Christiaan, B.A., B.D., D.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966. †1998-06-02. # [[Sarel Jacobus du Plessis|Du Plessis, Sarel Jacobus]], D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. # Booyens, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1961–1966. # [[Willem de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan PU vir CHO 1967–1973. †2009-08-07. # Maas, Samuel, Groenwater/[[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1967. # Matthysen, Jakobus William, Benoni, Newclare en Boksburg 1967. # Van der Westhuizen, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1964–1968. †1998-06-01. # Pelser, Hendrik Stephanus, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1950–1955, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1960–1963. †1985-02-25. # Opperman, Johannes Marthinus, M.A., B.D., Chubut Argentinië 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1959–1968, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1971–1974. †1979-04-28. # Du Plessis, Dawid Gerhardus Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1963–1964, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1967–1974. # Geertsema, Paul Geert, B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1955–1956, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1959–1963, Ref. Church of Perth (Australië) 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] sendeling 1970–1974. †1986-04-28. # Van der Walt, Andries Gustaaf Petrus, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1968–1974, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1974. Dosent [[PU vir CHO]]. †1988-09-30. # Lourens, Matthys Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1972–1975. # Britz, Johannes Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1961–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1971–1975. # Snyman, Philippus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. †1993-08-22. # Van den Berg, Adriaan Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1970–1976. # Venter, Jurie Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1976–1979. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Kruger, Gert Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1968–1980. † 16 Oktober 2023. # Van der Schyff, Jan Adriaan Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1962–1964, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1981. # Hutcheons, Marthinus Jacobus van Dyk, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1975–1981. # Van Jaarsveld, Andries Sarel Marthinus, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1978–1981. # Earle, Johannes Matthys, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1982. # Nel, Christi Albertus, Promosa 1982. # Van der Walt, Stephanus Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1981–1982. # Lotter, George Adrian, B.A., Th.B., CCEF, D.Min., Th.D., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1978–1983. Dosent [[PU vir CHO]]. # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1970–1982, [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1982–1983. # Cloete, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1983. # Welding, Jozua Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1983–1984. # Van der Walt, Marthienus Frederik, Hons.-B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1980–1984. # De Leeuw, Aubrey George, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1969–1984. # Lessing, Johannes Christiaan, M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1969–1973, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1973–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1979–1980. †1987-08-10. (5-2-1927 - 10-8-1987) # Maré, Roelof, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1985. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Mouw, Evert Gerrit, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1982–1986. # Van der Westhuizen, Stephanus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1976–1986. # Venter, Herman Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1985–1987. # Coetzee, Carel Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1984–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Van der Berg, Willem Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1982–1987. # Van der Walt, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (†[[5 Januarie]] [[November]] [[2013]]) # Wever, Tjitte, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1985–1987. # Dreyer, Thomas Frederik, B.Juris., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1981–1983, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1983–1987. # Yssel, Andries Gerhardus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1968–1988. (†[[19 November]] [[1990]]) # Van der Merwe, Wynand Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1967–1968, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1976–1988. # De Groot, Menno Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1984–1988. # Kruger, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B. [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1975–1979, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1981–1988. # Smit, Gert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1976–1988. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]; † [[6 September]] [[2020]] aan Covid-19) # Boshoff, Marthinus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]]/[[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1985–1988. # Venter, Zacharias Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1981–1989. # Venter, Jacobus Johannes, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1975–1980, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1980–1982, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 1982–1989. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (Oorlede [[15 Desember]] [[2021]].) # [[Theuns Eloff|Eloff, Theunis]], B.Jur., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1983–1989. # De Villiers, Philippus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1984–1989. # Kruger, Gert Daniël, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1977–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1980–1989. # De Jager, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1988–1990. # Viljoen, Ernst Moller, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1985–1990. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Scheepers, Gideon Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1989–1990. # Aucamp, Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1982–1991. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Minnie, Francois Gysbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1988–1991. # Wylie, lan David, Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1980, Good News Community 1980–1991. # Postma, Dirk Jan van Rooy, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1986–1991. # [[V.E. d'Assonville|D'Assonville, Victor Edouard]], Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1970–1971, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1974–1978, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1978–1992. # Venter, Tjaard Machiel, B.Juris, Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1980–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1985–1992. # Van der Merwe, Jacobus Lukas Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1991–1993. # Combrink, Jan Jacob, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk George|George]]/[[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1981–1994. # Smith, Gerhard, B.A., Th.B.,[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1993–1994. # Schalekamp, Marius, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1977–1978, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gatooma-Gwelo]] (later Suid-Zimbabwe) 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1983–1993, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1993–1994. # Van Deventer, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1994. Dosent Vaaldriehoek PU. # Steyn, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1988–1995. # Haasbroek, Stephanus Martinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–1995. # Monacks, Clive Patrick Boetie, B.A., Riverlea-Noordgesig 1984–1992, Newclare 1992–1995. # Rabali, Tshitangoni Christopher, Potchefstroom (sendeling) 1981–1984, Ga-Rankuwa 1984–1995, Dosent Noordwes Universiteit (Vaaldriehoekkampus) 1995. # Van der Linde, Johannes Lodewicus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Oshakati|Oshakati]] 1988–1989, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]]/[[Gereformeerde kerk Rundu|Rundu]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1993–1995, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1996–1997. # Van der Walt, Marthinus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (sendeling) 1988–1991, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1991–1998. # Van der Walt, Johannes Petrus Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1989–1998. Oorlede [[13 Junie]] [[2024]] # De Jager, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1987–1998. # Engelbrecht, Willem Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1997–1999. # Prinsloo, Wilhelm Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1995–1999. # Van der Merwe, Coert Grobbelaar, B.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1979–1984, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1984–1995, Vereeniging '95 1995–1999. # Fourie, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1985–1987, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1987–2000. # Venter, Lodewikus Johannes, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1998–2000. # [[Johan Myburg|Myburg, Johannes Lodewikus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1984–2000. # Van Voore, Jaftha William, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] (evangelisering in Eersterus en omgewing) 1995–2001. # Kruger, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1997–2001. # Dyers, Sam, B.A., Th.B., Riverlea-Noordgesig 1992–2001. # Olivier, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1983–2001. # Kruger, Gert Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2000–2001. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Viljoen, Johannes Joost, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]]/[[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 2000–2001. # Oostenbrink, Johann Wilhelm, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2002. # Meyer, Lukas Marten, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]]/[[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2003–2004. # Serfontein, Dawid Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2000–2004. # Combrink, Vorster, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1987–2005. # Prinsloo, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1989–2001, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2001–2006. # Pieterse, Wilhelmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2004–2006. # Van Dyk, Philippus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1988–1992, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Mpumalanga]] 2001–2006. # Eloff, Johannes Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2001–2007. # Venter, Jan Daniël Philippus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2003–2008. # Van der Klashorst, Renier Johannes, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 2005–2008. # Grobler, Paul Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2008–2009. # Nel, Pieter Andreas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2005–2009. (16 Jan 1964 - † [[3 Februarie]] [[2026]]) # Ramalisa, Muthupei Richard, B.A., Th.B., M.Th., Ikageng Bophirima 2004–2010. # Kruger, Leon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 1996–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2009–2010. Presbyterian Church Australia, Albany. # Baloyi, Magezi Elijah, B.Th., Ph.D., Malamulele 1999–2010. # Galetlhobogwe, Aubuti France, Batho-Batho 1999–2010. # Snyman, Willem Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1996–1998, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib-Kus]] 2006–2011. # Aucamp, Jan Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1994–2005, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2005–2011. # Grönum, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2005–2012. # Momberg, Hendrik Lodewyk Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1998–2012. # Nthangeni, Thinavhuyo Christopher, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M Div, M.Th., Songozwi 2011–2012. # Mulaudzi, Muneri Leonard, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Trans-Letaba 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] (Missionêre opdrag) 2007–2011, Dobsonville 2011–2013. # Correia, Derick Victor, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2010–2013. # Ramantswana, Hulisani, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Tshikwelo 2004–2013. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. # Prinsloo, Daniël Petrus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2003–2014. # Enslin, Gert Botha, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1997–2001. # Le Roux, Jacobus Petrus, B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Khomas-Hoogland|Khomas Hoogland]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib Kus]] 2013. # Van Niekerk, Rudolph Leon, Hons.-B.A., Th.B., M.A., D. Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2001–2015. # Erasmus, Marthinus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 2015. # Berg, Jan Albert, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2003–2017. # Coetsee, Human Beukes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2012–2017. # [[Hannes Noëth|Noëth, Johannes Georg]], B.A., Th.B., Th.B.-Hons., Th.M., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2014-2017. # Buys, Roelof Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2013–2017. # Leuschner, Frederick Wilhelm, B.Com., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2003–2018. # Mulder, Johan Frederik Kelber, B.A. (Tale), H.O.D., Hons. B.A., B.A., Hons. (Teol.), M.A. (Teol,), [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]]/[[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2013-2018. # Murambadoro, Nobington, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013–30 November [[2016]]. # Coetzer, Jan-Louis, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2015–2019. # Diphoko, Thapelo Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2008–2019. # Kotze, Willem Gysberth McDonald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 1988–2020. # Muswubi, Takalani Aaron, B.A., Th.B., M.Th., De Hoop/[[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1993–1998, Tshiawelo 2001–2004, Good News Community Church 2010–2011, Good News Community Church/lektor Fakulteit Teologie 2011. Verlaat bediening in 2020. # Scholtz, Izak Human, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015. Verlaat bediening in 2021 # Erasmus, Gert Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2018. Verlaat die bediening in Oktober 2021. # Kruger, Jacobus Petrus, B.A., Hons.-Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2002. Verlaat die bediening in Januarie 2022. # Malan, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2017–2022. # Buys, Abraham Lodewikus Adriaan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1993–2001, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 2010. Verlaat die bediening op 31 Augustus 2022. # Mohotsi, Kabelo Vitallis, B.A., B.Th., M.Th., Kanyamazane 2016. Verlaat die bediening in 2023. # Van der Merwe, Gideon Johannes Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[9 Maart]] [[2018]]. Verlaat die bediening in April 2023. # Jooste, Simon Nicolas, B.Sc. M.B.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (opdrag kerkplanting) 2014–2019, Southern Suburbs [[6 Oktober]] [[2019]]. Verlaat die bediening in 2023 toe sy gemeente die kerkverband verlaat. Skrywe aan Klassis Boland op 12 September. # Nkili, Mvula Jafta, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng 2012–2014, Khutsong 2014. Verlaat bediening op [[23 Julie]] [[2023]]. # Van den Heever, Werner, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2000–2002, [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2016 – Julie 2023. # Oosthuizen, Georg Diederik (Orrie), Dipl. Is-Eng., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # De Beer, Christiaan, B.Th., Hons.-B.A., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2014–2024. # Lourens, Matthys Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2016-2018, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[9 Desember]] [[2018]]-2024. (Oorgegaan na die NG Gemeente Barberton) == Predikante in diens van kerke met ekumeniese eenheid == # Du Plessis, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1990–1998. Gereformeerde Kerk Botswana. # Jansen, Andre, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1992–2000. Christelijke Gereformeerde Kerk Aalsmeer, [[Nederland]]. # Van Blerk, Jan Abraham Theron, Hons.-B.A., Th.B, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2000–2002. Presbyterian Church of America, Tennesee. # Van 't Zand, Jan Douwe, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 1999–2003. Christelijke Gereformeerde Kerke Wildervank-Veendam en Zuidlaren, [[Nederland]]. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. Nederlands Gereformeerde Kerk Leerdam ([[Nederland]]) met sendingopdrag na die Gereformeerde Kerk Nqutu, [[Vryheid, KwaZulu-Natal]] 2003–2011, Nederlands Gereformeerde Kerk/Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Zaandam 2011. # Nel, Lourens Andries Stephanus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2008–2012. Christian Reformed Church of Langwarren in [[Melbourne]], [[Australië]]. == Professore Teologiese Skool == # Coetsee, Albert Johannes, B.A. B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2012. # Ferreira, Ignatius Wilhelm, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1988-1998, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1998-2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Fick, Paul Hendrik, Hons.-B.A., H.O.D.(G.), Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1990–1995, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1999–2007, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2007–2012, Studentedekaan NWU 2012. # Goede, Hendrik, B.Com., LLB, B.Th., Hons.-B.Th., B.A.-Hons., M.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014–2015, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2015. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt, Promosa/lektor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2007-2014, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2014. # Kruger, Ferdinand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1991-1994, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1994-2000, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2000–2004, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2009-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Letšosa, Rantoa Simon, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., Boskop/Kokosi 2000, dosent Noordwes Universiteit, Fakulteit Teologie 2001–2005, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2006. # Moretsi, Lekgetho Haartlas, B.A., B.Th., Hons.-B.A. (Semitiese tale), Hons.-B.A. (Teologie), M.Th., Diepkloof 1999–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Muller, Daniel Francois, Hons.-B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2012, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. # Smit, Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2007–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Van der Walt, Petrus Christoffel, B.A., U.D.K., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2005–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011. # Van der Walt, Sarel Petrus, B.Com., Th.B., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.A. (Teologie), Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 2003–2005, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2011, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. == Galery: Individuele predikante == <gallery mode="packed" heights="180px"> Lêer:Ds Wikus Vorster.jpg|Ds. [[Wikus Vorster|Johannes Lodewikus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973. †1990-05-02. Beeld:Ds WJ Maritz, Gereformeerde predikant van Salisbury van 23 Febr 1958 tot 12 Febr 1961, oorlede 12 Aug 1983.jpg|Ds. [[Willie Maritz|Willem Johannes Maritz]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1967-†1983-08-12. Beeld:Ds PGW SNyman, 1929.jpg|Ds. [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†1948-02-08. Beeld:Ds Braam le Roux.jpg|Ds. [[Braam le Roux]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1981–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] 1992–1994. Gereformeerde Kerk Botswana. †2009-11-24. Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|Prof. dr. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–1970. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1970. †1987-04-17. Beeld:Ds WF Venter.jpg|Ds. [[Willem Venter|Willem Frederick Venter]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–1966. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1966. †1985-11-18. Lêer:Ds IJ van der Walt.jpg|Ds. [[Izak van der Walt|Izak Jacobus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–1969. †1975-12-08. Beeld:Ds GBS Pasch.jpg|[[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†1960-02-09. Beeld:Zak en Tanya Scholtz.jpg|Ds. Zak en mev. Tanya Scholtz, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015-2022. Lêer:Ds JP van den Berg.jpg|Ds. Jacobus Petrus van den Berg, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. Beeld:Ds KAJ van Rensburg en gesin, Gereformeerde kerk Durban.jpg|Ds. K.A. Janse van Rensburg, sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. Lêer:Ds Ammi Postma.jpg|Prof. Ammi Postma, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. Beeld:Ds GP Scheepers.jpg|Ds. G.P. Scheepers, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–1969, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1969–1984. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1984. †1998-08-31. Lêer:Ds BJ de Klerk.jpg|Prof. dr. [[Barend de Klerk|Barend Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds JP van der Walt.jpg|Ds. [[Johannes Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]], 1909-†1922-08-02. Lêer:Ds HA Louw.jpg|Ds. Hermanus Albertus Louw, sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1968–1987. Lêer:Ds NJ Malan.jpg|Ds. Nicolas Johannes Malan, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1976–1985. Lêer:Ds FN Lion Cachet.jpg|Dr. [[Frans Lion-Cachet|Francois Nicholas Lion-Cachet]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. Lêer:Ds T Steyn.jpg|Ds. Tjaart Steyn, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–1970, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1970-†1973-10-06. Lêer:Ds NJ Grobler.jpg|Ds. Nicolaas Johannes Grobler, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1970–1977. Lêer:Ds JA Jooste.jpg|Ds. Jacobus Andries Jooste, [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. Lêer:Ds PC Kruger kleur.jpg|Ds. Philippus Cornelius Kruger, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1975–1994. Lêer:Ds LS van der Vyver.jpg|Ds. [[Lourens van der Vyver|Lourens Stephanus van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1974-†1983-02-12. Lêer:Ds PJ Pelser.jpg|Dr. [[Petrus Pelser|Petrus Jacobus Pelser]], [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1976-†1984-03-24. Lêer:Ds J Visser GKSA.jpg|Dr. Jan Visser, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. Lêer:Ds ASL Minnaar.jpg|Ds. Andries Stephanus Lourens Minnaar, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–1966, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1970–1991. Lêer:Ds FRP der Bruyn.jpg|Dr. Frans Roelof Petrus de Bruyn, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. Lêer:Ds WJJ du Plessis GKSA.jpg|Ds. Willem Johannes Jacobus du Plessis, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–1967, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1967–1970. Lêer:Ds PC Snyman 1958.jpg|Ds. Philippus Christoffel Snyman, [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. Lêer:Ds AJ Coetzee.jpg|Ds. Abraham Jacobus Coetsee, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–1968, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1968–1994. Lêer:Ds JH van der Walt.jpg|Ds. Jan Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. Lêer:Ds PB de Klerk.jpg|Ds. Pieter Bouman de Klerk, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–1966, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1977–1988, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1988–1998. Lêer:Ds JH Coetzee.jpg|Ds. Jan Hendrik Coetzee, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–1971, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1976–1984. Lêer:Ds JLJ Lood Snyman.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Jakobus Snyman, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1975–1991. Lêer:Ds JJ De Wet Kruger.jpg|Ds. Johannes Jacob De Wet Kruger, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. Lêer:Ds JJ Venter.jpg|Ds. Jacobus Johannes Venter, [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. Lêer:Ds Drikus Buys.jpg|Ds. [[Drikus Buys|Gert Hendrikus Buys]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1975–1993. Lêer:Ds AZ Pelser.jpg|Ds. Abraham Zacharias Pelser, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. Lêer:Ds AJR Vermeulen.jpg|Ds. Andries Johannes Roos Vermeulen, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1974–1987. Lêer:Ds Hendrik du Plessis.jpg|Ds. [[Hendrik du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1966–1973. Lêer:Ds en mev BJ de Klerk.jpg|Ds. en mev. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]] en hul dogter, Dordrecht-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds P Postma.jpg|Ds. [[Petrus Postma]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. Lêer:Dr Flippie Snyman.jpg|Dr. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†1915-05-09. Lêer:Prof JA du Plessis.jpg|Ds. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†1935-02-28. Lêer:Ds SJ du Plessis.jpg|Dr. [[Sarel Jacobus du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. Lêer:Ds JH Kruger.jpg|Ds. [[J.H. Kruger|Jan Hendrik Kruger]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. Lêer:Dr CJH de Wet.jpg|Dr. [[Casparus de Wet]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. Lêer:Ds Dirk Postma jr Steynsburg.jpg|Ds. [[Dirk Postma jr.]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. Lêer:Ds Douw Venter.jpg|Ds. [[Douw Venter]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. Lêer:Ds LJ du Plessis.jpg|Ds. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. Lêer:Ds JC van der Walt.jpg|Ds. Johannes Christiaan van der Walt, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. Lêer:Ds KS Van Wyk de Vries.jpg|Dr. [[Klaas van Wyk de Vries|Klaas Speleveld van Wyk de Vries]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]]/[[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-†1978-10-10. Lêer:Ds CE Malan.jpg|Ds. [[Christian Malan|Christian Ernst Gerhardus Malan]], [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951-†1966-03-23. Lêer:Ds GHJ Kruger.jpg|Ds. [[G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †1957-02-19. Lêer:Ds PJ de Klerk.jpg|Ds. [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–1968. Lêer:Ds IJ lessing.jpg|Ds. [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948–1977. Lêer:Prof WJ Snyman.jpg|Prof. [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–1970. Lêer:Ds Philippus Snyman.jpg|Ds. [[Philippus Snyman]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1976–1984. Lêer:Ds MW van der Walt.jpg|Ds. M.W. van der Walt, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950-1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1966–1971, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1971–1988. Lêer:Ds DF Malan GKSA.jpg|Ds. Daniël Francois Malan, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. Lêer:Ds Dirk Wijnbeek.jpg|Ds. Dirk Wijnbeek, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. Lêer:Ds AAJ De Klerk Coetsee.jpg|Ds. [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. Lêer:Ds Taetse Hamersma.jpg|Ds. [[Taetse Hamersma]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†1932-06-09. Lêer:Ds JL Vorster.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Vorster, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos 1944–1948]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. Lêer:Dr en mev Johannes Postma.jpg|Dr. en mev. Johannes Postma, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–1969, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1969–1984. Lêer:Ds Willem de Klerk.jpg|Ds. [[Willem de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan [[PU vir CHO]] 1967–1973. Lêer:Ds WJ van der Merwe en gesin.jpg|Dr. W.J. van der Merwe en sy gesin, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975. Lêer:Ds LJ Botha.jpg|Ds. Louis Jacobus Botha, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. Lêer:Ds AJ du Plessis.jpg|Ds. Alwyn Johannes du Plessis, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1964–1974, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1974–1987, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1987–1997. Lêer:Dr en mev D Kempff.jpg|Dr. en mev. [[Dion Kempff]], [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–1987. Lêer:Ds FJ Labuschagne.jpg|Ds. F.J. Labuschagne, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1980–1988, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1988–1992. Lêer:Ds JGH van der Walt.jpg|Ds. Johannes Gerrit Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. Lêer:Prof Stephanus du Toit.jpg|Dr. [[Stephanus du Toit]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–1970. Lêer:Ds Jansen Van Vuuren du Plessis.jpg|Ds. Jansen Vuuren du Plessis, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. </gallery> == Galery: Groepfoto's van predikante == <gallery mode="packed" heights="185px"> Beeld:Gereformeerde_predikante_omstreeks_1890.jpg|'n Groep predikante op die Algemene Sinode te Rustenburg, '''1891'''.Voor van links: J.L. Maury, [[Johannes de Ridder]], M.P.A. Coetsee (sr.), prof. [[Jan Lion Cachet|J. Lion Cachet]], [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], M.P.A. Coetsee (jr.). Agter: [[Louis Vorster|L.P. Vorster]], W.J. Snyman, [[P.S. Snyman]], [[Maarten Pelser|M. Pelser]], [[Petrus Postma|P. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], [[Dirk Postma jr.|D. Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, gebou te Burgersdorp, 1897.jpg|Die Algemene Vergadering gehou te [[Burgersdorp]], '''1897'''. Eerste ry: (vyfde van links) prof. [[Stephanus Postma]], (sewende van links) ds. [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], ds. [[Taetse Hamersma]], ds. [[P.S. Snyman]], ds. [[Louis Vorster|L.J. Vorster]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], J.L. Maury, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], (moontlik [[Petrus Viljoen]]), prof. [[Jan Lion Cachet]], ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], [[Maarten Pelser]], M.P.A. Coetsee sr., [[Petrus Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Rustenburg, 1904.jpg|'''1904''': Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op [[Rustenburg]]. Eerste ry: Di. [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Totius]], [[G.H.J. Kruger]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], di. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snijman. Derde ry: Di. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]] en prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Middelburg, Kaap, 1904.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], April '''1904''', waartydens besluit is om die [[Teologiese Skool Burgersdorp]] na [[Potchefstroom]] te verplaas. Voor: (vyfde van links) [[G.H.J. Kruger]]. Eerste ry op stoele: (vyfde van links) ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], oudl. G. Henning, [[J.G.H. van der Walt]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], prof. [[Jan Lion Cachet]], [[Petrus Postma]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Taetse Hamersma]]. Eerste ry staande: (sesde van links) [[Willem Postma]], [[Martinus Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], onbekend, prof. [[Jan Kamp]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], J.C. Kruger, [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], W.J. Snyman, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]]. Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand in 1905.jpg|'''1905''': Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand. In die twee ry sit vanaf derde van links: ds. J.C. Kruger, onbekend, [[Louw du Plessis]], [[Willem Postma]] en [[Jacobus du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Pretoria, 1907.jpg|'''1907''': Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Pretoria]]. Voorste ry (derde van links) T.N. Venter. Tweede ry (van links): [[J.H. Kruger]], [[Jacobus du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Willem Postma]], ses kerkraadslede, [[J.G.H. van der Walt]], T.N. van der Walt. Derde ry: Vyf kerkraadslede, [[Martinus Postma]], [[Louis Vorster]], [[Willem Johannes de Klerk]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], W.J. Snyman, [[Louw du Plessis]], [[Taetse Hamersma]]. Vierde ry: Twee kerkraadslede, [[H.J.R. du Plessis]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1908, Reddersburg.jpg|Algemene vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS, '''1908''', in sitting te [[Reddersburg]]. Tweede ry: (van derde links) [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Lêer:Afgevaardigdes na 'n Sinode van die Gereformeerde Kerk vroeg in die 20ste eeu.jpg|Afgevaardigdes na die Gereformeerde Kerk se Algemene Sinode te [[Reddersburg]], '''1910'''. Voor: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], W.J. Snyman, [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis]], [[Louis Vorster]], [[Pieter Biewenga]]. Middel: [[J.G.H. van der Walt]], [[Jacobus du Plessis]], [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Willem Postma]], [[Hendrikus Pasch]]. Agter: [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[N.H. van der Walt]], T.N. Venter, [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[J.H. Kruger]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Sietse Los]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Derk Rumpff]]. Lêer:Vergadering van die Klassis Kaapkolonie van die Gereformeerde Kerk op Molteno, omstreeks 1910.jpg|Die Klassis Kaapkolonie se vergadering op [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]], tussen 1907 en '''1911'''. Voor van links: [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[J.H. Kruger]], [[J.G.H. van der Walt]] en [[G.H.J. Kruger]]. Middel: Di. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], Taetse Hammersma, [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[Louw du Plessis]]. Agter: Di. W.J. Snyman, [[Hendrikus Pasch]], [[Pieter Biewenga]] en dr. [[Flippie Snyman|P.J. Snyman]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, Barkly-Oos, 1911.jpg|Die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, gehou in '''1911''' te [[Barkly-Oos]]: Eerste ry: Izak van Heerden, onbekend (of andersom), ds [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]], ds. [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], onbekend. Tweede ry: Ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], ds. [[J.H. Kruger]], ds. W.J. Snyman, onbekend, ds. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]]. Derde ry: Nick van der Walt, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], onder andere (nie in regte volgorde) I.J. Aucamp, D. Lessing, M. Neser. Vierde ry: G.C. Coetsee (onbekend watter plek). Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1912.jpg|'''1912''': Afgevaardigdes na die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS. Voor: Onbekend, [[Willem Johannes de Klerk]], [[Andries Henning|A.G. Henning]], [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Hendrikus Pasch]], T.N. Venter, [[Pieter Bingle]], onbekend. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk op Steynsburg, 1913.jpg|Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Steynsburg]], '''1913''': Eerste ry: Onbekend, [[J.H. Kruger]], F.P.J. Snyman. Tweede ry: T.N. Venter, onbekend, [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[Totius]], [[H.J.R. du Plessis]], onbekend, onbekend, [[Jacobus du Plessis]], onbekend, [[Izak Krüger]], onbekend, onbekend, H.C. van Rooy, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Derde ry: Onbekend, [[Hendrikus Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[Petrus Postma]], [[Louis Vorster]], onbekend, [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], W.L. Steenkamp, onbekend (of dié twee andersom), W.J. Snyman, drie onbekend. Vierde ry: [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] (agtste van links), prof. [[Sietse Los]] (11de van links, skuins agter man voor hom), [[Derk Rumpff]] (derde van regs), [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]] (regs). Beeld:Gereformeerde Kerk se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te Venterstad, omstreeks 1913.jpg| Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te [[Venterstad]], omstreeks '''1913'''. Die agterste twee rye is blykbaar die [[Gereformeerde kerk Venterstad]] se kerkraad. Voor sit van links: Di. [[Taetse Hamersma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]] en [[Derk Rumpff]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk gehou op Aliwal-Noord, 1917.jpg|Algemene Vergadering gehou te [[Aliwal-Noord]], '''1917''', geneem in ’n tuin op die dorp. Voor: Onbekend, prop. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], oudl. J.L. Hatting, onbekend (of andersom), ds. [[J.H. Kruger]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. F.P.J. Snyman. Tweede ry: N.F. Alberts, J.H. Kruger en twee onbekende kerkraadslede (volgorde van dié vir onbekend), ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]] (res onbekend). Derde en vierde ry (saam gereken): (vierde van links) ds. [[Derk Rumpff]], (sewende van links) ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en sy vader, [[Martinus Postma]], (heel regs) [[Taetse Hamersma]]. Beeld:GK Postmasburg KR 1918.jpg|Die kerkraad van [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] en besoekende predikante, onder andere dr. [[Casparus de Wet]] (eerste ry, tweede van links), [[J.G.H. van der Walt]] (eerste ry, vierde van links) en in die tweede ry vanaf vierde van links: [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Martinus Postma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[J.H. Kruger]], in '''1918'''. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|'''1924''':Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[H.J.R. du Plessis]], [[J.H. Kruger]]. Beeld:Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie, 1926.jpg|Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie in sitting te [[Aliwal-Noord]], '''1926'''. In die middelste ry sit van links: P.J du Plessis, ds. [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], dr. E.L.J. Venter, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[Douw Venter|D.G. Venter]], ds. [[H.S. van Jaarsveld]], W. Buys en J.A. Venter. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Reddersburg, 1927.jpg|'''1927''': Die Algemene Sinode van die GKSA op [[Reddersburg]]. Eerste ry: [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], prof. [[Casparus de Wet| C.J.H. de Wet]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Louis Vorster|L.P Vorster]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Tweede ry: [[H.S. van Jaarsveld]], H. Venter, F.P.J. Snyman, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[H.J.R. du Plessis]]. Derde ry: [[J.V. Coetzee]], [[G.H.J. Kruger]], E.L.J. Venter, [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], A.S.E Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotze]]. Vierde ry: [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[T.T. Spoelstra]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Burgersdorp, 1930.jpg|'''1930''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting op [[Burgersdorp]]. Eerste ry: S. van der Walt, [[Jacs van Rooy]]. Tweede ry: Dr. E. Venter, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]]. Derde ry: [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.V. Coetzee]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[H.S. van Jaarsveld]] en [[Douw Venter|D.G. Venter]]. Vierde ry: H. du Plessis, A.S.E. Yssel, [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], A. Postma, [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[T.T. Spoelstra]], F.P.J. Snyman, dr. [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Derk Rumpff]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika, Pretoria, 1933.jpg|'''1933''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting [[Pretoria]], afgeneem op die trap van die [[Uniegebou]]. Eerste ry: A. Postma, [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]], [[Derk Rumpff]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], prof. [[J. Chris Coetzee|J.C. Coetzee]], [[T.T. Spoelstra]], A.S.E. Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[W.J. Postma]], J.P. van den Berg, I.J. van der Walt. Tweede ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], J.M. de Wet. Tweede ry: [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], B. de Klerk, [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], L.S. van der Walt, [[Jan Schutte|J. Schutte]], [[N.H. van der Walt]], E.I.J. Venter, [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[J.V. Coetzee]]. Vierde ry: J. van Rooy, [[Abraham Aucamp|A. Aucamp]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vyfde ry: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.H. Kruger]], [[G.H.J. Kruger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Jan du Plessis|J.B. du Plessis]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], F.P.J. Snyman. Beeld:Nasionale Sinode van die GKSA voor die Vrouemonument, Bloemfontein, 1939.jpg| Die Nasionale Sinode van die GKSA van '''1939''' voor die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]]. Eerste ry: [[H.S. van Jaarsveld]], F.N. Lion Cachet, [[W.J. Postma]], B. de Klerk, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], J. van Rooy, [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]]. Tweede ry: [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], dr. [[Totius|J.D. Du Toit]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], dr. [[Casparus de Wet|C.J.H de Wet]], dr. [[Sietse Los|S.O. Los]], dr. [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[J.V. Coetzee]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Derde ry: J.P. van der Berg, [[G.H.J. Kruger]], [[Abraham Aucamp|A.L Aucamp]], M. Postma, J.M. de Wet, [[Izak Lessing|I.J. Lessing]]. Vierde ry: [[Jacs van Rooy]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], A. Postma, E.L.J. Venter, [[Douw Venter|D.G. Venter]], J.L. Vorster, [[T.T. Spoelstra]], [[Derk Rumpff]], H. du Plessis. Vyfde ry: dr. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], J.J. Venter, [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], L.S. van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], J.F. du Plooy, A.S.E. Yssel. Sesde ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[David Kotzé|D.N. Kotze]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ryssen]], N.J. Snyman, [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], D.J. van der Walt. Lêer:Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 afskeid van Totius by die Teologiese Skool Potchesftroom.jpg|Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 tydens die Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|GKSA]] afskeid van Totius by die [[Teologiese Skool Potchefstroom]]. Eerste ry: D.F. Malan, G.P. Scheepers, C. Hatting, L.J Botha, [[P.W. Buys]], [[Schalk Duvenage|S.C.W. Duvenage]], [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[W.J. Postma]], [[G.P.L. van der Linde]], J.J.S. Venter, [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], M.J. Booyens, [[Sarel Jacobus du Plessis|S.J. du Plessis]], [[Klaas van Wyk de Vries|K.S. van Wyk de Vries]]. Tweede ry: [[J.V. Coetzee]], P.J. Venter, P.J. Coetzee, [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ruyssen]], D.J. van der Walt, [[Hendrik Gerhardus Stoker|H.G. Stoker]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], prof. [[Totius| J.D. du Toit]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[A.S.E. Yssel]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Nicolaas Snyman|N.T. Snyman]]. Derde ry: [[Dems van der Merwe|D.C.S. van der Merwe]], [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], J. Postma, R.S.J. van Wyk, M. Postma, [[Jan de Bruin|J.L de Bruin]], [[Christian Malan|C.E.G. Malan]], J.J.H. Booysen, [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Abraham Aucamp|A.L. Aucamp]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]], L.S. Van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], A. Duvenage, [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[T.T. Spoelstra]].Vierde ry: D.J. Delport, [[Wikus Vorster|J.L. Vorster]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[J.F. du Plooy]], [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jacs van Rooy]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], J.M. de Wet, [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika op Potchefstroom, 31 Januarie 1964.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Potchefstroom]], afgeneem op [[31 Januarie]] [[1964]]. </gallery> == Bronne == * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2013. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2014''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2015''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2015. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2016''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. {{GKSA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|*]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] 2vvvcyo1g5xqlfr73gmimsgum70g1dr 2908151 2908150 2026-05-30T17:51:18Z Morne 672 /* Emeriti */ 2908151 wikitext text/x-wiki 'n Lys van alle '''predikante van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]]''' wat in die kerk gedien het van die stigting daarvan in 1859 tot die hede. Die gemeentename en jaartalle ná elke predikant se naam dui op die gemeente(s) wat hy bedien het en die tydperk wat hy in elke gemeente gestaan het. Onder afgestorwe predikante dui die simbool † voor die laaste datum by elke predikant telkens sy sterfdatum aan. == In die bediening == [[Lêer:Gereformeerde predikante omstreeks 1905.jpg|duimnael|regs|320px|'n Groep predikante vroeg in die 20ste eeu. Agter: [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Middel: [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Voor: [[Willem Johannes de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[Totius|J.D. du Toit]] en [[G.H.J. Kruger]].]] [[Lêer:Adviseurs van die Afrikaans Bybel.jpg|duimnael|320px|regs|Op dié foto wat in 1933 in [[Bloemfontein]] van die adviseurs van die Afrikaanse Bybelvertaling geneem is, verskyn ses Gereformeerde predikante of teoloë (aangedui met 'n asterisk). Boonste ry: di. J.P.H. Steyn, [[C.F. Kies]], G.D. Malan, W.J.W. Naudé, A.S.E. Yssel*, W. de Vos. Middel: Di. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]]* (Totius se halfbroer), H.J. Otto, proff. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]*, [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]]*, dr. [[Herman van Broekhuizen|H.D. van Broekhuizen]], di. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]]*, [[Pieter Boshoff|P.J.J. Boshoff]] en H.J. Pienaar. Voor: prof. [[Barend Bartholomeus Keet|B.B. Keet]], [[Totius]]*, ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], proff. E.E. van Rooyen en H.C.M. Fourie. Hulle het amptelik bekendgestaan as die Kommissie vir Afrikaanse Bybelvertalers.]] [[Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|duimnael|regs|320px|Die Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]] [[1924]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], H.S. van Jaarsveld, H.J.R. du Plessis, [[J.H. Kruger]].]] [[Lêer:Ds AA Venter Klerksdorp.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–1975.]] [[Beeld:Ds Johannes Beijer.jpg|regs|duimnael|160px|Ds. [[Johannes Beijer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]], 1862-1869.]] [[Lêer:Ds Lammert Stavast.jpg|150px|regs|duimnael|Ds. Lammert Stavast, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1991–1996 (hulpdienspredikant).]] [[Lêer:Ds Dirk Postma.jpg|regs|180px|duimnael|Ds. [[Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879.]] [[Lêer:Jan Lion Cachet.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Lion Cachet]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894.]] [[Lêer:Ds Isak David Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Izak Krüger|Izak David Krüger]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee sr..jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee sr., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903.]] [[Lêer:Ds CJH Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Casper Jan Hendrik Vorster, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899.]] [[Lêer:Ds HJ Boshoff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J. Boshoff, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–1967, Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1975–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †1990-05-02.]] [[Lêer:Dr en mev WJ van der Merwe.jpg|duimnael|regs|240px|Dr. en mev. W.J. van der Merwe, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975.]] [[Lêer:Ds Stephanus Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Stephanus Postma]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†1904-02-08.]] [[Lêer:Ds Pieter Biewenga.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Biewenga]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †1955-03-15 .]] [[Lêer:Ds PJH Viljoen.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Petrus Viljoen|P.J. Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879.]] [[Lêer:Dr JA Schutte.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.A. Schutte, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1977.]] [[Lêer:Ds C Hattingh.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Christiaan Hattingh, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1969–1986. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1986. †2001-08-01.]] [[Lêer:Ds NH van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[N.H. van der Walt|Nicolaas Hendrik van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947.]] [[Lêer:Dr PJ Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. Petrus Johannes Coetzee, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–1970.]] [[Lêer:Dr en mev JJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|200px|Dr. Jan Jacobus A. van der Walt en sy eggenote, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1975–1976, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1976–1988.]] [[Lêer:Ds PW Bingle die oue.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Pieter Bingle|Pieter Willem Bingle]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†1923-03-08.]] [[Lêer:Ds BR Krüger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Krüger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†1973-05-31.]] [[Lêer:Ds W Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Willem Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2004-07-09.]] [[Lêer:Ds TN Venter.jpg|duimnael|150px|Ds. Tjaart Nicolaas Venter, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947.]] [[Lêer:Ds PW Buys.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[P.W. Buys|Pieter Willem Buys]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–1966, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1966–1973, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1973–1988.]] [[Lêer:Ds Jan hendrik Boneschans.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jan Boneschans|Jan Hendrik Boneschans]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955.]] [[Lêer:Ds Derk Rumpff.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Derk Rumpff]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941.]] [[Lêer:Ds Benonie Duvenage.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Benoon Duvenage|Benonie Duvenage]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–1967, professor [[PU vir CHO]] 1967–1988, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1988–1992.]] [[Lêer:Dr JP Jooste.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Joseph Petrus Jooste]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946. Professor aan die Teologiese Skool 1946–1970.]] [[Lêer:Dr BR Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. B.R. Kruger, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956–1973.]] [[Lêer:Ds GHJ Kruger GKSA.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Gerrit Kruger|G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–1969, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1969–1977, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1977–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989. †2013-06-25.]] [[Lêer:Ds MPA Coetsee jr.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.P.A. Coetsee jr., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892.]] [[Lêer:Ds JC Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.C. Kruger, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966.]] [[Lêer:Dr PJS de Klerk.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Philippus de Klerk|Philippus Jacobus Stephanus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949.]] [[Lêer:Ds LP Vorster.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Louis Vorster|Louis Petrus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929.]] [[Lêer:Dirk Postma.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†1940-12-29.]] [[Lêer:Ds JW Jansen van Ryssen.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Johan van Ryssen|Johan Wilhelm Jansen van Ryssen]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–1968, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1968–1977.]] [[Lêer:Dr SP van der Walt.jpg|regs|150px|duimnael|Dr. [[Sarel van der Walt|Sarel Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1976–1983.]] [[Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961.]] [[Lêer:Prof GCP van der Vyver.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–1970. Professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1975 (sy dood).]] [[Lêer:Ds DNG Kotze.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[David Kotzé|David Nicolaas Gerhardus Kotze]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960.]] [[Lêer:Ds AL Aucamp.jpg|regs|150px|duimnael|Ds. [[Abraham Aucamp|Abraham Liebrecht Aucamp]], [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961.]] [[Lêer:Ds ASE Yssel.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. A.S.E. Yssel, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958.]] [[Lêer:Ds W Postma.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Postma]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†1920-12-13.]] [[Lêer:Ds HJR du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. H.J.R. du Plessis, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953.]] [[Lêer:Ds Simon van der Bijl.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.J. van der Bijl, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1973–2000.]] [[Lêer:Ds JV Coetzee.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[J.V. Coetzee|Jan Viljoen Coetzee]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†1952-12-26.]] [[Lêer:Di TT Spoelstra en JV Coetsee Johannesburg 1926.jpg|duimnael|regs|200px|Di. [[J.V. Coetzee]] en [[T.T. Spoelstra]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965.]] [[Lêer:Ds WJ de Klerk jonk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur [[PU vir CHO]] 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943.]] [[Lêer:Totius.jpg|duimnael|regs|150px|Dr. J.D. du Toit, oftewel [[Totius]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949.]] [[Lêer:Ds Martinus Pelser.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Maarten Pelser]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†1902-06-07.]] [[Lêer:Ds HS van Jaarsveld.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. Hendrik Stephanus van Jaarsveld, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952.]] [[Lêer:Ds en mev ZC Grobler.jpg|regs|duimnael|230px|Ds. en mev. Zacharias Christiaan Grobler, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979.]] [[Lêer:Ds J Beyer.jpg|regs|duimnael|150px|Ds. [[Johannes Beijer|J. Beyer]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869.]] [[Lêer:Ds MJ Booyens.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. M.J. Booyens, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1966–1977, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1977–1985. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1985. †2002-11-17.]] [[Lêer:Ds HB Venter.jpg|duimnael|150px|regs|Ds. [[Hendrik Venter|H.B. Venter]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888.]] [[Lêer:Ds SD Venter.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. S.D. Venter, Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877.]] [[Lêer:Ds FW Buytendach.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. F.W. Buytendach, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–1989.]] [[Lêer:Ds PHS Snyman, Heidelberg, Gereformeerde Kerk.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[P.S. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†1900-01-17.]] [[Lêer:Ds en mev W Venter.jpg|duimnael|regs|200px|Ds. en mev. W. Venter, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1989.]] [[Lêer:Ds WJ Snyman.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. W.J. Snyman, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913.]] [[Lêer:Ds JA du Plessis.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921–1935.]] [[Lêer:Ds HVF Kruger.jpg|duimnael|regs|150px|Ds. [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949–1975.]] # Modise, Motsitsi Abel, Dobsonville 1979–1982, Diepkloof 1983, Kwa-Thema/Ratanda/Tsakane. # Ligege, Ndanganeni Norman, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1981–1989, SAOK 1989–1996, De Hoop 1996. # Heystek, Pieter Hendrik, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Montanapoort|Pretoria-Montanapoort]] 1999. # Van Helden, Maarten, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 1999. # Van Wyk, Rodney Peter, Hons.-B.A., M.Phil., [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1984. # Lartz, Deon, Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1986–1994, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 2002. # Swanepoel, Christoffel Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1986–2002, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2009. # Van Rhyn, Hercules Philippus Malan, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2010. # Venter, Piet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1990–2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2007. # Lion-Cachet, Jan, Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1988–1996, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1996–2002, Reformed Church of Wellington in Nieu-Seeland 2002–2006, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2007. # Vermeulen, Petrus Johannes, M.A., Th.B., Th.D., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2005. # [[Gerhardus Stephanus Kruger|Kruger, Gerhardus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1988–1997, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[29 Julie]] [[2000]]–2024, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[14 April]] [[2024]]. # Dreyer, Frederik Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1988. # Van der Walt, Stephen Francois Flemming, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstwon]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2005. # De Beer, Edmund Johannes, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1989. # Van der Vyver, Lodewicus du Plessis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 2002. # Van Wyk, Pieter, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1989–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2009. # Modise, Paul Mahlose, Kagiso 1989. # Myburgh, André Johan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2009. # Pelser, Abraham Liebrecht, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 2009. # Meijer, Gerard Johannes, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 2008. # Fleischmann, Johan Petrus, B.A., UDK, Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 1990–2008, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2008. # Van Rooy, Henri Charles, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2008. # Briel, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1991–1995, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2006–2020, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[26 Januarie]] [[2020]]. # Jansen, Carl Albert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 2006. # Venter, Sarel Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2006. # Nel, Elias Paulus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1991–1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996. # Lubbinge, Paul, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–1999, Christelijke Gereformeerde Kerk Delfzijl, Nederland 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 2005. # Sithole, Jabulani Paulos, Kwa-Mashu/KwaMncane 1991. # Van der Schyff, Stephanus Petrus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2003–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009. # Botha, Willem Jacobus, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 2008. # Berg, Adderus Fenmo, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 2011. # Rheeder, Adriaan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2006–2011, Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Stavast, Hendrik Lammert (Henk), B.A., Th.B., (NDK), [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 2002–2008, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2009–[[23 Februarie]] [[2020]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]]. # Scheepers, Lucas Cornelius, B.Agric., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1998. # Boy, Neville, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Chinhoyi]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2008. # Venter, Petrus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1993–1999, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2019. # Mbatha, Mbongeni Samuel, Nqutu 1993. # Ntuli, Stevenson Jabulani, Nqutu 1993. # Phungula, Siphosethu Zibona, Ndaleni 1993. # Van Schaik, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1994–1999, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2005–2011, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2011. # Van der Walt, Johannes Gideon Lessing, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1994–2000, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2009. # Schutte, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Wesrand|Wesrand]] 2012. # Coetzee, Gideon Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1995–2003, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2007–2012, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 2012. # Pretorius, Jacob, B.Iuris, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2001. # Pelele, Ezekiel Ditswalemang, B.A., Uitkyk 1995. # Mtshayisa, Velile Elliot, B.A., Th.B., M.Th., M.A., Tlokwe Botshabelo/Boskop/Kokosi 1996–2013, Tlokwe Botshabelo 2014. # Smit, Stephanus Johannes Marthinus Swanepoel, B.Sc. (Hons.-Veekunde), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2014–2023, [[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[30 Julie]] [[2023]] # Vrey, Coenraad Christoffel Andries, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/Lyciumville 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 2011. # Booyens, Daniël Jan Andries, BLC, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1997–2001, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 2014. # Van Vuuren, Thomas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2004. # Letebele, Masilo Johannes, B.A.-Hons., Th.B., Thabong/Meloding/Phomolong 1997. # Van Heyningen, Cornelius Johannes, B.Sc.Agric., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 2009. # Briel, Stephanus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2002. # Viljoen, Werner, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 1998–2001, Christian Reformed Church of St. Mary's ([[Sydney]], [[Australië]]) 2001–2012, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2016. # Kayayan, Eric, B.A., Th.B., M.-Frans, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002. # Muzenda, Piniel, Hons.-B.A., Th.B., Gweru/Karoi 1998–2006, Musina Nancefield 2006. # Mashau, Thinandavha Derrick, B.A., M.A., Ph.D., De Hoop 1998–1999, Trans-Letaba 1999–2002, dosent Noordwes Universiteit 2001–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2013–2014, New Life City Church 2014. # Bain, Ronald Alexander, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2007, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2016–2020, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] [[1 Februarie]] [[2020]]. # Tredoux, Alwyn Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2001–2011, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 2012. # Kurpershoek, Pieter Willem, B.Sc., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[15 Oktober]] [[2023]]. # Smit, Erasmus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 2007–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2013. # Oosthuizen, Ockert Almero, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1999–2005, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2005–2009, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2015. # De Bruyn, Albertus Stefanus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] 2005. # Vorster, Nicolaas, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2000–2009, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]]/Fakulteit Teologie Potchefstroom 2011. # Aucamp, Johannes Petrus du Plessis, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2000. # Erasmus, Jan Andries, Hons.-B.A., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2008–2026, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] [[17 Januarie]] [[2026]]. # Mqokelo, Piet Boy, B.A., Th.B., Tshing 2000–2018, Ikageng Bophirima 2018. # D'Assonville, Victor Edouard (jr.), B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., Dr. Theol. (Duitsland), [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 2008–2020 (met opdrag KO, art 7), [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2020 (met opdrag KO, art 7). # Du Plessis, Alwyn Nicolaas, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2001–2007, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2007–2014, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2014. # Semenya, Kwena David, B.A., Th.B., M.A., Ph.D., Knapdaar 2001–2005, [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2018, Diepsloot [[18 November]] [[2018]]. # Rankhotha, Victor Adam, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Phahameng/Emmanuel/Botshabelo/Thaba-Nchu 2001. # Sekhaulelo, Motshine Amos, B.A., Th.B., M.A., Meadowlands 2001–2008, Mmakau 2008. # Molokwane, Mosiwa Martin, B.A., Th.B., Tembisa 2001. # Grové, Petrus Johannes, B.A., Hons.-Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] (as sendeling) 2010. # Temba, Jabulani Emmanuel, B.A., Th.B., Kutloanong 2002. # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2014. # De Jager, Andries Petrus, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2012. # Muhadi, Manda Nathaniel, B.A., Th.B., Metsi-a-Matala 2003–2004, Middle Letaba 2004. # Phetoane, Solomon Tshikare Matlho, Itsoseng 2003. # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. # Van Rooy, Petrus Cornelius, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2004–2008, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2012. # Erasmus, Matthys Jakobus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2004–2011, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2012. # Makhobozi, Edwin Mmoi, B.A., Ikageng 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2011, Dube/Tlhadi 2011. # Dhlamini, Gift Jan, B.A. Th.B., Khunwana 2004. # [[Hendrik Stoltz|Stoltz, Hendrik Jacobus]], B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013. # Venter, Henning Vorster, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[24 Januarie]] [[2005]]–2007, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2011, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2016. # [[Heinrich Zwemstra|Zwemstra, Heinrich Martin]], B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., Vereeniging '95 2005–2008, Zambië 2008–2011 (sendingopdrag), [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai]] 2017. # Struwig, Ockert Jacobus, B.Sc., Hons.-B.Sc., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2013. # De Bruyn, Paul Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2018. # Saaiman, De Wet, B.A., Hons.-B.A., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2012. # Dreyer, Thomas Frederick, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2007–2023, Cross Culture Church (Randburg) [[26 November]] [[2023]]. # Makungo, Ntshengedzeni Robert, SPTD, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] (met sendingopdrag) 2005–2008, Trans-Letaba 2008. # De Kock, Henning Kruger, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] (met opdrag bediening in [[Londen]]) 2005–2024, Cross Culture Church [[4 Augustus]] [[2024]]. # Masase, P Thomas, B.A., Th.B., Promosa 2005–2014, Boskop 2014. # Van Wyk, Griffel, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2007–2014, Vanderbijlpark-Trinitas 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2017. # Potgieter, Jasper Dreyer, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 2008-2016, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2016. # Hlela, Philemon Thulani, Th.B., Imbumbulu/Umlazi 2006. # Jooste, Christiaan, B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2009-2016, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[14 September]] [[2024]]. # Le Cornu, Slabbert, B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2007. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt., Promosa/Lektor Teologiese Skool 2007–2014, Promosa/Professor Teologiese Skool 2014. # Cilliers, Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 2007–2013, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2013–2015, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 2015. # Kumar, Rajesh, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2008 met opdrag sendingwerk in Indië. # Van Jaarsveld, Leon Petrus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]]/[[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 2013. # Zwemstra, Dinant Gerrit, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2010–2015, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2015. # Van Dyk, Jacobus Cornelius, B Com (Rek.), B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 2008. # Motloung, Patrick Bulang, B.Th., Ekwandeni 2008. # Mdluli, Mvaleliso George, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Sharpeville/Sebokeng/Zamdela 2008–2012, Diepkloof 2012. # Rossouw, Andries Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2009–2019, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[19 September]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Venter, Lourens Johannes Erasmus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 2009–2014, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2014–2020, [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] [[19 Januarie]] [[2020]]. # Gouws, Pieter Retief, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2012, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 2016–2018 (ná inlywing), [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] [[29 Julie]] [[2018]]–22023, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[29 Julie]] [[2023]] # Van der Waal, Willem Maasjan, B.Th., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 2009. # Fourie, Reynold Benjamin, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2012. # Dykstra, Dirk Jacob, B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 2013–2025, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[10 Mei]] [[2025]]. # De Vries, Brian, BB.A. (Western Michigan University), M.Div., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2013–2019, Grace Reformed Church Northern Pretoria [[4 Mei]] [[2019]]. # Jansen van Vuuren, Riaan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 2009–[[20 Januarie]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]], [[2 Februarie]] [[2019]] – hede. # Swanepoel, Jacobus Stephanus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2009. # Moletsane, Tshidiso Maferika, B.Th., Hons.-B.A., Boichoko 2009–2013, [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2013. # Moncho, Oageng Lazarus, B.Th., Hons.-B.A., Itsoseng Bokone 2009, Ikageng 2016. # Ndou, Livhuwani Peter, B.Th., Makwarela 2010. # Steyn, Willem Jacobus, B.Sc.-Arch., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012. # Steyn, Karel Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 2012–2017, [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 2017–2022, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[3 September]] [[2022]]. # Kotzee, Dirk, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sanveld|Sanveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] November 2015–2024, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[2 Desember]] [[2023]]. # Niemann, Gerhardus Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 2010. # Jobse, Wilhan, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 2013. # Khumalo, B.W., iSandlwana 2010. # Mathebula, P.L., Huhudi/Bontleng 2010–2018, Itsoseng Bokone 2018. # Potgieter, Frederick Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2015. # Robinson, Cobus-Brahm, LL.B., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]] 2014–2017, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] [[27 Januarie]] [[2024]]. # De Bruyn, Johannes Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2011–2017, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2017. # Pelser, Hendrik Frederik Riekert, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Kempton Park|Kempton Park]], Januarie 2019. # Van Rensburg, Frederik Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 2012. # Pienaar, Nikolaas, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2012-2017, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] [[3 September]] [[2023]]. # Lee, Johannes Lodewikus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 2012-2015, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[9 Augustus]] [[2025]]. # Van Rhyn, Gerhardus Petrus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2018–2025, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[6 Desember]] [[2025]]. # Linde, Stephanus Johannes Lourens, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] 2012–2026, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] [[24 Januarie]] [[2026]]. # Nkoana, Herens Mohlehli, B.A., B.Th., Ramotse 2012. # Lee, Sarel Johannes Barend, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 2012–2013, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 2014–2018, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2018, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[28 Februarie]] [[2026]]. # Le Roux, Pieter Gerhardus Pretorius, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 2016. # Pretorius, Rynhardt Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[20 Januarie]] [[2019]]. # Mathundela, Chaka Class, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Daveyton 2013. # Moruri, Tebogo Victor, B.Th., Hons.-B.A., Jouberton 2013. # Potgieter, Izak Daniël De Vries, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2014. # Le Roux, Marco Herman, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 2014–2019, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2019. # De Bruyn, Dirk Jacobus, B.A., B.Th., B.Th.Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2014–2016, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] 2016–2023, [[Gereformeerde kerk George|George]] [[29 Oktober]] [[2022]]. # Dednam, Antonie Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]]/[[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2015–2018, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Pretorius, Franscois Renier, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2015–2025, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[5 Oktober]] [[2024]]. # Tredoux, Jacques Gideon, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Botha, Christiaan, B.Th., M.Div., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] 2015–2019, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2019, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] [[27 Julie]] [[2024]]. # Van Jaarsveld, Ernst Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2015–2021, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]], [[26 September]] [[2021]]. # Mbonani, Johannes, Olieven Christian Church 2015. # Mdonga, Malwande, New Life City Church 2015. # Meijer, Gerben Paul, B.A. (Antieke tale), Predikants Master (Theologische Universiteit, Kampen), [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]/[[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[18 Januarie]] [[2020]]–2025, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] [[10 Mei]] [[2025]]. # Van der Walt, Barend Aucamp, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2016. # Boersema, Guido Marnix, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]] [[14 Februarie]] [[2016]]–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]], [[20 Julie]] [[2024]]. # Van 't Zand, Zander, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 2021–2024, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[24 November]] [[2024]]. # Britz, Rudolph Marthinus, B.A., B.A (Hons.), B.Th., L.Th., D.Th., Diploma Hoër Onderwys, [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2016–2019. # Sefadi, Lerato Josef, B.A., B.Th., M.Th., Dobsonville 2016. # Janse van Rensburg, Reghard, B.A. (Hons.), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 2016–2019, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[10 Augustus]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[4 Augustus]] [[2024]]. # Lee, Frederik Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] [[28 Januarie]] [[2024]]. # Brotherton, Werner, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2016–2024, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[21 Januarie]] [[2024]]. # Cronje, Jaco, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2016–2021, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[9 Oktober]] [[2021]]. # Ehlers, Jan Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 2017. # Mushayabasa, Paul, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Songozwi 2017. # Floor, Leendert Marcel, B.Ing. Meganiese Ingenieurswese, B.Ing.-Hons., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] [[5 Februarie]] [[2017]]–2024 [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]], [[7 April]] [[2024]]. # Venter, Petrus Frederik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Vanderbijlpark-Trinitas 2017 (gebore [[28 Desember]] # Burger, Andries Jacobus, B.Ing, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2017. # Hattingh, Petrus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[18 Junie]] [[2017]]–[[18 April]] [[2021]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Trinitas|Vanderbijlpark-Trinitas]] [[6 Junie]] [[2021]]. # Dunn, Johan, B.Sc., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]], [[4 Augustus]] [[2024]]. # Vogt, Ernest John, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2017–2024, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Hartbeespoort]] [[16 Maart]] [[2024]]. # Zulu, Benjamin Charless, B.Th., B.Th.-Hons. M.Div., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2017. # Venter, Gert Abraham, B.Soc.Sc., Sacrae Theologiae, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2018. # Maritz, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2018. # Myburgh, Lukas Daniël, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # De Villiers, Stephanus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2018–2023, [[Gereformeerde kerk Randburg]] [[17 April]] [[2023]]. # Van Jaarsveld, Johannes Petrus Lodewikus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] 2018. # Henning, Jacobus Andriaans Gerhardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2018–2021, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[13 Maart]] [[2021]]. # Kim, Sang Eun, B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2018. # Smit, Pieter Wouter, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2018–2024, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[12 Oktober]] [[2024]]. # Hibbert, Josef Nienaber, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2018. # Lemmer, Charl Jacob, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] [[27 Januarie]] [[2019]]–2024, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Stavast, Harmannus Marten (Herman), B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[23 Februarie]] [[2019]]. # Janse van Rensburg, Gerhard, B.A. Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[2019]]. # Pelser, H.F.R. (Riekert), [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2012–2019, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # Van Rensburg, Gerhard Janse van, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] [[16 Maart]] [[2019]]. # Coetzee, Hermanus Jacobus (Herman), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[25 Mei]] [[2019]], [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[31 Augustus]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[30 Mei]] [[2026]]. # Mienie, Johannes Diederick (Juan), Dipl. Sacrae Theol., B.Th.-Hons., M.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[14 Julie]] [[2019]]. # Potgieter, Johannes Cornelius (JC), B.A.-Hons. (Cantab.), M.A. (Cantab.), B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tshwane|Tshwane]] [[29 September]] [[2019]]. # Verryn, David Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[12 Januarie]] [[2020]] - [[12 Januarie]] [[2025]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # Meijer, M.D. (Dirk), [[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Kruger, Thinus, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[25 Januarie]] [[2020]]. # Boersema, Reinhart, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1 Februarie]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[2 Julie]] [[2024]]. # Steyn, Ruan, Gereformeerde Gemeenskapskerk Oshakati [[18 Julie]] [[2020]]. # Van Schaik, Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[23 Augustus]] [[2020]]–2024, [[Gereformeerde kerk Plettenbergbaai/Knysna|Plettenbergbaai/Knysna]] 2024. # Andersen, Hans Christiaan, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] [[10 April]] [[2021]]. # Hattingh, Philip, [[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]], [[29 Mei]] [[2021]]–2025, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[18 Januarie]] [[2025]]. # Linde, Jacobus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]], [[12 Junie]] [[2021]]. # Van der Westhuizen, Izak Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[19 Junie]] [[2021]]. # Venter, Erasmus Albertus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[7 Mei]] [[2022]], [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffelsdoorns]] [[8 Junie]] [[2024]]. # Kuhn, Jacques Hendrik, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[21 Augustus]] [[2022]]. # Mahlangu, Mduduzi Elias, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Idwala Lensindiso 2022. # Van der Westhuizen, Albertus Petrus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[8 Januarie]] [[2023]]. # Noah, Kim, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] (opdrag: evangelisasie Engelssprekende studente), [[27 Junie]] [[2021]]. # Willemse, Matteus Johannes, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]], [[25 Februarie]] [[2023]]. # Janse van Vuuren, Willem Joseph, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] [[18 Maart]] [[2023]]. # Nagel, Izak de Villiers, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[25 Maart]] [[2023]]. # Van Staden, Floris, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Hons. (Grieks), [[Gereformeerde kerk Stilbaai|Stilbaai]] [[1 April]] [[2023]]. # Buys, Nardus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] [[6 Mei]] [[2023]]. # Van der Westhuizen, Sybrand Barend, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[19 Augustus]] [[2023]]. # Letebele, M. David, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng (met sendingopdrag) [[14 Oktober]] [[2023]]. # Coetzee, Jandré [[Gereformeerde kerk Kleinmond|Kleinmond]] [[3 Februarie]] [[2024]]. # Deysel, Frikkie, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[10 Februarie]] [[2024]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[6 Junie]] [[2026]]. # Van Heerden, Willem Hermanus, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[24 Februarie]] [[2024]]. # Magayisa, Desmond [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] (opdrag: sending en kerkstigting) [[10 Maart]] [[2024]]. # Wepener, Philip [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]/[[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[17 Maart]] [[2024]]. # Swanepoel, Christiaan, B.Div., B.Div.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[20 April]] [[2024]]. # Matrose, Xolisa, Kanyamazane, [[13 Julie]] [[2024]]. # Boersema, Marten, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[24 Augustus]] [[2024]]. # De Waal, Johann, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]], [[19 Januarie]] [[2025]]. # De Bruyn, Theuns, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[25 Januarie]] [[2025]]. # Wattel, Riaan, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[8 Februarie]] [[2025]]. # Venter, Quintin, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[31 Mei]] [[2025]]. # Buys, Schalk, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[26 Julie]] [[2025]]. # Van Heerden, Alistair, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[29 November]] [[2025]]. # Langa, Clerence, Reformed Family Worship Church (Ndaleni, KZN) [[6 Junie]] [[2026]]. == Emeriti == # Smit, Daniël Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1982–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # Gerber, Jacobus Marthinus, B.A., Th.D., [[NG gemeente Tarkastad|Tarkastad]] (NG) 1958–1961, [[NG gemeente Stilfontein-Sentraal|Stilfontein-Sentraal]] (NG) 1961–1967, Welkom (NG) 1967–1972, Bethlehem-Oos (NG) 1972–1975, direkteur Vereniging vir Christelike Hoër Onderwys, [[NG gemeente Bloemfontein|Bloemfontein]] (NG) 1976–1985, [[NG gemeente Coligny-Oos|Coligny-Oos]] (NG) 1985–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], B.A., Th.D., Sendeling Siloam 1957–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1963–1966, Christelijke Gereformeerde Kerken, [[Nederland]] 1966–1975, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1975–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Van Dalsen, Hubrecht Anthonie, B.A., D.Th., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]] 1957–1959, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Vanjaarsveld]]/[[Gereformeerde kerk Usakos|Usakos]] 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1964–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1971–1972, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 1972–1973, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1973–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. # Du Plessis, Jansen van Vuuren, M.A., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Serobatse, Thobatsi Onismus, Ikageng (Potchefstroom) 1976–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Mohloki, JM, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1964–1966, Khutsong 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1968–1972, Kagiso 1972–1975, Tladi 1976–1977, Jouberton 1977–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. # Coetsee, Daniël Christiaan, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1960–1969, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1969–1976, evangelisasie-opdrag [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Pretorius, Egbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1975–1980, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1981–1990, polisie-kapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1990–1997, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1997–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. # Lessing, Francois Jacobus Du Toit, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1966–1973, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1973–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Badenhorst, Lourens Jurie, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. (bedien [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] en [[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] (bedieningsooreenkoms) 2013-hede as emeritus-predikant) # Dijkstra, Hessel, B.A., Th.M., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1975–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # [[Amie van Wyk|Van Wyk, Jan Harm]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1965–1973, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1973–1981, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1981–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # Denkema, Francois (Faan), (gebore [[12 Augustus]]) B.A., Th.M., (gebore [[12 Augustus]]) sendeling [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1965–1975, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]]/[[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1975–1981, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1981–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1987–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Smit, Erasmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1969–1972, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 1977–2003. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # Kirsten, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1988–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2003. # De Beer, Pieter Gert Wessel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Postma, Ferdinand, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1972–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1990–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Steyn, Diederick Johannes Schutte, D.Litt. et Phil., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 1977–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Vorster, Roelof Louis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1994–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Ligthelm, Gysbertus Johannes, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1983–2001, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]]/[[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] 2001–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Botha, Gabriël Nicolaas Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1965–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1968–1991, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1991–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Heystek, Nicolaas Philippus (Klasie), B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]]/[[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1967–1972, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1977–1987, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1987–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Bekker, Izak Lukas, Th.B., M.Phil., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1986–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Du Plessis, Pieter Johannes Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1970–1981, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1998–1999, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1999–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. # Kruger, Petrus Paulus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1974–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1991–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Laubscher, Nicolaas Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1967–1973, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1973–1977, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 1977–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. # Van der Walt, Francois, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1970–1977, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1978–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Le Roux, Johann, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1995–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Venter, Jacobus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1972–1977, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1984–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Klopper, Andries Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1987–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1975–1982, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1982–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. # Saayman, Willem Jacobus Kruger, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1981–1997, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Melville]] 1997–2003, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2003–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Cooke, Marthinus Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2006–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1982–1984, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Grové, Andreas Hendrik, Hons.-B.Sc., Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1981–1990, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1990–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # De Klerk, Barend Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1975–1981, Direkteur Studenteburo PU vir CHO 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1987–1997, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1998–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. # Botha, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1977–1985, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1992–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Mafojane, Makateng Jacob, Katlehong 1980–1982, Khutsong 1983–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Du Plessis, Marthinus Johannes, D.Litt., Th.D., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1986–1999, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1999–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Van der Walt, Petrus Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]/[[Gereformeerde kerk Tweespruit|Tweespruit]] 1981–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Coetzee, Carel Frederick Christoffel, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1982–2003, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2003–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Vorster, Jacobus Marthinupiets, Th.B., D.Phil., Th.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1978–1990, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1990–1994, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1995–2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2011. # Aucamp, Roelof Grove, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1971–1973, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1973–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Buys, Philippus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1976–1989, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1989–1993, sendeling KwaNdebele 1993–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Schalekamp, McDonald Etienne, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1978–1981, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 1987–2002, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 2003–2012, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Wijnbeek, Dirk Hendrik Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1985–2000, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Oostruis, Shadrack Leepile, Moshaweng 1995–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Lourens, Pieter Kruger, B.A., M.Th., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1984–2008, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] 2008–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Stemmer, Gohetameng Henry, Khuma. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Morweng, Gaopalelwe Simon, Kraaipan 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Janse van Rensburg, Karel Anton, B.A., Th.M., sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Du Preez, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2008–2009, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Merwe, Sarel Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1975–1978, sendeling [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Duineveld|Duineveld]] 1982–2008, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 2008–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van der Walt, Sarel Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1978–2003, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 2003–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Rooy, Herculaas Frederik, M.A., Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1977–1980, professor [[PU vir CHO]] 1980–1983, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1983–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Van Schaik, Leonardus Hieronimus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] 1976–2013, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 2013–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. # Labuscagne, Gert Christoffel Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1983–2009, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Vleuels]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Lekgetho, Philip Motshologi, Madibogo 1991–2010, Boikhutso 2011–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Semenya, Cypril P, Tembisa 1978–1980, Tembisa-Wes 1980–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. # Kruger, Stephanus Francois, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord|Middelburg-Noord]] 1982. Geëmeriteer 2015. # Mahure, Tsietsi George, Lothlakane 1996. Geëmeriteer 2016. # Schutte, Johan Ali, LL.B., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 2002. Geëmeriteer 2015. # Cloete, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 1981–1989, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1995–2013, [[Gereformeerde kerk Hermanus|Hermanus]] 2013. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Sarel Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1998. Geëmeriteer 2016. # Rasenyalo, Masike Joseph, Khunwana 1991–1993, Ebenhaeser 1994-2016. Geëmeriteer 2016. # Coetzee, Petrus Albertus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1983–1992, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1992–2003, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 2003. Geëmeriteer 2016. # Cilliers, Jacobus Hermanus, B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1978–1989, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1990–2007 (2002-2007 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]]), [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 2007. Geëmeriteer 2016. # Fanoy, Pieter, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Indwe|Indwe]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1995–2010, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2010. Geëmeriteer 2016. # De Klerk, Theunis Christiaan, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 2005. Geëmeriteer 2016. # Jordaan, Gert Johannes Cornelis, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1986–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989. Geëmeriteer 2016 # Krüger, Petrus Paulus, M.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1979-1982, [[Gereformeerde kerk Brackenhurst|Brackenhurst]] 1982-1996, [[Gereformeerde kerk Brackenhof|Brackenhof]] 1996-2000, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2000-2016. Geëmeriteer 2016. # Janse van Rensburg, Johan Jacob, B.A. Hons., M.A., Th.D., D.Litt. (Honoris Causa), [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1981–1983, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1983–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. # Fourie, Matthys Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1989–1999, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 2003–2016. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2016. # De Kock, Servaas Daniël, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1987–1991, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1991–2005, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 2005-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Smidt, Marthinus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1978–2006, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Van der Merwe, Willem Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1985–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot|Maclear-Elliot]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 2009-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] Junie [[2017]]. # Kruger, Lourens Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1980–1986, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]]/[[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1990–1993, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Magome, Matthewis Matee, Matsau 1994-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017 # Nagel, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1981–1986, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # [[Callie Opperman|Opperman, Wilhelm Carl]], B.A., B.A.-Hons., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 1989-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[15 Oktober]] [[2017]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1988–2001, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 2001-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Zulu, Charles, Lusaka (herstig) 2003-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. # Breed, Casper Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1978–1986, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1986-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Van der Walt, Nicolaas Jakobus, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1982-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Miskin, Arthur Gordon, B.Sc., M.B.Ch.B, M.Med. O&G, FCOG, M.Div. (Puritan Reformed Theol. Seminary, Grand Rapids), [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2009-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Mouton, Jacobus Frederik, B.A., B.A.-Hons., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier|Potchefstroom-Mooirivier]] 2010-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Tiemensma, Eduard Jacob, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1979–1990, [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos|Secunda-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1999-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. # Bogaards, Arie Hendrik (Attie), M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1986–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # De Kock, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1983–1987, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1988–2005, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 2005–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[20 Junie]] [[2019]]. # Breed, Douw Gerbrand, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] Tvl. 1987–1995, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1995–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] November [[2020]]. (Afskeidspreek gelewer [[24 November]] [[2019]].) # Bakker, Daniël Jakob, B.A., MWIV, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Witbank-Oos|Witbank-Oos]] 1984–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1989–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Van den Berg, Paul Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1985–1990, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1990–2006, polisiekapelaan [[Gereformeerde kerk Centurion|Centurion]] 2006–2019. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[24 November]] [[2019]].) # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1997–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde Desember [[2019]]. (Lewer afskeidspreek op [[3 November]] [[2019]].) # Schutte, Hermanus Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbiljpark-Oos]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 2001–2009, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2009–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Januarie]] [[2020]]. # De Kock, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1990–1992, [[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1992–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 2007–2011, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2011–2014, [[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2014. (emeriteer op [[24 Februarie]] [[2020]]) # Malan, Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1983–2006, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Februarie]] [[2020]]. # Opperman, Gustav, Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 2012–2020. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] einde [[April]] [[2020]]. # Pansegrouw, Dirk, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1998–2001, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2011. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[Mei]] [[2020]]. (Afskeidspreek [[24 Mei]] [[2020]]) # Van Wyk, Hendrik Francois, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1993–2004, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[31 Desember]] [[2020]]. # Hibbert, Simon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1985–1990, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] (sendeling) 1991–2021. # Naude, Emile, B.A., B.D., M.Th., [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]] 2009–2015, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2015–2020, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 2020–2021. (Afskeidspreek [[28 Maart]] [[2021]]) # Van 't Zand, Dirk, B.Sc., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1986–2007, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2007–2021. (Afskeidspreek [[18 April]] [[2021]]) # Malan, Cornelius Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1981–1998, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]], 2015–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] 2021. # Aucamp, Casperus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1978–1984, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1985–1999, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]]/[[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 2005, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 2018–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Junie 2021. # Van der Walt, Johann George, B.Com., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 2013–2021. [[Emeritaat|Emeriteer]] Julie 2021. # Stavast, Arie Harm, B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Mosselbaai|Mosselbaai]] 1997–2004, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 2004–2006, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]/[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]]/[[Gereformeerde kerk Bloemburg|Bloemburg]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 2008–2021. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2021]]) # Verhoef, Gabriël Cornelis, B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1985–1992, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1992–1994, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1994–2002, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2002–2021. # Erasmus, Jacobus Johannes Jurgens, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]]/[[Gereformeerde kerk Vrede|Vrede]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2001–2008, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 2008–2022. (Emeriteer [[30 April]] [[2022]]) # Potgieter, Theunis Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1987–1998, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 2008–2022. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2022]]) # Van den Berg, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1986–1997, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1997–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 2007–2010, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 2010. (Emeriteer [[30 Junie]] [[2022]]) # Kruger, Abraham Pretorius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1985–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1989–1998, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1998–2002, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2007, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2007, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2016–2022. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2022]]) # Funeka, Mfulathelwa Moment, Mid-Illovo 1986, Idwala Lensindiso. (Emeriteer Sondag [[24 September]] [[2022]]) # Nel, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1984–1990, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1990–2005, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 2005–2023. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2023]]) # Venter, Archibald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 2000–2023. (Emeriteer Junie 2023) # Van der Merwe, Rudolph Marthinus, B.A., Th.B., Th.M., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1987–2000, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2006–2011, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2011–2023. (Emeriteer [[29 Oktober]] [[2023]]) # Van der Walt, Jan Pelser, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1989–1990, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1991–1998, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]]/[[Gereformeerde kerk Agulhas|Agulhas]] 2006–2007, [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2015–2023. (Afskeidspreek [[19 November]] [[2023]]) # Franck, Jules Edgard, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 1986–1992, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]]/[[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 2013–2023. (Emeriteer [[10 Desember]] [[2023]]) # Van der Walt, Abraham Barend, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1988–2000, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]]/[[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 2009-2018, [[Gereformeerde kerk Eden|Eden]], [[8 Desember]] [[2018]]–2023. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2023]]) # Smit, Barend Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1985–1986, [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1986–1998, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1999–2004, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 2004–2010, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # Roets, Cornelius Johannes Christiaan, B.A., Th.B., B.Sc. (Cou), [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1987–1996, [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2009–2024. (Emeriteer [[31 Maart]] [[2024]]) # De Beer, Hendrik Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1999–2010, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Erasmus, Lourens Jacobus, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 2005–2008, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 2008–2010, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2010–2024. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2024]]) # Vermaak, Salmon Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1988–2008, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 2008–2024. (Emeriteer [[31 Julie]] [[2024]]) # Krüger, Abraham Jacobus, Th.B., M.A., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1989–2002, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni 2002]]–2024. (Emeriteer [[31 Augustus]] [[2024]]) # Kruger, Michael Andries Frans, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1989–1991, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1999–2008, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2008–2024 (Emeriteer [[22 September]] [[2024]]) # Vergeer, Willem Cornelis, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1999–2007, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 2007–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Aucamp, Johannes Louis, Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 2000–2008, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2008–2024 (Emeriteer [[29 September]] [[2024]]) # Hattingh, Hermanus Bernardus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1987–1989, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 1992–2005, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 2006–2024 (Emeriteer [[30 September]] [[2024]]) # Van der Schyff, Jan Louis, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1987–2001, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 2001–2006, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 2006, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 2018–2024 (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Du Plessis, Lourens Stephanus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1986–1991, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1999–2003, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 2007–2024. (Emeriteer [[17 November]] [[2024]]) # Fatuse, James Vubunzima, Ph.D., iBhayi 2005–2024. (Emeriteer [[30 November]] [[2024]]) # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1990–2003, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 2006–2024. (Emeriteer [[1 Desember]] [[2024]]) # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1987–1992, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1992–2006, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 2006–2025. (Emeriteer [[9 Februarie]] [[2025]]) # Coetzee, Hendrik Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 1990–1999, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 2000–2011, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult|Potchefstroom-Die Bult]] 2012–2026. (Emeriteer [[31 Oktober]] [[2025]]) # Reinecke, Hendrik, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1999–2012, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2012. (Emeriteer [[30 November]] [[2025]]) # Kingma, Brant Reinder, B.A., Hons.-B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1987–1990, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1990–2000, [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos|Bellville-Oos]] 2000. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Viljoen, Francois Petrus, M.A., Th.D., sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1990–1994, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1994–1998, professor Teologiese Skool 1998. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Stoker, Hendrik Gerhardus, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 1988–1995, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2011–2012, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]/Professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Jansen van Nieuwenhuizen, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1993. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2025]]) # Steyn, Abel Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop-Sabie]] 1988–1999, [[Gereformeerde kerk Wondersig|Wondersig]] 1999–2001, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 2001–2026. (Emeriteer [[31 Mei]] [[2026]]) == Medies onbekwame predikante == # Malan, Daniël Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1984–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 2000–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # De Villiers, Izak Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1986–1990, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1990–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993–1997, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] 1997–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. # Erasmus, Daniël Pieter Jacobus, B.A., Th.B, (N.D.K.), [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1992–1997, [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai|Jeffreysbaai]] 1997–2012. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2012. # Krüger, Hendrik Johannes Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1986–2009, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 2009–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. [[25 Oktober]] [[2024]] emeriteringsouderdom. # Van Wyk, Gert Jacobus, Hons. B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1987–2016. # Buys, Louis Johannes, B.A., (Hons.-Psig.), Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1999–2011, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2011. # Grobler, Johannes Hendrik, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2001–2005, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2005–2013, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]]/[[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 2014. Siekte-emeritaat [[30 Junie]] [[2025]] == Afgestorwe predikante == # [[Dirk Postma|Postma, Dirk]], [[Nederland]] 1840–1859. Suid-Afrika, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1859–1866, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]], 1866–1879, professor Teologiese Skool 1879-†[[28 Desember]] [[1890]]. # [[Johannes de Ridder|De Ridder, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]], 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] †[[30 Oktober]] [[1896]]. # [[C.J.H. Vorster|Vorster, Casper Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1882–1894, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1897–1899; † [[20 Mei]] [[1899]]. # [[P.S. Snyman|Snyman, Philippus Stefanus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1890–1891, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1891-†[[17 Januarie]] [[1900]]. # [[Maarten Pelser|Pelser, Maarten]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1876–1877, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1877–1892, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1892–1897, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1897-†[[7 Junie]] [[1902]]. # [[Stephanus Postma|Postma, Stephanus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1898-†[[8 Februarie]] [[1904]]. # [[Jan Krüger|Krüger, Jan Christoffel]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1898-†[[26 Junie]] [[1905]]. # [[A.A.J. de Klerk Coetsee|Coetsee, Abraham Adriaan Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 April]] [[1906]]. # [[Petrus Viljoen|Viljoen, Petrus Jacobus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1869–1879. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 November]] [[1906]]. # Coetsee, Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1869–1889, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-Wakkerstroom 1889–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 Oktober]] [[1907]]. # Maury, Johann Leopold, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1877–1903. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[9 Augustus]] [[1911]]. # [[Jan Lion Cachet|Lion-Cachet, Jan]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1868–1869, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1869–1875, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1875–1883, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1883–1894, professor Teologiese Skool 1894–1911. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[21 September]] [[1912]]. # Snyman, Willem Jacobus, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1877–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[2 April]] [[1915]]. # [[Flippie Snyman|Snyman, Philippus Christoffel]], Th.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†[[9 Mei]] [[1915]]. # [[Louw du Plessis|Du Plessis, Lodewicus Johannes]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[25 Desember]] [[1918]]. # [[Petrus Postma|Postma, Petrus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[4 Oktober]] [[1919]]. # [[Willem Postma|Postma, Willem]], [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1897–1903, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1903–1913. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1914–1915, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1915-†[[13 Desember]] [[1920]]. # [[Johannes Petrus van der Walt|Van der Walt, Johannes Petrus]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1909-†[[2 Augustus]] [[1922]]. # [[Pieter Bingle|Bingle, Pieter Willem]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1910–1921, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1921-†[[8 Maart]] [[1923]]. # [[Pieter Bos|Bos, Pieter]], Uniondale 1910-†[[21 September]] [[1923]]. # [[Martinus Postma|Postma, Martinus]], M.A., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1890–1897, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1897–1904, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1909-†[[26 Julie]] [[1926]]. # [[Taetse Hamersma|Hamersma, Taetse]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†[[9 Junie]] [[1932]]. # [[Jan du Plessis|Du Plessis, Jan Barend]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1931-†[[25 Februarie]] [[1934]]. # [[Louis Vorster|Vorster, Louis Petrus]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1884–1893, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1893–1905, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1905–1920, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1922–1929. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[16 September]] [[1934]]. # [[Jacobus du Plessis|Du Plessis, Jacobus Albertus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†[[28 Februarie]] [[1935]]. # [[Hendrikus Pasch|Pasch, Hendricus Philippus Josephus]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1908–1911, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1911–1920, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1920–1927, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1927-†[[15 September]] [[1936]]. # [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Postma, Dirk]], B.A., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1905–1906, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1906-†[[29 Desember]] [[1940]]. # [[Dirk du Plessis|Du Plessis, Dirk Postma]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1909–1913, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1913–1920, [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1920-†[[11 Julie]] [[1941]]. # [[Willem Johannes de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1903–1904, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1904–1907, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1911–1923, registrateur PUK 1923–1928, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1928–1943. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[26 September]] [[1943]]. # [[Derk Rumpff|Rumpff, Derk]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]-kombinasie 1910–1913, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1913–1914, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1914–1920, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1920–1922, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1922–1941. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 November]] [[1944]]. # Snyman, Francois Petrus Jacobus, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]]-kombinasie 1912–1926, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1926-†[[16 Augustus]] [[1945]]. # [[Jopie Erasmus|Erasmus, Jopie Fourie]], B.A., Sendeling Siloam 1942-†[[27 Junie]] [[1946]]. # Venter, Ernst Lodewyk Johannes, Th.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1921-†[[3 Mei]] [[1947]]. # [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†[[8 Februarie]] [[1948]]. # [[N.H. van der Walt|Van der Walt, Nicolaas Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]].-kombinasie 1908–1925, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]-kombinasie 1925–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1948]]. # [[Nicolaas Snyman|Snyman, Nicolaas Tjaart]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1937–1939, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]]-kombinasie 1939–1943, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]]-kombinasie 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1949-†[[1 Julie]] [[1951]]. # [[W.J. Postma|Postma, Willem Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie, 1927–1929, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]. 1929–1947, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1947–1951, evangelisasiepredikant [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1951. †[[4 Julie]] [[1952]]. # [[J.V. Coetzee|Coetzee, Jan Viljoen]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1916–1918, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1918–1925, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1925–1930, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1930-†[[26 Desember]] [[1952]]. # [[Barend de Klerk|De Klerk, Barend Jacobus]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†[[21 April]] [[1953]]. # [[Totius|Du Toit, Jacob Daniël]], D.Theol., D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1903–1911, professor Teologiese Skool 1911–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[1 Julie]] [[1953]]. # Van Jaarsveld, Hendrik Stephanus, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1918–1922, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1922–1924, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1924–1946, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1946–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[17 Oktober]] [[1953]]. # [[Pieter Biewenga|Biewenga, Pieter]], [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]] 1903–1906, [[Gereformeerde kerk Que|Que]] 1906–1926. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1928. †[[15 Maart]] [[1955]] # [[J.G.H. van der Walt|Van der Walt, Johannes Gerrit Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Februarie]] [[1956]]. # [[G.H.J. Kruger|Kruger, Gert Hendrik Jacobus]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[19 Februarie]] [[1957]]. # Venter, Tjaart Nicolaas, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1907–1925, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1945–1947. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[23 September]] [[1958]]. # De Klerk, Barend Johannes, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]]-kombinasie 1917–1940, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1940–1947, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1947–1957. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[20 Januarie]] [[1959]]. # [[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†[[9 Februarie]] [[1960]]. # [[Abraham Aucamp|Aucamp, Abraham Liebrecht]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1933–1937, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-kombinasie 1942–1948, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1948–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Junie]] [[1961]]. # [[Koos van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1895–1898, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] en [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1898–1905, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1905–1931. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1931–1941. †[[11 Augustus]] [[1962]]. # Van der Walt, Louis Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1932–1936, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1936–1941, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. Bybelgenootskap 1955–1962. †[[3 September]] [[1962]]. # [[Johannes Christiaan van der Walt|Van der Walt, Johannes Christiaan]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]], 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[7 September]] [[1962]]. # [[J.H. Kruger|Kruger, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[3 September]] [[1963]]. # [[H.J.R. du Plessis|Du Plessis, Hendrik Jacob Roedolf]], [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Erasmus]] 1907–1953. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Februarie]] [[1964]]. # [[Hendrik Johannes Venter|Venter, Hendrik Johannes]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1923–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[18 Mei]] [[1964]]. # Venter, Jurie Johannes Stefanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1941–1943, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]-kombinasie 1943–1945, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1953–1963. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[13 Julie]] [[1965]]. # [[Izak Krüger|Krüger, Izak David]], Teol. Drs., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1911–1916, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1916–1923, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1923–1930, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1930–1945, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1949–1954. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[6 Augustus]] [[1965]]. # Yssel, Abraham Stephanus Erasmus, [[Gereformeerde kerk Parys|Vredefort]] 1918–1921, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1921–1948, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1948–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †[[11 Oktober]] [[1965]]. # [[Christian Malan|Malan, Christian Ernst Gerhardus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951 †[[23 Maart]] [[1966]]. # Aucamp, Johannes Louis, B.A., Th.B., Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959-† [[28 Mei]] [[1966]]. # [[Jan Boneschans|Boneschans, Jan Hendrik]], [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1915–1917, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]]-kombinasie 1917–1919, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1919–1923, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1923–1926, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]]-kombinasie 1926–1928, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1928–1946, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1946–1948, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1953–1955. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[3 Augustus]] [[1967]]. # Duvenage, Abraham, M.A., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1924–1926, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1926–1943, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]]/[[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Eloffsdal]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1953–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[7 September]] [[1967]]. # [[Douw Venter|Venter, Douw Gerbrand]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[27 Augustus]] [[1968]]. # Snyman, Johan Thomas Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1965-† [[11 September]] [[1969]]. # Booysen, James John Herman, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1931–1950, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1950-† [[20 September]] [[1969]]. # [[Philippus de Klerk|De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus]], B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1924–1927, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1927–1930, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1930–1949, professor Teologiese Skool 1949–1961. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[28 Augustus]] [[1971]]. # Boneschans, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1964–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1969]]-† [[27 Oktober]] [[1971]]. # [[Hugo du Plessis|Du Plessis, Hugo]], M.A., Sendeling Siloam 1928–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–1955, dosent [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1956–1959, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1959-† [[28 Desember]] [[1971]]. # Postma, Martinus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1933–1942, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Februarie]] [[1972]]. # [[Barend Krüger|Krüger, Barend Roedolf]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1939–1956, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1956-†[[1973]] [[31 Mei]]. # Steyn, Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] [[1970]]-† [[6 Oktober]] [[1973]]. # Norval, Ernst Jacobus Gustavus, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1958-† [[1 November]] [[1974]]. # [[Herculaas Kruger|Kruger, Herculaas Frederik Venter]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1931–1935, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1935–1937, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1937–1942, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] 1949-† [[29 Augustus]] [[1975]]. # [[Gert van der Vyver|Van der Vyver, Gert Christoffel Petrus]], B.A., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1955–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]-† [[2 September]] [[1975]]. # [[Izak van der Walt|Van der Walt, Izak Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]-[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–[[1969]]. † [[8 Desember]] [[1975]]. # Van der Walt, Gert Louis, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1955-† [[14 April]] [[1976]]. # [[Pietertjie van der Walt|Van der Walt, Pieter Willem]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] 1938–[[1969]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[18 Junie]] [[1977]]. # [[Peet Malan|Malan, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] [[1966]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1977]]-† [[5 Julie]] [[1977]]. # [[Rudolf van Wyk|Van Wyk, Rudolf Stephanus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-kombinasie 1938–1942, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1954–[[1971]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[26 Julie]] [[1978]]. # [[Klaas van Wyk de Vries|Van Wyk de Vries, Klaas Speleveld]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-† [[10 Oktober]] [[1978]]. # [[Hennie Venter|Venter, Hendrik Johannes Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1975]]-† [[23 Desember]] [[1978]]. # Du Plessis, Willem Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] [[1967]]–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1977]]-† [[28 Desember]] [[1979]]. # [[Willem Snyman|Snyman, Willem Jacobus]], B.A., Drs. Theol., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[6 Junie]] [[1981]]. # Grobler, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1970]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[9 Augustus]] [[1981]]. # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacs]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1928–1942, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1942–1946, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1950–1957, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1957–1964. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1964. Bybelgenootskap 1964–[[1967]]. † [[14 September]] [[1981]]. # Du Toit, Stephanus, M.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. † [[2 Februarie]] [[1982]]. # [[Koos du Plooy|Du Plooy, Jacobus Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] [[1966]]-† [[14 Oktober]] [[1982]]. # [[Lourens van der Vyver|Van der Vyver, Lourens Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] [[1974]]-† [[12 Februarie]] [[1983]]. # [[Willie Maritz|Maritz, Willem Johannes]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1967]]-† [[12 Augustus]] [[1983]]. # Du Plessis, Willem Jacobus Ignatius Michael (Naas), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1956–1965, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1977]]-† [[15 Augustus]] [[1983]]. # [[Petrus Pelser|Pelser, Petrus Jacobus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] [[1976]]-† [[24 Maart]] [[1984]]. # [[David Kotzé|Kotzé, David Nicolaas Gerhardus]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1915–1921, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1921–1946, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1946–1951, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1955–1960. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1960. † [[2 April]] [[1984]]. # Kroeze, Jan Hendrik, D.Theol., predikant van GKN op uitnodiging opgetree in GKSA tot en met afsterwe † [[5 November]] [[1984]]. # De Wet, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] 1954–1956, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1956–1964, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1964–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1971]]-† [[24 Maart]] [[1985]]. # [[Dirk van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] [[1966]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[5 November]] [[1985]]. # [[Willem Venter|Venter, Willem Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[18 November]] [[1985]]. # [[Izak Lessing|Lessing, Izak Jacobus]], M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948. Afgetree [[1977]]. † [[12 Julie]] [[1986]]. # [[Pieter van Schalkwyk|Van Schalkwyk, Pieter]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] [[1981]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1986]]-† [[10 April]] [[1987]]. # [[Stephanus van der Walt|Van der Walt, Stephanus Johannes]], B.A., M.Div., D.D., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–[[1970]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1970]]. † [[18 April]] [[1987]]. # [[Johan van Ryssen|Van Ryssen, Johan Wilhelm Jansen]], B.A., Theol Drs, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1937–1945, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1945–1948, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1953–1960, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1960–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] [[1968]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[12 Augustus]] [[1987]]. # [[T.T. Spoelstra|Spoelstra, Tjibbe Thomas]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1927–1941, Sekretaris-penningmeester van die Administratiewe Buro 1941–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1950–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1958–1965. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1965. † [[28 Augustus]] [[1987]]. # Van der Merwe, Johannes Lodewikus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1930–1939, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]]-kombinasie 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1947–1958, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1958–[[1966]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1966]]. † [[22 Desember]] [[1987]]. # Pelser, Andries Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 1957–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[22 Januarie]] [[1989]]. # [[Ammi Venter|Venter, Abraham Adriaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1935–1951, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1951–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[28 Februarie]] [[1990]]. # [[Petrus de Klerk|De Klerk, Petrus Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]. † [[20 Maart]] [[1990]]. # [[Wikus Vorster|Vorster, Johannes Lodewikus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # [[Hendrik-Jan Boshoff|Boshoff, Hendrik Jan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] 1955–[[1967]], Sendeling [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]]-kombinasie [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]]/[[Gereformeerde kerk Brandfort|Brandfort]] [[1975]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[2 Mei]] [[1990]]. # Coetzee, Hendrik Bernardus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1989]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1990]]-† [[27 Julie]] [[1990]]. # Venter, Jan Hendrik, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] [[1966]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[18 Mei]] [[1991]]. # Labuschagne, Frans Jakob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1974]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] [[1980]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] [[1988]]-† [[12 Junie]] [[1992]]. # Erasmus, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[19 Junie]] [[1992]]. # [[Jan du Plooy|Du Plooy, Jan Frederick]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1933–1936, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1937–1943, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1943–1958, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1958–[[1974]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1974]]. † [[28 November]] [[1992]]. # Snyman, Johannes Lodewikus Jakobus, M.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] [[1975]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[18 Januarie]] [[1993]]. # [[Sarel van der Walt|Van der Walt, Sarel Petrus]], B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1932–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1950–1953, professor Teologiese Skool 1953–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]], [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1976]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[8 Oktober]] [[1994]]. # [[Petrus Venter|Venter, Petrus Johannes]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1944–1949, [[Gereformeerde kerk Harare|Enkeldoorn, S.R.]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1957–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[1 Desember]] [[1994]]. # [[Jan de Bruin|De Bruin, Johannes Lodewickus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1935–1943, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1943–1949, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1949–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] [[1971]]–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[25 Januarie]] [[1995]]. # [[Joseph Petrus Jooste|Jooste, Joseph Petrus]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1928–1931, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1931–1942, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1942–1946, professor Teologiese Skool 1946–[[1970]], emeritus professor [[1971]]. † [[17 Augustus]] [[1995]]. # Van der Walt, Hendrik Willem, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1994]]–[[1995]]. † [[18 Desember]] [[1995]]. # [[Alwyn Smit|Smit, Alwyn Schalk]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1958–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[1996]]. # Steenkamp, Willem Frederik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] [[1985]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[2 November]] [[1996]]. # Van der Merwe, Wynand Jacobs, B.A., M.Div., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–[[1975]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1975]]. † [[22 November]] [[1996]]. # Charlies, Nyama Jack, Karoi [[1977]]-† [[11 Januarie]] [[1997]]. # Enslin, Pieter Jacobus Johannes Stephanus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1965–[[1966]], sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Springs-Oos|Springs-Oos]] [[1968]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Centurion|Verwoerdburg-Noord]] [[1976]]-† [[28 April]] [[1997]]. # [[Lou van Wyk|Van Wyk, Lourens Andries Stephanus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] [[1966]]–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]]/[[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1967]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[18 Junie]] [[1997]]. # [[Naas van der Walt|Van der Walt, Ignatius Johannes]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1958–[[1967]], sendeling Potchefstroom-kombinasie [[1967]]–[[1977]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1978]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[28 Junie]] [[1997]]. # Du Plessis, Wynand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] [[1982]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Bothaville|Bothaville]]/[[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1986]]–[[1992]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1992]]-† [[28 Julie]] [[1997]]. # [[Hendrik du Plessis|Du Plessis, Hendrik Lourens Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[1 September]] [[1997]]. # [[Dems van der Merwe|Van der Merwe, Daniël Charl Stephanus]], Th.D., Drs. Phil., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]-kombinasie 1941–1944, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]]-kombinasie 1944–1950, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1950–1957, sendeling [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1957–[[1967]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1967]]–[[1972]], Teologiese Skool Potchefstroom [[1972]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]] [[1978]]–[[1982]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1982]]. † [[10 November]] [[1997]]. # [[Nicolas Malan|Malan, Nicolas Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963 (1956-1957 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] [[1967]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[29 Januarie]] [[1998]]. # [[Jan Schutte|Schutte, Jan Albert]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1941–1950, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1950–[[1977]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1977]]. † [[26 Februarie]] [[1998]]. # [[Walter Meyer|Meyer, Ernst Walter]], B.Com., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegund]] 1965–[[1968]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1968]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1977]]–[[1981]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1981]]. † [[3 Augustus]] [[1998]]. # [[G.P. Scheepers|Scheepers, Gideon Petrus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[31 Augustus]] [[1998]]. # Vermeulen, Andries Johannes Roos, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1974]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[14 Desember]] [[1998]]. # Van der Walt, Jan Jacobus, B.A., B.D., Th.D., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1957–1958, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1975]]–[[1976]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Februarie]] [[1999]]. # Somerai, Pagiel Tirivashe, B.A., Th.B., Suid-Zimbabwe [[1984]]. † [[26 Mei]] [[1999]]. # Du Plooy, Jan Louis, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1984]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] [[1991]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1998]]-† [[15 Julie]] [[1999]]. # [[P.W. Buys|Buys, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1966]]–[[1973]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1973]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. †[[27 November]] [[1999]]. # Van der Westhuizen, Philippus Jacobus Wilhelmus Schutte, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sendeling [[1967]]–[[1978]]. Losgemaak [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] [[1988]]-† [[9 Januarie]] [[2000]]. # Kruger, Tjaart Jan Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] [[1982]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[20 Oktober]] [[2000]]. # [[Dion Kempff|Kempff, Dionysius]], M.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. † [[12 Desember]] [[2000]]. # [[G.P.L. van der Linde|Van der Linde, Gerhardus Philippus Leonardus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1958–[[1975]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1976]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[6 Maart]] [[2001]]. # Venter, Andries Gerhardus Schutte, B.A., Th.D., D.Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1971]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] [[1978]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[1987]]- [[29 April]] [[2001]]. # [[Kosie de Klerk|De Klerk, Jacobus Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] [[1968]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] [[1973]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[17 Junie]] [[2001]]. # [[Hennie Krüger|Krüger, Hendrik Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gwelo-Gatooma]] 1954–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Clanwilliam|Clanwilliam]] [[1976]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] [[1986]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[23 Junie]] [[2001]]. # [[Chris Hattingh|Hattingh, Christiaan]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1953–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] [[1966]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] [[1969]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Augustus]] [[2001]]. # Buytendach, Frederick Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1949, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1955–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[21 Desember]] [[2001]]. # Lombard, Barend Jacobs, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1952–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] [[1966]]–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[1 Junie]] [[2002]]. # Van der Walt, Josef Cornelis, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] [[1971]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[3 Oktober]] [[2002]]. # Coetzee, Johannes Christiaan, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1964–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] [[1968]]–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1971]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[10 Oktober]] [[2002]]. # Booyens, Matthys Jacobus, B.Com., B.D., [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1948–1950, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1958–1964, Pretoria-[[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1966]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[17 November]] [[2002]]. # [[Gert Bester|Bester, Gert Barend Cornelius]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] [[1980]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[1987]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[14 Desember]] [[2002]]. # Vorster, Stephanus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] [[1990]]–[[1997]], kapelaan [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1997]]–[[1999]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1999]]-† [[11 Mei]] [[2003]]. # Vogel, Gert Marthinus, B.Com., UDK, Th.B., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] (sendeling) [[1991]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]]/Vereeniging '95 [[1997]], Vereeniging '95 [[1998]]-† [[12 Desember]] [[2003]]. # Postma, Dirk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] [[1972]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1981]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] [[1988]]–[[1996]], [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] [[1996]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[3 Januarie]] [[2004]]. # [[Dewald de Beer|De Beer, Dewald Lambertus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] [[1974]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1974]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] [[1976]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1980]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] [[1989]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[28 Februarie]] [[2004]]. # [[Willie Venter|Venter, Willem]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1964–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. † [[9 Julie]] [[2004]]. # Roos, Gerhardus Jacobus van Staden, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1964–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] [[1966]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] [[1975]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[22 Julie]] [[2004]]. # Van der Walt, Hendrik Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] (vir bearbeiding van verspreidwonende lidmate) 1959–1960, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] [[1966]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] [[1976]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] [[1986]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] [[1987]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. †[[2004]] # Rule, Petrus Cornelius, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1957–[[1986]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1986]]. † [[6 September]] [[2004]]. # [[Hein Kruger|Kruger, Hendrik Gerhardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1960–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brits|Brits]] [[1969]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[27 Desember]] [[2004]]. # [[P.W.A. Mulder|Mulder, Pieter Willem Adriaan]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1977]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] [[1985]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] [[2003]]-† [[4 Mei]] [[2005]]. # [[Schalk Buys|Buys, Schalk Petrus Bernardus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]1960-1965, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1965–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1968]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] [[1975]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[24 Junie]] [[2005]]. # [[Jan Coetzee|Coetzee, Johannes Petrus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop|Pretoria-Meintjeskop]] 1963–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[24 Julie]] [[2005]]. # [[Dirkie van der Walt|Van der Walt, Dirk Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]]-kombinasie 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom]] 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1944–1947, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1947–1951, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Pretoria-Suid]] Veldprediker 1955, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] kapelaan 1956–[[1979]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1979]]. † [[3 September]] [[2005]]. # Postma, Johannes, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1969]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[4 Desember]] [[2005]]. # [[Louis Kruger|Kruger, Louis Stephanus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1951–1954, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1958–1962. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1962. † [[11 Januarie]] [[2006]]. # Van der Walt, Marthinus Wessel, B.A., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] [[1971]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[6 Februarie]] [[2006]]. # Venter, Roelof Vorster, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1960–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] [[1971]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[15 Februarie]] [[2006]]. # [[Drikus Buys|Buys, Gert Hendrikus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1970]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[4 Maart]] [[2006]]. # Coetzee, Jan Hendrik, B.A., [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. † [[3 September]] [[2006]]. # [[Henk Denkema|Denkema, Hendrik]], B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] [[1967]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1981]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] [[1985]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[9 Maart]] [[2007]]. # Vermeulen, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] [[1986]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] [[1989]]-† [[17 April]] [[2007]]. # [[Pierre Louw|Louw, Pieter Joachim Wilhelm]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1966]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]. † [[5 Mei]] [[2007]]. # Buys, Pieter Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] (1962-1963) 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[1967]]–[[1973]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1973]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] [[1977]]–[[1985]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1985]]. † [[1 Junie]] [[2007]]. # Van Tonder, Jacobus Machiel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]]/[[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]] [[1989]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[6 Januarie]] [[2008]]. # [[Thos Liebenberg|Liebenberg, Thomas Arnoldus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] [[1971]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[5 Februarie]] [[2008]]. # Minnaar, Izak Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]]/[[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] [[1977]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[31 Maart]] [[2008]]. # Coetzee, Petrus Johannes, B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1945–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1952–1958, Redakteur van ''[[Die Kerkblad]]'' 1958–1963, redakteur Calvinistiese Stigting 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1965–[[1970]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[1970]]–[[1980]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1980]]. † [[20 April]] [[2008]]. # Van der Bijl, Simon Jan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] [[1967]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] [[1973]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[12 Mei]] [[2008]]. # [[Blackie Kruger|Kruger, Philippus Cornelius]], M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] [[1967]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1975]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[26 Julie]] [[2008]]. # Buys, Louis Johannes, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret 1949–1952]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1959–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] [[1970]]–[[1987]]. † [[31 Julie]] [[2008]]. # [[Peet Steyn|Steyn, Petrus Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]]/[[Gereformeerde kerk Goedgegun|Goedgegun]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Westonaria|Westonaria]] [[1967]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 Desember]] [[2008]]. # Hattingh, Christiaan, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1981]]–[[1987]], [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] [[1987]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] [[2001]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] [[2003]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[16 April]] [[2009]]. # Kruger, Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1983]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] [[1989]]-† [[8 Julie]] [[2009]]. # De Bruyn, Frans Roelof Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1964–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord|Kemptonpark-Noord]] [[1974]]–[[1995]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1995]]. † [[4 Augustus]] [[2009]]. # [[Abie Helberg|Helberg, Abraham Nicolas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1962–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] [[1974]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] [[1981]]–[[1990]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]/[[Gereformeerde kerk Jamestown|Jamestown]]/[[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] [[1995]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] [[1998]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[24 Augustus]] [[2009]]. # Venter, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1984]]–[[1997]], [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †Onbekend. # Kuperus, Willem Leendert, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] as sendeling te Siloam 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] [[1976]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[3 September]] [[2009]]. # Ligthelm, Johan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] [[1970]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] [[1981]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[28 September]] [[2009]]. # Krüger, Theron, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]/[[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1978]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] [[1982]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1984]]–[[2007]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2007]]. † [[11 November]] [[2009]]. # [[Braam le Roux|Le Roux, Abraham Hercules]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] [[1981]]–[[1982]], sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] [[1982]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] [[1992]]–[[1994]]. Gereformeerde Kerk Botswana. † [[18 November]] [[2009]]. # [[Schalk Duvenage|Duvenage, Schalk Carel Willem]], Th.D., D.Litt. et Phil., D.Phil., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1943–1946, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1968]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1978]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] [[1980]]–[[1983]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1983]]. † [[3 Januarie]] [[2010]]. # [[Daan Fouché|Fouché, Daniël Rudolph]], D.Litt., Th.D., THOD, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1980]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] [[1980]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[1985]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[21 Februarie]] [[2010]]. # [[Herman Grobler|Grobler, Hermanus Marthinus]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] [[1969]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] [[1974]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[4 April]] [[2010]]. # [[Ewert Snyman|Snyman, Ewert Frederik Johannes]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] [[1974]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[5 Junie]] [[2010]]. # Smit, Cornelis Johannes, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] [[1972]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] [[1975]]–[[1979]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] [[1979]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] [[1986]]–[[1995]], [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] [[1996]]-† [[9 April]] [[2011]]. # Mandiwana, Thambatshira Alfred, Nzhelele [[1978]], Meadowlands [[1979]]. † [[24 Mei]] [[2011]]. # Odendaal, Pieter Abraham, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1985]]–[[1991]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]]/[[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] [[1992]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[1994]]–[[2001]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] [[2001]]–[[2005]], [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] /Qwa-Qwa [[2006]]-† [[1 Junie]] [[2011]]. # Smit, Cornelius Hermanus, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1958–1965, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]] [[1966]]–[[1990]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1990]]. † [[10 Junie]] [[2011]]. # [[Benoon Duvenage|Duvenage, Benonie]], Th.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1958–[[1967]], professor [[PU vir CHO]] [[1967]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] [[1988]]–[[1992]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1992]]. † [[19 Julie]] [[2011]]. # Van Deventer, Frederik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] [[1970]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1973]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[17 September]] [[2011]]. # Schulze, Ludolf Ferdinand, B.Mus., U.O.D., Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1959–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] [[1969]]–[[1971]], professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] [[1971]]–[[1980]], professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] [[1980]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. † [[3 Oktober]] [[2011]]. # Schutte, Jan Harm, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] [[1972]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. † [[24 Januarie]] [[2012]]. # Minnaar, Andries Stephanus Lourens, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1966]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] [[1970]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. † [[26 Februarie]] [[2012]]. # Van der Bijl, Hinne, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1962–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] [[1969]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. † [[12 April]] [[2012]] # Venter, Jacob, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1961–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] [[1969]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[17 Junie]] [[2012]]. # Venter, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos|Rustenburg-Oos]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1984]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. † [[26 Junie]] [[2012]]. # Van der Walt, Adriaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1965–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Bergsig|Bergsig]] [[1967]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] [[1984]]–[[1993]], [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1993]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. † [[13 Julie]] [[2012]]. # Vorster, Nikolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] [[1967]]–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] kapelaandiens [[1977]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] [[1984]]–[[1996]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1996]]. †[[4 Augustus]] [[2012]]. # Viljoen, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] [[1967]]–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] [[1970]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. †[[6 Augustus]] [[2012]]. # [[Philippus Snyman|Snyman, Philippus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–[[1970]], [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] [[1970]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] [[1976]]–[[1984]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1984]]. [[1 September]] [[2012]]. # Van der Walt, Jacobus Philippus Benjamin, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] [[1981]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Kathu|Kathu]] [[1985]]–[[2000]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] [[2000]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. † [[12 November]] [[2012]]. # Coetzee, Louis Johannes Jacobus, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]]/[[Gereformeerde kerk Magaliesburg|Magaliesburg]] [[1981]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Januarie]] [[2013]]. # [[Jan Carel Erasmus|Erasmus, Jan Carel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] [[1974]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] [[1978]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1984]]–[[2010]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2010]]. †[[5 Maart]] [[2013]]. # [[Johan Breedt|Breedt, Johannes Jacobus]], Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ficksburg|Ficksburg]]-[[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] [[1969]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] [[1975]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] [[1981]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. † [[31 Maart]] [[2013]]. # Coetzee, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1965–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] [[1971]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1981]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[6 Junie]] [[2013]]. # [[Gerrit Kruger|Kruger, Gerrit Hendrik Jacobus]], Hons.-B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1949–1951, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1951–1958, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1958–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] [[1969]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] [[1977]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[25 Junie]] [[2013]]. # [[Fires van Vuuren|Janse Van Vuuren, Cornelius Marthinus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1954–1964, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1964–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Julie]] [[2013]]. # [[Landman Vogel|Vogel, Landman van der Merwe]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] [[1977]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] [[1984]]–[[1997]], [[Gereformeerde kerk Nylstroom|Nylstroom]] [[1997]]–[[2002]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] [[2002]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]]/[[Gereformeerde kerk Hentiesbaai|Hentiesbaai]], [[2006]]-†[[22 Julie]] [[2013]]. # Kruger, Markus Petrus, B.A., Th.M., Ph.D. [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1963–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] [[1966]]–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]] [[1968]]–[[1975]], sendeling De Hoop [[1975]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]. †[[29 Augustus]] [[2013]]. # Van der Merwe, Carel Nicolaas, B.A., Th.M., Ph.D., Ph.D. (Kerk- en Dogmageskiedenis), [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] [[1975]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] [[1982]]–[[2002]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2002]]. †[[24 September]] [[2013]]. # Stoltz, Daniël Cias Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] [[1973]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] [[1979]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] [[1983]]–[[1989]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1989]]. †[[30 Oktober]] [[2013]]. # [[Krüger van Niekerk|Van Niekerk, Krüger]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1972]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Pretoria-Wonderboom-Suid]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. † [[2 Maart]] [[2014]]. # De Klerk, Philippus Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1959–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] [[1971]]–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] [[1978]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[17 Mei]] [[2014]]. # Kits, Jelte, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] [[1973]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] [[1976]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] [[1978]]–[[2000]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2000]]. † [[29 Julie]] [[2014]]. # Ras, Jan Louis, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1964–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1976]]–[[2003]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2003]]. †[[17 November]] [[2014]]. # Louw, Hermanus Albertus, M.A., B.D., Sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–[[1968]], sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1968]]–[[1987]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1987]]. †[[26 November]] [[2014]]. # Venter, Maarten Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] [[1999]]–[[2003]], [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] [[2003]]–[[2006]], [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] [[2006]]–[[2008]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] [[2008]]–[[2011]], [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] [[2011]]–2012, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2013-† [[10 Maart]] [[2015]]. # De Klerk, Pieter Bouman, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] [[1966]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] [[1977]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] [[1988]]–[[1998]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1998]]. † [[9 April]] [[2015]]. # Venter, Mechiêl, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 1961–[[1978]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] [[1978]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[2 Junie]] [[2015]]. # [[Lammert Stavast|Stavast, Lammert Hendrik]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1963–[[1969]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]] [[1969]]–[[1972]], [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] [[1972]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]]/[[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] met evangelisasie-opdrag [[1974]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] met evangelisasie-opdrag [[1977]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] [[1981]]–[[1982]], [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]]/[[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] [[1982]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] [[1983]]–[[1986]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]/[[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] [[1986]]–[[1991]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1991]]. †[[23 Junie]] [[2015]]. # [[Abraham Coetsee|Coetsee, Abraham Jacobus]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–[[1968]], [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] [[1968]]–[[1994]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1994]]. †[[26 Julie]] [[2015]]. # [[Pieter du Plessis|Du Plessis, Pieter Gert Wessel]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1961–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] [[1975]]–[[1993]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1993]]. †[[29 Julie]] [[2015]]. # [[Deon du Plessis|Du Plessis, Gideon]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1958–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Germiston|Germiston]] [[1966]]–[[1973]], [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] [[1973]]–[[1981]], [[Gereformeerde kerk Wilropark|Wilropark]] [[1981]]–[[1997]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1997]]. †[[19 Augustus]] [[2015]]. # Aucamp, Lourens Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]]/[[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] [[1967]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] [[1971]]–[[1975]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Dendron|Dendron]] [[1975]]–[[1980]], [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] [[1980]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] [[1985]]–[[1989]], [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] [[1989]]–[[2005]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2005]]. † [[5 September]] [[2015]]. # De Bruyn, Paulus Jacobus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1970–1988, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1989–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 November]] [[2015]]. # Linde, Philippus Jacobus Wilhelmus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1961–[[1966]], [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] [[1966]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] [[1971]]–[[1976]], [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] [[1976]]–[[1984]], [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] [[1984]]–[[1999]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1999]]. †[[24 November]] [[2015]]. # Duvenage, Abraham Petrus Carolus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1962–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Bultfontein|Bultfontein]] 1981–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. †[[8 Januarie]] [[2016]]. # De Wet, Friedrich Wilhelm, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] [[1990]]–[[1998]], [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] [[1998]]–[[2004]], professor Teologiese Skool Potchefstroom [[2005]]-†[[20 Januarie]] [[2016]]. # [[Herman Venter|Venter, Hermanus Johannes]], B.A., H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1991–1999, [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1999–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. †[[8 Maart]] [[2016]]. # Kruger, Mechiel Andries, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] sending onder Boesmans 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1971–1974, Christelijk Gereformeerde Kerk Leeuwarden as sendeling te Sibasa 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] as sendeling 1977–1978, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. †[[6 Mei]] [[2016]]. # Vogel, Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] [[1982]]–[[1985]], [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] [[1985]]–[[2004]], [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] [[2004]]–†[[28 Junie]] [[2016]]. # Mokhele, T.M., Bontleng/Pampierstad 1980, †[[25 Augustus]] [[2016]]. # Van Vuuren, Christoffel Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1961–1966, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1969–1976, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 1976–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. †[[22 September]] [[2016]]. # [[Paul Opperman|Opperman, Paul Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]]/[[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]], [[Noord-Rhodesië]], 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1962–[[1967]], [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] [[1967]]–[[1974]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] [[1974]]–[[1988]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[1988]]. † [[12 Oktober]] [[2016]]. # Tsotetsi, Boy Raphael, Tshiawelo 1974–1979, Moroka 1979–1982, Daveyton 1983–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[14 Desember]] [[2016]]. # Baloyi, Leonard Ponani, B.Th., Hons.-B.Th., Meadowlands 2008. † [[16 Desember]] [[2016]]. # Prinsloo, Hendrik Petrus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Newcastle|Newcastle]] 1977–1984, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[11 Januarie]] [[2017]]. # Mulder, Andries Hermanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] [[1969]]–[[1971]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] [[1971]]–[[1977]], [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] [[1977]]–[[1983]], [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] [[1983]]–[[1988]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] [[1988]]–[[2001]]. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] [[2001]]–†[[28 April]] [[2017]]. # Mulder, Arnoldus Henderikus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1986–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. †[[4 Julie]] [[2017]]. # Mosimanekgosi, Molatlhegi Joseph, Agisanang 1999–2013. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2013. # Van der Walt, Johannes Hendrik Snyman, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Danville-Wespark]] 1961–1966, sendeling De Hoop 1966–1974, Siloam 1974–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. †[[30 September]] [[2017]]. # Grobler, Zacharias Christiaan, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1949–1952, [[Gereformeerde kerk Eldoret|Eldoret]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1954–1979. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1979. † [[24 Desember]] [[2017]]. # Nkulu, Daniel Mwepu, B.A., Th.D., Église de la bonne nouvelle 1997. †[[19 Februarie]] [[2018]]. # [[Jan Venter|Venter, Jan Louis]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1980–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1984–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[4 Maart]] [[2018]]. # De Villiers, Hendrik Tjaart, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1973, [[Gereformeerde kerk Waterval-Boven|Waterval-Boven]] 1974–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1975–1981, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1981–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[20 Maart]] [[2018]]. (Gebore [[16 Junie]] [[1947]].) # Howell, Jacobus Hercules, B.Rek., Th.B., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1991–1997, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1998–2004, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 2004–2013, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 2013. † [[2 April]] [[2018]]. (Gebore [[8 Julie]] [[1962]].) # Geertsema, Paul Geert, B.Sc. Ing., M.B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1996–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]] 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[1 Junie]] [[2018]] # Kruger, Johannes Jacob de Wet, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[10 Junie]] [[2018]]. # [[Frans Lion-Cachet|Lion-Cachet, Francois Nicholas]], M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1996. † [[14 Junie]] [[2018]]. # Du Plooy, Jacobus Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1964–1976, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1982–1995. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1995. † [[5 Augustus]] [[2018]]. # Van der Walt, Pieter Gert Lodewyk, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1965–1970, Carletonville-Oos 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 1976–1990. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. † [[12 Augustus]] [[2018]]. # Heystek, Andries Stefanus (Fanus), B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Walvisbaai|Walvisbaai]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1974–1981, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 1981–1987, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1988–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 November]] [[2018]]. (Gebore [[15 Februarie]] [[1934]].) # Van der Walt, Tjaart, B.A., D.Theol., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1962–1968, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1969–1977, PU vir CHO, Potchefstroom 1977, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1996–2002. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2002. † [[22 Februarie]] [[2019]]. # Prinsloo, Barend Daniël Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1975–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[16 Maart]] [[2019]]. # Helberg, Jacob Lewis, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1958–1961, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1961–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1971–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[15 Julie]] [[2019]]. (Gebore op [[4 Desember]] [[1928]].) # Myburg, Andries, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1975–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[6 November]] [[2019]]. # Fourie, Barend Christiaan Greyling, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Kameeldrift|Kameeldrift]] 1986. † [[1 Junie]] [[2020]]. # [[Pieter Willem Bingle|Bingle, Pieter Willem]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1973–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[28 Junie]] [[2020]]. # [[Wouter ten Haaf|Ten Haaf, Wouter]], B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eloffsdal|Pretoria-Eloffsdal]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1976–1979, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1982–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[25 Julie]] [[2020]] # Moshapo, Seforalo Peter Matsie, De Hoop 1963–1969, Tshitandani 1969–1973, Nzehele 1973–1978, Mahwelereng 1979–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[26 Julie]] [[2020]] # Van der Walt, Pieter Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1978–1980, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1980–1989, [[Gereformeerde kerk Witrivier|Witrivier]] 1989. † [[29 Julie]] [[2020]] # Coetsee, Christiaan De Wet, B.A, Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Alkantrant]]/[[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 1994–1996, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant]] 1996–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[2 Augustus]] [[2020]] # Du Plessis, Roelof Jacobus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[13 Augustus]] [[2020]] # Floor, Lambertus, Th.D., Sendeling vir die Christelijke Gereformeerde Kerk (Nederland) 1961–1964, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1965–1977, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1978–1988. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1988. † [[6 Oktober]] [[2020]] # Van der Walt, Philippus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1969-1973,[[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1973–1984, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1984–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[2 November]] [[2020]] # Pelser, Abraham Zacharias, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1999. † [[6 November]] [[2020]] # Du Plessis, Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1959–1964, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1969–1983, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1983–1990, [[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1993–1998. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1998. † [[24 November]] [[2020]] # Van Dyk, Frans Johannes, B.A., Th.B., M.B.A., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2006-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[4 Januarie]] [[2021]] # Zaca, AB, Mid-Illovo 2003. † [[6 Januarie]] [[2021]] # Hendricks, Marthinus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]]/[[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Paarl]] 1985–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[23 Januarie]] [[2021]] # Grobler, Charl Stephanus, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1976–1983, [[Gereformeerde kerk Kriel|Kriel]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1989–1997, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1997–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[2 Februarie]] [[2021]] # [[Kiepie Jaftha|Jaftha, Cupido David]], B.A., Th.B., Lyciumville (sendeling) 1977–1987, Heidedal/Bronville 1987–1994, Heidedal 1994–[[8 Desember]] [[2019]]. † [[2 Maart]] [[2021]]. # Coetzee, Dawid Francois, Hons.-B.A., T.H.O.D., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1984–1991, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1991–2006, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 2006–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[16 Maart]] [[2021]] # Jooste, Jacobus Andries, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[17 Maart]] [[2021]] # Du Plessis, Alwyn Johannes, B.A., Th.B., Steynsburg 1958–1961, Virginia 1961–1964, Bellville 1964–1974, Potchefstroom-Noord 1974–1987, Stellenbosch 1987–1997. Geëmeriteer 1997. † [[10 Junie]] [[2021]] # [[Cassie Venter|Venter, Casper Jan Hendrik]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 1972–1981, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]]/[[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1981–1982, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1982–1985, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1985–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005. † [[15 Junie]] [[2021]] # De Vos, Wouter, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1969–1992. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1992. † [[26 Junie]] [[2021]] # [[Jerry Hope|Hope, James Jerry Luckyboy]], B.A., M.A., D.Litt. et Phil., LL.B., Newclare 1972–1977, Eldoradopark/Reigerpark 1977–1998, [[Die Bybels Gereformeerde Kerk]] 1998–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[28 Junie]] [[2021]] # Bingle, Johannes Petrus, B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1976-1979, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1979- 1984, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1984-2000, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 2000-2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[31 Julie]] [[2021]] # Van der Walt, Benoni, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1969–1977, Kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1977–1995, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1995–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[15 Augustus]] [[2021]] # [[Dirk Laufs|Laufs, Dirk]], B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1975–1976, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1976–1977, [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Durban-Wes|Durban-Wes]] 1982–1989, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 1989–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Buys, Johannes Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1974–1983, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]]/[[Gereformeerde kerk Maclear|Maclear]] 1983–1991, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1991–2004. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2004. † [[22 November]] [[2021]] # Ligthelm, Nicolaas Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1977–1979, [[Gereformeerde kerk Secunda|Secunda]] 1979–1986, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1986–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[28 Desember]] [[2021]] # Van Bemmel, Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Noord|Vanderbijlpark-Noord]] 1988–2000, Vanderbijl 2001–2009, Vanderbijlpark-Trinitas 2009–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. † [[11 Januarie]] [[2022]] # Malan, Christiaan Jacobus, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Boksburg|Boksburg]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1978–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[10 Junie]] [[2022]] # Kruger, Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Koperstreek]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1968–1982, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1982–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[18 Julie]] [[2022]] # Van Blerk, Petrus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Birchleigh|Birchleigh]] 1991–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2000–2005, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2007–2015, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2015. † [[29 Oktober]] [[2022]] # Hattingh, Gerhardus Arnoldus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1967–1974, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1986, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1986–2001. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2001. † [[3 Januarie]] [[2023]] # Spoelstra, Bouke, Th.M., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand|Waterkloofrand]] 1964–1970, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1970–1988, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 1989–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[26 Julie]] [[2023]] # Van der Merwe, Lodewikus Johannes, B.A., Th.B., POS, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1971–1983, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1983–1993. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1993. † [[5 Augustus]] [[2023]] # Coetzer, Andries Lodewikus, Hons.-B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1966–1968, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1968–1972, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1976–2005. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2005 † [[4 September]] [[2023]] # Aucamp, Marius, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1970–1974, kapelaan [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1979–1985, [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2003–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[23 Oktober]] [[2023]] # Marais, Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1976–1981, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1982–2006. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2006. † [[31 Desember]] [[2023]] # Companie, Benjamin, Lyciumville 1972–1980, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]]/Westdene 1980–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[11 Januarie]] [[2024]] # Smit, Petrus Albertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1965–1971, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1981–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[8 Maart]] [[2024]] # [[Louis Botha (predikant)|Botha, Louis Jacobus]], B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1990. (Gebore [[14 Oktober]] [[1919]]) † [[14 Mei]] [[2024]] # Du Plooy, Andries Le Roux, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant|Pretoria-Alkantrant]] 1975–1986, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1986–2009. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2009. † [[19 Mei]] [[2024]] # Lindhout, Anthonie, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1984–1994. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1994. † [[12 Julie]] [[2024]] # Visser, Jan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1997. † [[29 Oktober]] [[2024]] # Breed, Gert, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1981–1984, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1985–1995, [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] 1995–2001, [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]] 2001–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011–2020. (Emeriteer [[31 Desember]] [[2020]]) † [[29 September]] [[2024]] # Kruger, Dirk Frederik Christiaan, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 2013–2019, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2019-2025. Geëmeriteer [[19 Januarie]] [[2025]]. † [[17 Februarie]] [[2025]] # Van der Walt, Louis Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1969–1975, [[Gereformeerde kerk Kathu|Sishen]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suld]] 1977–2007. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2007. † [[9 April]] [[2025]] # Van der Walt, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1964-1967, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid|Vanderbijlpark-Suid]] 1967–1971, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1971–1980, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1980–1985, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 1985–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[21 April]] [[2025]] # Du Plessis, Marthinus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] 1974–1984, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1984–1985. [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]] 2001–2004. Christian Reformed Church Wonga Park, Melbourne, Australië 2005–2015. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2015. † [[11 Mei]] [[2025]] # Mentjies, Sebenzani Petrus, Monyakeng (Wesselsbron)/Phahameng (Bultfontein) 2009. † [[16 Junie]] [[2025]] # Kruger, Izak Jacobus Vorster, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1983–1986, [[Gereformeerde kerk Carletonville|Carletonville]] 1986–2000, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]] 2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[13 Julie]] [[2025]] # Jordaan, Johan Henry, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1998–2008, Vereeniging '95 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014-2017. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2017. † [[9 September]] [[2025]] # Harris, Martin Peter, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1971–1982, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1982–1986, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid|Witbank-Suid]] 1986–1989, [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1989–2010. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2010. † [[23 Oktober]] [[2025]] # Snyman, Sarel Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1980–1983, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1983–1988, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1995–2004, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2004-2018. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2018. † [[27 Oktober]] [[2025]] # Venter, Petrus Albertus, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1971–1981, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1981–2008. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2008. † [[19 Desember]] [[2025]] # Droomer, Nardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1960–1963, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1963–1968, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1968–1973, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1973–1983, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1983–2000. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2000. † [[26 Maart]] [[2026]] == 'n Tyd lank in die bediening == # [[Johannes Beijer|Beijer, Johannes]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1862–1869. †1876-03-01. # [[Nicolaas Swart|Swart, Nicolaas Jacob Reinier]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1866–1872. †1892-02.20. # [[Sarel Venter|Venter, Sarel Daniël]], Heidelberg ([[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]) 1866–1877. # Venter, Jan Sarel Louis, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1872–1880. # Coetsee jr., Maarten Petrus Albertus, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1874–1883, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1883–1892. †1901-11-18. # [[Hendrik Venter|Venter, Hendrik Bernardus]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1880–1888. # [[Dirk Postma jr.|Postma, Dirk (D-Sn)]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. †1919-09-07. # [[Sietse Los|Los, Sietse Oene]], [Dr.], Hilversum, [[Nederland]], [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1908–1914, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1914–1920. †1944-10-18. # [[Charles du Toit|Du Toit, Charl Wynand Markelbach]], [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1917–1920, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1920–1925, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1925–1929, L.V. 1929. # Postma, Ammi, M.A., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. # [[C.J.H. de Wet|De Wet, Casparus Jan Hendrik]] (dr), [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. †1959-10-18. # Van den Berg, Jacobus Petrus, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. # Delport, Petrus Jacobus Johannes, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1937–1954. †1984-09-20. # Van der Merwe, Christiaan Dirk Jacobus, B.A., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]] 1953–1954, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1954–1960. # De Wet, Johannes Marthinus, M.A., B.D., D.Phil., [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1939–1946, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1946–1950, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1952–1957, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1957–1960. †1986-09-17. # Malan, Daniël Francois, B.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. (Oorgekom uit die NG Kerk. Gebore [[16 Maart]] [[1921]]. Sendeling van die NG Kerk te Mochudi; in 1946 oorgekom na die Gereformeerde Kerk.) # Taljaard, Daniël Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1960–1963. # Van der Vinne, Jacob Albert Hendrik, [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1957–1960, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1960–1962, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1962–1963. Predikant in [[Nederland]]. # Du Plessis, Jan Barend, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1959–1961, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1961–1963. # Coetzee, Petrus Johannes, Hons.-B.A., Th.B., Sendingleraar [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid|Eloffsdal-Wonderboom-Suid]], [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] en [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1962–1966. †2005-08-11. # Smit, Erasmus Johannes, Th.B., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Ladybrand|Ladybrand]]-kombinasie 1965–1966, professor aan [[PU vir CHO]]. # Kruger, Johannes Christiaan, B.A., B.D., D.D., [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1948–1949, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark|Kemptonpark]] 1949–1966. †1998-06-02. # [[Sarel Jacobus du Plessis|Du Plessis, Sarel Jacobus]], D.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]]/[[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. # Venter, Jacobus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. # Booyens, Johannes Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] 1954–1957, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1961–1966. # [[Willem de Klerk|De Klerk, Willem Johannes]], Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan PU vir CHO 1967–1973. †2009-08-07. # Maas, Samuel, Groenwater/[[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1967. # Matthysen, Jakobus William, Benoni, Newclare en Boksburg 1967. # Van der Westhuizen, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Olifantshoek|Olifantshoek]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1964–1968. †1998-06-01. # Pelser, Hendrik Stephanus, B.D., D.Litt., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 1950–1955, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1960–1963. †1985-02-25. # Opperman, Johannes Marthinus, M.A., B.D., Chubut Argentinië 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1953–1956, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1959–1968, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1971–1974. †1979-04-28. # Du Plessis, Dawid Gerhardus Cornelius, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1963–1964, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]]/[[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1967–1974. # Geertsema, Paul Geert, B.A., D.D., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Tvl.]] 1955–1956, sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1959–1963, Ref. Church of Perth (Australië) 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] sendeling 1970–1974. †1986-04-28. # Van der Walt, Andries Gustaaf Petrus, Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Volksrust|Volksrust]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1968–1974, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1974. Dosent [[PU vir CHO]]. †1988-09-30. # Lourens, Matthys Johannes, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]/[[Gereformeerde kerk Sterkstroom|Sterkstroom]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1972–1975. # Britz, Johannes Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]] 1961–1963, sendeling [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1963–1965, [[Gereformeerde kerk Elliot|Elliot]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 1971–1975. # Snyman, Philippus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. †1993-08-22. # Van den Berg, Adriaan Stephanus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1970–1976. # Venter, Jurie Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]]/[[Gereformeerde kerk Estcourt|Estcourt]] 1967–1970, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Tsumeb|Tsumeb]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1976–1979. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Kruger, Gert Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1965–1968, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1968–1980. † 16 Oktober 2023. # Van der Schyff, Jan Adriaan Venter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1962–1964, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1974–1978, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1978–1981. # Hutcheons, Marthinus Jacobus van Dyk, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 1970–1972, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1975–1981. # Van Jaarsveld, Andries Sarel Marthinus, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1975–1978, [[Gereformeerde kerk Nigel|Nigel]] 1978–1981. # Earle, Johannes Matthys, [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]] 1978–1982, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1982. # Nel, Christi Albertus, Promosa 1982. # Van der Walt, Stephanus Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1981–1982. # Lotter, George Adrian, B.A., Th.B., CCEF, D.Min., Th.D., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1978–1983. Dosent [[PU vir CHO]]. # Putter, Christiaan Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Heilbron|Heilbron]]/[[Gereformeerde kerk Koppies|Koppies]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1970–1982, [[Gereformeerde kerk Stoffberg|Stoffberg]] 1982–1983. # Cloete, Hendrik Bernardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1983. # Welding, Jozua Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1966–1969, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]-Ghanzi 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]]/[[Gereformeerde kerk Magalakwin|Magalakwin]] 1983–1984. # Van der Walt, Marthienus Frederik, Hons.-B.A., Th.B., M.A., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1976–1980, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1980–1984. # De Leeuw, Aubrey George, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Grassy Park|Grassy Park]] 1969–1984. # Lessing, Johannes Christiaan, M.A., B.D., [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1951–1953, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1954–1958, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1969–1973, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1973–1974, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1979–1980. †1987-08-10. (5-2-1927 - 10-8-1987) # Maré, Roelof, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg|Klipriviersberg]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] 1985. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Mouw, Evert Gerrit, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1982–1986. # Van der Westhuizen, Stephanus Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Evander|Evander]] 1973–1976, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1976–1986. # Venter, Herman Johannes Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil|Daniëlskuil]]/[[Gereformeerde kerk Delportshoop|Delportshoop]] 1976–1982, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1985–1987. # Coetzee, Carel Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1984–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Van der Berg, Willem Nicolaas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]/[[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]] 1982–1987. # Van der Walt, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (†[[5 Januarie]] [[November]] [[2013]]) # Wever, Tjitte, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1985–1987. # Dreyer, Thomas Frederik, B.Juris., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1981–1983, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1983–1987. # Yssel, Andries Gerhardus Christiaan, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1962–1968, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1968–1988. (†[[19 November]] [[1990]]) # Van der Merwe, Wynand Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1964–1966, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1967–1968, [[Gereformeerde kerk Andeon|Pretoria-Booysens]] 1968–1971, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1972–1976, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1976–1988. # De Groot, Menno Pieter, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wondersig|Graskop/Sabie]] 1984–1988. # Kruger, Jan Adriaan, Hons.-B.A., Th.B. [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1973–1975, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1975–1979, [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1979–1981, [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1981–1988. # Smit, Gert, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1974–1976, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1976–1988. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]; † [[6 September]] [[2020]] aan Covid-19) # Boshoff, Marthinus Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]]/[[Gereformeerde kerk Chinhoyi|Sinoia]] 1979–1982, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1982–1983, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]/[[Gereformeerde kerk Steynsrus|Steynsrus]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein|Sasolburg-Grootfontein]] 1985–1988. # Venter, Zacharias Christiaan, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pongola|Pongola]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1981–1989. # Venter, Jacobus Johannes, M.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 1975–1980, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1980–1982, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 1982–1989. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) (Oorlede [[15 Desember]] [[2021]].) # [[Theuns Eloff|Eloff, Theunis]], B.Jur., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 1983–1989. # De Villiers, Philippus Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1984–1989. # Kruger, Gert Daniël, B.Com., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1977–1980, sendeling [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1980–1989. # De Jager, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1988–1990. # Viljoen, Ernst Moller, M.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1981–1985, [[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1985–1990. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Scheepers, Gideon Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1989–1990. # Aucamp, Petrus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Strand|Strand]] 1982–1991. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Minnie, Francois Gysbertus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1988–1991. # Wylie, lan David, Th.B., [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1974–1980, Good News Community 1980–1991. # Postma, Dirk Jan van Rooy, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 1986–1991. # [[V.E. d'Assonville|D'Assonville, Victor Edouard]], Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1961–1965, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside|Pretoria-Sunnyside]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1970–1971, [[Gereformeerde kerk Cachet|Cachet]] 1971–1974, [[Gereformeerde kerk Noordbrug|Noordbrug]] 1974–1978, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1978–1992. # Venter, Tjaard Machiel, B.Juris, Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1980–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1982–1985, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1985–1992. # Van der Merwe, Jacobus Lukas Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1991–1993. # Combrink, Jan Jacob, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk George|George]]/[[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]] 1977–1981, [[Gereformeerde kerk George|George]] 1981–1994. # Smith, Gerhard, B.A., Th.B.,[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 1993–1994. # Schalekamp, Marius, B.A., D.Min., [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1977–1978, [[Gereformeerde kerk Bulawayo|Bulawayo]]/[[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma|Gatooma-Gwelo]] (later Suid-Zimbabwe) 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1983–1993, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1993–1994. # Van Deventer, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]]/[[Gereformeerde kerk Karasburg|Karasburg]] 1994. Dosent Vaaldriehoek PU. # Steyn, Jan Hendrik, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] 1988–1995. # Haasbroek, Stephanus Martinus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]] 1985–1993, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos|Rustenburg-Noordoos]] 1994–1995. # Monacks, Clive Patrick Boetie, B.A., Riverlea-Noordgesig 1984–1992, Newclare 1992–1995. # Rabali, Tshitangoni Christopher, Potchefstroom (sendeling) 1981–1984, Ga-Rankuwa 1984–1995, Dosent Noordwes Universiteit (Vaaldriehoekkampus) 1995. # Van der Linde, Johannes Lodewicus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1984–1988, [[Gereformeerde kerk Oshakati|Oshakati]] 1988–1989, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]]/[[Gereformeerde kerk Rundu|Rundu]] 1989–1993, [[Gereformeerde kerk Grootfontein|Grootfontein]] 1993–1995, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1996–1997. # Van der Walt, Marthinus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Senekal|Senekal]] 1984–1986, [[Gereformeerde kerk Cullinan|Cullinan]] 1987–1988, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (sendeling) 1988–1991, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1991–1998. # Van der Walt, Johannes Petrus Lodewikus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Reitz|Reitz]]/[[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 1970–1974, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1974–1979, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 1979–1983, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 1983–1989, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1989–1998. Oorlede [[13 Junie]] [[2024]] # De Jager, Johannes Jacobus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Uitenhage|Uitenhage]] 1964–1968, [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn|Oudtshoorn]]/[[Gereformeerde kerk George|George]] 1968–1970, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1976–1984, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 1984–1987, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] 1987–1998. # Engelbrecht, Willem Gerhardus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1997–1999. # Prinsloo, Wilhelm Francois, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Sasolburg|Sasolburg]] 1995–1999. # Van der Merwe, Coert Grobbelaar, B.Sc., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1979–1984, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord|Vereeniging-Noord]] 1984–1995, Vereeniging '95 1995–1999. # Fourie, Willem Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1985–1987, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1987–2000. # Venter, Lodewikus Johannes, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 1998–2000. # [[Johan Myburg|Myburg, Johannes Lodewikus]], B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1984–2000. # Van Voore, Jaftha William, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] (evangelisering in Eersterus en omgewing) 1995–2001. # Kruger, Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos|Krugersdorp-Oos]] 1997–2001. # Dyers, Sam, B.A., Th.B., Riverlea-Noordgesig 1992–2001. # Olivier, Hendrik Willem, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]]/[[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1983–2001. # Kruger, Gert Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]]/[[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]/[[Gereformeerde kerk Jacobsdal|Jacobsdal]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 2000–2001. (Oorgegaan na die [[Afrikaanse Protestantse Kerk|AP Kerk]]) # Viljoen, Johannes Joost, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 1994–1998, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]]/[[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1998–2000, [[Gereformeerde kerk Orkney|Orkney]] 2000–2001. # Oostenbrink, Johann Wilhelm, Hons.-B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 1998–2002. # Meyer, Lukas Marten, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]]/[[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid|Windhoek-Suid]] 2003–2004. # Serfontein, Dawid Edmund, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 2000–2004. # Combrink, Vorster, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1977–1982, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1987, [[Gereformeerde kerk Andeon|Andeon]] 1987–2005. # Prinsloo, Hendrik Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Glencoe|Glencoe]] 1989–2001, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2001–2006. # Pieterse, Wilhelmus Johannes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1999–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 2004–2006. # Van Dyk, Philippus Daniël, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hoedspruit|Hoedspruit]] 1988–1992, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Mpumalanga]] 2001–2006. # Eloff, Johannes Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] 1997–2000, [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein|Kemptonpark-Mooifontein]] 2001–2007. # Venter, Jan Daniël Philippus, Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Upington|Upington]] 2001–2003, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Suidkus]] 2003–2008. # Van der Klashorst, Renier Johannes, B.A., Th.B., Th.M., [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 2005–2008. # Grobler, Paul Johannes, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 2008–2009. # Nel, Pieter Andreas, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Hendrina|Hendrina]] 1996–2001, [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]] 2001–2002, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]]/[[Gereformeerde kerk Boshof|Boshof]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 2005–2009. (16 Jan 1964 - † [[3 Februarie]] [[2026]]) # Ramalisa, Muthupei Richard, B.A., Th.B., M.Th., Ikageng Bophirima 2004–2010. # Kruger, Leon, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes|Potgietersrus-Wes]] 1996–2002, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos|Vanderbijlpark-Oos]] 2002–2009, [[Gereformeerde kerk Frankfort|Frankfort]] 2009–2010. Presbyterian Church Australia, Albany. # Baloyi, Magezi Elijah, B.Th., Ph.D., Malamulele 1999–2010. # Galetlhobogwe, Aubuti France, Batho-Batho 1999–2010. # Snyman, Willem Marthinus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal|Pretoria-Rooiwal]] 1993–1996, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 1996–1998, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1998–2006, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib-Kus]] 2006–2011. # Aucamp, Jan Christoffel, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Outjo-Wes]] 1983–1985, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1985–1994, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1994–2005, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 2005–2011. # Grönum, Nicolaas Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2002–2004, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 2005–2012. # Momberg, Hendrik Lodewyk Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1989–1995, [[Gereformeerde kerk Okahandja|Okahandja]] 1995–1998, [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar|Die Kandelaar]] 1998–2012. # Nthangeni, Thinavhuyo Christopher, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M Div, M.Th., Songozwi 2011–2012. # Mulaudzi, Muneri Leonard, B.A., B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., Trans-Letaba 2003–2007, [[Gereformeerde kerk Roodepoort|Roodepoort]] (Missionêre opdrag) 2007–2011, Dobsonville 2011–2013. # Correia, Derick Victor, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 2010–2013. # Ramantswana, Hulisani, B.A., Th.B., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., Tshikwelo 2004–2013. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. # Prinsloo, Daniël Petrus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Christiana|Christiana]]/[[Gereformeerde kerk Bloemhof|Bloemhof]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]]/[[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 2003–2014. # Enslin, Gert Botha, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha|Vredenburg/Saldanha]] 1985–1988, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1988–1990, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1990–1997, [[Gereformeerde kerk Witbank|Witbank]] 1997–2001. # Le Roux, Jacobus Petrus, B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]]/[[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]]/[[Gereformeerde kerk Oranjerivier|Oranjerivier]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]]/[[Gereformeerde kerk Khomas-Hoogland|Khomas Hoogland]]/[[Gereformeerde kerk Namib-Kus|Namib Kus]] 2013. # Van Niekerk, Rudolph Leon, Hons.-B.A., Th.B., M.A., D. Litt. et Phil., [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 1992–2001, [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] 2001–2015. # Erasmus, Marthinus Johannes Jacobus, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Lyttelton|Lyttelton]] 2000–2003, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 2003–2008, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 2008–2011, [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2011–2015, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]]/[[Gereformeerde kerk Biermanskool|Biermanskool]] 2015. # Berg, Jan Albert, B.A., Th.B., M.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 2003–2017. # Coetsee, Human Beukes, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] 1993–1998, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1998–2008, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2008–2012, [[Gereformeerde kerk George|George]] 2012–2017. # [[Hannes Noëth|Noëth, Johannes Georg]], B.A., Th.B., Th.B.-Hons., Th.M., [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad|Wolmaransstad]] 2000–2006, [[Gereformeerde kerk Naboomspruit|Naboomspruit]] 2006–2009, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 2010–2013, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 2014-2017. # Buys, Roelof Pierre, B.Th., Hons.-B.Th., [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 2008–2013, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 2013–2017. # Leuschner, Frederick Wilhelm, B.Com., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]]/[[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2002–2003, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2003–2018. # Mulder, Johan Frederik Kelber, B.A. (Tale), H.O.D., Hons. B.A., B.A., Hons. (Teol.), M.A. (Teol,), [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti|Amanzimtoti]]/[[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 2013-2018. # Murambadoro, Nobington, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 2013–30 November [[2016]]. # Coetzer, Jan-Louis, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 2015–2019. # Diphoko, Thapelo Petrus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde Kerk Atteridgeville|Atteridgeville]] 2008–2019. # Kotze, Willem Gysberth McDonald, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1986–1988, [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal|Rooihuiskraal]] 1988–2020. # Muswubi, Takalani Aaron, B.A., Th.B., M.Th., De Hoop/[[Gereformeerde kerk Laeveld|Laeveld]] 1993–1998, Tshiawelo 2001–2004, Good News Community Church 2010–2011, Good News Community Church/lektor Fakulteit Teologie 2011. Verlaat bediening in 2020. # Scholtz, Izak Human, B.A., B.Th., M.Th., [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015. Verlaat bediening in 2021 # Erasmus, Gert Jacobus, B.Th., Hons.-B.Th., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vryburg|Vryburg]] 2009–2012, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin|Pretoria-Magalieskruin]] 2018. Verlaat die bediening in Oktober 2021. # Kruger, Jacobus Petrus, B.A., Hons.-Th.B., M.A., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2002. Verlaat die bediening in Januarie 2022. # Malan, Daniël Jacobus, B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2017–2022. # Buys, Abraham Lodewikus Adriaan, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1993–2001, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord|Pietersburg-Noord]] 2001–2010, [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 2010. Verlaat die bediening op 31 Augustus 2022. # Mohotsi, Kabelo Vitallis, B.A., B.Th., M.Th., Kanyamazane 2016. Verlaat die bediening in 2023. # Van der Merwe, Gideon Johannes Jakobus, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 2012–2018, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] [[9 Maart]] [[2018]]. Verlaat die bediening in April 2023. # Jooste, Simon Nicolas, B.Sc. M.B.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] (opdrag kerkplanting) 2014–2019, Southern Suburbs [[6 Oktober]] [[2019]]. Verlaat die bediening in 2023 toe sy gemeente die kerkverband verlaat. Skrywe aan Klassis Boland op 12 September. # Nkili, Mvula Jafta, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ikageng 2012–2014, Khutsong 2014. Verlaat bediening op [[23 Julie]] [[2023]]. # Van den Heever, Werner, B.A., Hons.-B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Mariental|Mariental]] 2000–2002, [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]] 2002–2005, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2005–2012, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 2012–2016, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 2016 – Julie 2023. # Oosthuizen, Georg Diederik (Orrie), Dipl. Is-Eng., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]], [[12 Januarie]] [[2019]]. # De Beer, Christiaan, B.Th., Hons.-B.A., Hons.-B.Th., M.Div., M.Th., [[Gereformeerde kerk Hoëveld|Hoëveld]] 2010–2012, [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] 2012–2015, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn|Pretoria-Brooklyn]] 2014–2024. # Lourens, Matthys Johannes, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 2013-2016, [[Gereformeerde kerk Vaalpark|Vaalpark]] 2016-2018, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] [[9 Desember]] [[2018]]-2024. (Oorgegaan na die NG Gemeente Barberton) == Predikante in diens van kerke met ekumeniese eenheid == # Du Plessis, Hendrik Johannes Marthinus, Hons.-B.A., Th.B., sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1990–1998. Gereformeerde Kerk Botswana. # Jansen, Andre, B.A., Th.B., [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1992–2000. Christelijke Gereformeerde Kerk Aalsmeer, [[Nederland]]. # Van Blerk, Jan Abraham Theron, Hons.-B.A., Th.B, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1992–2000, [[Gereformeerde kerk Wapadrant|Wapadrant]] 2000–2002. Presbyterian Church of America, Tennesee. # Van 't Zand, Jan Douwe, B.A., Th.M., [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]] 1992–1999, [[Gereformeerde kerk Midrand|Midrand]] 1999–2003. Christelijke Gereformeerde Kerke Wildervank-Veendam en Zuidlaren, [[Nederland]]. # Kruger, Joseph Johannes Fritz, B.A., Th.B., Th.M., Th.D., [[Gereformeerde kerk Pinetown|Pinetown]] 1998–2003. Nederlands Gereformeerde Kerk Leerdam ([[Nederland]]) met sendingopdrag na die Gereformeerde Kerk Nqutu, [[Vryheid, KwaZulu-Natal]] 2003–2011, Nederlands Gereformeerde Kerk/Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Zaandam 2011. # Nel, Lourens Andries Stephanus, B.A., Th.B., M.Th., [[Gereformeerde kerk Messina|Messina]] 2003–2006, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 2006–2008, [[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 2008–2012. Christian Reformed Church of Langwarren in [[Melbourne]], [[Australië]]. == Professore Teologiese Skool == # Coetsee, Albert Johannes, B.A. B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 2012. # Ferreira, Ignatius Wilhelm, B.A., B.Th., B.Th.-Hons., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1988-1998, [[Gereformeerde kerk Magol|Magol]] 1998-2002, [[Gereformeerde kerk Rietvallei|Rietvallei]] 2002-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Fick, Paul Hendrik, Hons.-B.A., H.O.D.(G.), Th.B., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1990–1995, [[Gereformeerde kerk Springs|Springs]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1999–2007, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2007–2012, Studentedekaan NWU 2012. # Goede, Hendrik, B.Com., LLB, B.Th., Hons.-B.Th., B.A.-Hons., M.A., M.Div., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 2008–2014, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 2014–2015, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2015. # Hobyane, Risimati Synod, B.Th., Hons.B.Th., M.Div., M.Th., D.Litt, Promosa/lektor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2007-2014, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2014. # Kruger, Ferdinand Petrus, B.A., Th.D., [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos|Witbank-Suidoos]] 1991-1994, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1994-2000, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 2000–2004, [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes|Alberton-Wes]] 2004–2009, [[Gereformeerde kerk Meyerspark|Meyerspark]] 2009-2014, professor [[Teologiese Skool Potchefstroom]] 2014. # Letšosa, Rantoa Simon, B.A., Th.B., Th.M., Ph.D., Boskop/Kokosi 2000, dosent Noordwes Universiteit, Fakulteit Teologie 2001–2005, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2006. # Moretsi, Lekgetho Haartlas, B.A., B.Th., Hons.-B.A. (Semitiese tale), Hons.-B.A. (Teologie), M.Th., Diepkloof 1999–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Muller, Daniel Francois, Hons.-B.A., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Komatipoort|Komatipoort]] 1995–1999, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1999–2006, [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns|Buffeldoorns]] 2006–2012, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. # Smit, Johannes, B.A., Th.B., M.Th., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Witpoortjie|Witpoortjie]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 2007–2009, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2010. # Van der Walt, Petrus Christoffel, B.A., U.D.K., Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]]/[[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1990–1998, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1998–2005, [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid|Pietersburg-Suid]] 2005–2010, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2011. # Van der Walt, Sarel Petrus, B.Com., Th.B., Hons.-B.A. (Grieks), Hons.-B.A. (Teologie), Th.M., Ph.D., [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]]/[[Gereformeerde kerk Philippolis|Philippolis]] 2003–2005, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand|Noord-Oosrand]] 2005–2007, [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord|Benoni-Noord]] 2007–2009, [[Gereformeerde kerk Benoni|Benoni]] 2009–2011, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord|Klerksdorp-Noord]] 2011, professor Teologiese Skool Potchefstroom 2012. == Galery: Individuele predikante == <gallery mode="packed" heights="180px"> Lêer:Ds Wikus Vorster.jpg|Ds. [[Wikus Vorster|Johannes Lodewikus Vorster]], [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] 1944–1948, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1973. †1990-05-02. Beeld:Ds WJ Maritz, Gereformeerde predikant van Salisbury van 23 Febr 1958 tot 12 Febr 1961, oorlede 12 Aug 1983.jpg|Ds. [[Willie Maritz|Willem Johannes Maritz]], [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Florida|Florida]] 1967-†1983-08-12. Beeld:Ds PGW SNyman, 1929.jpg|Ds. [[Pieter Snyman|Snyman, Pieter Gert Wessel]], [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1931–1944, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] (Enkeldoorn) 1944-†1948-02-08. Beeld:Ds Braam le Roux.jpg|Ds. [[Braam le Roux]], [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1981–1982, sendeling [[Gereformeerde kerk Aranos|Aranos]] 1982–1991, [[Gereformeerde kerk D'Kar|D'Kar]] 1992–1994. Gereformeerde Kerk Botswana. †2009-11-24. Lêer:Prof SJ van der Walt.jpg|Prof. dr. [[Stephanus van der Walt|Stephanus Johannes van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1941–1946, [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1952–1961, professor Teologiese Skool 1961–1970. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1970. †1987-04-17. Beeld:Ds WF Venter.jpg|Ds. [[Willem Venter|Willem Frederick Venter]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]]/[[Gereformeerde kerk Hartbeespoort|Die Moot]] 1930–1938, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1938–1946, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1949–1966. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1966. †1985-11-18. Lêer:Ds IJ van der Walt.jpg|Ds. [[Izak van der Walt|Izak Jacobus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1945–1951, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1951–1955, [[Gereformeerde kerk Randfontein|Randfontein]] 1955–1969. †1975-12-08. Beeld:Ds GBS Pasch.jpg|[[Gerrit Pasch|Pasch, Gerhardus Bartholomeus Schutteus]], [[Gereformeerde kerk Potgietersrus|Potgietersrus]] 1950-†1960-02-09. Beeld:Zak en Tanya Scholtz.jpg|Ds. Zak en mev. Tanya Scholtz, [[Gereformeerde kerk Bloempark|Bloempark]] 2015-2022. Lêer:Ds JP van den Berg.jpg|Ds. Jacobus Petrus van den Berg, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]]-kombinasie 1930–1936, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1936–1946, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1946–1948. Beeld:Ds KAJ van Rensburg en gesin, Gereformeerde kerk Durban.jpg|Ds. K.A. Janse van Rensburg, sendeling [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels|Bloemfontein-Suidheuwels]] 1976–1981, kapelaan [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1981–1990, kapelaan [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1990–2004, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 2004–2005, [[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 2005–2014. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 2014. Lêer:Ds Ammi Postma.jpg|Prof. Ammi Postma, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1928–1940, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1940–1944, professor Potchefstroomse Universiteit 1973. †1973-08-06. Beeld:Ds GP Scheepers.jpg|Ds. G.P. Scheepers, [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]]/[[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1948–1952, [[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Matlabas|Matlabas]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1954–1961, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]]/[[Gereformeerde kerk Drieviersboom|Drieviersboom]] 1961–1969, [[Gereformeerde kerk Thabazimbi|Thabazimbi]] 1969–1984. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1984. †1998-08-31. Lêer:Ds BJ de Klerk.jpg|Prof. dr. [[Barend de Klerk|Barend Jacobus de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]]-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds JP van der Walt.jpg|Ds. [[Johannes Petrus van der Walt]], [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]], 1909-†1922-08-02. Lêer:Ds HA Louw.jpg|Ds. Hermanus Albertus Louw, sendeling De Hoop 1949–1951, Siloam 1951–1956, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafikeng]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop|Keetmanshoop]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1962–1968, sendeling [[Gereformeerde kerk Innesdal|Innesdal]] 1968–1987. Lêer:Ds NJ Malan.jpg|Ds. Nicolas Johannes Malan, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1955–1963, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1976–1985. Lêer:Ds FN Lion Cachet.jpg|Dr. [[Frans Lion-Cachet|Francois Nicholas Lion-Cachet]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1956–1963, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1963–1967, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1967–1970, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1970–1996. Lêer:Ds T Steyn.jpg|Ds. Tjaart Steyn, [[Gereformeerde kerk Kuruman|Kuruman]] 1956–1970, [[Gereformeerde kerk Ladysmith|Ladysmith]] 1970-†1973-10-06. Lêer:Ds NJ Grobler.jpg|Ds. Nicolaas Johannes Grobler, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Nelspruit|Nelspruit]] 1959–1965, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1970–1977. Lêer:Ds JA Jooste.jpg|Ds. Jacobus Andries Jooste, [[Gereformeerde kerk Koffiefontein|Koffiefontein]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Windhoek|Windhoek]] 1959–1962, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1962–1967, [[Gereformeerde kerk Noordrand|Noordrand]] 1967–1994. Lêer:Ds PC Kruger kleur.jpg|Ds. Philippus Cornelius Kruger, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]] 1955–1957, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1967–1975, [[Gereformeerde kerk Ontdekkers|Ontdekkers]] 1975–1994. Lêer:Ds LS van der Vyver.jpg|Ds. [[Lourens van der Vyver|Lourens Stephanus van der Vyver]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1956–1960, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Groblersdal|Groblersdal]] 1965–1969, [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]] Kapelaan 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Wierdapark|Wierdapark]] 1974-†1983-02-12. Lêer:Ds PJ Pelser.jpg|Dr. [[Petrus Pelser|Petrus Jacobus Pelser]], [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1956–1961, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1961–1967, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1967–1976, [[Gereformeerde kerk Brits-Wes|Brits-Wes]] 1976-†1984-03-24. Lêer:Ds J Visser GKSA.jpg|Dr. Jan Visser, [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] 1956–1959, [[Gereformeerde kerk Primrose|Primrose]] 1959–1969, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes|Rustenburg-Wes]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] 1980–1997. Lêer:Ds ASL Minnaar.jpg|Ds. Andries Stephanus Lourens Minnaar, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1956–1966, [[Gereformeerde kerk Queenstown|Queenstown]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid|Potchefstroom-Suid]] 1970–1991. Lêer:Ds FRP der Bruyn.jpg|Dr. Frans Roelof Petrus de Bruyn, [[Gereformeerde kerk Silverton|Silverton]] 1964–1967, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Zastron|Zastron]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes|Klerksdorp-Wes]] 1971–1995, [[Gereformeerde kerk Klerksdorp|Klerksdorp]] 1995–2003. Lêer:Ds WJJ du Plessis GKSA.jpg|Ds. Willem Johannes Jacobus du Plessis, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1957–1967, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1967–1970. Lêer:Ds PC Snyman 1958.jpg|Ds. Philippus Christoffel Snyman, [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop|Goeie Hoop]] 1956–1957, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1957–1960, sendeling [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1960–1967, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1967–1969, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin|Pretoria-Annlin]] 1969–1975. Lêer:Ds AJ Coetzee.jpg|Ds. Abraham Jacobus Coetsee, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1957–1961, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1961–1968, [[Gereformeerde kerk Meyerton|Meyerton]] 1968–1994. Lêer:Ds JH van der Walt.jpg|Ds. Jan Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Standerton|Standerton]] 1957–1959, Sendeling [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] 1959–1963, [[Gereformeerde kerk Barberton|Barberton]] 1963–1969, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1969–1971, [[Gereformeerde kerk Elandspoort|Elandspoort]] 1971–1976, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1976–1978, [[Gereformeerde kerk Akasia|Akasia]] 1978–1987. Lêer:Ds PB de Klerk.jpg|Ds. Pieter Bouman de Klerk, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1957–1966, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]]/[[Gereformeerde kerk Empangeni|Empangeni]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Noord-Durban]] 1974–1977, [[Gereformeerde kerk Koedoesrand|Koedoesrand]] 1977–1988, [[Gereformeerde kerk Stilfontein|Stilfontein]] 1988–1998. Lêer:Ds JH Coetzee.jpg|Ds. Jan Hendrik Coetzee, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Derdepoort|Derdepoort]] 1963–1971, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1972–1975, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]] 1976–1984. Lêer:Ds JLJ Lood Snyman.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Jakobus Snyman, [[Gereformeerde kerk Worcester|Worcester]]/[[Gereformeerde kerk Paarl|Paarl]] 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Zeerust|Zeerust]] 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1962–1966, [[Gereformeerde kerk Warmbad|Warmbad]] 1966–1975, [[Gereformeerde kerk Vaalwater|Vaalwater]] 1975–1991. Lêer:Ds JJ De Wet Kruger.jpg|Ds. Johannes Jacob De Wet Kruger, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]] 1963–1966, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]] 1966–1970, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos|Potchefstroom-Oos]] 1970–1983, [[Gereformeerde kerk Durban-Noord|Durban-Noord]] 1983–1998. Lêer:Ds JJ Venter.jpg|Ds. Jacobus Johannes Venter, [[Gereformeerde kerk Koperstreek|Nkana]] 1958–1961, Paul Kruger Kinderhuis 1961–1963, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1963–1966. Lêer:Ds Drikus Buys.jpg|Ds. [[Drikus Buys|Gert Hendrikus Buys]], [[Gereformeerde kerk Lusaka|Lusaka]] 1958–1960, [[Gereformeerde kerk Uitschot|Uitschot]] 1960–1965, [[Gereformeerde kerk Delmas|Delmas]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1970–1975, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1975–1993. Lêer:Ds AZ Pelser.jpg|Ds. Abraham Zacharias Pelser, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1958–1964, [[Gereformeerde kerk Phalaborwa|Phalaborwa]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Oos-Moot|Oos-Moot]] 1970–1999. Lêer:Ds AJR Vermeulen.jpg|Ds. Andries Johannes Roos Vermeulen, [[Gereformeerde kerk Swartruggens|Swartruggens]] 1957–1964, [[Gereformeerde kerk Outjo|Outjo]] 1964–1969, [[Gereformeerde kerk Delareyville|Delareyville]] 1969–1974, [[Gereformeerde kerk Eendracht|Eendracht]] 1974–1987. Lêer:Ds Hendrik du Plessis.jpg|Ds. [[Hendrik du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Theunissen|Theunissen]] 1952–1955, [[Gereformeerde kerk Kaapstad|Kaapstad]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Welkom|Welkom]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1966–1973. Lêer:Ds en mev BJ de Klerk.jpg|Ds. en mev. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]] en hul dogter, Dordrecht-kombinasie 1931–1939, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1939–1944, [[Gereformeerde kerk Kroonstad|Kroonstad]]-kombinasie 1944–1945, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1945–1952, professor Teologiese Skool 1952-†1953-04-21. Lêer:Ds P Postma.jpg|Ds. [[Petrus Postma]], [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] 1880–1882, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1882–1904, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1904–1906, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1906–1919. Lêer:Dr Flippie Snyman.jpg|Dr. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1902-†1915-05-09. Lêer:Prof JA du Plessis.jpg|Ds. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1903–1914, [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] 1914–1921, professor Teologiese Skool 1921-†1935-02-28. Lêer:Ds SJ du Plessis.jpg|Dr. [[Sarel Jacobus du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth|Port Elizabeth]] 1946–1947, [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] 1947–1953, [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark|Vanderbijlpark]] 1953–1958. Professor aan [[PU vir CHO]] 1972. †1972-08-11. Lêer:Ds JH Kruger.jpg|Ds. [[J.H. Kruger|Jan Hendrik Kruger]], [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]] 1907–1911, [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] 1911–1952. Lêer:Dr CJH de Wet.jpg|Dr. [[Casparus de Wet]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1917–1923, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1923–1925, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1925–1946. Lêer:Ds Dirk Postma jr Steynsburg.jpg|Ds. [[Dirk Postma jr.]], [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]] 1884–1888, St. Januario, [[Gereformeerde kerk Humpata|Humpata]], Angola 1889–1890, [[Gereformeerde kerk Fauresmith|Fauresmith]]-[[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1891–1894, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1894–1897, [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1897–1905. Lêer:Ds Douw Venter.jpg|Ds. [[Douw Venter]], [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1918–1920, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]-kombinasie 1920–1924, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1924–1947, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1947–1952, redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1953–1958. Lêer:Ds LJ du Plessis.jpg|Ds. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] 1872–1880, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1880–1896, [[Gereformeerde kerk Petrusburg|Petrusburg]] 1896–1912. Lêer:Ds JC van der Walt.jpg|Ds. Johannes Christiaan van der Walt, [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1916–1919, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1919–1924, [[Gereformeerde kerk Lichtenburg|Lichtenburg]] 1926–1945, [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]] 1945–1949, [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt|Louis Trichardt]] 1949–1955, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1955–1959. Lêer:Ds KS Van Wyk de Vries.jpg|Dr. [[Klaas van Wyk de Vries|Klaas Speleveld van Wyk de Vries]], [[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]]/[[Gereformeerde kerk Eikenhof|Eikenhof]] 1946–1952, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid|Bloemfontein-Suid]] 1952–1955, sekretaris van die deputate vir katkisasie 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]] 1958-†1978-10-10. Lêer:Ds CE Malan.jpg|Ds. [[Christian Malan|Christian Ernst Gerhardus Malan]], [[Gereformeerde kerk Ermelo|Ermelo]]/[[Gereformeerde kerk Carolina|Carolina]] 1936–1943, [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] 1943–1948, [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]] 1948–1951, [[Gereformeerde kerk Linden|Linden]] 1951-†1966-03-23. Lêer:Ds GHJ Kruger.jpg|Ds. [[G.H.J. Kruger]], [[Gereformeerde kerk Lydenburg|Lydenburg]]-kombinasie 1903–1905, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1905–1926, [[Gereformeerde kerk Parys|Parys]] 1926–1949. [[Emeritaat|Geëmeriteer]]. †1957-02-19. Lêer:Ds PJ de Klerk.jpg|Ds. [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Pietersburg|Pietersburg]]-kombinasie 1930–1941, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]]-[[Gereformeerde kerk Alberton|Alberton]] 1941–1945, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1945–1968. Lêer:Ds IJ lessing.jpg|Ds. [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1932–1941, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1942–1948. [[Emeritaat|Geëmeriteer]] 1948. Administratiewe Buro 1948–1977. Lêer:Prof WJ Snyman.jpg|Prof. [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1925–1927, [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]] 1927–1944, [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier|Krokodilrivier]] 1944–1946, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1946–1970. Lêer:Ds Philippus Snyman.jpg|Ds. [[Philippus Snyman]], [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1950–1952, [[Gereformeerde kerk Ventersdorp|Ventersdorp]] 1952–1954, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] 1954–1955, [[Gereformeerde kerk Hennenman|Hennenman]] 1955–1960, [[Gereformeerde kerk Oos-Londen|Oos-Londen]] 1960–1964, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1964–1970, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1970–1976, [[Gereformeerde kerk Bloemfontein|Bloemfontein]] 1976–1984. Lêer:Ds MW van der Walt.jpg|Ds. M.W. van der Walt, [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord|Rustenburg-Noord]]/[[Gereformeerde kerk Elandskraal|Elandskraal]] 1950-1953, [[Gereformeerde kerk Belfast|Belfast]]/[[Gereformeerde kerk Dullstroom|Dullstroom]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1955–1958, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes|Krugersdorp-Wes]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1966–1971, [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort|Wonderboompoort]] 1971–1988. Lêer:Ds DF Malan GKSA.jpg|Ds. Daniël Francois Malan, [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] 1947–1949, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1949–1950, [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus|Odendaalsrus]] 1950–1953, [[Gereformeerde kerk Vryheid|Vryheid]] 1953–1955, [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke|Schweizer-Reneke]] 1955–1959, [[Gereformeerde kerk Mafikeng|Mafeking]] 1959–1961. †1967-11-10. Lêer:Ds Dirk Wijnbeek.jpg|Ds. Dirk Wijnbeek, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1971–1975, [[Gereformeerde kerk Suidkus|Margate]] 1975–1977, [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo|Otjiwarongo]] 1977–1983, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1983–2012. Lêer:Ds AAJ De Klerk Coetsee.jpg|Ds. [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1869–1872, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1872–1903. Lêer:Ds Taetse Hamersma.jpg|Ds. [[Taetse Hamersma]], [[Gereformeerde kerk Philipstown|Philipstown]] 1893–1922, [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] 1922-†1932-06-09. Lêer:Ds JL Vorster.jpg|Ds. Johannes Lodewikus Vorster, [[Gereformeerde kerk Piet Retief|Piet Retief]] 1935–1938, [[Gereformeerde kerk Durban|Durban]] 1939–1942, [[Gereformeerde kerk Ventersburg|Ventersburg]]-kombinasie 1942–1944, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos 1944–1948]], [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1948–1953, [[Gereformeerde kerk Vleuels|Bloemfontein-Wes]] 1953–1958, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1958–1973. Lêer:Dr en mev Johannes Postma.jpg|Dr. en mev. Johannes Postma, [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] 1945–1946, [[Gereformeerde kerk Kimberley|Kimberley]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Daspoort|Daspoort]] 1949–1956, [[Gereformeerde kerk Reddersburg|Reddersburg]] 1956–1969, [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]] 1969–1984. Lêer:Ds Willem de Klerk.jpg|Ds. [[Willem de Klerk]], [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Totiusdal|Totiusdal]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1963–1967. Professor aan [[PU vir CHO]] 1967–1973. Lêer:Ds WJ van der Merwe en gesin.jpg|Dr. W.J. van der Merwe en sy gesin, [[Gereformeerde kerk De Aar|De Aar]] 1934–1942, [[Gereformeerde kerk Bethulie|Bethulie]] 1942–1945, [[Gereformeerde kerk Vereeniging|Vereeniging]] 1945–1975. Lêer:Ds LJ Botha.jpg|Ds. Louis Jacobus Botha, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1944–1946, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1946–1949, [[Gereformeerde kerk Molteno|Molteno]]-kombinasie 1949–1954, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1954–1956, sendeling Thabong (Welkom) 1956–1958, [[Gereformeerde kerk Dordrecht|Dordrecht]] 1958–1959, professor [[Hammanskraalse Teologiese Skool]] 1959–1989. Lêer:Ds AJ du Plessis.jpg|Ds. Alwyn Johannes du Plessis, [[Gereformeerde kerk Steynsburg|Steynsburg]] 1958–1961, [[Gereformeerde kerk Virginia|Virginia]] 1961–1964, [[Gereformeerde kerk Bellville|Bellville]] 1964–1974, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]] 1974–1987, [[Gereformeerde kerk Stellenbosch|Stellenbosch]] 1987–1997. Lêer:Dr en mev D Kempff.jpg|Dr. en mev. [[Dion Kempff]], [[Gereformeerde kerk Sannieshof|Sannieshof]] 1949–1953, [[Gereformeerde kerk Harare|Salisbury]] 1953–1957, [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon|Viljoenskroon]] 1957–1963, [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos|Vereeniging-Oos]] 1963. Redakteur ''[[Die Kerkblad]]'' 1964–1987. Lêer:Ds FJ Labuschagne.jpg|Ds. F.J. Labuschagne, [[Gereformeerde kerk Gobabis|Gobabis]] 1958–1966, [[Gereformeerde kerk Potchefstroom|Potchefstroom]] 1966–1974, [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] 1974–1980, [[Gereformeerde kerk Koster|Koster]] 1980–1988, [[Gereformeerde kerk Marble Hall|Marble Hall]] 1988–1992. Lêer:Ds JGH van der Walt.jpg|Ds. Johannes Gerrit Hendrik van der Walt, [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos|Barkly-Oos]] 1899–1904, [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg, KP]] 1904–1939. Lêer:Prof Stephanus du Toit.jpg|Dr. [[Stephanus du Toit]], [[Gereformeerde kerk Bethal|Bethal]] 1930–1936, professor Teologiese Skool Potchefstroom 1936–1970. Lêer:Ds Jansen Van Vuuren du Plessis.jpg|Ds. Jansen Vuuren du Plessis, [[Gereformeerde kerk Vaalharts|Vaalharts]]-kombinasie 1958–1962, [[Gereformeerde kerk Beestekraal|Beestekraal]] 1962–1965, [[Gereformeerde kerk Edenvale|Edenvale]] 1965–1970, [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord|Welkom-Noord]] 1970–1999. </gallery> == Galery: Groepfoto's van predikante == <gallery mode="packed" heights="185px"> Beeld:Gereformeerde_predikante_omstreeks_1890.jpg|'n Groep predikante op die Algemene Sinode te Rustenburg, '''1891'''.Voor van links: J.L. Maury, [[Johannes de Ridder]], M.P.A. Coetsee (sr.), prof. [[Jan Lion Cachet|J. Lion Cachet]], [[A.A.J. de Klerk Coetsee]], M.P.A. Coetsee (jr.). Agter: [[Louis Vorster|L.P. Vorster]], W.J. Snyman, [[P.S. Snyman]], [[Maarten Pelser|M. Pelser]], [[Petrus Postma|P. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], [[Dirk Postma jr.|D. Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, gebou te Burgersdorp, 1897.jpg|Die Algemene Vergadering gehou te [[Burgersdorp]], '''1897'''. Eerste ry: (vyfde van links) prof. [[Stephanus Postma]], (sewende van links) ds. [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], ds. [[Taetse Hamersma]], ds. [[P.S. Snyman]], ds. [[Louis Vorster|L.J. Vorster]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], J.L. Maury, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], (moontlik [[Petrus Viljoen]]), prof. [[Jan Lion Cachet]], ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], [[Maarten Pelser]], M.P.A. Coetsee sr., [[Petrus Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snyman. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Rustenburg, 1904.jpg|'''1904''': Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op [[Rustenburg]]. Eerste ry: Di. [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[Flippie Snyman]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Totius]], [[G.H.J. Kruger]]. Tweede ry: Di. [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], di. [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], W.J. Snijman. Derde ry: Di. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Willem Postma]], [[Louis Vorster]], [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]] en prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Middelburg, Kaap, 1904.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], April '''1904''', waartydens besluit is om die [[Teologiese Skool Burgersdorp]] na [[Potchefstroom]] te verplaas. Voor: (vyfde van links) [[G.H.J. Kruger]]. Eerste ry op stoele: (vyfde van links) ds. [[A.J.J. de Klerk Coetsee]], oudl. G. Henning, [[J.G.H. van der Walt]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], prof. [[Jan Lion Cachet]], [[Petrus Postma]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[Taetse Hamersma]]. Eerste ry staande: (sesde van links) [[Willem Postma]], [[Martinus Postma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], onbekend, prof. [[Jan Kamp]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], J.C. Kruger, [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], W.J. Snyman, [[Dirk Postma jr.|Dirk Postma]]. Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand in 1905.jpg|'''1905''': Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS op Ladybrand. In die twee ry sit vanaf derde van links: ds. J.C. Kruger, onbekend, [[Louw du Plessis]], [[Willem Postma]] en [[Jacobus du Plessis]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Pretoria, 1907.jpg|'''1907''': Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Pretoria]]. Voorste ry (derde van links) T.N. Venter. Tweede ry (van links): [[J.H. Kruger]], [[Jacobus du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Willem Postma]], ses kerkraadslede, [[J.G.H. van der Walt]], T.N. van der Walt. Derde ry: Vyf kerkraadslede, [[Martinus Postma]], [[Louis Vorster]], [[Willem Johannes de Klerk]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], prof. [[Jan Lion Cachet]], W.J. Snyman, [[Louw du Plessis]], [[Taetse Hamersma]]. Vierde ry: Twee kerkraadslede, [[H.J.R. du Plessis]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1908, Reddersburg.jpg|Algemene vergadering van die Gereformeerde Kerk in die OVS, '''1908''', in sitting te [[Reddersburg]]. Tweede ry: (van derde links) [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis|L.J. du Plessis]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Lêer:Afgevaardigdes na 'n Sinode van die Gereformeerde Kerk vroeg in die 20ste eeu.jpg|Afgevaardigdes na die Gereformeerde Kerk se Algemene Sinode te [[Reddersburg]], '''1910'''. Voor: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Martinus Postma]], [[Petrus Postma]], W.J. Snyman, [[Jan Lion Cachet]], [[Louw du Plessis]], [[Louis Vorster]], [[Pieter Biewenga]]. Middel: [[J.G.H. van der Walt]], [[Jacobus du Plessis]], [[Willem Johannes de Klerk|Willem de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Willem Postma]], [[Hendrikus Pasch]]. Agter: [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[N.H. van der Walt]], T.N. Venter, [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]], [[J.H. Kruger]], [[Totius|J.D. du Toit]], [[Sietse Los]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Derk Rumpff]]. Lêer:Vergadering van die Klassis Kaapkolonie van die Gereformeerde Kerk op Molteno, omstreeks 1910.jpg|Die Klassis Kaapkolonie se vergadering op [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]], tussen 1907 en '''1911'''. Voor van links: [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[J.H. Kruger]], [[J.G.H. van der Walt]] en [[G.H.J. Kruger]]. Middel: Di. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], Taetse Hammersma, [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[Louw du Plessis]]. Agter: Di. W.J. Snyman, [[Hendrikus Pasch]], [[Pieter Biewenga]] en dr. [[Flippie Snyman|P.J. Snyman]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, Barkly-Oos, 1911.jpg|Die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie, gehou in '''1911''' te [[Barkly-Oos]]: Eerste ry: Izak van Heerden, onbekend (of andersom), ds [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]], ds. [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], onbekend. Tweede ry: Ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], ds. [[J.H. Kruger]], ds. W.J. Snyman, onbekend, ds. [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]]. Derde ry: Nick van der Walt, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], onder andere (nie in regte volgorde) I.J. Aucamp, D. Lessing, M. Neser. Vierde ry: G.C. Coetsee (onbekend watter plek). Beeld:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS, 1912.jpg|'''1912''': Afgevaardigdes na die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerke in die OVS. Voor: Onbekend, [[Willem Johannes de Klerk]], [[Andries Henning|A.G. Henning]], [[Willem Postma]], [[Louw du Plessis]], [[Koos van Rooy]], [[Hendrikus Pasch]], T.N. Venter, [[Pieter Bingle]], onbekend. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk op Steynsburg, 1913.jpg|Die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting te [[Steynsburg]], '''1913''': Eerste ry: Onbekend, [[J.H. Kruger]], F.P.J. Snyman. Tweede ry: T.N. Venter, onbekend, [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[Totius]], [[H.J.R. du Plessis]], onbekend, onbekend, [[Jacobus du Plessis]], onbekend, [[Izak Krüger]], onbekend, onbekend, H.C. van Rooy, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]]. Derde ry: Onbekend, [[Hendrikus Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Johannes Petrus van der Walt|J.P. van der Walt]], [[Petrus Postma]], [[Louis Vorster]], onbekend, [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], W.L. Steenkamp, onbekend (of dié twee andersom), W.J. Snyman, drie onbekend. Vierde ry: [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] (agtste van links), prof. [[Sietse Los]] (11de van links, skuins agter man voor hom), [[Derk Rumpff]] (derde van regs), [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]] (regs). Beeld:Gereformeerde Kerk se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te Venterstad, omstreeks 1913.jpg| Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie te [[Venterstad]], omstreeks '''1913'''. Die agterste twee rye is blykbaar die [[Gereformeerde kerk Venterstad]] se kerkraad. Voor sit van links: Di. [[Taetse Hamersma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Flippie Snyman|P.C. Snyman]] en [[Derk Rumpff]]. Lêer:Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk gehou op Aliwal-Noord, 1917.jpg|Algemene Vergadering gehou te [[Aliwal-Noord]], '''1917''', geneem in ’n tuin op die dorp. Voor: Onbekend, prop. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], oudl. J.L. Hatting, onbekend (of andersom), ds. [[J.H. Kruger]], ds. [[Pieter Bingle|P.W. Bingle]], ds. F.P.J. Snyman. Tweede ry: N.F. Alberts, J.H. Kruger en twee onbekende kerkraadslede (volgorde van dié vir onbekend), ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[G.H.J. Kruger]] (res onbekend). Derde en vierde ry (saam gereken): (vierde van links) ds. [[Derk Rumpff]], (sewende van links) ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en sy vader, [[Martinus Postma]], (heel regs) [[Taetse Hamersma]]. Beeld:GK Postmasburg KR 1918.jpg|Die kerkraad van [[Gereformeerde kerk Postmasburg|Postmasburg]] en besoekende predikante, onder andere dr. [[Casparus de Wet]] (eerste ry, tweede van links), [[J.G.H. van der Walt]] (eerste ry, vierde van links) en in die tweede ry vanaf vierde van links: [[Pieter Bingle]], [[Taetse Hamersma]], [[Martinus Postma]], [[G.H.J. Kruger]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] en [[J.H. Kruger]], in '''1918'''. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika op Rustenburg, 4 April 1924, onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof HH Kuyper as deputaat van die Geref Kerke in Nederland.jpg|'''1924''':Algemene Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] op [[Rustenburg]], [[4 April]], onder die seringboom waaronder die Kerk in 1859 gestig is en met prof. H.H. Kuyper as deputaat van die Geref. Kerke in [[Nederland]]. Eerste ry: A.S.E. Yssel, [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[J.V. Coetzee]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Tweede ry: [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Martinus Postma|M. Postma]], prof. H.H. Kuyper, [[Louis Vorster|L.P Vorster]], proff. [[Totius|J.D. du Toit]], [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Izak Krüger|I.D. Kruger]]. Derde ry: [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[N.H. van der Walt]], A. Duvenage, [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[G.H.J. Kruger]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vierde ry: F.P.J. Snyman, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[H.J.R. du Plessis]], [[J.H. Kruger]]. Beeld:Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika se Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie, 1926.jpg|Die Algemene Vergadering van die Kaapprovinsie in sitting te [[Aliwal-Noord]], '''1926'''. In die middelste ry sit van links: P.J du Plessis, ds. [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], dr. E.L.J. Venter, ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], ds. [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], ds. [[J.G.H. van der Walt]], ds. [[Douw Venter|D.G. Venter]], ds. [[H.S. van Jaarsveld]], W. Buys en J.A. Venter. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Reddersburg, 1927.jpg|'''1927''': Die Algemene Sinode van die GKSA op [[Reddersburg]]. Eerste ry: [[Derk Rumpff|D. Rumpff]], [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], prof. [[Casparus de Wet| C.J.H. de Wet]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Louis Vorster|L.P Vorster]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Tweede ry: [[H.S. van Jaarsveld]], H. Venter, F.P.J. Snyman, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[H.J.R. du Plessis]]. Derde ry: [[J.V. Coetzee]], [[G.H.J. Kruger]], E.L.J. Venter, [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], A.S.E Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotze]]. Vierde ry: [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[T.T. Spoelstra]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, Burgersdorp, 1930.jpg|'''1930''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting op [[Burgersdorp]]. Eerste ry: S. van der Walt, [[Jacs van Rooy]]. Tweede ry: Dr. E. Venter, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[J.G.H. van der Walt]], [[G.H.J. Kruger]], [[W.J. Postma]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[Abraham Duvenage|A. Duvenage]]. Derde ry: [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]], [[N.H. van der Walt]], [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Taetse Hamersma|T. Hamersma]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.V. Coetzee]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[H.S. van Jaarsveld]] en [[Douw Venter|D.G. Venter]]. Vierde ry: H. du Plessis, A.S.E. Yssel, [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], A. Postma, [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[T.T. Spoelstra]], F.P.J. Snyman, dr. [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], prof. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[H.J.R. du Plessis]], [[Derk Rumpff]]. Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika, Pretoria, 1933.jpg|'''1933''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting [[Pretoria]], afgeneem op die trap van die [[Uniegebou]]. Eerste ry: A. Postma, [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]], [[Derk Rumpff]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], prof. [[J. Chris Coetzee|J.C. Coetzee]], [[T.T. Spoelstra]], A.S.E. Yssel, [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[W.J. Postma]], J.P. van den Berg, I.J. van der Walt. Tweede ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], J.M. de Wet. Tweede ry: [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], B. de Klerk, [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], L.S. van der Walt, [[Jan Schutte|J. Schutte]], [[N.H. van der Walt]], E.I.J. Venter, [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[J.V. Coetzee]]. Vierde ry: J. van Rooy, [[Abraham Aucamp|A. Aucamp]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vyfde ry: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.H. Kruger]], [[G.H.J. Kruger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Jan du Plessis|J.B. du Plessis]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], F.P.J. Snyman. Beeld:Nasionale Sinode van die GKSA voor die Vrouemonument, Bloemfontein, 1939.jpg| Die Nasionale Sinode van die GKSA van '''1939''' voor die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]]. Eerste ry: [[H.S. van Jaarsveld]], F.N. Lion Cachet, [[W.J. Postma]], B. de Klerk, [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], J. van Rooy, [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]]. Tweede ry: [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], dr. [[Totius|J.D. Du Toit]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], dr. [[Casparus de Wet|C.J.H de Wet]], dr. [[Sietse Los|S.O. Los]], dr. [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[J.V. Coetzee]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Derde ry: J.P. van der Berg, [[G.H.J. Kruger]], [[Abraham Aucamp|A.L Aucamp]], M. Postma, J.M. de Wet, [[Izak Lessing|I.J. Lessing]]. Vierde ry: [[Jacs van Rooy]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], A. Postma, E.L.J. Venter, [[Douw Venter|D.G. Venter]], J.L. Vorster, [[T.T. Spoelstra]], [[Derk Rumpff]], H. du Plessis. Vyfde ry: dr. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], J.J. Venter, [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], L.S. van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], J.F. du Plooy, A.S.E. Yssel. Sesde ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[David Kotzé|D.N. Kotze]], [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ryssen]], N.J. Snyman, [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], D.J. van der Walt. Lêer:Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 afskeid van Totius by die Teologiese Skool Potchesftroom.jpg|Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 tydens die Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|GKSA]] afskeid van Totius by die [[Teologiese Skool Potchefstroom]]. Eerste ry: D.F. Malan, G.P. Scheepers, C. Hatting, L.J Botha, [[P.W. Buys]], [[Schalk Duvenage|S.C.W. Duvenage]], [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[W.J. Postma]], [[G.P.L. van der Linde]], J.J.S. Venter, [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], M.J. Booyens, [[Sarel Jacobus du Plessis|S.J. du Plessis]], [[Klaas van Wyk de Vries|K.S. van Wyk de Vries]]. Tweede ry: [[J.V. Coetzee]], P.J. Venter, P.J. Coetzee, [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ruyssen]], D.J. van der Walt, [[Hendrik Gerhardus Stoker|H.G. Stoker]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], prof. [[Totius| J.D. du Toit]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[A.S.E. Yssel]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Nicolaas Snyman|N.T. Snyman]]. Derde ry: [[Dems van der Merwe|D.C.S. van der Merwe]], [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], J. Postma, R.S.J. van Wyk, M. Postma, [[Jan de Bruin|J.L de Bruin]], [[Christian Malan|C.E.G. Malan]], J.J.H. Booysen, [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Abraham Aucamp|A.L. Aucamp]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]], L.S. Van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], A. Duvenage, [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[T.T. Spoelstra]].Vierde ry: D.J. Delport, [[Wikus Vorster|J.L. Vorster]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[J.F. du Plooy]], [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jacs van Rooy]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], J.M. de Wet, [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]]. Lêer:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika op Potchefstroom, 31 Januarie 1964.jpg|Die Algemene Sinode in sitting te [[Potchefstroom]], afgeneem op [[31 Januarie]] [[1964]]. </gallery> == Bronne == * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2013. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2014''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2015''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, ds. Willem (red.). 2015. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2016''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. {{GKSA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|*]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] rd2ynmf8qt8wgfqw2jxcc3o25p4dpf3 0 103105 2908249 1806892 2026-05-31T10:37:15Z Aliwal2012 39067 2908249 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NG kerk Witfield, 30 Desember 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|220px|Ds. R.R. van Wyk het die kerkgebou se hoeksteen op [[31 Mei]] [[1958]] gelê. Die argitekte was Theron & Aitchison en die bouaannemer W.L. Pretorius & Kie.]] [[Beeld:Ds IM Kritzinger.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. I.M. Kritzinger, leraar van 1961 tot 1966.]] Die '''NG gemeente Witfield''' is ’n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die [[Oos-Rand]]se stad [[Boksburg]]. == Stigting == Die gemeente is op [[11 Oktober]] [[1945]] as die jongste dogter van die [[NG gemeente Boksburg|moedergemeente Boksburg]] afgestig. Dit was presies 'n jaar na die jubileumfeesvierings van Boksburg se vyftigjarige bestaan. Die aand is daar 'n gemeentevergadering, wat onder die voorsitterskap van die konsulent, ds. J.H. Roos van [[NG gemeente Boksburg-Noord|Boksburg-Noord]], gehou is, die eerste 14 kerkraadslede van Witfield verkies. Vyf maande lank moes die gemeente vakant bly, totdat die eerste herder ontvang is: ds. S.J. Henrico, wat op [[4 April]] [[1946]] hier bevestig is. Hier kon die leraar en sy eggenote vier jaar lank staan en hier is ook hulle twee kinders gebore. Die pastoriepaar het hulle werk met groot welslae verrig, totdat ds. Henrico 'n beroep na [[NG gemeente Messina|Messina]] aangeneem het. Op [[9 April]] [[1950]] moes die gemeente met leedwese van sy eerste herderspaar afskeid neem. == Tweede leraar == Hierdie keer moes Witfield langer wag voordat die vakature gevul is. 'n Volle jaar het verloop voordat daar weer 'n leraar verwelkom kon word. Gedurende dié periode het die kerkraad, met ds. W.P. Roux as konsulent, sewe beroepe sonder enige welslae uitgebring. Eers die agtste beroep het 'n geslaagde reaksie gehad, toe dit deur prop. R.R. van Wyk aangeneem is. Prop. Van Wyk het sy studies pas die vorige jaar aan die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]] voltooi en het trouens vantevore in die gemeente gearbei. Op [[28 April]] [[1951]] is ds. Van Wyk georden en kon hy sy werksaamhede as evangeliedienaar aanpak. Vir die gemeente sowel as die leraar was die ordening 'n besondere geleentheid: dit was die gemeente se tweede predikant en die leraar se eerste gemeente. == Vooruitgang == Die gemeente self het egter ook in die ses jaar van sy bestaan 'n geweldige vooruitgang beleef. Tydens die afstigting in 1945 het die gemeente 'n ledetal van 500 gehad. Dit het tot ongeveer 650 in 1951 gegroei. Waar die kerkraad aanvanklik uit slegs 14 lede bestaan het, het toe 34 kerkraadslede gedien. Die gemeente se materiële besit het eweneens toegeneem: behalwe die kerksaal wat in 1945 as geskenk van Boksburg ontvang is, het die gemeente toe ook 'n ruim pastorie gehad. 'n Kerkboufonds is in die lewe geroep en die erf wat vir die godshuis bedoel is, is net langs die pastorie geleë. == Enkele lerars == * Stephanus Jacobus Henrico, 1946 – 1950 * Ignatius Michael Kritzinger, 1961 – 1966 == Bronne == * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]]. 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. {{DEFAULTSORT:Witfield, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] 2ts3rc3waurml2b4ddu06b89791ma6c 0 103927 2908208 2487615 2026-05-30T21:07:49Z Jcb 223 2908208 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Predikant | Naam = Herman Dirk van Broekhuizen | Beeld = Ds HD van Broekhuizen.jpg | Beeldbeskrywing = Dr. H.D. van Broekhuizen | Beeldonderskrif = Herman Dirk van Broekhuizen | Geboortenaam = Herman Dirk van Broekhuizen | Geboortedatum = [[17 Junie]] [[1871]] | Geboorteplek = Rijssen, [[Overijssel]], [[Nederland]] | Sterftedatum = {{SDEO|1871|6|17|1953|8|4}} | Sterfteplek = [[Pretoria]], [[Transvaal]], [[Suid-Afrika]] | Kerkverband = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]], [[Nederduitsch Hervormde Kerk|Nederduitsch Hervormd]] | Gemeente = [[NG gemeente Kuilsrivier|Kuilsrivier]], [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]] (NG en NH) | Jare aktief = 1898–1925 | Kweekskool = Stellenbosse [[Kweekskool]] | Sendingwerk = }} Dr. '''Herman Dirk van Broekhuizen''' (Rijssen, [[Overijssel]], [[Nederland]] [[17 Junie]] [[1871]] – [[Pretoria]] [[4 Augustus]] [[1953]]) was een van die vroegste spelers in ’n [[Suid-Afrika]]anse nasionale [[rugby]]span (1896; die naam [[Springbokke]] is eers vanaf 1906 gebruik), ’n predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduitse Gereformeerde]] (1898–1917) sowel as die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] (1917–1925), ’n Volksraadslid (1925–1933), Suid-Afrika se spesiale gesant in [[Nederland]] en [[België]] (1933–1941) en ’n [[Afrikaans]]e taalstryder wat hom onvermoeid beywer het vir ’n Afrikaanstalige universiteit in Pretoria. Hy was ook ’n adviseur van die Afrikaanse [[Bybel]]vertaling van 1933. Van Broekhuizen was ’n kleurryke en flambojante figuur wat reeds as jong man die wêreld deurreis het.<ref name="vermaak">{{af}} Vermaak, Adinda. 2003. ''Kroniek van ’n kontrei. Die verhaal van die NG Kerk Kuilsrivier''. Kuilsrivier: NG Kerkraad.</ref> As predikant was hy ’n omstrede figuur weens die politieke inslag van baie van sy preke. Sommige mense het beweer dat hy te veel van ’n politikus was om ’n goeie dominee te kon wees, en te veel van ’n dominee om ’n goeie politikus te kon wees. So het hy in 1899 met die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]], pleks van aanbly in die [[NG gemeente Pretoria]], waar hy sedert die vorige jaar hulpprediker was, die wapen opgeneem en by [[Danie Theron]] se Verkennerskorps aangesluit. Nadat hy in 1900 gevange geneem is, is hy tronkstraf opgelê en drie weke later uit Suid-Afrika verban en, hoewel hy ná die vrede toegelaat is om na die [[Kaapkolonie]] terug te keer, moes hy tot 1907 wag voor hy na [[Transvaal]] kon gaan. In 1914 het ’n vurige preek tydens die [[Maritz-rebellie]] daartoe gelei dat hy 18 maande tronkstraf opgelê is. Ná sy vrylating het hy oorgegaan na die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] omdat die kerk waarin hy en sy vader albei predikant was, volgens hom onbevredigend op die Rebellie gereageer het. As politikus het hy gemengde welslae behaal. Sy emosies het glo in die pad gestaan en hy kon nooit leer om partypolitieke dissipline te aanvaar nie, want daarvoor was hy lewenslank te veel van ’n individualis.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref><ref>{{af}} [http://www.bronberger.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=1892:die-lief-en-leed-van-oom-paul-se-kleindogters&catid=50:toeka-se-dae&Itemid=76 ''Die lief en leed van oom Paul se kleindogters'']. URL besoek op 29 September 2015.</ref> == Herkoms en skoolonderrig == [[Lêer:Ds H van Broekhuizen.jpg|duimnael|170px|Ds. Hermanus van Broekhuizen, Herman van Broekhuizen se vader, was van 1882 tot sy dood op [[23 Oktober]] [[1894]] die [[NG gemeente Ficksburg]] se tweede leraar.]] [[Lêer:Johanna van Beest van Andel.jpg|links|170px|duimnael|Johanna van Beest van Andel, Herman van Broekhuizen se moeder.]] Van Broekhuizen was die jongste van ds. Hermanus van Broekhuizen en sy vrou, Johanna van Beest van Andel, se vyf kinders. Albei sy ouers was [[Nederland]]ers van geboorte. Sy vader was met sy geboorte om gesondheidsredes tydelik in Nederland waar hy in Rijssen en Oosterbierum in die bediening gestaan het. So kon dit gebeur dat die jongste van die Van Broekhuizens se kinders in Nederland gebore is. Ná die gesin se terugkeer in Suid-Afrika was ou ds. Van Broekhuizen eers hulpprediker in die [[NG gemeente Winburg]] en toe van 1882 tot sy dood op [[23 Oktober]] [[1894]] die [[NG gemeente Ficksburg]] se tweede leraar. In dié uitgestrekte gemeente was die predikant sowat die helfte van die tyd afwesig op besoek aan die veraf wonende lidmate. Tog kon hy ook sorg vir die opvoeding van sy kinders en so kry Herman van Broekhuizen sy vroegste onderrig tot op die ouderdom van 12 by sy vader, en daarna op skool op [[Ficksburg]] en [[Senekal]]. Lewenslank het ds. Van Broekhuizen met groot waardering van sy ouerhuis gepraat. In die eenvoudige [[pastorie]] op Ficksburg is sy karakter gevorm. Die innige vroomheid van sy ouers het ’n stempel op sy lewe afgedruk. Op die togte wat hy as jong seun in die uitgestrekte gemeente saam met sy vader meegemaak het, het sy liefde gegroei vir die Vrystaatse natuur, vir die wye vlaktes en koppies, ook vir die grootse landskappe van Basoetoland, wie se grens net enkele kilometers van Ficksburg af geleë is. Hierdie liefde het hom sy lewe lank bygebly. Baie jare later, toe hy sy land in Nederland verteenwoordig het, kon hy in lewendige, sterk beeldende woorde die landskap van sy kinderjare teken.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> == Universiteit en sportprestasies == {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Broekie van Broekhuizen | lengte = | gewig = | ru_posisies = Voorspeler | springbokid = 59 | sarugbyno = 46453 | ru_amateurjare = | ru_amateurklubs = Stellenbosch RVK | ru_amklubwedstryde = | ru_amklubpunte = | ru_amopdatering = | ru_nasionalespan = [[Springbokke|Suid-Afrika]] | ru_nasionalejare = 1896 | ru_nasionalewedstryde = 1 | ru_nasionalepunte = (0) | ru_nsopdatering = }} [[Lêer:Stellenbosch-span 1896.jpg|320px|duimnael|Maties se eerste rugbyspan van 1896 wat die eerste keer die Groot Uitdaagbeker gewen het. Herman van Broekhuizen sit tweede van links in die middelste ry. Nog sewe voornemende predikante is [[John Hofmeyr|J.M. Hofmeyr]], die kaptein, in die middel met die bal op sy skoot, [[Christie Neethling|C.A. Neethling]], derde van links agter, [[Pieter Kuypers Albertyn|P.K. Albertyn]], vierde van links; [[Marthinus Daneel|M.S. Daneel]], wat links in die middelste ry sit, en [[Cornelis Nel|C.V. Nel]], heel regs in dieselfde ry. [[Ebbe Dommisse (predikant)|Ebbe Dommisse]] sit links in die voorste ry en C.D. Murray langs hom.]] [[Lêer:Holy Bridage 1897.jpg|duimnael|links|320px|Die Holy Brigade, in 1896 die Victoria-kollege se heel eerste rugbytoerspan, so genoem omdat hulle nooit ’n druppel drank oor hul lippe laat gaan het nie. Agter: D. Kloppers, [[Cornelis Nel|C.V. Nel]], P.A. Bergh, H.D. van Broekhuizen, [[Paul de Waal]], [[Pieter Kuypers Albertyn|P.K. Albertyn]], [[Attie Hofmeyr|A.L. Hofmeyr]], [[Ebbe Dommisse (predikant)|Ebbe Dommisse]], [[Christie Neethling|C.A. Neethling]], H.R. Kemsley. Middel: [[Marthinus Daneel|M.S. Daneel]], H.J. Bergh, [[John Hofmeyr|J.M. Hofmeyr]] (kaptein), D. Morkel, G. Chapman. Voor: [[Andrew Murray McGregor|A.M. McGregor]], Piet de Vos, C. Gonin, P.A.M. de Vos.]] [[Lêer:Ds HD van Broekhuizen 1896.jpg|duimnael|160px|Herman van Broekhuizen as Maties-rugbyspeler. Op universiteit was sy bynaam "Broekies".<ref>{{af}} [http://blog.greycollege.com/?p=390 Grey College Rugby Springboks]. URL besoek op 30 September 2015.</ref>]] [[Lêer:Springbokrugbyspan 1896.jpg|duimnael|links|320px|Die Suid-Afrikaanse nasionale rugbyspan wat in 1896 op Nuweland teen die besoekende span van die Britse Eilande met 5-0 gewen het, die eerste keer dat ’n Suid-Afrikaanse rugbyspan ’n internasionale wedstryd kon wen. Van Broekhuizen staan tweede van links. Dit was die eerste keer dat Suid-Afrika se rugbyspan in groen truie gespeel het en ook Van Broekhuizen se enigste toetswedstryd.]] [[Lêer:Stellenbosch-span 1897.jpg|duimnael|320px|Stellenbosch se eerste span van 1897, wenners van die Groot Uitdaagbeker en onoorwonne in die kompetisie. Agter: [[Christie Neethling|C.A. Neethling]], [[Paul de Waal|P. de Waal]], [[Pieter Kuypers Albertyn|P.K. Albertyn]], P.O. Nel, T.B. Herold. Middel: [[Cornelis Nel|C.V. Nel]], Van Broekhuizen, [[John Hofmeyr|J.M. Hofmeyr]] (kaptein), D. Morkel, J. Pargiter. Voor: P.A.M. de Vos, A. Markötter, B. Newmark, [[Japie Krige]].]] Nadat hy die matrikulasie-eksamen aan [[Grey-kollege]] in [[Bloemfontein]] onder dr. [[Johannes Brill]] afgelê het, is hy na die [[Universiteit Stellenbosch|Victoria-kollege]] vir verdere studie waar sy studentemaats hom gerespekteer en hy vele vriende gemaak het danksy sy jovialiteit en kameraadskaplikheid.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> Hierna het hy sy teologiese studie aan die [[Kweekskool]] voltooi. Enkele van sy meer behoudende dosente het hulle vererg oor sy liefde vir sport, maar op Stellenbosch het hy aan verskeie sportsoorte deelgeneem en Suid-Afrika in ’n span teen J. Hammond se toerspan van die Britse Eilande in 1896 verteenwoordig nadat hy net voor die vierde toets as plaasvervanger gekies is. So het hy in die eerste internasionale rugbytoets gespeel wat Suid-Afrika gewen het. Van die sowat 745 spelers (tot 2013) wat ’n toetswedstryd in die Groen-en-Goud gespeel het, is Van Broekhuizen al wat nooit in ’n Curriebekerwedstryd gespeel het nie.<ref>{{en}} [https://davesviews.wordpress.com/2013/07/02/some-interesting-springbok-trivia/ ''Some interesting Springbok trivia'']. URL besoek op 30 September 2015.</ref> Hy het ook die onderskeiding dat hy die eerste speler in ’n nasionale Suid-Afrikaanse rugbyspan was wat [[Grey-kollege]] van [[Bloemfontein]] opgelewer het.<ref>{{af}} [http://blog.greycollege.com/?p=390 Grey College Rugby Springboks]. URL besoek op 30 September 2015.</ref> Middel 2015 was Grey met 44 spelers sedert 1906 (toe die span die eerste keer as Springbokke bekendgestaan het) tweede op die ranglys van skole met die meeste Springbokke naas Paul Roos Gimnasium met 48.<ref>{{en}} [http://www.rugby15.co.za/springbok-by-school/ Springboks by school]. URL besoek op 30 September 2015.</ref> Stellenbosch se jare lange rugbyafrigter A.F. (Oubaas) Markötter het Van Broekhuizen as een van die beste twee voorspelers beskou wat al ooit vir Suid-Afrika gespeel het. Op [[Stellenbosch]] het hy van 1893 tot 1898 vir die plaaslike rugbyspan gespeel en in 1895 en 1896 was hy onderkaptein. In laasgenoemde jaar en 1897 het hy vir die [[Westelike Provinsie]] se eerste rugbyspan uitgedraf en, soos reeds genoem, vir Suid-Afrika in 1896. Van sy spanmaats op Stellenbosch en/of vir die WP was (die latere di.) [[Cornelis Nel|C.V. Nel]], [[Christie Neethling|C.A. Neethling]], [[Marthinus Daneel|M.S. Daneel]] en [[John Hofmeyr|J.M. Hofmeyr]]. Hy was in 1896 ook lid van Stellenbosch se eerste rugbytoerspan, die Holy Brigade, wat dié naam gekry het omdat hulle nooit ’n druppel drank oor hul lippe laat gaan het nie. Nel, Neethling, Daneel en Hofmeyr was al vier ook lid van dié geskiedkundige span. == Buitelandse studiereis == Nadat hy sy studie op Stellenbosch voltooi het, het hy ’n uitgebreide studiereis na [[Europa]] en [[Palestina]] onderneem in die geselskap van sy vriend (die latere ds.) [[Christie Neethling|C.A. Neethling]]. In Nederland het prop. Van Broekhuizen ’n tyd lank vertoef en bloedverwante besoek. Hy het hom met groot piëteit en nougesetheid ingeleef in die verskillende gemeentes waar sy vader predikant was. In Oosterbierum, sy vader se laaste Nederlandse standplaas, het die jong predikant voor die gemeentelede opgetree wat vir sy vader so ’n groot verering gehad het. Van Nederland trek hy en Neethling deur [[Duitsland]] en [[Switserland]] na [[Italië]]. Daarna besoek hulle [[Griekeland]] en [[Palestina]], wat ’n blywende indruk op prop. Neethling gemaak het.<ref>{{af}} J.M.N. Breedt, ds. 1947. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerk Nieuwoudtville 1897–1947''. [[Nieuwoudtville]]: NG Kerkraad.</ref> Hierna ontmoet hulle die Nederlandse skrywer Maarten Maartenz, wat hoofsaaklik in [[Engels]] geskryf het, met wie prop. Van Broekhuizen blywend in noue aanraking sou bly, nieteenstaande hul ingrypend uiteenlopende opvattings omtrent Engeland en die Britse kultuur. Oor [[Egipte]] het hulle deur die [[Rooisee]] weer na Suid-Afrika teruggekeer. Hierdie reis was vir die vorming van die jong godgeleerde van die allergrootste belang. Daardeur is hy verhef bo die destyds enigsins beperkte geestelike horison van Stellenbosch. Hy het ’n breër visie gekry en het uitgegroei bo die kleinlikheid wat in die politiek van Suid-Afrika aan die einde van die 19de eeu so sterk gegeld het.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> == Tweede Vryheidsoorlog == [[Lêer:Prop HD van Broekhuizen.jpg|duimnael|links|185px|Ds. Van Broekhuizen omstreeks die [[Tweede Vryheidsoorlog]].]] [[Lêer:Verkenners van Danie Theron maaltyd.jpg|duimnael|300px|Van Broekhuizen het kort nadat die [[Tweede Vryheidsoorlog|Driejarige Oorlog]] uitgebreek het by [[Danie Theron]] se Verkennerskorps aangesluit, maar is reeds op [[13 Junie]] [[1900]] in [[Pretoria]] in hegtenis geneem en eindelik na Engeland verban. Hier nuttig van die lede van die korps middagete te velde, maar dis onwaarskynlik dat Van Broekhuizen op die foto verskyn.]] [[Beeld:Pres Paul Kruger se 77ste verjaardag in Utrecht, Nederland, 10 Oktober 1902.jpg|links|duimnael|270px|Pres. [[Paul Kruger]] se 77ste verjaardag in Utrecht, Nederland, 10 Oktober 1902. Van Broekhuizen sit derde van links in die tweede ry van voor.]] In 1898 is hy as hulpprediker van die [[NG gemeente Pretoria]] georden. Ds. Van Broekhuizen was een van die vurigste pleiters vir ’n nouer aansluiting tussen Transvaal, die [[Oranje-Vrystaat]] en die [[Kaapkolonie]]. Hy het beswaar gemaak teen die stelselmatige uitsluiting van Vrystaters en Kapenaars uit Transvaalse ampte en betrekkings, wat deur vele vooraanstaande mense in die ZAR voorgestaan is. Wat ds. Van Broekhuizen nie kon insien nie, was dat hierdie uitsluiting hoofsaaklik die gevolg was van gegronde vrese vir die gevaar van die verengelsing van Transvaal.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> Pres. [[Paul Kruger]] het, hoewel hy lidmaat van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] was, die vurige jong predikant raakgesien en hom oor talle netelige vraagstukke geraadpleeg.<ref name="vermaak" /> Op die belangrike laaste sitting van die uitvoerende raad van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]] aan die vooraand van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het pres. Kruger Van Broekhuizen gevra om die verrigtinge met ’n gebed af te sluit, bewys van hoe hoog die jong hulpleraar in die hoofstad aangeslaan is. Toe die Volksraad op [[9 Oktober]] [[1899]] besluit om sy ultimatum aan [[Groot Brittanje]] te stuur<ref>{{en}} [http://www.wmbr.org.za/view.asp?pg=research&pgsub=role&pgsub1=6&head1=President%20Paul%20Kruger Anglo-Boer War Museum. Paul Kruger]. URL besoek op 1 Oktober 2015.</ref> en iemand meer onder die illusie verkeer het dat oorlog vermy kon word nie, het hy sy trae volksgenote aangespoor om hul plig vir hul vaderland te doen. Vir homself was dit ’n gewetenskonflik of hy by sy gemeente moes bly en die lidmate in die Republikeinse hoofstad geestelik versorg en of hy sy innerlike drang moes gehoorsaam om na die front te gaan. Pas ná die uitbreek van die Driejarige Oorlog, toe sy kollega, ds. [[Hermanus Bosman|H.S. Bosman]], terug in die gemeente was, het Van Broekhuizen by [[Danie Theron]] se Verkennerskorps aangesluit. Hy is op kommando weg, maar moes dringend terugkeer na Pretoria omdat sy ma ernstig siek was. Hy het op [[12 Junie]] [[1900]] in die hoofstad aangekom en is die volgende dag deur die Britse militêre owerheid in hegtenis geneem. Omdat hy geweier het om die eed van neutraliteit (volgens sommige bronne die eed van trou) voor genl. Maxwell, die Engelse goewerneur van Pretoria, af te lê is hy tronkstraf opgelê. Hy is egter op parool vrygelaat en moes twee keer per week by Maxwell rapporteer. Ná drie weke is hy uit Suid-Afrika gedeporteer en het lord [[Alfred Milner]] geweier dat hy terugkeer. Hy kon sy predikantspligte in Pretoria eers bykans sewe jaar later hervat. Deur middel van die hulp van die Boerevriend William T. Stead het ds. Van Broekhuizen daarin geslaag om die [[Europa|Europese]] vasteland te bereik nadat hy veronderstel was om in [[Engeland]] te bly. In [[Nederland]] het dr. [[Willem Johannes Leyds|W.J. Leyds]] hom aangeraai om in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]] geld te gaan insamel vir die vroue en kinders in die konsentrasiekampe. Hy het dit reggekry om groot bedrae in te vorder terwyl hy self met die minste moontlik klaargekom het. Hy het ook tydens die oorlog lesings in Amerika en Europa gehou om steun vir die Boere se saak te werf. Uit dr. Leyds se gepubliseerde korrespondensie is dit bekend dat die konsul-generaal van die Zuid-Afrikaansche Republiek in [[Londen]], Montagu White, wat terselfdertyd as die Transvaalse predikant in die Verenigde State was, met die grootste lof van sy werk in Amerika gepraat het: "It gives me great pleasure to testify to the excellent work which has been done here by the Rev. Mr. van Broekhuizen. He has collected quite large sums and his expenses have been ridiculously small."<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> Sy sprekerstalent het hy ook ten volle in diens van sy volk gestel. Ook daarvan getuig Montagu White: "Van Broekhuizen made an excellent speech last night at the Columbus Hall; I only regret that the vast majority of the audience, … were hardly worth of so fine an effort." Terwyl hy in Amerika was, het ds. Van Broekhuizen mense ontmasker wat kwansuis geld vir die Boeresaak ingesamel het, maar dit vir eie gewin gedoen het. In 1902, met sy terugkeer na Nederland, het pres. Kruger hom gevra om as sy persoonlike predikant op te tree. Dit was nadat die ZAR-regering ná die [[Slag van Bergendal|Slag van Dalmanutha]] besluit het die staatspresident was te oud en swak om in die oorloggeteisterde Transvaal aan te bly en dat hy na Europa moes gaan om hulp en simpatie van Europese leiers te kry. Op [[11 September]] [[1900]] het hy die Transvaalse grens oorgesteek onderweg na [[Maputo|Lourenço Marques]], van waar hy met die ''[[Gelderland (skip)|Gelderland]]'', wat [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] spesiaal vir dié doel gestuur het, na [[Marseille]] gevaar het. Kruger het vir die duur van die oorlog in Nederland gebly en toe saam met sy geselskap na [[Clarens]] in [[Switserland]] verhuis waar hy op [[14 Julie]] [[1904]] oorlede is.<ref>{{en}} [http://www.wmbr.org.za/view.asp?pg=research&pgsub=role&pgsub1=6&head1=President%20Paul%20Kruger Anglo-Boer War Museum. Paul Kruger]. URL besoek op 1 Oktober 2015.</ref> Wat dr. Van Broekhuizen vir die bejaarde president in sy laaste, moeilike lewensjare beteken het, kan kwalik oorskat word. Die jong predikant was toe nog skaars 30 jaar oud, maar hy het so ’n diep geestelike lewe gehad dat hy vir die bejaarde Kruger, wat so swaar onder die leed van die Driejarige Oorlog en sy ballingskap gebuk gegaan het, tot godsdienstige steun kon wees. Hy is later met die ou president se kleindogter [[Elsie van Broekhuizen|Elsie Eloff]] getroud, die dogter van F.C. en [[Elsie Eloff-Kruger|Elsie Eloff]]. Hulle het mekaar in die suide van Frankryk ontmoet in die tyd toe sy haar oupa in ballingskap vergesel het. == Hofsaak weens majesteitskennis == [[Lêer:Ds Herman van Broekhuizen.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Van Broekhuizen, omstreeks 1910.]] Weens sy streng anti-Britse gesindheid, wou die nuwe [[Transvaal]]se owerheid onder lord [[Alfred Milner]] ná die vrede nie toelaat dat hy weer in [[Pretoria]] gaan woon nie of, volgens nog ’n bron, selfs die kolonie binnekom nie.<ref>{{en}} Potgieter, D.J. 1975. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'' Deel 11. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd.</ref> In Februarie 1903 het hy tydens ’n erediens op [[NG gemeente Robertson|Robertson]] gebid vir pres. Kruger se verlossing uit ballingskap en vir sy "verdrukte, vertrapte en verjaagde" volk. Boonop het hy tydens die erediens nagelaat om te bid vir die Britse koning, soos destyds die vereiste was. So het hy hom aan majesteitskennis (skending van die vors se naam) skuldig gemaak, soos die assistent-residentmagistraat van [[Robertson]], Frederick Rossouw, getuig het toe die saak teen ds. Van Broekhuizen in Oktober 1903 in die rondgaande hof op [[Worcester]] verhoor word. Ook D.N. During, Robertson se burgemeester, het in dié saak getuig en gesê dat die preek nie dié van "een loyaal mensch" was nie. Ds. Van Broekhuizen het die aanklagte ontken en aangevoer dat hy nie opruiend gepreek het nie, maar net op sy gewone manier, "met vuur". Hy het tog erken hy was verbitterd jeens die Britse owerheid wat nie wou toelaat dat hy na Transvaal terugkeer nie. Die jurie het pas ná die aanvoer van getuienis hul uitspraak voorgelees en die jong predikant onskuldig bevind, onder luide toejuiging van die stampvol hofsaal. Die vermoënde boer van Saxenburg Georg Jacob de Villiers, wat ds. Van Broekhuizen per motor Worcester toe gebring het vir die hofsaak, het die reusebedrag van £800 saamgebring ingeval hy die dominee se boete of borgtog moes betaal. == Op Kuilsrivier == [[Lêer:Ds Herman van Broekhuizen konsistorie Kuilsrivier.jpg|duimnael|links|180px|Ds. Van Broekhuizen se portret in die konsistorie van die [[NG gemeente Kuilsrivier|NG moederkerk Kuilsrivier]].]] Die [[NG gemeente Kuilsrivier]] het op [[20 Januarie]] [[1903]] van die [[NG gemeente Durbanville]] afgestig. Voor die tyd het die leraar van die moedergemeente Kuilsrivier op vasgestelde Sondae besoek om daar godsdiensoefeninge in ’n skoolgeboutjie waar te neem.<ref>{{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1907. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Zuid Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt.</ref> Die gemeente se lidmaattal was met afstigting net sowat 280. Op ’n gekombineerde kerksraadsvergadering is ds. [[Johannes van Heerden|J.P. van Heerden]] tot eerste leraar beroep, maar nadat hy vir die beroep bedank het, is ds. Van Broekhuizen op [[1 Junie]] daardie jaar beroep. Op Donderdag [[13 Augustus]] [[1903]] het ’n groot aantal belangstellendes met sowat 50 rytuie die nuwe leraar by Kuilsrivierstasie gaan ontmoet. Daar het hy adresse namens die kerkraad en die gemeente ontvang, en van Pieter de Wet namens die skool en leerlinge. By sy aankoms by sy tydelike woning het die kinders vir hom ’n verwelkomingslied gesing. Die teksvers van sy intreepreek was 1 Petrus 5:2: "Weidt de kudde Gods." Hy het vertel hoe hy belet is om sy werk in Pretoria voort te sit en hoe hy geleer het om sy patriotisme aan die wil van die Here te onderwerp. Tussen die oggend- en die aanddiens is al die besoekers deur die vroue van die kerkraadslede op ’n middagete onthaal. Op ’n kerkraadsvergadering in September daardie jaar is besluit om £4&nbsp;700 vir die boufonds te leen, wat voor einde 1904 in vier paaiemente terugbetaal moes word. Reeds daardie aand het iemand £500, nog iemand £300 en heelwat ander lede £10 elk geskenk. Op Donderdag [[3 Maart]] [[1904]] kon prof. [[Nicolaas Hofmeyr|N.J. Hofmeyr]] die kerkgebou se hoeksteen lê. Ná ’n plegtige opening met Skriflesing en gebed het ’n dameskoor onder leiding van Pieter de Wet gesorg vir koorsang. Nadat ’n paar dokumente in ’n verseëlde blik onder die hoeksteen geplaas is, het die bejaarde professor met ’n slag van die silwertroffel verklaar dat die hoeksteen behoorlik gelê is. == Sy huwelik == [[Lêer:Ellie van Broekhuizen.jpg|duimnael|regs|170px|[[Elsie van Broekhuizen]], ds. Van Broekhuizen se vrou, was 'n kleindogter van pres. [[Paul Kruger]]. Sy en [[Mabel Malherbe]] is in 1919 na die groot onafhanklikheidskongres in Bloemfontein afgevaardig, waar hulle die enigste vroueafgevaardigdes was.]] In Nederland het ds. Van Broekhuizen op pres. Kruger se kleindogter Elsie Francina (Ellie) Eloff verlief geraak. [[Elsie van Broekhuizen]] was die dogter van Frederik Christoffel (Frikkie of Ryk Freek) Eloff ([[9 Februarie]] [[1850]] – [[14 November]] [[1924]]) en [[Elsie Eloff-Kruger|Elsje Francina Kruger]] ([[19 Maart]] [[1853]] – [[21 Oktober]] [[1924]]). Haar grootouers aan moederskant was pres. Paul Kruger en sy vrou [[Gezina Kruger|Gezina Susanna Wilhelmina du Plessis]] ([[5 Mei]] [[1831]] – [[20 Julie]] [[1901]]).<ref>{{en}} [http://www.geni.com/people/Elsje-Francina-Eloff/6000000020545047668 Genealogiese besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 29 September 2015.</ref> Haar agt sibbes was [[Sarel Eloff|Sarel Johannes]], Gezina Susanna Frederika Wilhelmina Jacobsz, Susanna Cornelia Jacobsz, [[Nettie Bredell|Stephanetta Johanna Paulina "Nettie" Bredell]], [[Fanie Eloff|Stephanus Johannes Paulus]], Frederik Christoffel en Dirk Postma. Kuilsrivier se toe reeds 32-jarige predikant is op [[15 Januarie]] [[1904]] in die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]] in [[Kaapstad]] met Ellie Eloff in die huwelik bevestig nadat die Transvaalse owerheid toe reeds twee maal geweier het dat hulle in die bruid se geboortestad, [[Pretoria]], trou. ''[[De Zuid-Afrikaan]]'' het twee kolomme aan die huwelik afgestaan en berig amper al die lidmate van die bruidegom se gemeente was daar en het waarskynlik met perdekarre of per trein na die middestad gekom. Van die vooraanstaande gaste was hoofregter lord [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|Henry de Villiers]] en [[Marie Koopmans-de Wet]], lede van die Kaapse Wetgewende Vergadering, drie hoogleraars van [[Universiteit Stellenbosch|Stellenbosch]] en agt predikante van omliggende gemeentes. Die koerant het selfs ’n lys van die indrukwekkende trougeskenke weergegee, onder meer die tafel en ses stoele van okkerneuthout geskenk deur pres. Kruger (wat in Julie daardie jaar sou sterf) en die pragtige Bechstein-klavier van die bruid se vader, Frikkie Eloff. Onder die ander geskenke is die messegoed en kombuisgerei van die Kuilsrivierse Strewersvereniging uitgesonder. Ds. Van Broekhuizen het in sy toespraak gesê dit is sy strewe om te doen wat hy kan vir Suid-Afrika en sy Kerk se welsyn. Hy het gesê daar is tereg opgemerk dat hy gely en gestry het, maar dat hy vir land, volk en taal selfs meer sou ly. Vier kinders is uit Herman en Ellie van Broekhuizen se huwelik gebore. Herman Frederik, die oudste seun, het lewenslank met sy gesondheid gesukkel en is oorlede toe hy 59 was. [[Johanna van Broekhuizen|Johanna]], wat Nannie genoem is, was ’n skrywer van kindergedigte en toneelstukke. Sy was nooit getroud nie en het aangesluit by die Sofiste, vir wie sy ’n prediker was. Hul jongste dogter is in 1917 gebore en, nes die oudste dogter, wat op Kuilsrivier oorlede is, na hul ma genoem: Elsie Francina. Sy was getroud met Hendrik van Huyssteen en het in [[George]] afgetree. Ellie van Broekhuizen het ’n groot invloed op haar man gehad. Die egpaar het die groot voorreg van ’n harmonieuse huwelikslewe gehad. Sonder sy vrou met haar aristokratiese lewenshouding, haar besadigdheid, beskeidenheid en deursettingsvermoë sou hy nooit die rol kon gespeel het wat hy vervul het nie.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> == Die Van Broekhuizens kry ’n pastorie == [[Lêer:Ds Herman van Broekhuizen Kuilsrivier.jpg|duimnael|170px|Ds. Van Broekhuizen as predikant van Kuilsrivier, omstreeks 1906.]] [[Lêer:Ou pastorie NG gemeente Kuilsrivier.jpg|duimnael|links|300px|Die eerste [[pastorie]] van die [[NG gemeente Kuilsrivier]] is ontwerp deur [[Folkert Wilko Hesse]], wat ook die kerk ontwerp het, en op [[4 Oktober]] [[1904]] ingewy. Dis omstreeks 1980 gesloop.]] Die kerkraad het waarskynlik besef dat die pastorie vir so ’n gesiene egpaar soos die Van Broekhuizens iets heel besonders moes wees. Die indrukwekkende verdiepinggebou met sy breë houttrap, marmerkaggels en groot onthaalvertrek is op Dinsdag [[4 Oktober]] [[1904]] ingewy toe etlike vername sprekers die woord gevoer het. Die eerste kindjie wat vir die bewoners van dié imposante pastorie gebore is, was Elsie Francina op [[29 Junie]] [[1905]]. Haar vader het haar gedoop met [[Marie Koopmans-de Wet]] en die baba se oupa en oupa aan moederskant, Frederik en Elsie Eloff, asook haar oom, dr. Hendrik van Broekhuizen, as getuies. Aangesien mev. ds. Van Broekhuizen ’n verfynde dame was, het sy ’n Franse vrou as huishoudster na Kuilsrivier saamgebring. Eendag moes dié huishoudster die pastorie se stoep met wassoda skoonmaak, soos die gebruik destyds was. Ongelukkig het sy bytsoda van die winkel bestel en dit in die emmer gegooi. Klein Elsie het nadergekruip en van die waswater gedrink. Sy is twee dae later oorlede. Haar oorskot is einde 1906 saam met die Van Broekhuizens na Pretoria gebring waar dit langs haar beroemde oupa in die [[Heldeakker]] begrawe is. == Kuilsrivier kry ’n kerk == [[Lêer:NG kerk Kuilsrivier 1907.jpg|duimnael|links|230px|Kuilsrivier se kerk, omstreeks 1907 nadat die uurwerk aangebring is.]] [[Lêer:Ds Van Broekhuizen en kerkraad NG gemeente Kuilsrivier 1906.jpg|duimnael|regs|320px|Ds. Van Broekhuizen en die [[NG gemeente Kuilsrivier|Kuilsrivierse]] kerkraad, 1906. Dis moontlik mev. Van Broekhuizen met klein Elsie links agter op die pastorie se stoep.]] Binne twee jaar ná afstigting en skaars nege maande nadat prof. Hofmeyr die hoeksteen gelê het, is die Kuilsrivierse kerk ingewy. Die argitek, die gebore Nederlander [[Folkert Wilko Hesse]], se plan is uitgevoer deur die plaaslike boumeester Charl Baard Joubert. Tom Cooke, die [[Engels]]sprekende skrynwerker van Kuilsrivier, het die banke vervaardig. Die inwyding was op [[29 November]] [[1904]]. Die gebou het amper £5&nbsp;200 gekos, die meubels ingesluit. Uitgelese gaste het die inwyding bygewoon, onder wie mev. Van Broekhuizen se ouers, [[Manie Bredell|H.C. Bredell]], voormalige privaat sekretaris van pres. Kruger, die argitek, lede van die Kaapse Wetgewende Vergadering en 14 predikante. Ná ’n kort byeenkoms in die ou skoolgebou, ’n afskeidspreek deur ds. [[Anton Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]], leraar van [[NG gemeente Durbanville|Durbanville]] toe Kuilsrivier nog deel van die moedergemeente was, en die sing van psalms het de plegtige optog na die kerkgebou begin. Die oudste ouderling het vooraan gestap met ’n geopende Bybel op sy hande, ná hom die drie lede van die boukommissie, dan die argitek en die boumeester. Ná hulle die dienende en rustende kerkraadslede, ds. Van Broekhuizen, leraars van elders, die lidmate van Kuilsrivier en laastens lidmate van elders en vriende. Op die trap van die nuwe gebou het prof. [[Nicolaas Hofmeyr|N.J. Hofmeyr]] die deur ontsluit en terwyl die optoggangers die kerk betree het, het die koor onder leiding van Pieter de Wet gesing. Ds. [[B.P.J. Marchand]] van [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] het hierna Ps. 132 gelees, ds. Hofmeyr het ’n gebed gedoen en Nancy de Villiers het ’n solo gelewer. In sy wydingsrede het ds. [[Adriaan Moorrees]], toe nog leraar van die [[NG gemeente Paarl|Paarl]], maar wat in 1908 prof. Hofmeyr se opvolger aan die [[Kweekskool]] sou word, na aanleiding van Gen. 28:17 daarop gewys dat die Here nie aan ’n plek gebonde is nie. Sowat duisend mense was in die kerk teenwoordig. Almal kon nie sitplek kry nie, maar die medewerker van ''[[Kerkbode|De Kerkbode]]'' het opgemerk dat selfs dié in die uithoeke van die gebou die plaaslike predikant kon hoor praat. Vier dae later is die eerste lidmate van die gemeente voorgestel. Die eerste doopsbediening het reeds voor ds. Van Broekhuizen se bevestiging plaasgevind en wel op [[23 Maart]] [[1903]].<ref>{{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1907. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Zuid Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt.</ref> Die eerste paartjie wat ds. Van Broekhuizen in die sierlike kerk in die huwelik bevestig het, was Jakobus Petrus Joubert en Anna Maria Catherina Bosman. Dis interessant om daarop te let dat ds. Van Broekhuizen en prof. Hofmeyr drie jaar later albei ook opgetree het tydens die inwyding van die nuwe kerkgebou van die [[NG gemeente Ficksburg]], waar ds. Van Broekhuizen se vader die tweede leraar was. Die nuwe kerk van Ficksburg is ingewy op [[12 April]] [[1907]]. ’n Uitgebreide program is by dié geleentheid opgevoer. Die verrigtinge het geduur van die Vrydagmôre halfagt tot laat die Sondagaand. Die Wydingsdiens is gehou deur die 80-jarige prof. Hofmeyr, skoonvader van ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], wat toe leraar van Ficksburg was, en die orrel is bespeel deur prof. P.K. le Roux. Die kinderdiens is gelei deur ds. Herman van Broekhuizen. == Die kerk se uurwerk == [[Lêer:Sondagskoolpersoneel Kuilsrivier 1906.jpg|duimnael|320px|links|Die Sondakskoolpersoneel van die [[NG gemeente Kuilsrivier]] in 1906. Mev. [[Elsie van Broekhuizen]] sit links van haar man met hul baba, Elsie, op haar skoot.]] Ná die voltooiing van die kerkgebou was dit ’n groot probleem vir die predikant en gemeente dat die toring ’n uurwerk kortgekom het. Ds. Van Broekhuizen het blykbaar besoek afgelê by Daniël Bosman van [[Stellenbosch]], destyds eienaar van die florerende Halfway House Hotel, en volgens oorlewering vir hom gesê: "Mnr. Bosman, ek wil u ’n groot guns vra: wil u nie vir ons die uurwerk vir die kerk skenk nie?" Bosman het glo gesê hy sou dit doen, mits die kerkraad daarby skryf: "Koop julle drankies by Bosman's Halway House." Ds. Van Broekhuizen kon so ’n aanbod nie aanvaar nie en het toe gegaan na Francois Jean van Helslandt Duminy van die plaas Welgemoed (waarop ’n voorstad van [[Bellville]] later uitgelê is, om te hoor of dié bekende, vermoënde boer bereid sou wees om die uurwerk te skenk. Duminy het verstaan dit sou hoogstens £15 kos en aangesien hy dit moeilik kon weier, is ds. Van Broekhuizen daar weg met ’n belofte dat Duminy die kerk sou help. Die horlosie is gekoop en ingebou, maar Duminy het nie die geld inbetaal soos ooreengekom nie. Die firma wat die horlosie ingebou het, het hom weer besoek, met die rekening vir die horlosie wat die verbysterende bedrag van £220 beloop het in ’n tyd toe ’n predikant se salaris £300 per jaar was. Duminy het sy oudste seun opdrag gegee om sy perd te roskam, daarna te bad en skeer en sy kisklere aan te trek sodat hy ’n koevert met ’n tjek vir die volle bedrag daarin aan ds. Van Broekhuizen kon gaan oorhandig. Met die gemeente se kwarteeuviering het ds. Van Broekhuizen as een van die besoekende predikers getuig dat elke steen in die kerkgebou getuig het van die gemeentelede se opofferings. Twee sake wat ds. Van Broekhuizen op Kuilsrivier ontstel het, was die gebrek aan Bybelkennis wat hy by die jong mense tydens katkisasie bespeur het. Dit het hy toegeskryf aan die uitsterf van die gebruik om gereeld huisgodsdiens te hou. Ook het die feit dat Bosman se hotel feitlik langs die kerkgebou was, hom omgekrap. Dié wou volgens oorlewering by die predikant weet waarom die gemeente dan hul kerkgebou reg langs sy hotel gebou het. Met die Van Broekhuizens se vertrek na [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]] in Desember 1906 was hulle net meer as drie jaar in die gemeente, maar die eerste predikant het ’n onuitwisbare indruk gelaat. Die kerkgebou is vandag nog ’n lewende monument vir sy versiendheid terwyl die imposante pastorie tot omstreeks 1980 getuig het van die eerste leraarspaar se aansien en goeie smaak. Van Broekhuizenstraat in [[Kuilsrivier]] is na die leraar genoem. == Na Pretoria == [[Lêer:Ds Herman van Broekhuizen in Pretoria.jpg|duimnael|170px|Ds. Van Broekhuizen in die tyd toe hy leraar was van die Hervormde gemeente Pretoria.]] [[Lêer:Groep predikante van die Nederduitsch Hervormde Kerk, 1918, onder wie dr Herman van Broekhuizen, di Jac van Belkum, S Vermooten en LE Brandt.jpg|duimnael|links|300px|'n Groep [[Nederduitsch Hervormde Kerk|Hervormde]] predikante in 1918. Sittende (van links) is prof. J.A.J.H. Greyvenstein, ds. [[Simon Vermooten]], dr. [[H.C.M. Fourie]], di. [[Jac van Belkum]], S.J. Strydom, [[Louis Brandt|L.E. Brandt]] en J.J., Kühn. Staande (van links) is ds. A.J. Barger en dr. Van Broekhuizen.]] Terwyl Kuilsrivier destyds nog ’n klein dorpie en gemeente was, het ds. Van Broekhuizen hom ná sy bevestiging in die [[NG gemeente Pretoria]] in een van die grootste en belangrikste gemeentes in die Transvaalse Kerk bevind. In dié gemeente sou hy bly tot in 1917 en daarna in die Hervormde gemeente Pretoria, waarvan hy op [[4 Oktober]] [[1925]] afskeid geneem het nadat hy lid van die Volksraad geword het.<ref>{{af}} [http://www.hts.org.za/index.php/HTS/rt/printerFriendly/922/1189 HTS Teologiese Studies]. URL besoek op 1 Oktober 2015.</ref> Terwyl hy in Pretoria was, het ds. Van Broekhuizen dit betreur dat hy sy Europese verblyf vir algemene ontwikkeling gebruik het, maar nie ’n bepaalde studieplan voltooi het nie. Hy het mettertyd ál meer onbevredig gevoel weens die gemis aan afsluiting van sy studies en die bekroning daarvan met ’n Nederlandse graad. In 1912, toe hy nog NG predikant was, kry hy ’n jaar studieverlof wat hy deurbring aan die Universiteit van Utrecht. Hy het egter nie daarin geslaag om toe sy doktorale studie te voltooi nie. Dit was vir hom ’n teleurstelling, maar moontlik was dit ook ’n bewys van gebrek aan insig in die groot taak wat hy hom voorgeneem het. Tien jaar ná sy onsuksesvolle studieverlof keer hy in 1922 na [[Nederland]] terug om sy doktorale studie te voltooi. Dié keer slaag hy, want aan die [[Universiteit van Leiden]] promoveer ds. Van Broekhuizen met ’n proefskrif getiteld ''Die wordingsgeskiedenis van die Hollandse Kerke in Suid-Afrika, 1652–1804''. == Sy stryd vir die Afrikaanse taal == [[Lêer:Akedamieberig.jpg|duimnael|links|300px|Dié berig oor die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] se stigting het in die koerant ''Het Westen'' verskyn. Ds. Van Broekhuizen was een van die verteenwoordigers van [[Transvaal]].]] [[Lêer:Stigterslede SA Akademie.jpg|duimnael|330px|regs|’n Aantal van die stigterslede van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] in [[Bloemfontein]] in Julie 1909. Agter: prof. [[Nicolaas Johannes Brümmer|N.J. Brümmer]], adv. N.J. de Wet (later minister van justisie), adv. [[E.G. Jansen]], ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], [[Gustav Preller]], genl. [[J.B.M. Hertzog]], dr. [[Frans Engelenburg]], [[Jan F.E. Cilliers]], prof. A. Francken, adv. [[F.S. Malan]]. Middel: prof. G. Knothe, oudpres. [[M.T. Steyn]], ds. [[Daniel Stephanus Botha|D.S. Botha]]. Voor: dr. [[D.F. Malan]], ds. H.D. van Broekhuizen, dr. N.M. Hoogenhout en [[Johannes Rabie|J.S.M. Rabie]].]] [[Lêer:Afrskool.JPG|duimnael|300px|links|Reklame in 1929 vir die verdeling van die Afrikaanse hoërskool in Pretoria in ’n afdeling vir seuns en meisies. Dr. Van Broekhuizen was indertyd die beheerraad se voorsitter.]] Ds. Van Broekhuizen het vroeg reeds groot belangstelling in die taal en kulturele aangeleenthede van die Afrikanervolk getoon. Op [[22 Augustus]] [[1902]] het op die 27ste Nederlandse Taal- en Letterkundige Kongres ’n vurige pleidooi gelewer vir Afrikaans as die toekomstige taal van sy volk. Hy, as Nederlander van huis uit, het beter as vele van sy landgenote gesê dat Hoog-Nederlands geen toekoms meer in Suid-Afrika gehad het nie en hy het die moed gehad om dit in die openbaar, en dit in Nederland, te sê.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> Ná die inwerkingtreding van die Transvaalse Onderwyswet van 1907 was hy ’n kampvegter vir moedertaalonderwys en het hy as voorsitter van die Afrikaans-Hollandse Taalvereniging opgetree. Op [[6 April|6]] en [[7 April]] [[1911]] het hy saam met ander gesiene mense soos oudpres. [[F.W. Reitz]], prof. [[Adriaan Moorrees]], dr. [[D.F. Malan]], prof. Blommaert en genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] in die onderste saal van die Kollegegebou op [[Stellenbosch]] aan Suid-Afrika se eerste Taalkonferensie deelgeneem. Die studente het almal stokkiesgedraai om na die saal te stroom wat ’n "toneel van uitbundige patriotisme en taalgeesdrif" geword het.<ref>{{af}} [[H.B. Thom|Thom, prof. H.B.]] (sameroeper) 1966. ''Stellenbosch 1866–1966 Honderd jaar hoër onderwys''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.</ref> Die belangstelling wat dié tweedaagse konferensie ontketen het, was so groot dat al die toesprake gebundel en in druk onder die titel ''Wij Zullen Handhaven'' uitgegee is. Dit is dieselfde titel waaronder ds. Van Broekhuizen se vlugskrif oor Afrikaners se taalregte en -stryd in 1908 by Volkstem-Drukkerij verskyn het.<ref>{{nl}} [http://www.dbnl.org/arch/broe064wijz01_01/pag/broe064wijz01_01.pdf ''Wij zullen handhaven'' in PDF-formaat]. URL besoek op 30 September 2015.</ref> In 1909 was hy ’n stigterslid van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]], toe nog die Suid-Afrikaanse Akademie vir Taal, Lettere en Kuns genoem. Die Akademie het hom in 1949 ’n lewenslange erelid gemaak.<ref>{{en}} Potgieter, D.J. 1975. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'' Deel 11. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd.</ref> Die volgende jaar was hy as voorsitter van die Pretoriase Christelike Jongeliedevereniging die stukrag agter die eerste Krugerdagviering op [[10 Oktober]], sy vrou se oupa se geboortedag. In sy hoedanigheid as voorsitter van die Pretoriase CJV het hy in 1913 die eerste Afrikaanse sangwedstryd in die hoofstad gereël. Hy was van 1911 af lid van die [[Maatschappij der Nederlandse Letterkunde]]. Nadat hy in 1924 lid geword het van die raad van die Transvaalse Universiteitskollege (Tukkies, die latere [[Universiteit van Pretoria]]) het hy hom sterk beywer vir die totstandkoming van ’n selfstandige Afrikaanse universiteit, pleks van ’n Engelse of tweetalige instelling. Op die vergadering wat in 1932 gehou is en waarop besluit is dat die universiteit Afrikaans sou word, het dr. Van Broekhuizen, hoewel destyds ondervoorsitter, as voorsitter opgetree. Hy het dan ook tot sy dood aktief vir die belange van die universiteit gewerk. Op [[18 April]] [[1953]], skaars vier maande voor sy dood, het die Universiteit van Pretoria ’n eredoktorsgraad in die wysbegeerte aan hom toegeken vir die "groot dienste wat hy oor ’n tydperk van 50 jaar aan die Afrikaanse kultuurbeweging en aan die Universiteit van Pretoria gelewer het".<ref>{{af}} Beyers, C.J. 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]''. Durban en Pretoria: Butterworth & Kie (SA) Bpk.</ref> Van sy ander geskrifte sluit in: ''Zuid-Afrika's vertrouwen'' (1901), ''Strijd en oorwinning'' (1903), ''Trek niet op'' (1914) en ''De Bijbel en het bolsjewisme'' (1923). == Politieke betrokkenheid == [[Lêer:Herman van Broekhuizen karikatuur Boonzaier.jpg|duimnael|links|190px|’n Karikatuur van dr. Van Broekhuizen deur ''[[Die Burger]]'' se spotprentkunstenaar [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]] [[Lêer:Adviseurs van die Afrikaans Bybel.jpg|duimnael|regs|320px|Die adviseurs van die Afrikaanse Bybelvertaling in 1933 in [[Bloemfontein]]. Boonste ry: di. J.P.H. Steyn, [[C.F. Kies]], G.D. Malan, W.J.W. Naudé, A.S.E. Yssel, W. de Vos. Middel: Di. [[Charles du Toit|C.W.M. du Toit]] ([[Totius]] se halfbroer), H.J. Otto, proff. [[Jacobus du Plessis|J.A. du Plessis]], [[Casparus de Wet|C.J.H. de Wet]], dr. H.D. van Broekhuizen, di. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], [[Pieter Boshoff|P.J.J. Boshoff]] en H.J. Pienaar. Voor: prof. [[Barend Bartholomeus Keet|B.B. Keet]], [[Totius]], ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], proff. E.E. van Rooyen en H.C.M. Fourie. Hulle het amptelik bekendgestaan as die Kommissie vir Afrikaanse Bybelvertalers.]] [[Beeld:Dr Herman van Broekhuizen.jpg|duimnael|regs|180px|Dr. Van Broekhuizen, omstreeks 1930.]] Ds. Van Broekhuizen was teenwoordig op die stigtingskongres van die [[Nasionale Party]] in [[Transvaal]] in [[Pretoria]] en het die vergadering op [[25 Augustus]] [[1914]] met gebed geopen. Op Sondagaand [[13 September]] [[1914]] het hy in die [[NG gemeente Pretoria|Bosmanstraatse NG kerk]] in [[Pretoria]] ’n preek na aanleiding van 2 Kron. 11:4 gelewer: “Zo zegt de HEERE: Gij zult niet optrekken, noch strijden tegen uw broederen; een ieder kere weder tot zijn huis, want deze zaak is van Mij geschied. En zij hoorden de woorden des HEEREN, en zij keerden weder van tegen Jerobeam te trekken.”<ref>{{nl}} [http://www.statenvertaling.net/bijbel/2kro/11.html Statevertaling]. URL besoek op 29 September 2015.</ref> (Volgens die [[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] was dit Numeri 14:42–43: “Trekt niet op, want de HEERE zal in het midden van u niet zijn; opdat gij niet geslagen wordt, voor het aangezicht uwer vijanden. Want de Amalekieten, en de Kanaänieten zijn daar voor uw aangezicht, en gij zult door het zwaard vallen; want, omdat gij u afgekeerd hebt van den HEERE, zo zal de HEERE met u niet zijn,”,<ref>{{nl}} [http://www.statenvertaling.net/bijbel/nume/14.html Statevertaling]. URL besoek op 29 September 2015.</ref> maar dié teks blyk minder waarskynlik te wees.) In hierdie preek het hy die inval van die Unietroepe in [[Suidwes-Afrika|Duits-Suidwes-Afrika]] veroordeel en is daarom kort ná die erediens in hegtenis geneem en 18 maande tronkstraf opgelê. Volgens die [[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] het hy eers ná die preek aktief aan die Rebellie deelgeneem voor hy gevange geneem is. En volgens sy breedvoerige biografie in die ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953'' is ’n losprys op sy kop geplaas. Hy sou later sê die [[Maritz-rebellie|1914-rebellie]] was ’n hoogtepunt van sy lewe omdat hy in die gevangenis bevriend geraak het met onder andere genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] en [[Christiaan de Wet]] asook oudpres. [[M.T. Steyn]]. Van sy ander medegevangenes was die latere minister P.G.W. Grobler en dr. H.C.M. Fourie. So het hy bevriend geraak met van die mees vooraanstaande en edelste Afrikaanse persoonlikhede van destyds. Hy het vir die res van sy lewe nooit moeg daarvoor geword om in openbare redevoering en in persoonlike gesprekke van sy ervaring in die tronk te vertel nie. In die Rebellie het Van Broekhuizen die beste kans van sy lewe gehad om nie alleen naam te maak nie, maar ook om te bewys dat hy werklik die daad by die woord kon voeg. Deels weens die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] se onpartydige houding jeens die Rebellie het ds. Van Broekhuizen ná sy vrylating in 1917 ’n beroep na die [[Nederduitsch Hervormde Kerk|Hervormde kerk]] Pretoria aanvaar. Met die uitbring van dié beroep is die kerkwet nie heeltemal in ag geneem nie sodat daarvoor ’n buitengewone Algemene Vergadering van die kerk moes saamkom.<ref>{{af}} [[S.P. Engelbrecht|Engelbrecht, prof. dr. S.P.]] 1955. ''Die Nederduitsch Hervormde Gemeente Pretoria 1855–1955''. Pretoria: NH kerkraad.</ref> Mev. Van Broekhuizen het op talle gebiede leiding geneem en was byvoorbeeld lid van die komitee wat die vroueoptogte gereël het om te betoog teen die gevangenisstraf wat haar man en ander rebelle in 1914 opgelê is. Sy was ook ’n stigterslid van die Nasionale Vroueparty, die vrouevleuel van die [[Nasionale Party]] in die tyd voor vroue in 1930 stemreg gekry het. Sy was [[Transvaal]]se voorsitter van die [[Federale Vroueraad]] en stigterslid van die Bond van Afrikaanse Moeders. Vanweë sy belangstelling in die politiek, wat hy eintlik al jare lank bo sy voltydse beroep as predikant gestel het,<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> het dr. Van Broekhuizen hom in ’n tussenverkiesing op [[15 September]] [[1925]] verkiesbaar gestel en is hy verkies tot Volksraadslid vir die Nasionale Party in die kiesafdeling Pretoria-Distrik (Suid):<ref>{{af}} Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies.</ref> {| class="wikitable" |- ! Datum !! Kiesafdeling !! Kandidaat !! Party !! Stemme |- | '''1925''' || Pretoria-Distrik (Suid) || H.D. van Broekhuizen || [[Nasionale Party|NP]] || 1&nbsp;111 |- | || || J.P. Jooste || [[Suid-Afrikaanse Party|SAP]] || 761 |} Met die herafbakening tussen die verkiesing van 1924 en dié van 1929 het drie [[Transvaal]]se setels in die slag gebly: Pretoria-Distrik (Noord), Pretoria-Distrik (Suid) (albei NP-setels) en Witwatersberg, ’n SAP-setel. Agt nuwe kiesafdelings het ontstaan, maar in 1929 se verkiesing het Van Broekhuizen hom verkiesbaar gestel in Wonderboom, ’n kiesafdeling wat reeds voor die verkiesing van 1920 geskep is en wat B.J. Pienaar gemaklik in 1924 vir die NP gewen het toe hy amper driekwart van die stemme op hom verenig bo die SAP-kandidaat. In 1929 het Van Broekhuizen met twee derdes van die stemme gewen:<ref>{{af}} Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies.</ref> {| class="wikitable" |- ! Datum !! Kiesafdeling !! Kandidaat !! Party !! Stemme |- | '''1929''' || Wonderboom || H.D. van Broekhuizen || [[Nasionale Party|NP]] || 1&nbsp;350 |- | || || A.H.W. Luderitz || [[Suid-Afrikaanse Party|SAP]] || 670 |} Voor die 1933-verskiesing het die NP en SAP ’n koalisie aangegaan ingevolge waarvan hulle nie mekaar se kandidate sou teenstaan nie en wat einde 1934 gelei het tot die stigting van die [[Verenigde Party]]. Die vergrote getal uitgebragte stemme in dié verkiesing was vanweë die parlement se besluit in 1930 om stemreg aan vroue toe te ken. Nou wen Van Broekhuizen met ’n verkleinde aandeel van die stemme teen die onafhanklike P.A. Taljaard:<ref>{{af}} Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies.</ref> {| class="wikitable" |- ! Datum !! Kiesafdeling !! Kandidaat !! Party !! Stemme |- | '''1933''' || Wonderboom || H.D. van Broekhuizen || [[Nasionale Party|NP]]-koalisie || 2&nbsp;407 |- | || || P.A. Taljaard || Onafhanklik || 1&nbsp;527 |- | || || DE. Roux || [[Sentrale Party|Roosiet]] || 528 |} In die Volksraad, wat van 1924 tot 1933 deur die [[Pakt-regering]] beheer is, het dr. Van Broekhuizen moeite gedoen om te sorg dat Pretoria ’n onafhanklike, Afrikaanse universiteit kry. Hy het hom ook met welslae beywer vir pensioene vir die oudamptenare van albei die eertydse Boererepublieke, wat al amper 25 jaar vantevore ophou bestaan het. Tog was sy parlementêre werk eintlik net matig suksesvol. Sedert die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] was Van Broekhuizen te veel politikus om ’n goeie predikant te wees, maar in die Volksraad was hy te veel predikant om ’n goeie politikus te wees. Sy emosionaliteit het hom gekniehalter. Boonop het hy hom nooit aan partydissipline leer onderwerp nie. As partylid kon min kollegas op hom staatmaak, want hy het altyd ’n individualis gebly.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> == Diplomaat == [[Lêer:Dr HD van Broekhuizen en 'n groep Afrikaanse meisies in Voortrekkerklere op 16 Desember 1938.jpg|duimnael|320px|Dr. Van Broekhuizen en ’n groep Afrikaanse meisies in Voortrekkerdrag op [[16 Desember]] [[1938]].]] In 1933 is hy as die eerste buitengewone gesant en gevolmagtigde minister van die [[Unie van Suid-Afrika|Unie-regering]] in [[Nederland]] (en later ook [[België]]) aangestel waar hy hom veral beywer het vir beter betrekkinge tussen Suid-Afrika en dié twee stamlande. Vanweë sy talryke redevoerings wat hy oral in Nederland gehou het, het Van Broekhuizen ’n groot aanhang gekry. Hy het tot elke laag van die bevolking gespreek, en tog was sy missie nie geslaagd nie omdat hy nie die vermoë gehad het om die betrekkinge tussen Nederland en Suid-Afrika aan te pas by die moderne ontwikkeling van die Suiderland nie.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> Met die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] bied hy, as aanhanger van genl. [[J.B.M. Hertzog]], wat pas bedank het weens Suid-Afrika se oorlogsverklaring teen Duitsland, sy bedanking aan die nuwe premier, genl. [[Jan Smuts]], maar op laasgenoemde se versoek bly hy in sy amp aan. Ná die inval van die [[Duitsland|Duitse]] krygsmag in Nederland op [[10 Mei]] [[1940]] het dr. en mev. Van Broekhuizen kort daarna (onder lewensgevaar, volgens een bron)<ref name="vermaak" /> na [[Engeland]] uitgewyk en in [[Londen]] gaan woon, maar einde 1941 na Suid-Afrika teruggekeer – nadat hy sy ontslag as gesant gekry het – omdat mev. Van Broekhuizen se gesondheid nie bestand was teen die Engelse weer nie. By sy uittrede as gesant in Nederland het [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] die Groot Kruis van Oranje-Nassau aan hom toegeken. == Latere lewe en dood == Ellie van Broekhuizen, sy eggenote, is in 1945 oorlede. In Mei 1946 het hy besoek aan Nederland gebring toe hy uit [[Johannesburg]] per "vliegmachine" in [[Den Haag]] aangekom het. Hy het met sy aankoms aan die ''Nieuwe Leidsche Courant'' vertel hoe swaar die [[Tweede Wêreldoorlog]] vir hom was, veral die verlies van sy vrou. Dié koerant het in ’n kort beriggie onderaan sy voorblad berig die rustende gesant se dogter, wat kort voor die oorlog in Den Haag getroud is, het toe in [[Port Elizabeth]] gewoon en reeds drie kinders gehad.<ref>{{nl}} [http://leiden.courant.nu/issue/NLC/1946-05-23/edition/0/page/1 Historische Kranten]. URL besoek op 30 September 2015.</ref> In 1947 het dr. Van Broekhuizen by [[Klasie Havenga]] se [[Afrikanerparty]] aangesluit wat hom beywer het vir die behoud van genl. [[J.B.M. Hertzog]] se politieke sienswyse. Omdat hy toe reeds 76 jaar oud was, kon dr. Van Broekhuizen egter nie meer ’n noemenswaardige rol in die politiek speel nie. Ná sy vrou se dood het dr. Van Broekhuizen glo begin vereensaam. Hy het nog sowat agt jaar geleef en is op [[4 Augustus]] [[1953]] in [[Pretoria]] oorlede. Sy begrafnisdiens was op [[7 Augustus]] vanuit die [[NG gemeente Pretoria|Bosmanstraatse NG kerk]], waarna hy in die Ou Kerkhof, ook in Pretoria Rebecca begraafplaas, begrawe is. == Waardering == [[Lêer:Dr Herman Broekhuizen.jpg|170px|duimnael|Dr. Herman van Broekhuizen as bejaarde.]] Dr. Van Broekhuizen is beskryf as ’n forse figuur met uitdrukkingsvolle oë en (later in sy lewe) silwergrys hare.<ref>{{af}} Beyers, C.J. 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Durban en Pretoria: Butterworth & Kie (SA) Bpk.</ref> Hy was ’n hoflike man, ook in die kring van sy gesin met sy vrou en kinders, wat van nature gemaklik met almal oor die weg gekom het, ongeag hul stand, rang of leeftyd. Hoewel hy ’n besielde vegter vir sy oortuigings en die taal en kultuur van die Afrikanervolk was,<ref>{{af}} Beyers, C.J. 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Durban en Pretoria: Butterworth & Kie (SA) Bpk.</ref> was hy trots op sy [[Nederland]]se afkoms. Hy was baie lief vir die Nederlandse koningshuis en vir die Nederlandse kultuur. Lewenslank was hy ’n vurige voorvegter vir Nederland in Suid-Afrika. Hiernaas het sy hart uitgegaan na die roemryke tradisies van die Voortrekkers. Hy was ook trots daarop dat hy behoort het tot die Afrikaanse volk, wat hulle tydens hul hele geskiedenis so dapper gedra het.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> Sy geaardheid was by uitstek dinamies maar ook emosioneel. Sy imposante figuur, sy akteurstalent, sy vurigheid en sy fyn aanvoeling vir die omstandighede het alles daartoe bygedra dat hy ander kon besiel. Waar hy ook al gewerk het – in die kerk, politiek en diplomasie – het stukrag van hom af uitgegaan. In sy werk het hy altyd ’n sekere buigsaamheid of soepelheid getoon wat geïnspireer is deur sy uitgebreide mensekennis. Dit het hom in staat gestel om hom by elke lewensituasie aan te pas en die beste daarvan te maak, al was dit onder die omstandighede ook hoe moeilik. Dit het hy getoon as banneling, gevangene, predikant, redevoerder en sportman. Hy het die seldsame gawe gehad om ’n netelige situasie te beredder deur die juiste woord te sê. Hierin het sy fyn humorsin nuttig te pas gekom.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> Van Broekhuizen was ’n man van teenstelling: ondank sy buigsaamheid kon hy soms star en onverdraagsaam wees. Vir sy volkshelde soos pres. [[Paul Kruger]] en genls. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] en [[J.B.M. Hertzog|Hertzog]] sou hy sy lewe opoffer, maar dié wat hom nie goedgesind was nie, soos genls. [[Louis Botha]] en [[Jan Smuts]], het hy verguis. ’n Middeweg het hy nie geken nie, veral nie wanneer hy gemeen het hy sien onopregtheid nie. Tog was hy ’n man van ruim beginsels, allermins ’n dweper, en vergewensgesind omdat hy terdeë van sy eie tekortkominge bewus was.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> Hy was altyd bereid om te help; by hom het geldelike gewin nie getel nie. Hy het gul en graag gegee en steeds het sy huis gasvry oopgestaan. Tog was hy gesteld op invloed en mag, en het hy graag in die middelpunt gestaan; daarom was sy jare as Suid-Afrika se gesant in Nederland vir hom die mooiste van sy lewe.<ref>{{nl}} ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden, 1951–1953''. 1954. Leiden: E.J. Brill.</ref> == Sien ook == [[Lêer:Die Wordingsgeskiedenis van die Hollandse Kerke in Suid-Afrika 1652-1804 HD van Broekhuizen.jpg|duimnael|220px|Die buiteblad van Van Broekhuizen se boek ''Die Wordingsgeskiedenis van die Hollandse Kerke in Suid-Afrika, 1652–1804'', wat in 1922 verskyn het.]] * Die beeldhouer [[Fanie Eloff]], dr. Van Broekhuizen se swaer * [[Nettie Bredell]], sy skoonsuster * [[Manie Bredell]], sy swaer * [[Jan Eloff]] sy vrou se oom * [[Sarel Eloff]], sy swaer * [[Elsie Eloff-Kruger]], sy skoonma * [[Johanna van Broekhuizen]], sy dogter == Bronne == * {{af}} Vermaak, Adinda. 2003. ''Kroniek van ’n kontrei. Die verhaal van die NG Kerk Kuilsrivier''. Kuilsrivier: NG Kerkraad. * {{af}} [[Danie Craven|Craven, Danie]] en Jordaan, Piet. 1955. ''Met die Maties op die rugbyveld 1880–1955''. Kaapstad, Bloemfontein, Johannesburg: Nasionale Boekhandel Beperk. * {{af}} Beyers, C.J. 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]''. Durban en Pretoria: Butterworth & Kie (SA) Bpk. * {{af}} Stockenström, Andries. 1957. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde gemeente Ficksburg, 1869 tot 1957.'' Die Kerkraad: Ficksburg. * {{af}} [[S.P. Engelbrecht|Engelbrecht, prof. dr. S.P.]] 1955. ''Die Nederduitsch Hervormde Gemeente Pretoria 1855–1955''. Pretoria: NH kerkraad. * {{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * {{en}} Potgieter, D.J. 1975. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'' Deel 11. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd. == Verwysings == <div style="font-size:90%;"> {{Verwysings|3}} </div> {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Van Broekhuizen, Herman}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Nederduitsch Hervormde Kerk]] [[Kategorie:Springbokrugbyspelers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1871]] [[Kategorie:Sterftes in 1953]] llkd4d6m6qpuyo30plmfb5cqlaaykdj 0 109758 2908173 2735036 2026-05-30T20:03:07Z Jcb 223 2908173 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Heinrich Vedder.jpg|duimnael|regs|250px|Heinrich Vedder.]] '''Hermann Heinrich Vedder''' ([[Westerenger]], [[Wesfale]], [[3 Julie]] [[1876]] – [[Okahandja]], [[Suidwes-Afrika]], [[26 April]] [[1972]]) was ’n sendeling, opvoedkundige, taalkundige, volkekundige, historikus en senator in die senaat van die [[Unie van Suid-Afrika]]. Vedder word onthou as die grootste en mees minsame verteenwoordiger van die [[Duits]]e kultuur en wetenskap in Suider-Afrika.<ref>{{en}} Potgieter, D.J. (ed.) 1975. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou).</ref> Hy het groot en blywende dienste oor meer as 'n halwe eeu met toewyding en opoffering aan die inwoners van sy aangenome vaderland gelewer. Vir almal was hy 'n vriend en is tereg in die destydse Suidwes 'n “volksvader” genoem. Hy het die Christelike beginsel van naasteliefde met woord en daad uitgeleef.<ref name="bey">{{af}} Beyers, C.J. (hoofred.). 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel IV. Durban: Butterworth & Kie (Edms) Bpk.</ref> Gevolglik was hy by al die bevolkingsgroepe van die land buitengewoon bemind en hooggeag.<ref>{{de}} [http://www.namibiana.de/namibia-information/who-is-who/autoren/infos-zur-person/heinrich-vedder.html Heinrich Vedder op die webtuiste Namibiana Buchdepot]. URL besoek op 12 April 2016.</ref> Hy was ’n buitengewoon intelligente man wat homself minstens agt tale aangeleer het: [[Nederlands]], [[Engels]], [[Grieks]], [[Afrikaans]], [[Nama]], [[Herero]], [[Osjindonga]] en ’n Khoekhoen-dialek. Saam met sy moedertaal, [[Duits]], was hy dus minstens nege tale magtig. Met sy minsame geaardheid en onkreukbare integriteit het hy die hoë agting van alle rasse in Suidwes geniet en 'n blywende indruk gelaat op sy studente aan die Augustineum by [[Okahandja]], waaraan hy meer as twee dekades lank tot 1943 verbonde was.<ref>Swart, dr. M.J. (voorsitter redaksiekomitee). 1980. ''Afrikaanse kultuuralmanak''. Aucklandpark: [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]].</ref> Hy kan beskou word as die persoon wat die grootste en 'n blywende bydrae tot die onderwys en opvoeding van die [[inheemse volke]] van [[Namibië]] gelewer het.<ref name="bey" /> Ter ere van hom is 'n woonbuurt op Okahandja, waar hy dekades lank gewoon het, Veddersdal genoem.<ref>{{de}} [http://www.namibiana.de/namibia-information/who-is-who/autoren/infos-zur-person/heinrich-vedder.html Heinrich Vedder op die webtuiste Namibiana Buchdepot]. URL besoek op 12 April 2016.</ref> == Herkoms en opleiding == [[Lêer:Barmen (1870).jpg|duimnael|300px|Die nywerheidstad Barmen in 1870, ses jaar voor Vedder se geboorte. Skildery deur August von Wille. Dié stad het in 1929 met vier ander dorpe saamgesmelt om die stad [[Wuppertal]] te vorm, 'n eeu ná die stigting van die sendingstasie [[Wupperthal]] in die [[Kaapkolonie]]. ]] Vedder was die derde en jongste kind van Wilhelm en Anna Margarethe Vedder, kleinboere wat ook die weefkuns as 'n tuisvlyt beoefen het. Hulle het op 'n klein plasie naby Lenzinghausen in Wesfale geboer. Volgens die erfreg daar sou hy, as jongste seun, die hoewe van sy vader geërf het. Vedder, wat van kleins af op sy tweede naam genoem is, het self nooit sy voornaam gebruik nie. Hy het in 'n streng godsdienstige huis grootgeword en het die plaaslike laerskool (Volksschule) besoek waar hy onder die invloed van sy bekwame en diepgelowige leermeester, Decius, ontwikkel het tot 'n toegewyde leerling, met 'n besonderse aanleg vir tale. Op twaalfjarige leeftyd het hy met behulp van 'n Griekse [[Nuwe Testament]] en grammatika op eie houtjie begin om [[Grieks]] te leer; op dieselfde wyse het hy ook die snelskrifkuns bemeester. === Begeerte om sendeling te word === [[Lêer:Johanna Gertze en twee Redecker-kinders.jpg|duimnael|links|220px|[[Johanna Gertze]] en twee van die sendeling-ekonomis Johann Wilhelm Redecker van [[Omaruru]] se kinders wat sy omstreeks 1880 opgepas het. Sy was in 1858 die eerste Herero-dopeling.]] Aanvanklik wou Vedder onderwyser word, maar onder sy moeder se invloed het hy besluit om sendeling te word. Toe hy nog 'n knapie van vyf jaar was, het sy moeder hom iets uit haar verlede vertel wat hom so aangegryp het dat sy hele lewensloop daardeur bepaal is. Sy het hom vertel van die kerkie in Gütersloh, waarin die ou sendeling [[Carl Hugo Hahn]] hulle so baie van sy werk in Suidwes-Afrika onder die heidene vertel het; hoe hy 15 jaar lank tevergeefs daar gearbei het voor hy die eerste Herero-kind, sy diensmeisie Johanna, kon doop op [[25 Julie]] [[1858]].<ref>{{af}} [http://www.republikein.com.na/rubrieke/johanna-gertze-die-eerste-herero-christenvrou.218347#slide-0-field_image-218347 Johanna Gertze, die eerste Herero-Christenvrou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506135156/http://www.republikein.com.na/rubrieke/johanna-gertze-die-eerste-herero-christenvrou.218347#slide-0-field_image-218347 |date= 6 Mei 2016 }}, ''[[Republikein]]'', 7 Februarie 2014. URL besoek op 17 April 2016.</ref> Hy het Johanna saam met hom na Duitsland gebring omdat hy bang was om haar onder die heidene agter te laat en ook omdat sy hom moes help met die opstel van boekies in die Hererotaal. “Swart Johanna” kon goed Duits praat en sy het 'n geweldige indruk op moeder Vedder as jong meisie gemaak. “As iemand my destyds daartoe gehelp het, Heinrich,” het sy aan haar seuntjie gesê, “dan het ek saam met Johanna na Afrika gegaan. Ek het egter nie geweet hoe om te werk te gaan nie. Baiemaal het ons reeds in die nag opgestaan en na Hoyel gegaan, want daarheen het die sendinginspekteur, Harms van Hermannsburg, gekom om van die heidene in Afrika en van die sending te vertel. As jy, my seuntjie, nou later as sendeling na Afrika wil gaan, sal ek niks daarop teë hê nie. Maar ek glo stellig dat jou vader dit tog nie graag sou wil sien nie."<ref>{{af}} Von Moltke, J. ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'', 1 Julie 1949.</ref> Uit daardie gesprek en die stille hunkering van 'n godvrugtige moeder het die sendingdrang in die fynbesnaarde kind ontstaan; maar nóg hy nóg sy het ooit kon droom dat hy nog eendag vir die susterskind van Swart Johanna in Suidwes sou skoolhou. === Toestemming om tot sending toe te tree === Op aandrang van sy vader het hy die skool ná die aflegging van sy geloofsbelydenis verlaat om met die boerdery te help en in die weefkuns opgelei te word. Die jong Vedder was vasbeslote em sendeling te word, maar hy was bang om met sy vader oor die saak te praat. Hy sou wag tot hy as soldaat moes dien en dan sou hy daar van ver af aan sy vader skryf om sy hart aan hom bloot te lê. Maar weer het 'n heel klein insidentjie voorgeval, wat vir die sewentienjarige Heinrich van groot betekenis was. Een Augustusaand het hy en sy ouer broer, August, in die maanlig oor die stoppellande geloop en daar moet hy toe hoor dat die broer van plan was om te trou en die plaas te verlaat, om self 'n begin te gaan maak. 'n Groot angs het die jong Heinrich beetgepak en so het hy sy erfreg aan sy ouer broer verruil vir die belofte dat hy op die hoewe sou bly sodat hy, wat na regte die plasie moes erf, sendeling kon word. Heinrich Vedder het geweet dat dit vir sy vader strelend was wanneer sy pynende voete saans in warm water gewas word. Ou vader Vedder het aan rumatiek in die bene gely en omdat hy nie meer sy voete met sy hande kon bykom nie, moes sy jongste seun saans sy sokkies uittrek en sy voete in warm water baai. By hierdie werkie is daar byna nooit gepraat nie, maar dit was altyd duidelik dat die oubaas dadelik in 'n goeie stemming gekom het sodra sy voete gewas word. Een Saterdagaand het Heinrich van hierdie geleentheid gebruik gemaak en vir sy vader gevra of hy weet dat August binnekort gaan trou en die hoewe wil verlaat. Sy vader het gesê dat hy bewus was daarvan. “Maar sal dit vir ons hoewe goed wees?” het Heinrich gevra. “Hy verstaan van landbou baie meer as ek. Sou dit nie beter wees as hy bly en ek gaan nie?” “Waarheen wil jy gaan?” het die vader verbaas gevra. “As julle niks daarteen het nie," het Heinrich geantwoord, “wil ek na die sendinginstituut in Barmen gaan en sendeling word. “Gaan dan," het die vader gesê. En dit was al wat daar tussen vader en seun oor die saak gepraat is."<ref>{{af}} Von Moltke, J. ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'', 1 Julie 1949.</ref> == Die Rynse Sendinggenootskap in Suidwes-Afrika == [[Lêer:Rynse sendingstasie te Omaruru, 1873.jpg|duimnael|regs|320px|Die Rynse sendingstasie op [[Omaruru]], 1873.]] [[Lêer:Deutsch-Sudwestafrika.png|duimnael|links|260px|Duits-Suidwes-Afrika (1904).]] In die [[Kaapkolonie]] was die Westerse beskawing, waarvan die Rynse sendelinge draers was, reeds taamlik goed gevestig toe hulle daar aankom; daarom kon hulle rustig vorder op min of meer gebaande weë. In die huidige [[Namibië]], wat hulle vanaf 1842 binnegegaan het, was die geval net die mooi die teenoorgestelde. Hier het ’n uiters moeilike taak op hulle gewag, want die droë, warm klimaat was uitputtend vir Europeërs en die Nama- en Hererostamme oorlogsugtig dat hulle die evangelie geensins geredelik aanvaar het nie. Tot 1884 was die gebied onder die beheer van heidense stamhoofde. Die sendelinge moes, sonder die beskerming van ’n Westerse regering, elementêre opvoedingswerk onderneem buiten die verkondiging van die evangelie. By geleenthede, in 1853 en ’59, moes hulle magteloos toekyk hoe die inheemse bevolking hul sendingstasies in puin gelê het en moes hulle van vooraf begin. Ook was baie van die inboorlinge aan drank verslaaf wat beginsellose smouse die gebied binnegebring het in ruil vir beeste. Die sendelinge het hierdie smousery teengestaan en meermale opgetree as vredemakers in die gedurige oorlogvoering tussen die Namas en Herero’s. So het hulle die sogenaamde sendelingsvrede tussen die stamhoofde [[Maherero]] en [[Jan Jonker Afrikaner]] bewerkstellig. ’n Volle 15 jaar sou verloop voor die eerste Herero gedoop is. Die oprigting van die sendingstasies is bemoeilik deur die feit dat die inboorlinge van die gebiede wat dikwels onder droogte gebuk gegaan het, ’n nomadiese bestaan gevoer het ter wille van hul troppe vee. Tog het gevestigde gemeenskappies mettertyd tot stand gekom met kerke en skole as middelpunt waarheen die rondtrekkende inboorlinge af en toe teruggekeer het en waar hul kinders intussen gebly het om skoolonderrig te ontvang. ’n Nedersetting van Duitse ambagslui en koloniste is in 1864 op [[Otjimbingwe]] gestig waar inboorlinge opgelei kon word vir handearbeid en in die landbou. ’n Opleidingskool, die Augustineum, is opgerig waar onderwysers en evangeliste opgelei is. Struikelblokke is geleidelik oorkom en die baanbrekerswerk met sukses bekroon. Sendingstasies het ontwikkel in permanente nedersettinge ’n in sommige gevalle dorpe, want die ook wit nedersetters, soos amptenare, handelaars en ambagslui, het hulle daar gevestig. Ná [[Warmbad, Namibië|Warmbad]] en [[Bethanie]], het die volgende stasies tot stand gekom: Berseba (1850), [[Gibeon]] (1863), [[Keetmanshoop]] (1866) in Namaland; en [[Windhoek]] (1842), Otjikango-Barmen of [[Gross Barmen]] (1844), [[Rehoboth]] (1845), [[Otjimbingwe]] (1849), [[Okahandja]], [[Omaruru]] en Okombahe (1870) in Hereroland. Deurtastende navorsings het ook blywende sukses opgelewer. ’n Deeglike studie van die onbekende land en sy inwoners was nodig. Talle reise is onderneem en die land in alle rigtings verken deur sendelinge soos die Noorweër [[Hans Christian Knudsen|H.C. Knudsen]] en die Duitsers [[Carl Hugo Hahn|C. Hugo Hahn]], Johannes Rath and Heinrich Scheppmann. Die tale, gebruike en gewoontes asook die geskiedenis en godsdienstige opvattings van die onderskeie stamme is die eerste keer noukeurig opgeteken. Sendelinge soos Vedder, Knudsen, [[Carl Hugo Hahn|Hahn]], P.H. Brincker, Johannes Olpp, [[Johann Krönlein|J.G. Krönlein]], H. Tönjes, [[Gottlieb Viehe]], J. Irle en [[Carl Gotthilf Büttner|C.G. Büttner]] het grammatikaboekies, woordeboeke en handboeke van die uiters moeilike inheemse tale saamgestel. Hulle het die [[Bybel]], kategismus en talle gesange vertaal en so die aanvoorwerk gedoen vir die ontwikkeling van dié tale in geskrewe tale en die skep van ’n eiesoortige Christelike letterkunde. Die Rynse sendelinge was die baanbrekers van die gevolglike kolonisering van die land deur Europeërs. Enersyds het die besetting van Suidwes-Afrika deur [[Duitsland]] in 1884 die sendelinge se werk vergemaklik omdat dit wet en orde daargestel het. Andersyds het die nadelige newe-effekte van die “beskawing” en die toenemende spanning wat gelei het tot inboorlingopstande die werk gekniehalter. In die Nama- en Herero-oorloë van 1904 tot ’07 het sommige van hul stasies en instellings in die slag gebly. Dit was in dié tyd dat Vedder na Duits-Suidwes-Afrika binnegekom het. Nadat die vrede gesluit is, is die stameenheid van die Herero’s vernietig. Die Rynse sendelinge het ingegryp om die verslane stam van algehele ondergang te red en hulle ’n nuwe lewenswyse te leer. Die eertydse nomades moes werkers en dagloners word. Die ou stamgrense is afgeskaf en die onderskeie volke moes voortaan in vrede saamleef. Dit het meer werk vir die sendelinge beteken, maar die RSG het, nes in die verlede, volhard. == In Duits-Suidwes == [[Lêer:Heinrich Vedder, Augustineum, Okahandja, 1949.jpg|duimnael|links|220px|Vedder was meer as twee dekades lank verbonde aan die Augustineum-opleidingskool op Okahandja.]] [[Lêer:Swakopmund, 1905.jpg|duimnael|regs|260px|Swakopmund was 'n windverwaaide plekkie toe Vedder in 1904 hier aankom.]] === Opleiding as sendeling === Nadat sy vader in 1894 toestemming verleen dat hy sendeling mag word, het hy hom kort daarna as student aan die Rynse Sendinginstituut in [[Barmen]] laat inskryf, waar hy hom op [[1 April]] [[1894]] aangemeld het. Van 1895 tot 1901 deurloop hy die kerklike opleiding as sendeling en, ná 'n onderbreking van een jaar vir militêre opleiding, het hy die eindeksamen in 1903 afgelê. Hy is georden op [[5 Augustus]] [[1903]]. Toe die tyd aanbreek dat Vedder na die sendingveld gestuur moet word, het hy gemeen dat hy vir [[China]] bestem was, want die taalvorser in hom het tot die oeroue kultuur van die Chinese en hul oeroue skrif aangetrokke gevoel. Die beslissing het egter min of meer van die sendinginspekteur Spiecker afgehang. Spiecker het toe pas van Suidwes-Afrika af teruggekeer en het al klaar besluit om Vedder na [[Swakopmund]] te stuur. Toe hy teenstand in die komitee ondervind van die kant van diegene wat gemeen het dat Vedder vir China uitverkore was, het hy kort en bondig gesê: “In die sending se taalgebied word Chinese in vier toonhoogtes gesing; Vedder is geheel en al onmusikaal; hy kan dus hierdie taal nie behoorlik leer nie. Dus pas hy ook nie vir China nie!" Ná die komiteevergadering is Vedder meegedeel dat hy na Swakopmund moes gaan en voorlopig eers by ou sendeling Boehm op [[Walvisbaai]] sou loseer. Maar omdat daar ook [[Nederlands]] en [[Engels]] gepraat is, moes hy eers na [[Nederland]] gaan om daar Hollands te leer en dan weer na [[Londen]] om Engels te leer. Die vergadering waarop hierdie besluit geneem is, het in Augustus 1903 plaasgevind en die datum vir Vedder se vertrek na Suidwes-Afrika is vir Desember vasgestel. Dit was al tyd wat hom toegestaan is om twee vreemde tale te leer, maar in dié korte tydjie het hy met sy studie van Hollands so goed gevorder dat hy met gemak in Hollands kon preek. === Aankoms in Afrika === Op [[28 November]] [[1903]] vertrek Vedder aan boord van die ''Helene Woermann'' na Duits-Suidwes-Afrika.<ref>{{de}} [http://www.namibiana.de/namibia-information/who-is-who/autoren/infos-zur-person/heinrich-vedder.html Heinrich Vedder op die webtuiste Namibiana Buchdepot]. URL besoek op 12 April 2016.</ref> Op [[27 Desember]] [[1903]] het Vedder en sendeling Eisenberg op die strand by Swakopmund aan wal gestap en die 30&nbsp;km na Walvisbaai te voet afgelê. Daar in die ou houtkerkie van Walvisbaai het hy sy eerste diens in Afrika gehou. Hy het Hollands gepraat en die skoolmeester het in Nama getolk. Van Walvisbaai af het Vedder saam met 'n Hollander, eerw. Nijhof, na Rooibank in die bedding van die Kuisebrivier gegaan. Daar het 'n klompie armsalige Khoi gewoon en Vedder wou hul taal leer. 'n Betroubare leerboek oor die Namataal het egter nog nie bestaan nie. Van hand tot hand het die notas van 'n paar taalbegaafde sendelinge gegaan en Vedder se eerste werk was om die dik boek af te skryf. In Februarie 1904, ses weke ná die uitbreek van die Herero-oorlog, het Vedder die geleentheid gekry om na [[Karibib]] te gaan. Sendeling Elger het hom losies en onderrig in die Hererotaal belowe. Die reis met die dwergtreintjie op die ou smalspoor van Swakopmund na Karibib het twee dae geduur, want snags het die treintjie stilgestaan. Hoewel hy dus aangewys is om onder die Topnaars, 'n [[Nama]]stam van [[Walvisbaai]], te arbei, het hy een jaar lank op die sendingstasies Scheppmannsdorf, [[Karibib]] en [[Otjimbingwe]] gewerk waar hy Nama, Hererotale en Osjindonga aangeleer het. Op Karibib het Vedder verneem dat ou [[Johanna Gertze|Johanna]] nog lewe en in die swart woongebied woon. Dit was die Swart Johanna wat in Gütersloh so 'n indruk op sy moeder gemaak het en onwetend die meeste daartoe bygedra het om van hom 'n sendeling te maak. Hy het haar gaan besoek. Sy het heeltemal alleen in die laaste huisie in die Bergdamara-“lokasie” gewoon. Ou Johanna was 'n buitengewoon begaafde taalkundige. Van jongs af het sy saam met [[Carl Hugo Hahn]] deur [[Namakwaland]] en die [[Kaapkolonie]] gereis. Sy kon Nama, Otjiherero, Afrikaans, Engels en Duits vlot praat en het later onderwyseres op Otjimbingwe geword. Hahn het haar eers op 20-jarige leeftyd gedoop. Sy is later getroud met 'n Baster, Johannes Gertze, vir wie sy baie kinders gebaar het. Op haar oudag het sy die beroemdste vroedvrou in die hele omgewing van Karibib, Otjimbingwe en [[Omaruru]] geword, ook by die wit mense, want haar netheid, bekwaamheid en betroubaarheid was welbekend. Van Karibib af het Vedder na die sendeling Johannes Olpp op Otjimbingwe gegaan, om deur dié groot kenner van die Namataal verder onderrig te word. === Vestiging op Swakopmund === [[Lêer:Landingsplek, Swakopmund, 1905.jpg|duimnael|370px|'n Pier van hout is in 1905 op Swakopmund gebou, 'n jaar nadat Vedder hier aan wal gestap het.]] In Januarie 1905 het Vedder hom op [[Swakopmund]] gevestig waar hy die [[Namas|Nama]]-hawewerkers en Herero-krygsgevangenes bearbei het. Aanvanklik het laasgenoemde onder toesig van 'n soldaat kerk toe gekom; maar later is hulle toegelaat om alleen te gaan. Hulle het egter heel gou geweet hoe om van hierdie toegewing misbruik te maak en tot ergernis van die owerheid rond te loop pleks van kerk toe te gaan. Hiervoor het Vedder die skuld gekry. Hy het die saak ondersoek en gevind dat as die Herero's “passiona” gaan vra die soldate gemeen het dat hulle na die “mission” wil gaan. In hul onkunde het hulle die heidens dan 'n pas gegee – om te gaan rondloop. Vandat Vedder op die saak ingegaan het, het die soldate egter geweet dat as 'n Herero “passiona” vra hy nie wil kerk toe gaan nie, maar dat as hy 'n pas vra om na die “mission te gaan”, hy weer nie wil rondloop nie. Die swak lewensomstandighede van hierdie Herero's het hom diep getref en deur taktvolle onderhandelings met die militêre owerheid het hy daarin geslaag om hul omstandighede aansienlik te verbeter. Op Swakopmund het Vedder in 'n klein huisie gewoon wat sendeling Hammann van vloerplanke gemaak het. Hierdie eerste [[pastorie]] van Swakopmund het kompleet soos 'n groot kis gelyk. Die buurt was alles behalwe aangenaam. Agter die kis was daar 'n kroeg, waarin aankomende en vertrekkende soldate 'n groot deel van hulle loon kwytgeraak het. Tot laat in die nag het hulle daar gedrink, gesing en gedobbel. Voor die kis het 'n groot skuur gestaan, waarin meer as 100 Ovambo-arbeiders geslaap het. Soggens het hulle hul komberse uitgedra en op die sand in die son gaan oopgooi, om sodoende van die lastige sandvlooie ontslae te raak. Die vlooie het dan, as die wêreld vir hulle te warm word, van die komberse afgespring en by die kis ingespring. Soos destyds nog die gebruik was, het Vedder sy landgenote in sy pluiskeil en manel besoek; maar die gevoel teenoor die sendelinge was nie goed nie. Hulle is min of meer as medepligtiges aan die onverwagte Herero-opstand beskou. Net een enkele jong tolbeampte het op sy beurt weer by die sendeling besoek afgelê. Hy het 'n dagskooltjie geopen vir die kinders van swart mense, met aandklasse vir dopelinge begin en terselfdertyd ’n [[Nama]]-grammatikaboekie geskryf, asook ’n handleiding vir die dopelinge. Daar was nog geen kerk op Swakopmund nie en Vedder sou sy intreepreek voor die Duitsers in die magistraatshof hou. Die diens is in die plaaslike koerantjie aangekondig, kennisgewings is orals deur die polisie aangeplak en by die huise afgelewer; maar die enigste mense wat vir die diens opgedaag het was die distrikshoof, dr. Fuchs, en sy vrou. Verleë het die arme sendeling en sy twee toehoorders maar weer huis toe gestap. Maar die sendeling het nie moed verloor nie, en daarby was hy 'n goeie mensekenner. Hy het na maj. Friederichs gegaan en hom sy dienste as militêre prediker aangebied. Sy aanbod is aanvaar. Daar was toe ruim duisend soldate op Swakopmund. Sommige van hulle was op pad na Duitsland, ander weer na die front en nog ander was daar vir herstel van gesondheid. Hierdie duisende soldate, van wie 'n groot aantal nog tot laat die vorige nag in die kroeg gebras en gedobbel het, moes die volgende Sondag mooitjies almal vir militêre godsdiensoefening toetree onder begeleiding van die militêre orkes. Vir die burgerlike besoekers was daar sitplekke ingerig en . . . hulle het nie net na daardie diens gekom nie, maar ook al die daaropvolgende dienste bygewoon. So is deur sy toedoen die [[Evangelies-Lutherse Kerk in Namibië (DELK)|Duitse Evangelies-Lutherse gemeente]] op Swakopmund gestig, waarvan hy die eerste predikant was. Die eens veragte sendeling het in die grootste harmonie met sy kerkraad saamgewerk. Hy het op Swakopmund heel gou ’n plek in die hart van die Duitse gemeenskap verower, wat hy later in sy lewe in 'n nog groter mate gevul het. === Verhuising na Omaruru === [[Lêer:Missionshaus in Omaruru.jpg|duimnael|regs|270px|Die Missionshaus (sendinghuis) op Omaruru is opgerig in 1890.]] Ná beëindiging van die oorlog het Vedder na [[Omaruru]] verhuis waar hy die Bergdama-gemeente bearbei het. Hy het die bestaande [[Nuwe Testament]] in [[Nama]] hersien en persklaar gemaak en het ook 'n Bybelgeskiedenis van die [[Ou Testament]] in die Namataal geskryf. Op ’n konferensie van sendelinge in Hereroland is besluit om weer 'n opleidingskool vir naturelle-onderwysers en evangeliste op te rig. In 1864 het [[Carl Hugo Hahn]] 'n begin met so 'n skool op Otjimbingwe gemaak. Later is die Augustineum na Okahandja verplaas. Maar toe die sendeling Viehe oorlede is, was daar niemand om sy plek as hoof van die skool in te neem nie. Toe die Herero-opstand kort daarna uitbreek, het die hele sending in Suidwes in 'n bedenklike posisie verkeer. Op Otjimbingwe het ou sendeling Bernsmann die sendinggeboue as weeshuis vir Herero-kinders gebruik wat oorlogswesies geword het. Op Okahandja het die Augustineum weer as skool vir halfbloed-kinders gedien. Maar in die noorde, naby [[Tsumeb]], het die sending die plaas Gaub besit, wat waterryk was en goeie, vrugbare landbougrond gehad het. Die boer in Vedder het op daardie konferensie weer wakker geword en hy het voorgestel dat die opleidingskool na Gaub verplaas word. Hy het daarop gewys dat hulle op Gaub hul werk ongestoord sal kan voortsit en dat hul skool buitendien in 'n groot mate selfonderhoudend gemaak sal kan word. Sy voorstel is aangeneem en hy is aangewys as hoof van die nuwe opleidingskool te Gaub. Maar voor hy met sy opleidingswerk kon begin, moes hy eers 'n ander opdrag uitvoer. Hy moes vir 'n halfjaar op [[Omaruru]] gaan woon en daar opnuut 'n Bybelse Geskiedenis in die Hererotaal skrywe om as skool-Bybel te dien. Dan moes hy ook die Nuwe Testament deeglik hersien en vir 'n nuwe druk persklaar maak. === Verblyf op Gaub === In Mei 1911 het Vedder toe wel na die sendingstasie Gaub verhuis waar hy 'n begin gemaak het met die opleiding van Nama- en Herero-onderwysers en -evangeliste. Die kursusse vir albei groepe sou oor drie jaar strek en hy moes self die leerplanne opstel. Hy het die klem op die onderrig van die moedertaal en godsdiens laat val asook die aanleer van [[Duits]], die destydse amptelike taal. Die inrigting moes sover moontlik selfonderhoudend wees; gevolglik het die leerlinge soggens formele onderrig ontvang en namiddae met die boerdery gehelp. In die voorjaar van 1914 het die eerste groepie kwekelinge die kursus voltooi. 'n Aantal [[San]]gesinne wat hulle ook op Gaub gevestig het, het Vedder die geleentheid gebied om ’n Khoekhoen-dialek aan te leer en om 'n studie van hul sedes en gewoontes te maak. In die winter van 1914 het Vedder op versoek van sy genootskap 'n uitgebreide reis per ossewa deur die [[Kaokoveld]] onderneem om ondersoek in te stel na die moontlikheid om sendingstasies in die gebied op te rig. Ná die Suidwes-veldtog (1915) tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die [[Suid-Afrika]]anse besettingsmag die inrigting gesluit, maar Vedder is toegelaat om met die bearbeiding van die Dama voort te gaan en hul gewoontes en leefwyse te bestudeer. == Ná die Eerste Wêreldoorlog == [[Lêer:Heinrich Vedder in sy studeerkamer op Okahandja, 1949.jpg|duimnael|regs|220px|''[[Huisgenoot]]'' het op [[1 Julie]] [[1949]] 'n artikel oor Vedder geplaas met die oog op sy 73ste verjaardag twee dae later. Hier poseer hy in sy studeerkamer op [[Okahandja]].]] === Werk op Okahandja === [[Lêer:Kirche von Okahandja erbaut 1870.jpg|duimnael|links|300px|Die Rynse sendingkerk op Okahandja is in 1870 opgerig.]] In 1919 is Vedder na Duitsland gedeporteer waar hy hom by sy vrou wat haar reeds sedert 1914 aldaar bevind het, aangesluit het. 'n Paar moeilike jare het vir die gesin aangebreek en Vedder het sy karige salaris met skryfwerk en voorlesings aangevul. Hy het vir 'n beroep na 'n Duitse gemeente in Suid-Amerika bedank, aangesien hy nie sy bande met die [[Rynse Sendinggenootskap]] wou verbreek nie. Gelukkig vir sy aangenome vaderland is hy in 1922 op aandrang van die Kaapse NG Kerk toegelaat om na SWA terug te keer,<ref>Swart, dr. M.J. (voorsitter redaksiekomitee). 1980. ''Afrikaanse kultuuralmanak''. Aucklandpark: [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]].</ref> waar hy opnuut met die opleiding van onderwysers en evangeliste belas is – dié keer by die Augustineum-opleidingskool, net buite Okahandja. Met sy kenmerkende geesdrif en werkywer het hy die geboue by dié inrigting opgeknap, 'n studiereis na die Unie onderneem, [[Afrikaans]] (sy agtste taal) aangeleer en in samewerking met die Mandaat-administrasie die leerplanne opgestel. Die daaropvolgende 20 jaar het hy aan die hoof van die Augustineum gestaan waar hy onder meer alle godsdiensonderrig persoonlik behartig het. In 1937 is hy verkies tot president (Präses) van die [[Rynse Sendinggenootskap]] in Suidwes en ná die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die presidentskap van die Duitse Evangelies-Lutherse gemeentes ook aan hom toevertrou. Albei ampte het hy met groot onderskeiding beklee. Met die oorname van die Augustineum in 1944 deur die Suidwes-administrasie is die 68-jarige Vedder gepensioeneer. Hy het hom in 'n klein sendingwoninkie op Okahandja teruggetrek waar hy hom hoofsaaklik op skryfwerk toegelê en onder meer sy herinneringe onder die titel "Kurze Geschichten aus einem langen Leben" (1953) te boek gestel het. === Pleitbesorger vir Duitse Suidwesters === In die eerste naoorlogse jare het Vedder as pleitbesorger vir die belange van die Duitssprekendes in Suidwes na vore getree en by twee agtereenvolgende geleenthede as leier van 'n afvaardiging na die eerste minister opgetree: in 1947 na genl. [[Jan Smuts|J.C. Smuts]] en in 1949 na dr. [[D.F. Malan]]. In 1950 is hy deur die goewerneur-generaal-in-rade as senator benoem om die belange van die inheemse volke in die senaat van die [[Unie van Suid-Afrika]] te behartig, 'n taak wat hy agt jaar lank met groot onderskeiding uitgevoer het. Met die opening van die Unie-parlement deur die goewerneur-generaal, dr. [[E.G. Jansen]], op [[19 Januarie]] [[1951]] het die ses verteenwoordigers van Suidwes-Afrika, wat op [[30 Augustus]] [[1950]] verkies is, die eerste keer hul plek in die Volksraad ingeneem. In die Senaat is die mandaatgebied deur vier senatore verteenwoordig. Al 10 die nuwe lede van die Unie-parlement was lid van die [[Nasionale Party]], behalwe Vedder, wat indertyd beskryf is as "die eerbiedwaardige Duitse sendeling, volkekundige en geskiedskrywer, wat deur die regering benoem is om sy besondere kennis van die inboorlinge".<ref>{{af}} Böeseken, A.J. 1965. ''Die nuusbode''. Kaapstad: Nasou Beperk.</ref> In 1958 is hy as gevolg van 'n motorongeluk genoodsaak om uit dié amp te bedank. == Skryfwerk == Vedder se dienstyd aan die Augustineum het saamgeval met die vrugbaarste periode in sy lewe as skrywer. Hy was 'n hoogs intelligente persoon met 'n skerp waarnemingsvermoë en het oor ’n groot aantal wyduiteenlopende onderwerpe geskryf, onder meer oor teologie, geskiedenis, taal- en volkekunde. Daarbenewens het verskeie avontuur- en kinderverhale van hom ook die lig gesien. Baie van sy geskrifte het as artikels in oorsese en Suidwes-tydskrifte verskyn soos die "Afrikanischer Heimatkalender" (die jaarboek van die Lutherse Kerk in SWA), die "Journal der S.W.A. wissenschaftliche Gesellschaft", "Berichte der Rheinischen Mission en Zeitschrift für Kolonialsprachen". Op die gebied van die volkekunde is sy publikasies "Die Bergdama" (1923), "Die Bergdama in Südwestafrika" (1923) en sy bydraes oor die Nama en Herero in "The native tribes of South West Africa" (1928) waarvan hy in samewerking met C.H.L. Hahn en L. Fourie medeouteur was, nog dekades lank as standaardwerke op dié gebied beskou. Eweneens het sy artikels oor die Herero-, die Nama- en die Khoekhoen-taal 'n groot bydrae gelewer tot 'n kennis hiervan. ook van belang is die groot getal kinderleesboekies, skoolboekies en godsdienstige werkies wat in Herero en Nama uit sy pen verskyn het. Vedder was 'n meester van die vertelkuns en sy temas het hy gevind in [[Namibië]] self, met al sy misterie, sy mense, sy flora en fauna. In dié verband sal hy veral onthou word vir sy twee bundels "Am Lagerfeuer; Geschichte aus Busch und Werft . . ." (1938) en "Am Lagerfeuer der Andern . . . " (1938). In opdrag van die Administrasie van SWA het hy in 1926 onderneem om 'n algemene geskiedenis van dié gebied te skryf. Hy het waardevolle dokumente met betrekking tot die vroeë geskiedenis van Suidwes wat in die argief van die [[Rynse Sendinggenootskap]] in [[Barmen]] bewaar word, laat kopieer en later in 28 bande laat inbind onder die titel "Quellen zur Geschichte von Südwestafrika". Die eerste deel van die algemene geskiedenis, "Das alte Südwestafrika", het in 1934 verskyn en hoewel die werk nie sonder tekortkominge is nie, bly dit steeds die belangrikste standaardwerk oor die voorgeskiedenis van [[Namibië]]. 'n Afrikaanse vertaling daarvan het in 1937 verskyn en 'n verkorte Engelse weergawe in 1938.<ref>Swart, dr. M.J. (voorsitter redaksiekomitee). 1980. ''Afrikaanse kultuuralmanak''. Aucklandpark: [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]].</ref> Vedder het 'n tweede, asook 'n derde deel van die werk beplan, maar weens gebrek aan tyd het hy nooit daarmee begin nie. Hy het ook 'n bydrae oor die Duitse bewind en die militêre besetting van SWA vir die 1936-uitgawe van "The history of the British empire" gelewer en in 1928 "Einführung in die Geschichte Südwestafrikas", 'n werkie vir skoolgebruik, gepubliseer. Vedder se belangrikste godsdienstige publikasie is "Die Hauskapelle", wat daelikse gewyde oordenkings bevat en 20 bande beslaan. Hy was ook digter, veral van gewyde liedere, waarvan oor 'n duisend in die reeks "Sonntagsglöcken" verskyn het. == Breër deelname en eerbewyse == [[Lêer:Heinrich Vedder 15c-posseël.jpg|duimnael|links|170px|Twee posseëls, een van 3c en een van 15c, is in 1966 in [[Suidwes-Afrika]] uitgereik ter viering van Vedder se 90ste verjaardag.]] Vedder, as gerespekteerde sendeling in die mandaatgebied, is gevra om op [[23 Augustus]] [[1923]] die oorskot van die [[Herero|Herero-opperhoof]] [[Samuel Maharero]] op [[Okahandja]] te begrawe nadat dit daarheen gebring is uit [[Serowe]] in [[Betsjoeanaland]], waar hy op [[14 Maart]] daardie jaar oorlede is nadat hy uit Suidwes-Afrika gevlug het omdat die Duitse koloniale hom en sy onderdane in die [[Slag van Waterberg]] totaal verslaan het. Vedder het in verskeie instansies gedien: van 1926 tot 1947 was hy die verteenwoordiger van die [[Rynse Sendinggenootskap]] in die Kirchenbundesrat van die Duitse Evangelies-Lutherse Kerk; hy was lid van die wetenskaplike vereniging van SWA van die totstandkoming van dié liggaam tot 1938, toe hy as erelid verkies is; en van 1949 tot 1954 was hy lid van die Historiese Monumentekommissie van SWA. In 1924 het die [[Universiteit van Pretoria]] hom die leerstoel in Afrikanistiek – met volkekunde, taalwetenskap en godsdiensleer as vakke – aangebied, maar hy hat dit van die hand gewys. 'n Erepos aan die Universiteit van Kalifornië het hy ook van die hand gewys omdat sy eenvoudige swart toga in Suidwes-Afrika vir hom meer werd was as die helderkleurige bloue wat Kalifornië hom wou laat dra. 'n Uitnodiging om in Duitsland as sending-inspekteur op te tree, kon hom ook nie uit Suidwes lok nie.<ref>{{af}} Von Moltke, J. ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'', 1 Julie 1949.</ref> Hy het verskeie toekennings ontvang: in 1911 het die Duitse Ryksregering die Königliche Kronenorde, vierde klas, aan hom verleen vir sy werk onder die inboorlingstamme van SWA en in 1925 het die Universiteit van Tübingen 'n ere-D.Phil.-graad aan hom toegeken vir sy volgehoue navorsing in verband met die Bergdama. In 1948 het hy 'n D.Litt.-graad (honoris causa) vir sy navorsing oor die inheemse tale van SWA ontvang van die [[Universiteit van Stellenbosch]] en in 1961 het die Afrika-instituut hom erelidmaatskap aangebied. Op sy negentigste verjaarsdag (1966) is 'n drie- en 15-sent-posseël met sy afbeelding daarop in SWA uitgereik.<ref>{{en}} Heffermann, Lutz. 1990. ''The South African Colour Catalogue 1990''. Johannesburg: International Philatelic Service.</ref> Hy is op Okahandja begrawe. == Gesinslewe == [[Lêer:Heinrich Vedder en gesin se graf.JPG|duimnael|regs|270px|Die Vedder-gesinsgraf op [[Okahandja]].]] Hy het voor sy vertrek uit Duitsland na SWA (1903) aan 'n Rooikruisverpleegster, Lydia Schickum, verloof geraak. In 1905 het sy na Swakopmund gekom waar hulle getroud is. Vier kinders is uit die huwelik gebore. Volgens die grafsteen op die Vedder-gesin se graf in die begraafplaas op Okahandja, is Lydia Vedder oorlede in 1943. Hul dogter Ruth is gebore in 1908 en oorlede in 1927, dogter Esther gebore in 1911 en oorlede in 1981 en seun, Martin, gebore in 1912 en oorlede in 1945. Besonderhede van die vierde kind ontbreek.<ref>{{en}} [http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=2242348 Die grafsteenversameling van die Genealogiese Genootskap van Suid-Afrika]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, URL besoek op 12 April 2016.</ref> == Bronne == * {{af}} Beyers, C.J. (hoofred.). 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel IV. Durban: Butterworth & Kie (Edms) Bpk. * {{en}} Potgieter, D.J. (ed.) 1975. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} [http://exampapers.nust.na/greenstone/cgi-bin/library.cgi?e=d-01000-00---off-0dna--00-1----0-10-0---0---0direct-10----4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-3-1-00-00--4--0--0-0-11-10-0utfZz-8-00&a=d&c=dna&cl=CL2.16.29&d=HASH91fbf5695fd8f23e8ab07b Besonderhede van die Lutherse sendingkerk op Swakopmund wat Vedder ontwerp het]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 12 April 2016. * {{en}} [http://www.klausdierks.com/images/Namibia_Otjozondjupa_Okahandja_Vedder_1.JPG 'n Foto van Vedder se nederige sendelingshuisie op Okahandja]. URL besoek op 13 April 2016. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vedder, Heinrich}} [[Kategorie:Geboortes in 1876]] [[Kategorie:Sterftes in 1972]] [[Kategorie:Geskiedenis van Namibië]] [[Kategorie:Sending in Suider-Afrika]] pauv6luaytmcr0k4db6bnzzdlqy80b4 0 110371 2908225 2054951 2026-05-30T22:44:30Z CommonsDelinker 1161 "Villa_Arcadia_Plaque_and_lamp.JPG" is verwyder omdat dit in Commons deur [[c:User:Bedivere|Bedivere]] verwyder is omrede: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Blue plaques in Johannesburg|]] 2908225 wikitext text/x-wiki [[Lêer:1280px-Villa Arcadia 001.jpg|duimnael|270px|''Villa Arcadia'' in die Johannesburgse voorstad Parktown is oorspronklik in 1909 deur sir [[Herbert Baker]] en sy vennoot [[Francis Edward Masey|Masey]] ontwerp.]] [[Lêer:Mancini - Florence Phillips.jpg|duimnael|200px|Portret van [[Florence Phillips]], olie op doek, deur Antonio Mancini (1852–1930). In besit van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]]. Sy en haar man, [[Lionel Phillips]], was die enigste bewoners van ''Villa Arcadia'' nadat dit herbou is.]] '''''Villa Arcadia''''' is 'n statige ou herehuis by Oxfordstraat 22, [[Parktown]], [[Johannesburg]], wat opgerig is in opdrag van die mynmagnaat of ''[[Randhere|Randheer]]'' en LV [[Lionel Phillips]] en sy eggenote, die weldoener en ondersteuner van die kunste [[Florence Phillips]] (née Ortlepp). Dit is een van die ou Parktownse herehuise wat bewaar word deel van die stad se erfenis. == In die Phillipse se besit == Anders as ''[[Hohenheim, Parktown|Hohenheim]]'', die eerste herehuis in Parktown en die Phillipse se woning van omstreeks 1892 tot 1899, staan die herehuis wat die Phillipse laat bou het met hul terugkeer in Johannesburg uit Engeland, ''Villa Arcadia'', vandag nog. ''Villa Arcadia'' was oorspronklik ’n voorafvervaardigde [[Switserland|Switserse]] chalet wat in 1897 opgerig is vir die [[Duitsland|Duitse]] sakeman Carl Rolfe (of Rolfes). Ná die weelde waaraan sy in Engeland in hul herehuis in [[Hampshire]], ''[[Tylney Hall, Hampshire|Tylney Hall]]'', gewoond was, het Florence haar voorgeneem om dié chalet in ’n spogwoning te omskep. In 1909 het niemand minder nie as sir [[Herbert Baker]] versoek om die plan daarvoor te teken. Hy is bygestaan deur sy indertydse vennoot, [[Francis Edward Masey]]. Dit was een van hul laaste gesamentlike projekte, want die volgende jaar het Masey uitgewyk na [[Suid-Rhodesië]] om te ontsnap aan Baker se oorheersing. Florence het groot inspraak in die ontwerp gehad. Op Baker se voorstel is ’n musiekkamer gebou wat deur ’n binnehof van die hoofwoning geskei word. Die vooraansig van die verdieping huis word oorheers deur ’n lang veranda op die grondvloer met 11 boë. Die huis het selfs vandag nog ’n panoramiese uitsig, nou oor die M1-snelweg en die parkgebied wat eens op ’n tyd bekendgestaan het as Sachsenwald. Vandag kyk Villa Arcadia uit op die voorstede [[Saxonwold]] en [[Forest Town]] asook die Johannesburgse Dieretuin, nog ’n geesteskind van die mynmagnate, onder ander Florence en Lionel Phillips. == Ná die Phillipse == Met hul verhuising na die Kaap het die egpaar Phillips ''Villa Arcadia'' verkoop. Genl. [[Jan Smuts]] het in 1923 ’n Joodse weeshuis daarin ingewy. Dat Villa Arcadia in 1939 meer as 400 Joodse wese kon huisves – die hoogste getal in die weeshuis se bestaan – gee ’n aanduiding van die grootte van die huis. Die Joodse weeshuis het tot 2002 besluit. Die versekeringsmaatskappy Hollard, ’n geesteskind van die miljoenêr Dick Enthoven, besit Villa Arcadia tans (2016). Dit huisves ’n versameling moderne kuns, etlike raadsale en vermaakgeriewe. Die bewoording op die plaket van Johannesburg City Heritage buite ''Villa Arcadia'' lui (vry vertaal): "In 1898 is ’n Switserse chalet hier gebou vir die handelaar Charl Rolfes. In 1906 is dit gekoop deur die Rand Lord en LP sit Lionel Phillip, voorsitter van Rand Mines. Sy invloedryke vrou, Florence, stigter van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] en beskryf was ''Geen Gewone Vrou'', was saam met die argitek sir Herbert Baker verantwoordelik vir die skep van die huidige Villa Arcadia. Sekere van die ontwerpeienskappe word weerspieël in die [[Uniegebou]], wat Baker in 1910 ontwerp het. In 1923 het dit, as eiendom van die SA Joodse Weeshuis, ''The Arc'' geword en kinders vir die daaropvolgende 78 jaar gedien. Hollard het dit in 2003 gekoop, waarna die Villa se oorspronklike elegansie en geskiedkundige vakmanskap gerestoureer is. ’n Versameling moderne kuns dra hiertoe by." == Bronne == * {{af}} De Kock, W.J. en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]]. * {{af}} Malan, D.G. (voorsitter: redaksiekomitee). 1986. ''Johannesburg eenhonderd jaar''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk. * {{en}} Picton-Seymour, Désirée. 1989. ''Historical buildings in South Africa''. Cape Town: Struikhof Publishers. * {{en}} Potgieter, D.J. (editor-in-chief). 1973. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery. * {{af}} Van der Waal, Gerhard-Mark. 1986. ''Van mynkamp tot metropolis. Die boukuns van Johannesburg, 1886–1940''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Villa Arcadia, Parktown}} * {{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=570 'n Beskrywing en tallose foto's van die huis op die webtuiste Artefacts.co.za]. URL besoek op 2 Mei 2016. {{Koördinate|26|10|31|S|28|2|23|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] 5trmta7vgddjwbdsjytywx6c27ldoqd 0 110608 2908220 2809481 2026-05-30T22:02:14Z Jcb 223 2908220 wikitext text/x-wiki [[Lêer:ConstitutionalCourtofSouthAfrica-table-20070412.jpg|duimnael|Hofsaal van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] in [[Johannesburg]]]] [[Lêer:Sir John Truter.gif|duimnael|upright|[[John Truter|Johannes Andries Truter]]]] [[Lêer:FWReitz VA0947.jpg|duimnael|upright|[[Francis William Reitz]]]] [[Lêer:Reinhold Gregorowski.jpg|duimnael|upright|[[Reinhold Gregorowski]]]] Die '''Hoofregter van Suid-Afrika''' is die mees senior regter van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] en die hoof van die regbank van [[Suid-Afrika]], wat die finale seggenskap oor die funksionering en bestuur van al die howe uitoefen. == Hoofregters van die Kaapkolonie (1812–1910) == Bron:<ref>{{en}} {{cite book|title=Southern Cross: Civil Law and Common Law in South Africa|first=Reinhart|last =Zimmermann}}</ref> * 1812– Sir [[John Truter|Johannes Andries Truter]] (''Adjunkadmiraalhof'') * 1827–1855 Sir [[John Wylde]] :* ''1828 Hooggeregshof ingestel'' * 1855–1858 Sir [[Sidney Smith Bell]] (wnd.) * 1858–1868 Sir [[William Hodges]] * 1868–1874 Sir Sidney Smith Bell * 1874–1910 [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|John de Villiers]] == Hoofregters van Natal (1856–1910) == * 1858–1874 [[Walter Harding]] * 1874–1890 Sir [[Henry Connor]]<ref>{{en}} {{cite book|title=Southern Cross: Civil Law and Common Law in South Africa|first=Reinhart|last =Zimmermann|page=110}}</ref> * 1890–1901 Sir [[Michael Henry Gallwey]] * 1901–1910 Sir [[Henry Bale]] (oorlede in 1910) == Hoofregters van die Oranje-Vrystaat (1875–1910) == * 1874–1888 [[Francis William Reitz]] * 1889–1900 [[Melius de Villiers]] * 1902–1919 Sir [[Andries Ferdinand Stockenstrom Maasdorp|Andries Maasdorp]] (Oranjerivierkolonie) == Hoofregters van Transvaal (1877–1910) == * 1881– [[John Gilbert Kotzé]] * 1898– [[Reinhold Gregorowski]]<ref name="zimm116">{{en}} {{cite book|title=Southern Cross: Civil Law and Common Law in South Africa|first=Reinhart|last =Zimmermann|page=116}}</ref> * 1902–1910 [[James Rose-Innes]]<ref name="zimm116" /> (Transvaalkolonie) == Hoofregters van Suid-Afrika == {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ !# !Hoofregter !Beeld !Ampstermyn |- |1 |[[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|John de Villiers]] |[[Lêer:John Henry De Villiers - Baron and Attorney General - Cape Colony.jpg|90px]] |1910–1914 |- |2 |Sir [[James Rose-Innes]] |[[Lêer:J Rose Innes - VE - Cape Colony.png|90px]] |1914–1927 |- |3 |Sir [[William Henry Solomon]] |[[Lêer:Justice WH Solomon.jpg|90px]] |1927–1929 |- |4 |Sir [[Jacob de Villiers (regter)|Jacob de Villiers]] |[[Lêer:Judge Jacob de Villiers.png|90px]] |1929–1932 |- |5 |Sir [[John Wessels]] | |1932–1936 |- |6 |[[John Stephen Curlewis]] | |1936–1938 |- |7 |[[James Stratford]] | |1938–1939 |- |8 |[[Nicolaas de Wet]] |[[Lêer:Nicolaas_de_Wet.jpg|90px]] |1939–1943 |- |9 |[[Ernest Frederick Watermeyer]] | |1943–1950 |- |10 |[[Albert van der Sandt Centlivres]] |[[Lêer:Student Representative Council, University of Cape Town, 1906 (cropped).jpg|90px]] |1950–1957 |- |11 |[[Henry Fagan]] |[[Lêer:Henry_Fagan.jpg|90px]] |1957–1959 |- |12 |[[Lucas Cornelius Steyn]] | |1959–1971 |- |13 |[[Newton Ogilvie Thompson]] | |1971–1974 |- |14 |[[Frans Lourens Herman Rumpff]] | |1974–1982 |- |15 |[[Pieter Jacobus Rabie]] | |1982–1989 |- |16 |[[Michael Corbett]] | |1989–1996 |- |17 |[[Ismail Mahomed]] | |1998–2000 |- |18 |[[Arthur Chaskalson]] | |2001–2005 |- |19 |[[Pius Langa]] | |2005–2009 |- |20 | [[Sandile Ngcobo]]<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-bids-farewell-to-ngcobo-1117175|title=Zuma bids farewell to Ngcobo|date=14 Augustus 2011|publisher=[[IOL]]|accessdate=1 September 2024}}</ref> | |2009–2011 |- |21 |[[Mogoeng Mogoeng]] |[[Lêer:Mogoeng Mogoeng.png|90px]] |2011–2021 |- |22 |[[Raymond Zondo]] |[[Lêer:Raymond Zondo.png|90px]] |2022–2024 |- |23 |[[Mandisa Maya]] |[[Lêer:Mmaya img.jpg|90px]] |2024–hede |} == Sien ook == * [[Grondwet van Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} [http://www.judiciary.org.za/ Kantoor van die Hoofregter] {{Normdata}} [[Kategorie:Hoofregters van Suid-Afrika| ]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse reg]] [[Kategorie:Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] 7vm0wyeyx58f4snapevcx5gyj20tpw3 100 111130 2908187 2066760 2026-05-30T20:45:38Z SpesBona 2720 Bygewerk 2908187 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Springbok parade.jpg |groote=250px |byskrif=Die Springbokke nadat hulle in 2007 as die wêreldkampioen gekroon is. |teks=Die '''[[Springbokke]]''' ([[Engels]]: ''Springboks''; [[Xhosa]] en [[Zoeloe]]: ''amaBokoboko''; ook korter '''Bokke''' of ''Boks'' genoem) is die nasionale [[rugby]]span wat [[Suid-Afrika]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Die Springbokke is na die [[springbok]], die nasionale dier van Suid-Afrika, genoem. Rugby is een van Suid-Afrika se nasionale sportsoorte en die Springbokke is ’n gedugte krag in internasionale rugby met ’n wenrekord teen byna al die ander lande, behalwe teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]]. Die Springbokke se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi. Alhoewel die Springbokke as gevolg van die internasionale boikot teen [[apartheid]] nie aan die eerste twee rugbywêreldbekertoernooie in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] en [[Rugbywêreldbeker 1995|1991]] deelgeneem het nie, het dié land in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] as gasheer van die toernooi opgetree en tydens hul debuut die beker gewen. Die Springbokke het die All Blacks in die eindstryd met 15–12 geklop, ’n gebeurtenis wat tot vandag toe as een van die grootste prestasies in die Suid-Afrikaanse sportgeskiedenis beskou word. Suid-Afrika het twaalf jaar later die [[Webb Ellis-beker]] tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in [[Frankryk]] en weereens twaalf jaar later tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in [[Japan]] ingepalm. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het die Springbokke ná die All Blacks die tweede span geword wat die beker suksesvol kon verdedig en die eerstes geword om vier wêreldbekertoernooie te wen. Die Springbokke het sodoende Nieu-Seeland se vorige rekord van drie titels verbeter, maar met twee wêreldbekerverskynings minder. Daarmee is die Springbokke nou die wêreld se suksesvolste span in wêreldbekerrugby, aangesien hulle sedert 1995 vier uit agt rugbywêreldbekertoernooie gewen het. Die All Blacks het daarenteen sedert 1987 drie uit tien rugbywêreldbekertoernooie gewen. Die Springbokke speel jaarliks teen die All Blacks van Nieu-Seeland, die [[Wallabies]] van [[Australië]] en die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] van [[Argentinië]] in [[die Rugbykampioenskap]], voorheen die Drienasiesreeks genoem, waartydens hulle ook om die [[Mandela Uitdaagplaat]] teen Australië en die [[Vryheidsbeker]] teen Nieu-Seeland meeding. Die Springbokke het die voormalige Drienasiesreeks reeds drie keer in die toernooi se 14 jaar bestaan gewen (in 1998, 2004 en 2009), en later die uitgebreide Rugbykampioenskapreeks (in 2019, 2024 en 2025). In 1891 het die Springbokke in hul eerste internasionale wedstryd te staan gekom, toe die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]], ’n span van gekeurde spelers uit die vier Tuisnasies, tydens hul toer Suid-Afrika besoek het. Tot sy professionalisering was rugby ’n amateursport, wat op internasionale vlak deur soms maandelange, oorsese toere gekenmerk was, waartydens die nasionale spanne nie net teen ander nasionale spanne te staan gekom het nie, maar ook teen plaaslike spanne en rugbyklubs. Sedert die begin van rugby in Suid-Afrika word die Springbokke in groen-en-goud as een van die gedugste nasionale spanne wêreldwyd beskou en die beheerliggaam, die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU), word deur [[Wêreldrugby]] saam met tien ander as ’n vlak-een-span geag. Die Suid-Afrikaanse nasionale rugbyspan is tans (Oktober 2025) eerste op Wêreldrugby se wêreldranglys en in 2004, 2007, 2009 en 2019 is die Springbokke deur Wêreldrugby as die “span van die jaar” aangewys. 13 voormalige Springbokspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. |skakel=Springbokke }} o561c6xdbt05ljnsrqh226xxq3ngaez 100 111174 2908181 1948646 2026-05-30T20:30:35Z SpesBona 2720 Kom ons spog 'n bietjie met ons Suid-Afrikaanse voorbladartikels op die Afrikaanse Wikipedia 2908181 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Landscape kruger-park.jpg |groote=250px |byskrif=Landskap in die Nasionale Krugerwildtuin |teks=Die '''[[Krugerwildtuin|Nasionale Krugerwildtuin]]''' is die grootste [[wildreservaat]] in [[Suid-Afrika]], en 'n trekpleister vir internasionale en plaaslike [[toeriste]]. Die park strek ongeveer 360 kilometer van noord na suid en gemiddeld 65 kilometer van oos na wes. Die park grens in die ooste aan [[Mosambiek]] en in die noorde aan [[Zimbabwe]]. Die park strek oor die [[Laeveld]] van twee Suid-Afrikaanse provinsies, [[Mpumalanga]] en [[Limpopo]]. Die Krugerwildtuin maak nou deel uit van die [[Groter Limpopo Oorgrenspark]], 'n [[vredespark]] wat die Krugerwildtuin kombineer met twee nasionale parke in sy buurlande: die [[Gonarezhou Nasionale Park]] in [[Zimbabwe]], en die [[Limpopo Nasionale Park]] in [[Mosambiek]]. Meer as 'n miljoen toeriste besoek die Krugerwildtuin elke jaar. Die park bevat ongeveer 2&nbsp;000 [[plant]]-, 507 [[voël]]-, 147 [[soogdier]]-, 114 [[reptiel]]-, en 49 [[vis]][[spesie]]s. Die sogenaamde [[Groot Vyf diere|Groot Vyf soogdiere]] kan in die park gesien word, naamlik die [[leeu]], [[olifant]], [[renoster]], [[buffel]], en [[luiperd]]. |skakel=Krugerwildtuin }} jxobsejqy3w1ls4bikvdv2645guaz7h 0 111794 2908226 2456249 2026-05-30T22:44:39Z CommonsDelinker 1161 "British_Occupation_of_Johanneburg_Plaque.JPG" is verwyder omdat dit in Commons deur [[c:User:Bedivere|Bedivere]] verwyder is omrede: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Blue plaques in Johannesburg|]] 2908226 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Fritz Krause | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = Regter F.E.T. Krause | geboortenaam = Frederic Edward Traugott Krause | geboortedatum = 1868 | geboorteplek = | sterfdatum = 1959 | sterfteplek = | ouers = Carl Johann Gottlieb Krause<br/>Anna Wilhelmina Kellner | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | alma_mater = | beroep = Advokaat, regter | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = [[Het Volk]] | religie = | huweliksmaat = Annette Wallis | kinders = | webblad = | handtekening = }} Dr. '''Fritz Krause''' ([[1868]]–[[1959]]) was ’n [[Suid-Afrika]]anse regsgeleerde. == Herkoms en kinderjare == Krause se voorsate was afkomstig van [[Oos-Pruise]]. Sy pa, Carl Johan Gottlieb Krause, het in 1848 of 1849 in Bloemfontein kom bly en gewerk as ’n mediese sendeling. Later het hy begin praktiseer as ’n dokter en word toe die dorp se distriksgeneesheer. Hy het ook ’n Volksraadlid geword. Fritz Krause se ma was Anna Wilhelmina Kellner. Die Krause-egpaar het 11 kinders gehad. Fritz en sy vier broers het almal skool gegaan aan [[Grey-kollege]].<ref>{{en}} {{cite journal |first=Mike |last=Alfred |title=The Life of Judge F E T Krause |journal=Johannesburg Heritage Journal |volume=1 |url=http://www.joburgheritage.co.za/docs/Joburg%20Heritage%20Journal/Judge%20FET%20Krause/Judge%20FET%20Krause.pdf |pages=2 |access-date= 4 Julie 2016 |archive-date=18 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818184719/http://www.joburgheritage.co.za/docs/Joburg%20Heritage%20Journal/Judge%20FET%20Krause/Judge%20FET%20Krause.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:FETKrause2.jpg|duimnael|Fritz Krause, [[Jacob de Villiers]], [[Barry Hertzog]] en ander regstudente in Amsterdam in 1889]] Krause het matriek in die eerste klas geslaag en toe letterkunde en filosofie studeer by [[Universiteit Stellenbosch|Victoria Kollege]], waar hy die graad B.A. (honneurs) verwerf het. In 1890 het hy sy regsgraad met lof aan die [[Universiteit van Amsterdam]] voltooi. Drie jaar later het hy sy doktoraal in die regte verwerf. Daarna het hy ook toelating verkry om as advokaat in Engeland te praktiseer. Hy was vlot in Duits, Engels, Nederlands en Frans.<ref name="Alfred_p3">Alfred, supra, p. 3.</ref> == Advokaat in ZAR == In 1893 het hy in Pretoria begin praktiseer as advokaat en gou ’n goeie praktyk in die strafreg opgebou. Na die [[Jameson-inval]] het hy die staatsadvokaat in die hoogverraadsaak teen die lede van die “Reform Committee” bygestaan. Daarna is hy as “Eerste Publieke Vervolger en Waarnemende Staatsprocureur voor de Witwatersrand” aangestel.<ref name="Alfred_p3"/><ref>{{cite journal |first=Jan |last=Ploeger |title=Die Oorgawe van Johannesburg (31 Mei 1900) |journal=Scientia Militaria |volume=4 |issue=3 |year=1974 |pages=15 |url=http://scientiamilitaria.journals.ac.za/pub/article/download/914/935 }}</ref> Sy bekendste saak was die vervolging van die man wat homself [[Ludwig Kurtze von Veltheim|Baron von Veltheim]] genoem het. Hy is aangekla dat hy [[Wolf Joel]], die neef van [[Barney Barnato]], vermoor het.<ref name="Alfred_p4">Alfred, supra, p. 4.</ref> Die jurie het hom onskuldig bevind en die gehoor het luid gejuig, maar die regter was baie ontevrede met hul besluit.<ref name="Alfred_p5">Alfred, supra, p. 5.</ref> Daar is beweer dat Krause streng opgetree het teen onwettige drankverkope, maar nie teen prostitusie nie. Die gevolg was dat die nuwe staatsprokureur in Pretoria, [[Jan Smuts]], in 1898 besluit het om Mostyn Cleaver aan te stel om prostitusie in Johannesburg hok te slaan.<ref name="Alfred_p5"/> Met die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het Krause aanvanklik in Johannesburg agtergebly om die goudmyne te beveilig, maar hy het later by die vegtende burgers aangesluit.<ref name="Alfred_p5"/> == Spesiale Militêre Kommandant == Tydens [[Frederick Sleigh Roberts|lord Roberts]] se opmars van Bloemfontein na Pretoria, was daar op 24 April 1900 ’n groot ontploffing by die ammunisiefabriek van Thomas Begbie in Johannesburg. Die Spesiale Militêre Kommandant, ene Schutte, se nalatigheid is blameer en hy is vervang deur Krause.<ref>Amery: Times History of the war in South Africa, volume 6, bl. 475</ref><ref name="Kappiekomm">{{cite book |first=Johanna |last=Brandt |title=Die Kappie Kommando |location=Amsterdam |year=1913 |chapter=2 }}</ref> Paul Kruger en Louis Botha het hom opdrag gegee om te verhoed dat die goudmyne deur die Boere self verwoes word. Op 29 Mei het regter Kock juis in Johannesburg opgedaag om dit te doen. Krause het daarin geslaag om Kock te arresteer en sy kommando’tjie weg te jaag.<ref name="Alfred_p6">Alfred, supra, p. 6</ref><ref name="Kappiekomm"/> Die volgende dag was Roberts in Germiston en hy stuur toe vir ene majoor Davis en ’n ou vyand van Krause, [[John Douglas Forster]], om die onmiddellike en onvoorwaardelike oorgawe van Johannesburg te eis. Krause se antwoord was kort en kragtig: “No, sir, not immediately and not unconditionally.”<ref name="Alfred_p7">Alfred, supra, p. 7.</ref> Om straatgevegte te vermy, het Krause eers probeer om van alle vegtende burgers in die stad ontslae te raak. Die volgende dag het Roberts aan die voorpunt van sy leerskare die stad binnemarsjeer. Voor die regeringsgeboue in Commissionerstraat is die Vierkleur gestryk en die Union Jack gehys.<ref name="Alfred_p8">Alfred, supra, p. 8.</ref> Krause was ’n krygsgevangene maar, nadat hy sy parool gegee het, is hy toegelaat om weer as advokaat te praktiseer. Toe hy egter weier om ’n eed van getrouheid af te lê, mog hy nie langer praktiseer nie. Daarna is hy toegelaat om na Engeland te gaan, waar hy weer as advokaat gepraktiseer het.<ref name="Alfred_p9">Alfred, supra, p. 9.</ref> == Verblyf in Engeland == Terwyl Krause op pad na Engeland was, het hy reeds die bepalings van sy parool-onderneming verbreek deur ’n verslag aan [[Willem Johannes Leyds|dr. Leyds]] op te stel waarin hy inligting verskaf het oor gebeure in Johannesburg na die Britse besetting.<ref>Ploeger, supra, p. 16.</ref> In Engeland het hy ook betrokke geraak in die verspreiding van inligting oor die konsentrasiekampe.<ref name="Alfred_p9"/> Krause het ook ’n artikel, geskryf deur sy ou vyand Forster, gelees waarin die skrywer aangevoer het dat die Boere as rowers en bandiete behandel moes word en nie as oorlogvoerders nie. Krause was ontstoke en skryf aan sy vriend Broeksma in Johannesburg dat hy “ons mense” in kennis moes stel sodat hulle Forster of moes skiet of andersins skadeloos maak. Ongelukkig vir Krause het die Engelse sy brief aan Broeksma in die hande gekry en die gevolg was dat Krause in die Old Bailey aangekla was van aanstigting om moord te pleeg. Hy is skuldig bevind en tot twee jaar gevangenisstraf gevonnis. Hy is na nege maande losgelaat en het na Suid-Afrika teruggekeer.<ref name="Alfred_p9"/> == Advokaat in Kaap en Transvaal == Krause se plan was om weer in die Transvaal as advokaat te praktiseer, maar [[Alfred Milner|lord Milner]] wou niks daarvan hoor nie. Hy het Krause ’n politieke vuurvreter genoem en hom verbied om dit te doen. Krause het sy praktyk in die Kaap hervat en die Transvaalse hooggeregshof genader om toegelaat te word om daar te praktiseer.<ref name="Alfred_p9"/> Die hof het Krause se aansoek toegestaan en hy is terug Transvaal toe.<ref>Sien Ex parte Krause, 1905 T.S. 221.</ref> In 1907 is hy getroud met Annette Wallis, ’n geskeide vrou met twee dogters.<ref>Alfred, supra, p. 11.</ref> Hy was skaars in die Transvaal toe hy verkies is as dorpsraadlid in Johannesburg. Toe verantwoordelike bestuur in die Transvaal ingestel word, het hy [[Vrededorp]] namens [[Het Volk]] in die Volksraad.<ref name="Alfred_p13">Alfred, supra, p. 13.</ref> Hy is ook aangestel as lid van ’n hospitaalkommissie wat mynregulasies ondersoek het.<ref name="Alfred_p13"/> In 1912 het hy 'n senior advokaat (“Kings Counsel”) geword.<ref name="Alfred_p2">Alfred, supra, p. 2</ref> Hy het generaal [[Christiaan de Wet]] verdedig toe hy aangekla is vir sy aandeel in die [[1914-Rebellie]].<ref name="Alfred_p14">Alfred, supra, p. 14.</ref> Een van die bekendste hofsake waarin hy verskyn het, was die moordverhoor van Taffy Long, die vakbondleier tydens die [[1922-staking|1922-mynstaking]]. Long is ter dood veroordeel.<ref name="Alfred_p14"/> == Regter van Hooggeregshof == In 1923 is Krause aangestel as regter van die Transvaal Provinsiale Afdeling van die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika]].<ref name="Alfred_p2"/> Hy was die eerste regter van Suid-Afrika wat voorheen tronkstraf uitgedien het. Krause het besluit dat ’n regter nie belasting hoef te betaal nie. Hy het aksie ingestel teen die Kommissaris van Binnelandse Inkomste, maar het verloor. Daarna het hy die saak verder gevoer in die Appèlafdeling, maar het daar ook verloor.<ref>Krause v Commissioner for Inland Revenue, 1929 AD 286.</ref> Van 1933 tot 1938 was hy Regter-president van die Oranje-Vrystaat Afdeling van die Hooggeregshof van Suid-Afrika.<ref name="Alfred_p2"/> == Eerbewyse == * 1947. Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] ken erelidmaatskap aan Krause toe. == Leesstof == * Charles van Onselen, New Babylon New Nineveh, Jonathan Ball Publishers, Johannesburg & Cape Town. * Mike Alfred, The Life of Judge F E T Krause, Johannesburg Heritage Journal, volume 1 * Jan Ploeger, Die Oorgawe van Johannesburg (31 Mei 1900), Scientia Militaria, volume 4 nr. 3, 1974. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{DEFAULTSORT:Krause, Fritz}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse advokate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regters]] [[Kategorie:Geboortes in 1868]] [[Kategorie:Sterftes in 1959]] 96mod6vznx4sg52nxe5vck2njecoljk 0 112954 2908155 2725647 2026-05-30T18:04:04Z Jcb 223 2908155 wikitext text/x-wiki Met die publikasie van 'n nuwe [[Harry Potter]]-boek - "The cursed child"<ref>http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-36965066</ref> in 2016 is daar die moontlikheid van nuwe vrae oor die waarde<ref>http://www.nytimes.com/2016/08/04/business/media/despite-sales-cursed-child-isnt-magical-to-some-potter-fans.html?_r=0</ref> en moontlike insluiting van hierdie boekreeks in die onderrig van Afrikaans. Voorgraadse sowel as nagraadse aspirant-opvoeders van Afrikaans sowel as skoolgaande jeugdiges lees graag die ''Harry Potter''-boekreeks (hierna HP genoem).<ref name=":24" /> Om die problematiek rondom die moontlikheid om hierdie reeks voor te skryf of te behandel in die Afrikaanse onderrigkonteks te beantwoord, fokus hierdie artikel op enkele kriteria wat kan bydra tot die keuse van tekste in die onderrig van Afrikaanse jeugletterkunde in die middelskoolfase (graad 7-9).<ref name=":24">Kruger, E. 2003. ''Harry Potter'' (I): Motivering vir die insluiting in die onderrig van Afrikaans. ''Tydskrif vir Taalonderrig'', 37(2):179-196.</ref> == Behoort die Harry Potter-boekreeks in die Afrikaanse onderrigkonteks ingesluit te word? == Die HP-boekreeks is aan die een kant wêreldwyd populêr: in Junie 2003 is 192 miljoen kopieë verkoop, en die reeks is in 55 tale beskikbaar<ref>Winfield, N. 2003. Vatican backs Harry Potter. ''Associated Press'' [Intyds], 4 Februarie. Beskikbaar: www.cesnur.org/2003/potter</ref> en in 2001 is 52,000 boeke in Afrikaans verkoop,<ref>Lategan, L. 2001. Die herrie oor Harry: [[J.K. Rowling]] en die Potter-mania. ''Free State Libraries,'' Januarie-Maart:17-19</ref> opvoedkundiges en bibliotekarisse is verheug daaroor dat die skrywer dit reggekry het om kinders weer aan die lees te kry; en in 2000 word die skrywer [[J.K. Rowling]] vir die skryf van die reeks vereer met 'n eredoktersgraad deur die Edinburgh Napier Universiteit.<ref>Associated Press. 2000. ''Rowling gets honorary degree'' [Intyds], 23 November. Beskikbaar: www.cesnur.org/recens/potter</ref> Aan die ander kant kry ouers vanuit fundamentalisties-Christelike kringe elektroniese boodskappe van ernstige besware teen die morele waardes en heksery (daar word selfs van 'n "''encyclopaedia of Satanism''" gepraat) wat in die boeke gepropageer word.<ref>Lynn, R. 2002. ''Harry Potter'', e-pos aan E. Kruger [Intyds], 7 Desember.</ref> Christene verbrand die HP-boeke in hulle besit omdat hulle oortuig is van die anti-christelike waardes in die reeks,<ref>Seltzer, R. 2002. ''Potter'' book burning was misguided. ''El Paso Times'' [Intyds], 4 Januarie. Beskikbaar: www.cesnur.org</ref> 'n vastyd van drie dae is gereël vir die dae voor die vyfde boek gepubliseer is,<ref>Swart, E. 2003. ''Die realiteite van Harry Potter'', e-pos aan E. Kruger [Intyds], 18 Junie..</ref> en voortydige profesie en interpretasie van die anti-christelike betekenis en simboliek van die feniks word elektronies versprei.<ref>Van Wyk, D. 2003. ''The phoenix,'' e-pos aan E. Kruger [Intyds], 17 Junie.</ref> Mense wat betrokke is by die Wicca-beweging en dus heksery aktief beoefen<ref>CESNUR (Center for Studies on New Religion). 2003. A Christian reflection on the "New Age". ''The Vatican document on the New Age'' [Intyds], 3 Februarie. Beskikbaar: www.cesnur.org</ref><ref>Robinson, B.A. 2001. ''Are all witches equal? Harry Potter and public confusion about witches'' [Intyds]. Beskikbaar: www.religioustolerance.org</ref> is nie self baie beïndruk met Rowling se uitbeelding van hekse nie.<ref>Glidewell, J. 2001. Wiccans are not all that wild about Harry Potter. ''St. Petersburg Times'' [Intyds], 16 November. Beskikbaar: www.cesnur.org</ref> Hulle meen dat sy dit oppervlakkig en onakkuraat uitbeeld.<ref name="mv">McVeigh, D. 2002. Is Harry Potter Christian? ''Renascence,'' 54(3):197-214.</ref><ref>Schäufele, S. 2002. ''Harry Potter or his accusers: which is the enemy?'' [Intyds]. Beskikbaar: www.cesnur.org</ref> Die HP-boekreeks is 'n massa-kulturele verskynsel is sonder werklik intrinsieke letterkundige waarde.<ref name=":0">Zipes, J. 2001. ''Sticks and stones. The troublesome success of children's literature from Slovenly Peter to Harry Potter''. New York: Routledge.</ref> Die verkope van die boeke veroorsaak word deur die materialisme van die 21ste-eeuse [[verbruikersamelewing]] wat aangevuur is deur die ''rags-to-riches''-mite wat die persoonlike lewe van die skrywer omgeef, sowel as die suksesvolle uitbeelding van Harry as 'n postmoderne ''wiz-kid''.<ref name=":0" /> Die feit dat die eerste uitgawe van die reeks, ''Harry Potter and the sorcerer's stone''<ref>Rowling, J.K. 1997. ''Harry Potter and the philosopher's stone''. Londen: Bloomsbury.</ref>'','' deur verskeie uitgewers verwerp is voordat Bloomsbury in Londen dit wel uitgegee het sonder om ooit die sukses daarvan te kon voorspel, maak deel uit van die ongelooflike sukses van die Harry Potter-verskynsel wat as risiko begin het. Die vreemde kontroversie vanuit konserwatiewe kringe het dieselfde uitwerking op die samelewing as wat dikwels die geval met sensuur is, naamlik dat dit veroorsaak dat mense juis wil lees wát dit is wat in die ban gedoen word.<ref name=":0" /> Die HP-boekreeks kan gesien word as ''"Disney cartoons written in words, no more …"''.<ref>Cowell, A. 2000. ''Harry Potter frenzy continues'' [Intyds]. Beskikbaar:  www.nytimes.com/library</ref> Oor die boek wat in 2003 verskyn het,<ref>Rowling, J.K. 2003. ''Harry Potter and the order of the phoenix''. Londen: Bloomsbury.</ref>meen skoolbibliotekaresse en remediërende opvoeder Glenda Irvine<ref>Irvine, G. 2003. Mamma, ek het 766 bladsye gelees! (resensie). ''Insig'', Augustus:80.</ref> dat dié boek se reikwydte op 'n emosionele en verstandelike vlak “''bo die vuurmaakplek van selfs die mees begaafde jong leser”'' is en dat die meeste lesers dit maar net lees om hulle ouers tevrede te stel. Verder meen sy dat die boek (met sy 766 bladsye) vervelig is en sy bevraagteken dit of die hele Potter-verskynsel werklik daartoe bydra dat jong leerders met begrip lees. Volgens haar kan die meeste kinders jonger as tien jaar nie tussen feit en fantasie onderskei nie omdat die twee helftes van 'n kind se brein op daardie stadium nog nie verbind is nie. Die kern van Irvine se resensie stem dus ooreen daarmee dat die verskynsel slegs 'n nuwe konvensionele verbruikerskommoditeit is.<ref name=":0" /> Vrae wat dus by menige opvoeder in die onderrig van Afrikaans ontstaan, is of die HP-boekreeks geskik is om in die klassituasie gebruik te word, of dit voorgeskryf kan word vir leerders van Afrikaans as hooftaal, en vir watter ouderdom dit geskik sou wees. Verder ontstaan die vraag hoekom die reeks juis in Afrikaans voorgeskryf moet word as daar reeds plaaslik soveel goeie kwaliteit Afrikaanse jeugboeke is. Die vertaler Janie Oosthuysen, wat in 2002 deur die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] vereer is met 'n toekenning vir haar vertaling van die HP-boeke,<ref>Oosthuysen, J. 2002. ''Onderhoud met Jaco Jacobs'' [Intyds]. Beskikbaar: www.storiewerf.co.za</ref> verskaf hiervoor 'n eenvoudige antwoord in haar uitspraak in hierdie verband: "''En sê nou hulle is nie lus om dit in Engels te lees nie''?" == Kriteria vir die waarde en gebruik van die ''Harry Potter''-boekreeks in die onderrig van Afrikaans == Enkele ekstrinsieke kriteria wat betrekking het op dinge buite die literêre teks kan in ag geneem word.<ref name=":1">Van der Merwe, C.N. & Viljoen, H. 1998. ''Alkant olifant. 'n Inleiding tot die literatuurwetenskap.'' Pretoria: J.L. van Schaik.</ref> Sodanige ekstrinsieke kriteria het nie met die estetiese sfeer van die teks te make het nie. Dit impliseer dus 'n mate van subjektiwiteit<ref name=":2">Nodelman, P. 1992. ''The pleasures of children's literature.'' New York: Longman.</ref> omdat dit dikwels berus op die (persoonlike) waardes en doelwitte van die leser (of opvoeder). Hierdie kriteria sluit aan by die instrumentalistiese siening van literêre evaluering<ref name=":1" /> en is van toepassing op die instrumentele nut of waarde wat die teks inhou. In hierdie geval gaan dit om die voordele/nadele wat dit vir die opvoedkundige terrein van die samelewing inhou. Die destydse Transvaalse Onderwysdepartement se kriteria vir voorgeskrewe werke is akademiese, opvoedkundige, sosiale en praktiese kriteria.<ref>Bornman, R.Z.J. 1982. 'n Pedagogiese besinning oor die keuse van Afrikaanse voorgeskrewe werke vir skoolgebruik. M.Ed.-verhandeling. Universiteit van Suid-Afrika, Pretoria.</ref>Ook kan krities gekyk word na die letterkundige, opvoedkundige en sosiale waarde van voorgeskrewe boeke.<ref name=":3">Rossouw, E. 1972. Literatuuronderwys in Afrikaans op hoërskoolvlak. M.A.-verhandeling,  Universiteit van Natal, Pietermaritzburg.</ref> Hoë prioriteit moet toegeken word aan die waarde van kultuur en godsdiens, ’n universele moraliteit, die insluiting van die hele Afrikaanse spraakgemeenskap en ruimte vir goeie sowel as populêre letterkunde.<ref>Strydom, P.J.L. 1987. Die onderrig van Afrikaans in 'n multikulturele gemeenskap: 'n herkontekstualisering van inhoude. ''Tydskrif vir Taalonderrig,'' 21(3):23-35.</ref> Voorgeskrewe werke moet voldoen aan die eise van nuwigheid, effek en vormgewing.<ref name=":5">Bosman, M. 1987. ''Die hoërskoolleerling as leser''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.</ref><ref name=":4">Segers, R.T. 1984. Op zoek naar een nieuwe vorm van literatuuronderwijs: De horizontrale methode. ''Spektator,'' 13(4):256-265 ----</ref> Hieronder is ’n volledige en bruikbare stel kriteria wat belangrik is by die voorskryf van boeke op skoolvlak:<ref>Wissing, L. & Johl, R. 1995. How to choose books for reading when the choice is ours. ''Tydskrif vir Taalonderrig,'' 29(3):171-177.</ref><ref name=":6">Bosman, M. & Malan, C. 1987. ''Die beplanning van onderrig in die Suid-Afrikaanse letterkunde''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.</ref> * die leeservaring moet genotvol wees; * die affektiewe domein van die leser moet aangespreek word; * jeugtekste moet literêre waarde hê; * beide Suid-Afrikaanse en wêreldletterkunde behoort ingesluit te word; * die tekste moet kritiese denke stimuleer en die leerder lei tot die maak van morele keuses; * die voorgeskrewe tekste moet leerders se emosies, intellek en verbeelding betrek; en * die tekste moenie op morele en/of religieuse gronde aanstootlik wees nie. Die opspoor en bespreking van waardes in die HP-boekreeks is 'n subjektiewe saak en sal afhang van die leser se verwysingsraamwerk. Om hierdie rede moet daarteen gewaak word dat die ekstrinsieke kriteria in die lees van die reeks nie oordryf word nie. Die opvoeder moet steeds toesien dat die teks eerstens vir plesier binne 'n estetiese sfeer gelees word alvorens dieper gedelf word vir temas en moraliteit. Om gapings in die teks in te vul hand saam met die leser se eie kontekstuele veronderstellings.<ref name=":2" /> Dit is dus eintlik 'n persoonlike interpretasie waarmee die leser soek na logiese samehange om betekenis te '''''skep''';'' eerder as wat dit 'n leesstrategie is waarmee die leser betekenis '''''ontdek'''''. Voorbeelde hiervan is hoe psigo-analitiese, jungiaanse, marxistiese en feministiese lesers simbole en waarhede van hulle eie sienings in tekste aantref - “''even for interpreters the tales are wish-fulfillment fantasies”''.<ref name=":2" /> Ten einde leerders se lees- en leervermoë in die middelskoolfases te ondersteun, behoort opvoeders seker te maak dat die leerders betekenis konstrueer, omtrent hulleself en ander leer, strategies lees en die aksie van lees as genotvol ervaar.<ref>Farnan, N. 1996. Connecting adolescents and reading: Goals at the middle level. ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 39(6):436-445.</ref> Hierdie doelwit kan bereik word deur eerstens seker te maak dat gekose jeugtekste lesergerig is. === Lesergerigtheid === Die resepsie-estetika stel die leser sentraal in die literêre kommunikasieproses. Letterkunde verbreed die leser se verwysingshorison.<ref name=":7">Strydom, P.J.L. 1987. Die onderrig van Afrikaans in 'n multikulturele gemeenskap: 'n herkontekstualisering van inhoude. ''Tydskrif vir Taalonderrig,'' 21(3):23-35.</ref> Doeltreffende literatuuronderrig behels uitbouing van die leserhorison.<ref>Malan, C. 1983. ''Letterkunde en leser.'' Durban: Butterworth.</ref> Die wyse waarop letterkunde onderrig speel in op die leser se nuwe verwagtingspatroon wat hoofsaaklik deur die massamedia beïnvloed word.<ref name=":4" /> Letterkunde-onderrig moet nie beperk word tot die literatuur van die kanon nie, maar sodanige onderrig kan uitgebrei word tot alle fiktiewe tekste. Elke teks wat bestudeer word, moet tot die verruiming van die leser se verwysingsraamwerk bydra.<ref name=":8">Combrink, L. 1992. Die literêre teks as vertrekpunt vir temagerigte en integrerende literatuuronderrig. ''Tydskrif vir Taalonderrig'', 26(3):17-37.</ref> Die ervaringswerklikheid van die leser en sy behoeftes speel ’n rol in die beplanning van letterkunde-onderrig.<ref name=":5" /> Tekste behoort vir lesers uit hulle perspektief en behoeftes gekies te word. Die teks moet dus pas by die leser se ouderdom, agtergrond, voorkeur, probleme en belangstellings.<ref>Slabbert, H. le R.  1990. Rondom ''Om laaste te kan lag'' (Pirow Bekker). ''Klasgids'', 25(4):16-22 ----</ref> Karakters in die HP-boekreeks kom ooreen met die '''kenmerke van kinders in puberteit en jeugdiges in vroeë adolessensie.''' Dit is een van die redes waarom dit gepas sal wees as voorgeskrewe letterkundige teks vir leerders in graad 7 tot 9. Deur te kyk na die verskillende behoeftes van leerders in hul puberteits- en vroeë adolessensiejare,<ref>Pienaar, L. 1976. ''Die kind en sy literatuur.'' Kaapstad: HAUM.</ref><ref>Snyman, L. 1987. ''Die jeugboek.'' Pretoria: Qualitas.</ref><ref name=":9">Ghesquiere, R. 1993. ''Het verschijnsel jeugdliteratuur.'' Leuven: Acco.</ref> is dit duidelik dat die literêre karakter, Harry Potter, net soos enige ander kind, sekere behoeftes openbaar. Die bevrediging van hierdie behoeftes of die gebrek aan bevrediging bepaal hoe ’n kind by die lewe en die vereistes daarvan gaan aanpas. In Harry se geval was dit vir hom ’n aanpassing om deur sy streng oom en tante grootgemaak te word en om op 11-jarige ouderdom uit te vind dat sy ouers nie in ’n motorongeluk dood is nie, maar vermoor is, en dat hy ’n towenaar is en na Hogwarts, die skool vir heksery en towerkuns, moet gaan. Kinders se '''verbeeldingskrag''' help hulle om boeke hulle eie te maak en met die boek, die karakters en gebeure daarin te identifiseer, en sodoende word daardie ervaring as't ware die kinders se eie lewensondervinding. Die HP-reeksboek as literêre teks is dus van betekenis vir ’n kind, want dit het diepte wat die kind help om sy behoeftes te vervul en aan te pas by sy lewe en omstandighede. ’n Kind het '''behoefte aan''' '''materiële en emosionele sekuriteit''' en moet leer hoe om die vernietiging daarvan te kan verwerk. Harry vind materiële sekuriteit in die onsigbaarheidsmantel wat hy van sy pa geërf het, omdat dit al is wat hy van sy pa het. Hy vind hierdie sekuriteit ook in sy besem, ’n geskenk van die skoolhoof, Dompeldorius, ’n goeie vriend van hom en sy ouers. Harry verloor egter ’n deel van hierdie sekuriteit toe sy besem in ’n Kwiddiekwedstryd vernietig word. Sy hantering van die situasie kan kinders inspireer en help om soortgelyke situasies te verwerk. Harry se emosionele sekuriteit lê in sy verhouding met sy vriende, Ron, Hermien en Hagrid, en sy peetpa, Sirius Swardt. Hy moet egter saamlewe met die feit dat omstandighede veroorsaak dat hy nie die werklike emosionele sekuriteit van sy peetpa kan ervaar nie. Nes enige kind in die puberteitsfase het Harry ook ’n behoefte aan geestelike sekuriteit, ’n geloof in iets groters en magtigers as hy. Vir hom is dit die geloof dat, alhoewel sy ouers dood is, hulle liefde vir hom oor hom waak en hom in gevaarlike situasies beskerm. Kinders verstaan Harry se ongelukkige toestand by sy oom en tante se huis en ontwikkel ’n gevoel van jammerte vir hom. Deur te lees wat in ander gesinne se huislike omstandighede gebeur, soos Harry wat nie liefde en ondersteuning van sy familie ontvang nie, ontwikkel kinders ’n begrip van meegevoel vir kinders wat uit ongelukkige of gebroke huise kom. Verder het kinders ’n '''behoefte daaraan om ’n eie plek en identiteit te hê''', met ander woorde om deur hulle omgewing, ouderdomsgroep, vriendekring en skool aanvaar te word. Harry se behoefte hier word bevredig deur die aanvaarding wat hy ontvang van sy span, Huis Griffindor, deur sy spanlede wat saam met hom in die Kwiddiekspan speel en sy vriende en opvoeders. In spansport word die drang na prestasie en selfgelding bevredig en daarom openbaar Harry dieselfde behoeftes as die kinders om ons en in ons skole. Ook '''intellektuele sekuriteit''' is een van die behoeftes van leerders op hierdie skoolvlak. Hulle begin vreugde vind in stokperdjies waar hulle met hulle hande kan werk of dinge kan versamel en lees waardeur hulle inligting kan versamel. ’n Reeksboek soos HP kan ook in hierdie verband ’n ryk bron van inligting word. Die jeug ervaar ’n groot behoefte aan '''belewing van die avontuurlike'''. Hulle soek dus sensasionele, spannende situasies, gevaar en risiko's. Daar is ook 'n belangstelling in vreemde lande en ontdekkingsreise. Die HP-reeksboek neem die leser saam met Harry na avontuurlike situasies wat kinders se behoefte aan avontuur bevredig. Die vreemdheid van die towerwêreld en die ontdekkings wat Harry in hierdie wêreld maak, help die leser om hom in hierdie avonture uit te leef, wat ook ’n prikkel tot skeppende aktiwiteit kan wees. Die jeugdige wat nie in die fisiese wêreld uiting vind vir sy avontuurdrang nie, voel dikwels verveeld en het ’n '''behoefte aan ontspanning'''. Kinders lees dus vir ontspanning, maar afwisseling in verskillende soort boeke is belangrik. Opvoeders moet gevolglik daarop let dat leerders nie net deur die HP-reeksboek vasgevang word nie, maar ander boeke ook sal lees. Leerders kan aangemoedig word om werke van [[C.S. Lewis]] en Tolkien te lees as hulle agterkom dat fantasie hulle fassineer. Op hierdie manier kan hulle dus met wêreldliteratuur in aanraking kom. Jong leerders moet leer om hulle '''eie standpunte vanuit ’n waardestelsel te motiveer'''. Dit is nodig dat jongmense leer om self te dink en self te beoordeel, want kollektiewe denke maak die ontwikkeling van ’n vrye outonome persoonlikheid onmoontlik. Om hierdie rede kan die ontginning van lewenswaardes in die HP-reeksboek daartoe bydra dat die jeugdige saam met Harry worstel om tot volwassenheid te groei. Die ontginning van die sin en betekenis van die lewe help die kind om sy eie waardestelsel en ’n waardige en aanvaarbare selfbeeld te ontwikkel. Behalwe dat voorgeskrewe tekste lesergerig behoort te wees, is die interaksie tussen leser en teks belangrik, omdat letterkunde ’n bepaalde effek op die leser kan hê. === Interaksie tussen leser en teks === Die interaksie tussen leser en teks is van sentrale belang in die onderrig- en opvoedingsgebeure.<ref name=":6" /> Dit beteken dat daar byvoorbeeld genoeg oop plekke moet wees sodat dit voortdurend deur die leser ingevul moet word sonder dat dit hom frustreer. As die oop plekke in 'n teks te min is, raak die leser verveeld met die verhaal omdat hy nie voldoende aktiefskeppend betrokke by die teks is nie. Verder is tekste met oop plekke kreatiewe tekste, want dit daag die leser uit om deel te neem en betekenis te gee aan die teks.<ref>Combrink, L. 1990. Die rol van die leser in die literêre kommunikasiesituasie. ''Die Unie,'' 86(8):222-223.</ref> Omdat die interaksie tussen leser en teks, eerder as die geïsoleerde teks, die studie-objek van die letterkunde-onderrig behoort te wees, behoort elke leser se unieke respons gerespekteer te word.<ref name=":10">Combrink, L. 1990. Die rol van die leser in die literêre kommunkasiesituasie. ''Die Unie,'' 86(7):194-195.</ref> Vrye interpretasiemoontlikhede is net so belangrik as sterk inhoudsgerigte maatstawwe.<ref name=":6" /> Literêre tekste voorsien ervarings, nie net kennis nie.<ref name=":10" /> Daarom is die leser se rol nooit passief nie. Dit is eerder 'n transaksie tussen leser en teks; dit betrek die leser rasioneel, emosioneel en eties. Die rede waarom elke leser se ervaring van 'n teks uniek is, is omdat elke leser 'n unieke samestelling het, sowel as 'n verwysingsraamwerk en verwagtingshorison wat van ander s'n verskil. Jauss<ref name=":10" /> gebruik die term ''verwagtingshorison'' om daarmee te verwys na die stel kulturele, etiese en literêre verwagtings en kriteria wat lesers gebruik om literêre tekste te beoordeel. Die vraag is of die teks versoenbaar is met die leser se verwagtingshorison. 'n Responsgerigte letterkunde-onderrigmodel in die Seniorfase in Suid-Afrika (graad 7-9) behoort te begin by die leerders se belangstellings en response om leesmotivering te bevorder.<ref>Lemmer, A. 1988. Children's responses to literature. In I. Cilliers (red.). ''Op weg na begrip. Kinderliteratuur vir Suider-Afrika.'' Kaapstad: Maskew Miller Longman. bl. 272-289.</ref> Seuns kan deur die HP-boekreeks van nie-fiksie na fiksie, en kinders van rekenaarskerms na boeke weggelok word, en ouers en kinders kan kommunikeer oor boeke en morele, universele sake.<ref name=":11">Nicola, R. 2001. Returning to reading with Harry Potter. ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 44(8):747-750.</ref> Nicola<ref name=":11" /> maak in haar resensie melding van haar ervaring met die response van verskeie leerders in Suid-Afrika. Sy meen dat jonger leerders dalk nie die subtiele sosiale kommentaar en diepte en kompleksiteite in name en mitologiese karakters in die HP-boekreeks raaksien en verstaan nie. Ook dink Nicola dat leerders in Suid-Afrika nie soveel praktiese kennis van die privaatskoolkonteks in Engeland dra nie en miskien ook nie so bekend is met fantasie as genre nie, maar dat die inhoud van die reeks tog tot die gemiddelde leerder spreek. In haar navorsing word melding gemaak van verskeie Suid-Afrikaanse leerders se (positiewe) response, hoe hulle die verhaal ervaar, hoe hulle die verhaal sou verander as hulle die outeur was, met watter ander boeke die reeks vergelykbaar is en wat hulle voorspel het gaan gebeur. Hierdie response toon duidelike ooreenkoms met dié wat opgeteken is van leerders in Indië en sal waarskynlik met dié van leerders wêreldwyd ooreenstem.<ref name=":11" /> Uit die voorafgaande is dit duidelik dat die interaksie tussen leser en teks veroorsaak dat die opvoeder van Afrikaans geïnteresseerd behoort te wees in die volgende ekstrinsieke kriterium, naamlik die funksionaliteit van letterkunde-onderrig en die mate waarin die jeugteks bydra tot die opvoedingsproses. === Funksionaliteit in die opvoedingsproses === Die doel van hierdie kriterium is om vas te stel of die letterkundige teks die potensiaal het om funksioneel te wees; om dus ’n daadwerklike effek op die leser te hê. Om doeltreffende letterkunde-onderrig te bewerkstellig, is dit daarom ook nodig dat die opvoeder sal sorg dat die keuse van voorgeskrewe werke sal bydra tot die leerder se begeleiding tot volwassenheid. Die effek van die literêre teks op die leser is belangrik, dit gee lesers die voorreg om die literatuur in sy volle geskakeerdheid leer ken <blockquote>''as profesie, as ontleedmes, as stimulus tot medeskeppende denke, as toetssteen vir eie en gemeenskapswaardes, as ’n bron van intellektuele avontuur maar ook ontspanning en vermaak … en dit alles binne ’n konteks wat hulle eie lewenswêreld intiem raak.''<ref name=":6" /></blockquote>Letterkunde-onderrig kan behalwe kennis oor die letterkunde self lesers se '''mensekennis uitbrei''', deurdat hulle kan leer om waardering vir ander se standpunte te hê, omdat literatuur dikwels met konflik en oplossings vir daardie konflik werk. Verder kan lesers by skrywers leer om presies en keurig te formuleer, wat kan lei tot ''“[v]olwassenheid, ontvoogding en ruimheid van gees"''.<ref name=":6" /> Omdat die lees van HP-boeke vir die kind hoofsaaklik ontspanning bied, is hy nie daarvan bewus dat hy '''intellektueel ontwikkel, emosioneel groei (omdat hy saam lag en huil) en kreatief skeppend besig''' is nie. Die identifikasieproses word by die jeugdige bevorder deurdat lees ’n verdedigingsmeganisme kan wees – wie beangs is, kan sy angs beperk deur hom met Harry, Ron of Hermien te vereenselwig. Dit kan dui op ’n proses waartydens begerenswaardige gedrag oorgeneem word,<ref name=":12">De Waal, A. 1996. Die ACTAG-dokument: 'n perspektief op literatuuronderrig in die multikulturele Afrikaanse T2-klas. ''Dubbelfluit,'' 2(2):1-31.</ref> en op dié wyse kan die HP-boeke klaarheid skep in die komplekse gevoelswêreld van die kind, en vir hom modelle bied. Lees is ’n tydverdryf waarmee verveling afgeweer word en waardeur ’n problematiese realiteit ontsnap word. Dit is veral aan avontuur- en fantasieverhale dat daar ’n ontvlugtingsfunksie toegeken word. Op hierdie wyse kan die spanningsvlak van ’n kind ontlaai word. "Harry Potter … is ’n fantasie van ’n seuntjie wat na ’n towerwêreld vlug omdat hierdie aardse wêreld hom magteloos maak. In die aardse wêreld word hy gedreig, geslaan en beledig".<ref name=":13">Van Straten, C. 2001. A final word on Potter. ''Cape Librarian,'' Julie/Augustus:16-17.</ref> Die volgende '''funksies van jeugliteratuur''' kan onderskei word, naamlik die psigologiese, maatskaplike en intellektuele funksies.<ref name=":9" /> Die '''psigologiese funksies''' hou verband met die leser se identifikasieproses waardeur hy insig verwerf in sy eie gevoels- en ervaringswêreld. Dit sluit aan by die opvoedingstaak wat verrig moet word. Voorgeskrewe werke kan vir die leser ’n besieling wees en dit moenie belemmerend op hom inwerk nie: ''“in die jare wanneer die kind … [se] emosionele lewe tot brekens toe gespanne is, kan geskikte literatuur ’n geweldige krag ten goede wees''".<ref name=":3" /> Jeugliteratuur verskaf 'n katarsis waarin adolessente 'n emosionele ontlading kan ervaar.<ref>Hollindale, P. 1997. ''Signs of childness in children's books.'' Stroud: Thimble Press.</ref> Tog kan letterkunde-onderrig ook misbruik word om kinders te manipuleer om aan te pas by sosiale kontekste wat hulle potensiaal vir groei beperk.<ref name=":14">Zipes, J. 1995. ''Creative storytelling.'' New York: Routledge.</ref> Die '''maatskaplike funksies''' behels die sosialiseringsproses waardeur die leser waardes en norme aanleer en waardeur kultuuroordrag plaasvind. Die leser word gehelp om te sosialiseer, want hy maak deur die individuele lees van ’n teks keuses sonder die invloed van sy portuurgroep. In die letterkundige werke waaraan die leser blootgestel word, maak hy kennis met die samelewing se vooroordele en gedragspatrone en leer watter rolle hy moet en kan speel. Verder leer hy so sy vryheid, regte en verpligtings ken. Die individu word dus deur die leesaksie begelei om hom as deel van ’n geheel te sien, want –<blockquote>… literature by its very nature is selective and suggests integrations, connections, insights into experience, and values which the individual might not otherwise find for himself. At the best literature confronts the reader with the basic eternal problems of human beings, thus helping the individual to see himself as a part of an ongoing history ….<ref name=":9" /></blockquote>Letterkunde kan verder die leser in staat stel tot selfbegrip en begrip van ander mense. In ’n wêreld waarin hy rigting moet vind, leer hy ook onderskei tussen wat reg en wat verkeerd is. Boeke kan voorgeskryf word waarin ’n gesonde lewenshouding tot openbaring kom sodat dit tydens die leerder se ontluikende jare ’n vormende invloed op hom kan uitoefen.<ref name=":3" /> '''Intellektueel''' kan letterkunde ook die funksie vervul dat dit die leser help om kognitief te ontwikkel. Omdat letterkunde ook ’n informatiewe funksie het, behoort dit by te dra tot die uitbreiding van die leser se kennis. Die leser se analitiese denke behoort verder geoefen te word en die lees van ’n teks moet hom stimuleer om na die samehang of logiese opeenvolging van gebeurtenisse te soek. Sy kreatiwiteit kan aangewakker word deur die proses waardeur hy hom in die lewens van ander inleef, asook die herkenning van motiewe en simbole, taal en styl. Alhoewel Zipes<ref name=":14" /> daarteen waarsku dat fantasie gebruik word as terapie as gevolg van die potensiaal van die katarsismoment daarin, noem Black<ref>Black, S. 2003. ''Harry Potter'': A magical prescription for just about anyone. ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 46(7). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 9374024.</ref> enkele voorbeelde van leerders wat sy deur middel van die lees van die HP-boekreeks gehelp het om fisiese, psigiese en sosiale aanpassings in hulle traumatiese omstandighede te maak. Deur te identifiseer met die fiktiewe karakters het hierdie leerders geleer om onvoorspelbaarheid en verandering kreatief te verwerk, morele keuses te maak en emosionele probleme te oorkom. Die Afrikaanssprekende leerder se blootstelling aan die HP-boekreeks as jeugtekste kan ook help om sy etiese standpunt te ontwikkel deur die ontginning van die probleme van menswees. Die etiese is dikwels die fokuspunt in jeugliteratuur,<ref name=":12" /> want die stryd tussen goed en kwaad en die oproep tot verantwoordelikheid en regverdigheid is fundamenteel. Jeugliteratuur dra eksplisiet en implisiet vooroordele, gedragspatrone, norme en waardes oor. Wanneer die literatuur die sosiale aanpassingsproses versnel, is dit ’n maatskappybevestigende boek.<ref name=":12" /> ’n Voorbeeld van hierdie maatskappybevestigende waardes in die HP-boekreeks, word aangetref wanneer Harry na die nuwe skool moet gaan en vir die eerste keer in sy lewe ware vriende moet maak. Saam met Harry Potter word die leser met waardes gekonfronteer: gesinswaardes (dié van die Weasleys), waardes wat met werk en ontspanning te make het – Harry en sy vriende wat hulle tuiswerk moet doen, maar ook lekker dinge saam doen – en waardes ten opsigte van geld en materialisme. Harry se ouers het vir hom baie geld nagelaat, maar hy bestee dit nie aan onnodige goed nie. Daarteenoor staan die Weasleys wat baie arm, maar tog ook baie vrygewig is. Die HP-boekreeks kan gesien word in die lig daarvan dat jeugliteratuur beïnvloed is deur die Romantiek<ref name=":15">Trites, R.S. 2001. The Harry Potter novels as a test case for adolescent literature. ''Style,'' 35(3). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 5962824.</ref> en daarom fokus op die oorgang tussen kindwees en adolessensie sowel as op karakterontwikkeling – die HP-boekreeks is as 'n tipiese Bildungsroman.<ref name="mv" /> Al die karakters in die HP-boekreeks het een of ander obsessie met mag. Die mees intense gevoel wat kinders ervaar, is 'n gevoel van magteloosheid in die aangesig van volwassenes en die grootmenswêreld.<ref name=":13" /> Hierdie stryd teen mag word uitgebeeld in die sosialisering van Harry as die [[protagonis]], Hogwarts as ’n tipiese skool in die skoolreeks as genre waarin dit handel oor geïnstitusionaliseerde mag en reëls wat die mag bevestig, outoritêre mag van ouers en opvoeders, (ontluikende) seksualiteit wat karakters bemagtig en ontmagtig, die dood en sterflikheid as die grootste vyand van menslike mag (selfs die mag van die antagonis Woldemort<ref name=":15" />). Die magiese krag van toordery is die allegoriese simbool van mag in die HP-boekreeks en daar reëls in die towerkragwerklikheid van Hogwarts is, ’n dissipline wat Harry moet leer om te gehoorsaam en wat deel uitmaak van sy vorming en ontwikkeling tot volwassenheid.<ref name=":15" /><ref name=":13" /> Hierdie reeks kan 'n waardevolle instrument wees om die hele kwessie van mag en die waardes wat daarmee saamhang, met leerders te bespreek. Die uitdaging waarvoor leerders te staan kom, is om saam met Harry te ontdek en te leer hoe om die mag tot sy beskikking deur dissipline en reëls te gebruik, en dat dit 'n groeiproses is. In die fasilitering van so 'n klasgesprek oor mag in die HP-boekreeks, kan gelet word op die metanarratiewe van soortgelyke argetipiese stories wat oor menslike toestande of eienskappe handel.<ref name=":16">Lankshear, C. & Knobel, M. 2001. Harry Potter (resensie). ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 44(7). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 4252300.</ref> Hulle noem die stryd tussen goed en kwaad, die oorwinning van die sterkes en magtiges deur die swakkes en weerloses, so ook humanistiese metanarratiewe oor die Moggels en elwe se persoonlike en emosionele sekuriteit, die welsyn van kwesbare groepe en individue. Die HP-boekreeks kan 'n leerder se behoefte aan 'n storie met morele sekuriteit vervul, en dat die morele narratiewe in die verhale bydra tot die leerder se etiese ontwikkelingl.<ref>Binnendyk, L. & Schonert-Reichl, K.A. 2002. Harry Potter and moral development in pre-adolescent children. ''Journal of Moral Education,'' 31(2):195-201.</ref> Die waardes wat in die boeke na vore kom, is die geveg tussen goed en kwaad, die belangrikheid van spanwerk, die gevolge van oortredings en antisosiale gedrag, individuele en kollektiewe morele verantwoordelikheid en die gelykheid van die geslagte. Dat manlik en vroulik gelyk uitgebeeld word in die reeks, word egter betwyfel.<ref name=":15" /><ref name=":13" /> In die HP-boekreeks word die kind se verbeelding gestimuleer en die verstand geoefen deur die soeke na die onderliggende samehang en logika tussen verskillende elemente. Die HP-teks laat die leser wonder oor die aard van die karakters, die ruimtes, en die motiewe wat ’n intrige of verrassingslot onderlê. Die tekste slaag daarin om denke te stimuleer en nuwe vrae te genereer, want "Rowling is good at those twists in the tale, those extra subplots and subtexts that keep the reader, at whatever age, guessing and reading on to find out what happens".<ref name=":25">Clark, L. 2001. What is it about Harry Potter? ''Journal of Adolescent & Adult Literacy.'' 44(8). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 4385768.</ref> Al die boeke vereis dat die protagonis (en by implikasie die leser) probleme en raaisels eksplisiet en implisiet moet oplos, om subtiele en versteekte riglyne (clues) te volg en afleidings te maak.Voorbeelde hiervan is hoe die bedreiging van die bose Woldemort en die snedige Malfoy en sy vriende se mag deurgaans deur middel van retoriese vrae en humor gerelativeer word.<ref name=":25" /> Deur middel van kreatiewe onderrigstrategieë<ref>Flack, J. 1997. ''From the land of enchantment. Creative teaching with fairy tales.'' Colorado: Teacher Ideas Press.</ref> kan opvoeders leerders bewus maak van die spel met name, woorde en morfeme in die HP-boekreeks in Afrikaans.<ref>Nilsen, A.P. & Nilsen, D.L.F. 2002. Lessons in the teaching of vocabulary from September 11 and Harry Potter. ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 46(3). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 7707804.</ref> 'n Potter-glossarium op 'n Nederlandse webwerf<ref>http://www.home.hccnet.nl/h.kip/encyclopedie/index.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kan leerders in die senior fase uitdaag om die glossarium in Afrikaans te vertaal en te vergelyk met die vertalings deur Janie Oosthuysen. Beide hierdie aktiwiteite kan die leerders intellektueel stimuleer en kritiese taalgevoeligheid aanmoedig. Die doel van die derde kriterium was om vas te stel of die letterkundige jeugteks die potensiaal het om funksioneel te wees en om 'n daadwerklike effek op die leser te hê. Om doeltreffende letterkunde-onderrig te bewerkstellig, is dit verder nodig dat die opvoeder sal sorg dat die keuse van die HP-boekreeks as voorgeskrewe tekste sal bydra tot die proses waarin die leerder begelei word tot volwassenheid. === Bydrae tot die kwaliteit van die opvoedingsproses === By die onderrig en opvoeding in die literatuur is daar van 'n deurlopende opvoedingsproses sprake.<ref name=":6" /> Gedeeltes van hierdie proses kan nie in isolasie beskou word nie. Letterkunde gee nie net struktuur aan 'n mense se emosies of die uitbreiding van kennis nie, maar dit kan die leser ook pantser teen die lewe.<ref>Roodt, P.H. 1991. Oor literatuuronderrig en ''Verlore paradyse. Tydskrif vir Letterkunde,'' 30(2):127-132.</ref> Die mees gebalanseerde en die suksesvolste mense is blywende lesers. Die bespreking van die inhoud van verhale, gedigte en dramas by uitstek kan die geleentheid bied tot beïnvloeding en opvoeding. Vir Van Wyk Louw is die vraag of die voorgeskrewe werk toelaat dat die "''oorgang van natuur- tot kultuurmens''" moontlik gemaak word, of dit die "''troebel en vormlose drifte van die jeugdige uitsuiwer en gestalte gee''".<ref name=":3" /> <blockquote>Alles wat schoon en goed en waar is, moet altijd, en bijzonder bij de jeugd, met lustgevoelens geassocieerd worden. En onder lustgevoelens versta ik niet alleen de zinnelijke, maar ook de hogere gevoelens die een onmiddelijke reactie zijn van onze intellectuele ziel op erkende waarden.<ref name=":17">Du Plessis, J.N.S. 1973. Letterkunde as opvoedingsmiddel vanuit fundamenteel-pedagogiese perspektief. M.Ed.-verhandeling, Universiteit van Stellenbosch, Stellenbosch.</ref></blockquote>Letterkunde wat onderrig word, moet ook voldoen aan hierdie vereiste dat daar van die "sinnelike" gegroei kan word tot die estetiese en etiese waardes. Die einddoel van letterkunde-onderrig is om sover moontlik 'n afgeronde en volledige mens voor te berei om sy plek in die samelewing vol te staan.<ref name=":5" /> Die letterkundige werk moet die potensiaal hê om die leser as totaliteit te betrek, dit wil sê as denkende, voelende en willende wese.<ref name=":17" /> Stories kan daartoe bydra dat leerders betekenis vind in hulle lewens en 'n begeerte ontwikkel om goed te wees. <blockquote>… one of the simplest but most important things we can do to encourage character development in youngsters is to acquaint them with stories … that can give them a common reference point and supply them with a stock of good examples ….<ref>Kilpatrick, W. 1993. The moral power of good stories. ''American Educator,'' Somer:24-35.</ref></blockquote>In 'n poging om die vraag te beantwoord hoe die HP-boekreeks bydra tot die leerders se ontwikkeling en begrip van die lewe, kan Rowling se stories as morele narratiewe gesien word en die karakters in die reeks geklassifiseer word in fases van morele ontwikkeling volgens Kohlberg se kognitiewe-ontwikkelingsteorie van morele denke.<ref name=":18">Binnendyk, L. & Schonert-Reichl, K.A. 2002. Harry Potter and moral development in pre-adolescent children. ''Journal of Moral Education,'' 31(2):195-201.</ref> Hiervolgens is huiself Dobbie die uitbeelding van Fase Een, wat gekenmerk word deur heterogene moraliteit of straf- en gehoorsaamheidsoriëntasie. Draco Malfoy verteenwoordig dan 'n Fase Twee-denker, wat 'n individualistiese (egosentriese) en instrumentele doelwitoriëntasie uitbeeld. In die Derde Fase van interpersoonlike samewerkingsoriëntasie,kan Harry se betroubare vriend Ron geklasssifiseer word. Hermien verteenwoordig Fase Vier van morele denke wat 'n wet-en-orde-oriëntering uitbeeld, omdat sy die handhawing van die ordelike funksionering en bestaan van die stelsel as geheel beklemtoon. Uiteindelik behoort Harry tot die mees volwasse fase van morele denke, naamlik Fase Vyf, waar sosiale kontrak en intrinsieke regte die basis van oriëntering behels. Hy is dan die een wat soms reëls oortree en sy eie lewe in gevaar stel, omdat hy die voorstander van regverdige prosedures en sosiale en individuele regte is. As motivering vir die klassifikasie van karakters in Kohlberg<ref>Kohlberg, L. 1984. Essays in moral development. Vol. II. ''The Psychology of moral development.'' San Francisco: Harper & Row.</ref> se raamwerk van morele denke, kan opvoeders die HP-boekreeks in letterkunde-onderrig gebruik om met morele opvoeding te integreer, want die reeks bied aan opvoeders geskikte morele dilemmas op 'n manier wat by die leerders se fases van morele denke pas.<ref name=":18" /> Behalwe dat voorgeskrewe werke lesergerig en funksioneel moet wees in die leser se proses van volwassewording, behoort dit ook moontlik te wees om die onderrig van die HP-boekreeks te integreer in die literêre kommunikasieproses. === Kommunikatiewe potensiaal === Die literêre teks moet in eie reg die belangrikste komponent in onderrig en opvoeding bly, maar dit behoort nie in onderrigbeplanning los van die totale literêre kommunikasiesituasie gesien te word nie.<ref name=":6" /> Daar moet in ag geneem word dat daar deurgaans sprake is van 'n ingewikkelde aantal kodestelsels waarin die sender- en ontvangerskodes naas dié van die literêre boodskap van groot belang is. Om die literêre kommunikasieproses te ontgin, kan leerders die gedig "Soektog van die eenhoorn" van Martjie Bosman<ref>De Vries, A. (samesteller). 1997. ''Nuwe stemme 1.'' Kaapstad: Tafelberg.</ref> lees en 'n vergelyking tref tussen die gedig en die uitbeelding van die Verbode Woud. Verder kan die leerders 'n bewaringsplakkaat maak waarin gepleit word vir die beskerming van eenhorings, of 'n voorbladartikel vir Die Daaglikse Profeet skryf oor aanvalle op eenhorings in die woud. 'n Temagerigte, integrerende onderrigprogram wat geleentheid bied vir die hantering van universele probleme en vrae, wat deur die literêre werk gestimuleer kan word, kan gebruik word.<ref name=":8" /> <blockquote>In an integrated approach … many language activities can be generated from literature study. The language experience of literature study promotes pupils' language competence.<ref name=":6" /></blockquote>Wat die literêre kommunikasieproses betref, word die skrywer en die leser as gelyke vennote gesien en hulle bly afhanklik van mekaar. Waar die skrywer hoofsaaklik in beheer is van die skeppingsproses, is die leser met die hulp van die opvoeder meer in beheer van die resepsieproses. Die een kan nie sonder die ander bestaan nie en staan met mekaar in 'n literêre transaksie. Hierdie kommunikatiewe transaksie vind plaas wanneer leerders kontak maak met emosies en ervarings wat hulle met die teks het, en gevolglik betekenis konstrueer en response skep.<ref name=":19">Goforth, F.S. & Spillman, C.V. 1994. ''Using folk literature in the classroom: Encouraging children to read and write.'' Phoenix, Arizona: Oryx Press.</ref> Die kommunikatiewe benadering wil wegbeweeg van letterkunde-onderrig waar die opvoeder en ander deskundiges (bv. die kritikus of resensent) se strukturalistiese evaluering van die teks beskou word as die enigste korrekte antwoord.<ref>Du Plessis, P.A. 1993. 'n Teoretiese raamwerk en die toepassing van 'n kommunikatiewe benadering tot letterkunde-onderrig na aanleiding van Karel Schoeman se ''By Fakkellig.'' M.A.-verhandeling, Universiteit van Natal, Pietermaritzburg.</ref><ref>Van der Berg, D.Z. 1993. Elsa Joubert: 'n kommunikatiewe benadering''.'' Ph.D.-proefskrif, Universiteit van Natal, Pietermaritzburg.</ref> Die lees van die teks word dus gesien as 'n probleemoplossende handeling. Op hierdie manier word die lees van letterkundige tekste en die onderrig daarvan vir die leerder toeganklik en interessant gemaak. In die ontwikkeling en strukturering van die leerder se response kan gebruik gemaak word van kreatiewe onderrigstrategieë volgens Gardner se Meervoudige Intelligensie-teorie.<ref>Van den Berg, G. 2002. Taalonderrig en die teorie van meervoudige intelligensie. ''Literator,'' 36(3&4):233-245.</ref> Hiervolgens kan leerders plakkate ontwerp om die Kwiddiekwedstryd of Hogwarts te adverteer en bekend te stel, die rol vertolk van 'n kulkunstenaar, 'n temalied vir die film komponeer, 'n eie nuwe sportsoort ontwerp wat magiese elemente bevat, inligting oor die natuur en geografiese omgewing van Hogwarts navors, en onderhoude voer met jongmense en opvoeders oor hulle menings oor die HP-boekreeks. Die responsbenadering is 'n tweerigting-kommunikasieproses waarin die leser herskeppend reageer op die skrywer se weergawe van 'n bepaalde siening. Die hoofmomente van hierdie proses is luister/lees, nadenke, bespreking en integrerende aktiwiteite. 'n Voorbeeld van 'n aktiwiteit waar die HP-boekreeks in 'n geïntegreerde letterkunde-onderrigmodel die leser lei tot selfinsig en kommunikasie oor die teks word aangetref wanneer die leerders dagboekinskrywings moet maak deur hulself met Harry te assosieer en dan uit sy oogpunt te vertel hoe hy eerstens die Dursley-gesin en sy lewe daar as buitestander ervaar. Tweedens kan Harry se ervaring van Hogwarts meet eersgenoemde ervaring gekontrasteer word ten opsigte van die respek wat hy ervaar. Die affektiewe dimensie van die leser is die vertrekpunt, waarna deur teksstudie beweeg word na die kognitiewe domein. 'n Belangrike onderrigmiddel is die leesjoernaal waarin responsverslaggewing opgeteken word. Na aanleiding van die volgende voorbeelde van responsvrae<ref name=":22">Berger, L. 1996. Reader response journals: You make the meaning … and how. ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 39(5):380-385.</ref> kan leerders gestimuleer word om die onderstaande vrae aangaande die HP-boekreeks in hulle leesjoernale te beantwoord: * Watter veranderinge het jy opgemerk in die persoonlikheid van Harry as protagonis? Het jy enige klem op 'n voorwerp of sekondêre karakter gesien wat later in die storie belangrik blyk te wees? Sien jy enige herhalende patrone in die boek? Kan jy enige betekenis heg aan die titels van die hoofstukke? Wat is ongewoon aan die boek se begin of einde? * Watter van die karakters se besluite bevraagteken jy? Het Rowling 'n realistiese uitbeelding van Hogwarts gegee in die boeke? Dink jy dat gebeure in die outeur se lewe die skryf van die boek beïnvloed het? * Watter dele van die boek laat jou bang, geïrriteerd, jammer, gefrustreer of angstig voel? Voel jy anders oor karakters of situasies in die tweede boek as wat jy in die eerste boek gevoel het? Wat het jou gevoelens verander? Is jy lus om die volgende boek te lees? * Herinner enigiets in die boek jou aan iets uit jou eie ervaring, 'n film, 'n TV-program, 'n lied, of 'n ander boek wat jy al gelees het? Bespreek hierdie intertekstuele verhoudings. Nadat die leerder 'n HP-teks gelees het, kan daar dus geleentheid gegee word dat hy kan identifiseer met karakters, waardeur hy sy eie gevoelens kan ontdek. Die karakters se ervarings word vergelyk met sy eie lewe en daar word 'n bespreking gehou oor die regverdiging van 'n bepaalde karakter se optrede en morele ontwikkeling. Belangrik is ook die verwagtingshorison wat die titel skep. In die proses word die leser met sy eie en ander se houdings en vooroordele gekonfronteer. Visuele geletterdheid kan bevorder word deur die voorblaaie van die HP-boeke en ook -films as agtergrondinligting te integreer. Hier kan gelet word op visuele konvensies, filmtegnieke en -terminologie, sowel as die doel en inhoud van resensies. Daar kan bespiegel word oor moontlike ander optredes van karakters en wat die uiteinde daarvan sou wees, en ook die verskil tussen die boeke en die films. Die leerder kan verder ook kommunikatief betrek word by beide die teksresepsie (lees en luister) en hulle eie teksproduksie (praat en skryf<ref>Bruti, S. 1999. Approaching writing skills through fairy tales. ''TESL Journal,'' 5(11). [Elektronies]. Beskikbaar: www.iteslj.org</ref>). Die leser binne die literêre kommunikasiesituasie is nie 'n passiewe ontvanger van 'n volledig geformuleerde betekenis en teksinterpretasie nie.<ref name=":10" /> Hy/sy is volledig betekenisgewend, aktief betrokke by die literêre materiaal. Hierdie aspek kan sinvol gerealiseer word deur die leerders 'n eie wapen- of lewenskild te laat ontwerp na aanleiding van die leuse en skild van Hogwarts op die titelblad van ''Harry Potter en die towenaar se steen''.<ref>Rowling, J.K. 2000. ''Harry Potter en die towenaar se steen''. Kaapstad: [[Human & Rousseau]].</ref> Deur middel van 'n geheime skrifspeletjie kan leerders briefies ontwerp om met mekaar te kommunikeer asof dit deur Harry, Ron en Hermien geskryf is. So ook kan leerders hulle eie HP-speletjies en advertensies ontwerp om hulle produkte te bemark. Omdat elke leerder binne 'n spesifieke kultuur leef, is dit ook nodig dat opvoeders wat die HP-boekreeks as voorgeskrewe letterkundige jeugtekste gebruik, die leerders moet begelei in hulle kontekstuele oriëntasie. === Kontekstuele oriëntasie === Letterkundige tekste moet altyd binne 'n bepaalde konteks bestudeer word<ref name=":22" /> tesame met 'n sin vir konteks wat nou saamhang met algemene "Landeskunde" (kultuurkunde, gemeenskapsgeskiedenis en algemene geskiedenis wat 'n beter beeld van die tydgenootlike toneel moet bied).<ref name=":6" /> Vir die letterkunde-onderrigsituasie behels dit dat leerders blootgestel moet word aan tekste waar karakters vanuit die verskillende kultuurgroepe met mekaar in interaksie kom om te worstel met basiese lewensnorme sodat hulle mekaar se "morele pariteit" daardeur kan beleef.<ref name=":7" /> Letterkunde-onderrig moet kontemporêr en probleemgerig wees.<ref name=":4" /> Hiervolgens kan afgelei word dat leerders nie beskerm moet word teen negatiewe invloede wat in literêre tekste mag voorkom nie, maar dat hulle juis deur die letterkunde voorberei moet word op die werklikhede van die volwasse lewe – die letterkundige jeugteks kan dus 'n uitdaging aan die leerder bied. Onderliggend aan "groot" fantasiewerke ia meestal 'n metaforiese kommentaar op die samelewing op daardie betrokke tydstip.<ref>Huck, C.S. 1976. ''Children's literature in the elementary school.'' New York: Holt, Rinehart and Winston.</ref> 'n Letterkundeprogram moet geleentheid bied vir die hantering van universele probleme en vrae. Letterkunde is 'n<blockquote>weergawe van menslike ervaring, op alle vlakke, met talle nuanses, in verskillende tye en op verskillende plekke. Só maak die leerders kennis met die geskiedenis van die mens: met sy gedagtes, vreugde en pyn deur die eeue. Indirek word die leerders ook blootgestel aan die wyer kultuurwêreld en raak kultureel geletterd.<ref name=":8" /></blockquote>Daar bestaan 'n simbiotiese verhouding tussen kultuur en onderwys.<ref name=":12" /> Behalwe dat daar in Suid-Afrika sedert 1994 'n nuwe perspektief en beleid van multikulturalisme is, word taal (en daarom letterkunde-onderrig) erken as 'n kernmerker van kulturele identiteit in mikro- en makroverband. Tog kan die makrokultuur wat in Suid-Afrika heers steeds beskou word as Westers-georiënteerd. Dit is binne hierdie konteks van onpersoonlike video- en rekenaarspeletjies, Nintendo's, mikroskyfies en elektronika<ref>Ballard, S.B. 2000. Thoughts on Harry Potter: Wizardry, good and evil. ''Anglican Theological Review,'' 82(1). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 02913151.</ref> wat die fiktiewe Harry Potter as weeskind tradisionele waardes van morele moed, vergifnis,<ref name=":20">Schäufele, S. 2002. ''Harry Potter or his accusers: which is the enemy?'' [Intyds]. Beskikbaar: www.cesnur.org</ref> eerlikheid, beskeidenheid, mededeelsaamheid en eenvoud<ref>Beck, B. 2002. The sunny side of life: Harry Potter, K-Pax, Bandits, and the forces of good in a wicked world. ''Multicultural Perspectives,'' 4(3). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 6895029</ref> in 'n tegnologiese en elektroniese wêreld bevestig. Lesers kan deur die HP-boekreeks weggelok word van hulle rekenaarspeletjies en blootgestel word aan Rowling se geheime, misterieuse resep en vermoë om die menslike behoefte aan verwondering te bevredig.<ref name=":21">Ostling, M. 2003. Harry Potter and the disenchantment of the world. ''Journal of Contemporary Religion,'' 18(1):3-23.</ref> Die sukses van HP-boekreeks is gebaseer op leerders wat leef in 'n werklikheid van Westerse moderniteit, waar alles op kousaliteit berus. Selfs die magiese dinge en gebeure in Hogwarts is rasioneel en tegnologies verklaarbaar. Ook die towenaars en hekse in die HP-boekreeks neem deel aan die gees van kapitalisme en verbruikersekonomie wat in die Westerse kultuur heers – 'n alternatiewe filosofie van tegnologie<ref name=":20" /> binne 'n modernistiese raamwerk.<ref name=":23">Lankshear, C. & Knobel, M. 2001. Harry Potter (resensie). ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 44(7). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 4252300.</ref> <blockquote>… child readers, used to the cut-throat competition of pre-teen consumerism, where playground prestige comes with the possession of the most recent model Gameboy (or, indeed, the most recent volume in the Harry Potter series) can sympathize ….<ref name=":21" /></blockquote>Oor die donker magte van die antagonis Woldemort, kan gesê word dat sy magte nie soseer tegnologies verklaarbaar is nie, maar tot psigologiese oorsake gereduseer kan word waar werklik diaboliese magte na vore kom en dooies bonatuurlike kragte in die materiële werklikheid besit.<ref name=":21" /> Rowling verduidelik en verklaar telkens die magiese gebeure, waarmee die verwondering verlore gaan. Harry en sy vriende hanteer die magiese as 'n verbruikersitem en die outeur neutraliseer telkens die transfomasionele potensiaal daarvan deur 'n intelligente verklaring te verskaf. Die HP-boekreeks voer dus nie werklik die leser mee in 'n (verlore) wêreld van verwondering soos ander fantasiewerke nie; die reeks is bloot 'n sekulêre blyk daarvan dat sulke tye vir altyd verby is – indien dit ooit bestaan het. Harry Potter se magiese elemente bewys dus dat verwondering gestandaardiseer is en 'n kommoditeit van die 21ste eeuse verbruikersamelewing geword het.<ref name=":21" /> Rowling verwerp die empiriese realiteit direk, 'n houding wat 'n hoeksteen van die modernistiese projek is.<ref name=":23" /> Voorbeelde wat genoem word, is die humanistiese en morele metanarratiewe, binêre opposisies tussen Moggels en towenaars, voor- en agteruitgang, goed en kwaad, en 'n populasie van gesentreerde historiese onderdane en agente. Tog, in teenstelling hiermee:<blockquote>… against the tendency of positivistic scientism to explain all cause and effect relations in quantifiable and observable terms, Rowling promotes mystery and inexplicability within her technological universe ….<ref name=":16" /></blockquote>Die HP-boekreeks kan gesien word as simptomaties van 'n kultuur wat in die rigting van 'n post-Christelike okkulte kosmologie met magiese en mitiese figure beweeg.<ref>Fountain. J. 2000. ''Harry Potter and the future of Europe'' [Intyds]. Beskikbaar: www.relay-network.org</ref> Hierdie beskouing word ondersteun deur Meyer<ref>Meyer, D.J. 2000. ''The truth about "Harry Potter" before it hits South Africa'' [Intyds]. Beskikbaar: www.lasttrumpetministries.org</ref> wat self by heksery en astrologie betrokke was. Ook Montenegro<ref>Montenegro, M. 2000. What's wrong with Harry Potter? ''Joy!,'' Oktober:8-15.</ref> wat vir jare 'n astroloog was en by die okkulte betrokke was, toon aan in watter mate die reeks die okkulte verheerlik. Verder meen Montenegro dat besorgde Christen-ouers die boeke as 'n instrument kan gebruik om hulle te begelei en toe te rus om die toenemende aanvaarding van die okkulte in ons kultuur te leer onderskei en hanteer. Ouers (lees: opvoeders) kan deur middel van die boeke daartoe bydra dat kinders leer om krities te dink oor hulle verhouding met die wêreld en konteks waarin hulle leef.<ref name=":26">De Chazal, M. 2000. Potty about Harry – can we really find any virtue on a broomstick? ''Today'', Oktober/November:18-19.</ref> Hier kan verwys word na die outeur G.K. Chesterson wat hom daarop beroep het dat sy reis na die Christelike geloof begin het met fantasieverhale wat hom geleer het die wêreld is “precious but puzzling, coherent but mysterious, full of unseen connections and decisive truths”.<ref name=":26" /> Wat onderwys en opvoeding betref, bied die HP-boekreeks 'n alternatiewe visie van 'n onderwyskultuur wat verder reik as die (huidige verabsolutering van) effektiewe stelsels, aanleer van gedekontekstualiseerde vaardighede en verwerwing van kennis.<ref name=":16" /> Leerders by Hogwarts word opgevoed in 'n lewenswyse waar dissipline en wysheid heers (soos gepersonifieer deur professor Dompeldorius). Onderwys by Hogarths het dus etiese en kulturele doelwitte met 'n toekomsperspektief wat wyer strek as funksionalistiese informasie, nano-, en bio-tegnisisme; 'n tegnologiese wêreld waar persoonlike verantwoordelikheid 'n waarde is. == Slotopmerkings == Die konstruksie van betekenis in die HP-tekste en kommunikasie van eie response is belangrik in die opvoedingsproses, omdat die leerder daardeur meer van homself en ander leer. Volwassenes het dikwels voorbehoude in verband met die lees en onderrig van fantasie,<ref name=":19" /> omdat hulle vrees dat kinders nie kan onderskei tussen die reële  en die fantasiewerklikhede nie, dat kinders hierdeur die werklikheid ontvlug, en dat fantasieverhale sal veroorsaak dat kinders patologiese vrese en gedrag ontwikkel. Leerders behoort egter aan hierdie soort literatuur blootgestel behoort te word, omdat hulle wel 'n vermoë het om te onderskei tussen werklikheid en fantasie. Hulle beleef dikwels die fantasiewerklikheid meer ordelik as die werklikheid omdat hulle weet dat dit nie deel van hulle eie werklikheid is nie. Dit kan ook wees dat realistiese genres en die massamedia meer skadelik as fantasie is vir die ontwikkeling van kinders se indrukke. Die slotsom van hierdie artikel is dat dit enersyds 'n gebrek aan kennis van die fantasiegenre is,<ref name=":11" /> en andersyds 'n vrees vir die onbekende,<ref name=":20" /> wat veroorsaak dat ekstremistiese groepe aanspraak daarop maak dat die HP-boekreeks satanisties is. Vanuit opvoedkundige oogpunt kan opvoeders net daarby baat om kennis te neem van al die ekstrinsieke kriteria waaraan hierdie reeks gemeet kan word. Ouers en opvoeders wat Afrikaans onderrig kan, deur te aanvaar dat dit 'n realiteit is dat leerders hierdie boeke lees, daarvan 'n leer- en ontwikkelingsgeleentheid maak deur gesprekke oor die estetiese en morele essensies daarvan te fasiliteer en leerders die kans te gee om hulle ervaring van en respons op die tekste te kommunikeer. Deur die HP-boekreeks word kinders aan 'n konsep van die bose blootgestel op 'n wyse wat baie meer gesofistikeerd en genuanseerd is as dié van video's, rekenaarspeletjies en films<ref>Liston, B. 2003. US religious attacks muted as new Potter book lands. ''Reuters'' [Intyds], 18 Junie. Beskikbaar: www.cesnur.org/2003/potter</ref> en waar die keuse ondubbelsinnig vr die goeie is. Stocker<ref name=":6" /> beveel aan dat daar 'n versigtige begeleiding van die pragmatiese na die estetiese (kulturele) vaardigheid van die leerder moet wees. Om hierdie begeleiding te fasiliteer, kan opvoeders kyk na die artikel [[Harry Potter : Die boekreeks as jeugletterkunde|'''Harry Potter: Die boekreeks as jeugletterkunde''']] om te let op die literêre waarde van die HP-boekreeks. == Verwysingsbronne == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Harry Potter]] ahj5fu7dg2kjvksi8kxmosmzw1x5ym0 0 112957 2908154 2624698 2026-05-30T18:03:12Z Jcb 223 2908154 wikitext text/x-wiki In die artikel [[Harry Potter: Die insluiting van die boekreeks in die onderrig van Afrikaans]], is dit duidelik dat die [[Afrikaans]]sprekende leser deur middel van die [[Harry Potter]]-boekreeks (hierna HP genoem) blootgestel word aan 'n ryk erfenis van kultuurskatte in die (meestal Engelse) fantasietekste wat in die reeks verweef is. Indien dit waar is dat dié reeks leerders opnuut laat belangstel in lees, is dit 'n gulde geleentheid om hulle verder te stimuleer en te verwys na ander verhale wat in die intertekste uit genoemde literêre genres aangeraak word. Die doel van hierdie artikel is om opvoeders van Afrikaans in die Intermediêre en Senior skoolfases bekend te stel aan 'n oorsig van besprekings oor die literêre genres waarbinne die HP-boeke gelees kan word deur middel van intrinsieke kriteria in literêre tekste,<ref name=":26">Van der Merwe, C.N. & Viljoen, H. 1998. ''Alkant olifant. 'n Inleiding tot die literatuurwetenskap.'' Pretoria: J.L. van Schaik.</ref> sowel as relevante intertekste en toepaslike voorbeelde.<ref>Kruger, E. 2003. Harry Potter (II): Intertekstualiteit en literêre genres van die reeks. ''Tydskrif vir Taalonderrig,'' 37(2):197-214.</ref> Die bedoeling hiervan is om opvoeders toe te rus met agtergrondkennis, sodat hulle in staat is om leerders se kritiese geletterdheid te ontwikkel deur die kultuur en kennis wat die teks bied te problematiseer, te weeg en te beoordeel.<ref name="bean">Bean, T.W. & Moni, K. 2003. Developing students' critical literacy: Exploring identity construction in young adult fiction. ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 46(8):638-648.</ref> Opvoeders staan voor die taak om leerders te begelei en hulle uit te daag om krities te dink oor die voorafbepaalde intertekste sodat hulle hul persoonlike identiteit kan konstrueer deur die verbande wat die letterkundige tekste bied. == Intertekstualiteit en literêre genres in die ''Harry Potter''-boekreeks == === Intertekstualiteit === Die Latynse woord ''intertexo'' beteken verweef ("interweave") of deurvleg ("intertwine"). Dit is dus 'n strategiese proses waardeur die vermenging van alle tekste (insluitend die lesers se kognitiewe tekste) bewerkstellig word.<ref name=":0">Harty, E.R. 1985. Text, context, intertext. ''Tydskrif vir Literatuurwetenskap,'' (12):1-13.</ref> Die filosoof Derrida vestig die teoretikus se aandag daarop dat hy die grense in ag moet neem as hy 'n teks wil benader. Derrida gaan verder deur te sê dat die teks wel gou sy eie aanvanklike grense oorskry en daarom is 'n teks ''"no longer a finished corpus of writing... but a differential network, a fabric of traces referring endlessly, to something other than itself to other differential traces"''.<ref name=":0" /> 'n Interteks kan gedefinieer word as "'' 'n dinamiese, oop, onbegrensde, diffuse versameling linguistiese eenhede wat as versameling vir homself 'n labiele ruimte afgegrens het tussen, en in wrywende wisselwerking met, ander tekste''".<ref name=":1">Nolte, E. 1989. Die teks as interteks: 'n paradoks ('n misleidende artikel). ''Tydskrif vir Literatuurwetenskap,'' 5(1):1-27.</ref> Daar word in hierdie artikel nie net op die eksplisiete intertekste gekonsentreer nie, maar ook op die implisiete en versweë intertekste in die HP-boekreeks. 'n Studie oor [[intertekstualiteit]] bring 'n verandering in literêre studies as ’n reaksie teen die New Criticism, wat hoofsaaklik op tekste se intrinsieke faktore gekonsentreer het.<ref name=":1" /> [[Julia Kristeva]] kan gesien word as die persoon wat die term intertekstualiteit geïnisieer het, omdat sy sê dat 'n teks nie net in verhouding staan tot die taal waarbinne dit gerealiseer word nie, maar ook tot die ander tekste wat binne die ruimte van 'n teks bestaan. 'n Teks is 'n permutasie van tekste, 'n intertekstualiteit: ''"in a space of a given text, several utterances, taken from other texts, intersect and neutralize one another"''.<ref name=":1" /> Elke teks is eintlik 'n interteks en ander tekste is in verskeie vorms en op verskillende vlakke daarin teenwoordig: ''"every text is a new fabric woven out of bygone quotations"''.<ref name=":1" /> Intertekstualiteit is 'n voorvereiste vir 'n teks: ''"it is a general field of anonymous formulas whose origin is seldom identifiable, of unconscious or automatic quotations given without quotation marks" -'' dit is die intertekstualiteit van fiksie – ’n teks se verhouding tot ander tekste – wat fiksie leesbaar maak.<ref name=":1" /> Elke teks is dus 'n interteks van 'n ander teks en dit moenie met die oorsprong van die teks verwar word nie.<ref name=":0" /> Die vraag is nie watter intertekste die outeur beïnvloed het nie, maar watter tekste en kontekste die leser beïnvloed.<ref name=":0" /> Die [[Intertekstualiteit|interteks]] behels alles wat relevant is tot lees en tekstuele analise, insluitend die konteks. Die HP-boekreeks is 'n "''vernuftige en verbeeldingryke ineengeweefdheid van ’n aantal temas …'' ''en tekste"''.<ref>Van der Walt, H. 2002. Die fantasiewêreld van Harry Potter, ons en ons kinders. ''Kerkblad,'' 16 Januarie.</ref>Daar is ooreenkomste met die ''Aspoestertjie''-tema en ander Grimm-sprokies, ''Hägar die Verskriklike''-strokies, die draak en driekoppige dier, die eenhoring en sentour uit die Griekse en Noorse mitologie, Langenhoven se ''Brolloks en Bittergal'', die ''Liewe Heksie''-boeke, die orakel van Delphi, die ''Indiana Jones''-avonture en Janus, die tweegesig Romeinse god. [[J.K. Rowling]] word verder gesien as 'n waardige opvolger van fantasieskrywers soos Tolkien met ''The hobbit'' en ''Lord of the rings,'' Lewis met ''Cronicles of Narnia''<ref name=":2">McVeigh, D. 2002. Is Harry Potter Christian? ''Renascence,'' 54(3). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 8540650.</ref><ref name=":3">Schäufele, S. 2002. ''Harry Potter or his accusers: which is the enemy?'' [Intyds]. Beskikbaar: www.cesnur.org.</ref> en ook Ursula le Guin met die ''Earthsea-''trilogie.<ref name=":4">Ostling, M. 2003. Harry Potter and the disenchantment of the world. ''Journal of Contemporary Religion,'' 18(1):3-23.</ref> Die HP-boekreeks toon ook ooreenkomste met Dickens-karakters soos Huck Finn,<ref>Beck, B. 2002. The sunny side of life: Harry Potter, K-Pax, Bandits, and the forces of good in a wicked world. ''Multicultural Perspectives,'' 4(3) [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 6895029.</ref><ref name=":3" /> die bekende ''Wizard of Oz''<ref name=":2" /> en die middeleeuse Koning [[Arthur]].<ref>Kinzer, 2001. ''An improbable sequel: Harry Potter and the ivory tower'' [Intyds], 12 Mei. Beskikbaar: www.cesnur.org/2001/potter.</ref> Verder is daar ooreenkomste en binêre opposisies gevind word tussen die HP-boekreeks en Eoin Colfer se ''Artemis Fowl,'' wat in Ierland afspeel.<ref>Hunt, N. 2001. Harry Potter success spawns Artemis Fowl fever. ''Reuters'' [Intyds], 27 April. Beskikbaar: www.cesnur.org</ref> Harry is 'n goeie held terwyl Artemis 'n anti-held is – albei het magiese kragte, leef in 'n sekondêre wêreld van elwe, feë, dwerge en trolle, en moet onafhanklik grootword sonder die ondersteuning van ouers. Randall Garrett se ''Lord Darcy''-stories is ook intertekste van die HP-boekreeks, omdat daar in die ''Lord Darcy''-stories 'n wêreld uitgebeeld word waarin die magiese eintlik ''"rigorously established science"'' is, terwyl wat as "wetenskap" bekend staan, eintlik bygeloof is.<ref name=":3" /> Ander intertekste van die HP-boekreeks kom voor in die Nintendo's en ook in ander [[rekenaarspeletjie]]s, sowel as die magiese karakters en monsters van televisie- en videoprogramme waaraan kinders rondom die begin van die 21ste eeu blootgestel is.<ref>Ballard, S.B. 2000. Thoughts on Harry Potter: Wizardry, good and evil. ''Anglican Theological Review,'' 82(1). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 02913151.</ref> Daar is ook duidelike intertekstualiteit met die moraliteit van Britse privaatskoolreekse van die ''Bildungsroman'' vanaf die [[Romantiek]]<ref>Clark, L. 2001. What is it about Harry Potter? ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 44(8) [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 4385768.</ref><ref>Ostling, M. 2003. Harry Potter and the disenchantment of the world. ''Journal of Contemporary Religion,'' 18(1):3-23.</ref> – veral die ''Tom Brown's School Days'' deur Thomas Hughes, waar skoollewe nie net 'n groei in kennis bied nie, maar veral ’n groei in selfkennis.<ref name=":5">McVeigh, D. 2002. Is Harry Potter Christian? ''Renascence,'' 54(3). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 8540650.</ref> Bekende ooreenkomste is die sporttradisies en kompetisie-mentaliteit tussen huise wat veronderstel is om karakter te bou, tipiese boelies (soos Draco Malfoy en Dudley Dursley), outoriteitsfigure, argetipiese heldefigure en skoolreëls wat gemaak is om gebreek te word. Harry Potter het ook die Gotiese verhaal as interteks, 'n genre waarin een van die kenmerke ’n doelbewuste intertekstuele aanslag is.<ref>Jordaan, D. 1996. Om te ril of te gril: 'n bydrae tot die ontwikkeling van 'n teoretiese raamwerk vir die gruwelverhaal in Afrikaans. Universiteit van die Vrystaat, Bloemfontein. Referaat gelewer by ALV-kongres, 18-29 September.</ref> Hiermee word deurgaans ’n appèl gerig tot "''die leser se verwagtingshorison, veral sy kennis van genre-kenmerke en konvensies"''.<ref>Loock, I. 1994. Enkele gedagtes oor die gebruik van die Gotiese spanningsverhaal en vernuwing in die Afrikaanse roman. Universiteit van Port Elizabeth, Port Elizabeth. Referaat gelewer by ALV-kongres, 29 September – 1 Oktober.</ref> Dit is juis omrede die Gotiese intertekstualiteit dat die HP-boekreeks deurtrek is met psigologiese narratiewe, wat later bespreek sal word. Vervolgens word gefokus op die mate waartoe die HP-boekreeks gelees kan word binne bestaande literêre tradisies, naamlik fantasie, die skoolreeksboek en die Gotiese spanningsverhaal. == ''Harry Potter'' as literêre teks == Die literêre teks in eie reg bly die belangrikste komponent in onderrig en opvoeding, maar dit behoort nie in onderrigbeplanning as losstaande van die totale literêre kommunikasiesituasie gesien te word nie.<ref name=":6">Bosman, M. & Malan, C. 1987. ''Die beplanning van onderrig in die Suid-Afrikaanse letterkunde''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.</ref> Daar moet in ag geneem word dat daar deurgaans sprake is van ’n ingewikkelde aantal kodestelsels waarin die senders- en ontvangerskodes naas dié van die literêre boodskap van groot belang is. Hierdie benadering is stimulerend vir ’n leerder omdat hy voel dat hy in die taalklaskamer oor "diep" volwasse dinge praat. Die taal en styl van die voorgeskrewe werk moet telkens van ’n voortreflike of navolgenswaardige gehalte moet wees.<ref>Rossouw, E. 1972. Literatuuronderwys in Afrikaans op hoërskoolvlak''.'' Ongepubliseerde M.A.-tesis, Universiteit van Natal, Pietermaritzburg.</ref> Die linguistiese verwikkeldheid van die teks speel ’n rol.<ref name=":26" /> Janie Oosthuysen se uitstekende vertaling van die HP-boekreeks (waarvoor sy die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] se prys vir vertaalde werk in 2002 ontvang het) dra op 'n besondere wyse by tot woordgenot en leesplesier en doen geensins afbreuk aan die oorspronklike tekste se woordhumor nie. Die Werkkomitee: Tale en Taalonderrig van die RGN-ondersoek na onderwys beveel aan dat daar gewaak moet word teen die oorbeklemtoning van die literêre aspekte (soos styl en letterkundige genres, ensovoorts) ten koste van kommunikatiewe vaardighede.<ref name=":6" /> Daar moet dus ’n balans wees tussen die letterkundige werk se gehalte en inhoud. Die vraag of die literêre teks verteenwoordigende waarde het, hang hiermee saam. Voorts sal die HP-boekreeks binne fantasiekonvensies bespreek word. == ''Harry Potter'' as fantasieverhaal == Fantasieverhale is reeds sedert die Middeleeue en waarskynlik al van nog vroeër af oorgedra van generasie tot generasie. Mense wou sekere optredes en gebeure verklaar en het in menige gevalle die bonatuurlike as verduideliking daarvoor aangebied. Towenaars en hekse is beskuldig en gebruik as die verklaring vir allerhande gebeure. Fantasieverhale het daaruit ontstaan en vandaar ontwikkel tot verhale en sprokies. Die woord "fantasie" is afgelei van die Latynse phantasticus wat verder teruggevoer kan word na die Griekse woord wat “dit wat sigbaar gemaak word” beteken<ref name=":7">Steenberg, E. 1987. ''Fantasie en die kinderboek''. Pretoria: HAUM.</ref> Die skrywer van die HP-boekreeks kan in een asem saam met die groot skeppers van klassieke fantasieë soos Tolkien, Lewis, Alexander en Le Guin genoem word.<ref>Le Roux, M. 2000. Afrikaanse 'Potter' is welkome oplewing. ''Burger,'' 10 Mei.</ref> (Hoë) fantasie word gekenmerk deur volwassewording wat uitgebeeld word met "a seriousness of tone, importance of theme, characters of noble birth or lineage… emphasis on magic and mystery… and a generally clear presentation of good and evil, right and wrong".<ref name=":8">Sullivan, 1992. Fantasy. In D. Butts (red.). ''Stories and society. Children's literature in its social context.'' Londen: Macmillan. bl. 97-111.</ref> Alhoewel daar "an almost total lack of technology and machinery as effective devices in the action" is,<ref name=":8" /> is dit veral op hierdie terrein dat Rowling in 'n tegnologiese eeu die fantasie-genre laat herleef.<ref name=":9">Ostling, M. 2003. Harry Potter and the disenchantment of the world. ''Journal of Contemporary Religion,'' 18(1):3-23.</ref> Daar is ’n hele aantal temas in die HP-tekste verweef.<ref name=":5" /> ’n Paar van hierdie temas is dié wat handel oor die stryd tussen goed en kwaad, toordery en bo-natuurlike magte, fantasie en mites, verhoudings met familie en vriende, realiteit teenoor verbeelding en universele waardes soos eerlikheid, getrouheid, ensovoorts. Die krag van (hoë) fantasie is geleë in die mag om interne konflikte uit te beeld.<ref name=":8" /> Soos te verstane van ’n jeugboek, is die seksuele nie een van die temas in die HP-boekreeks nie, want Harry is nog "''maagdelik (so veronderstel/hoop die lesers)"''.<ref name=":10">Malan, C. 2001. ''Heldhaftige Harry en die heksejag'' [Intyds]. Beskikbaar: www.mweb.co.za/litnet/seminaar/potjag.</ref> In hierdie artikel word gebruik gemaak van Huck<ref>Huck, C.S. 1976. ''Children's literature in the elementary school.'' New York: Holt, Rinehart and Winston.</ref> se omvangryke studie waarin sy die kenmerke van fantasiewerke opnoem en met voorbeelde uit die Engelse literatuur belig. Dit word aangevul deur die kenmerke genoem deur Steenberg<ref name=":7" /> en Brann<ref name=":11">Brann, J.L. 1992. The nature and function of fantasy in children's literature and the implications for book selection in libraries. Ongepubliseerde MA-tesis, Universiteit van Natal, Pietermaritzburg.</ref> en word direk met die HP-boekreeks in verband gebring: === Vreemde en ongewone werklikhede === Fantasie is 'n uitdrukking van vreemdheid, ongewoonheid en die onmoontlike, waardeur die aanvaarde idees van realiteit (in tyd en ruimte) deurbreek word.<ref name=":11" /> Deur die spel tussen die bekende en die onbekende ontlok fantasie-verwondering. In die HP''-''boeke maak die leser kennis met die primêre en sekondêre werklikheid. Harry se lewe by die Dursleys, sowel as al die ander Moggels (mense wat nie in toordery glo nie), is deel van die primêre werklikheid. Hogwarts-skool en Harry se lewe as towenaar vind plaas in die sekondêre werklikheid en dit is juis hierdie sekondêre werklikheid wat die misterie skep. Tog moet daar beide ontkenning sowel as bewaring van die primêre werklikheid moet wees, omdat fantasie 'n ''"tightly controlled level of cognitive impossibility"'' moet handhaaf om sodoende nie die leser te frustreer nie.<ref name=":11" /> Die grense tussen realiteit en fantasie word oorgesteek wanneer Harry vanuit die Moggelwêreld se stasieperron 9¾ na die towerwêreld gaan en weer aan die einde vir die vakansie na die Dursleys terugkeer. Die middelgedeelte, of fantasiedeel, waar die gebeure handel oor die stryd tussen goed en kwaad, word gereduseer tot die essensiële en gee uitdrukking aan waardes. Harry bevind hom gereeld in benarde situasies waaruit hy dan op verskeie (soms humoristiese) wyses loskom. === Verbeelde, mitiese koninkryke === Al is die terrein van fantasie dié van die onmoontlike, moet die dinge en gebeure in die sekondêre werklikheid tog moontlik wees, en daarom is dit belangrik dat daar ’n onderliggende logiese raamwerk is waarbinne fantasie opereer.<ref name=":11" /> Die ruimte in die HP-boeke behels meer as net plek en tyd en word gekenmerk deur die verdwyning van grense tussen werklikheid (realiteit = primêr) en droom (fantasie = sekondêr). Wanneer Harry Hogwarts toe gaan, verdwyn die grense tussen die realiteit (sy lewe by die Dursleys in die trapkamer) en fantasie. Die sekondêre fantasiewêreld word as’t ware vir die leser ’n ontvlugting van die primêre realiteitswêreld, die wêreld waarmee hy hom kan vereenselwig. So maak die leser kennis met Hogwarts as koninkryk van towenaars, die Orde van die feniks<ref name=":12">Rowling, J.K. 2003. ''Harry Potter and the order of the phoenix''. Londen: Bloomsbury.</ref> waar Dompeldorius heers, die Ministerie vir Towerkuns en Azkaban, die gevreesde plek waarheen towenaars verban word as hulle skuldig bevind word aan wandade. === Fantastiese dierekarakters en objekte === (Hoë) fantasie ontleen sy vorm en inhoud dikwels aan ouer literatuur.<ref name=":8" /> Dit is bekend dat Lewis, Tolkien, Le Guin en ander gebruik maak van die karakters, idees en konstrukte van mites, legendes en sprokies, om daarmee diepte en tekstuur aan hulle narratiewe te verleen. 'n Nuttige bron om al hierdie mitiese elemente in die HP-boekreeks na te slaan, is dié van Schafer.<ref>Schafer, E.D. 2003. ''Beacham Sourcebooks: Exploring Harry Potter.'' Osprey: Beacham Publishing</ref> "Andersheid" (in die geval van diere en objekte in die HP-boekreeks) is 'n kenmerk van fantasie waartoe kinders begin aangetrokke voel vanaf die tyd wat hulle in Piaget se konkreet-operasionele ontwikkelingsfase is. Die rede hiervoor is dat fantasie aan hierdie jeugdige lesers "reversals of expectation" bied, wat hulle uitdaag om abstrak te dink, en dit ''"requires the reader's disbelief"''.<ref name=":11" /> === Fantastiese vlugte === Die Weasley-broers vervoer Harry deur die lug met hul antieke ou blougroen motor<ref>Rowling, J.K. 2000. ''Harry Potter en die kamer van geheimenisse''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> – 'n interessante interteks van [[Ian Fleming]] se Chitty-Chitty-Bang-Bang, waar die Pott-gesin 'n magiese groen kar gery het. Harry en Hermien ry op die hippogrief se rug as hy hulle verlos van die Dementors,<ref name=":13">Rowling, J.K. 2000. ''Harry Potter en die gevangene van Azkaban''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> wat weer herinner aan die ervaring van die karakters in die film The neverending story. Aksies in fantasie is altyd betekenisvol, omdat alles met mekaar verband hou of na iets anders verwys in 'n stelsel van magiese verhoudings.<ref name=":11" /> === Eksentrieke karakters en ongerymde situasies === Karakters in die fantasie-verhaal het ’n definitiewe assosiasie met die mens, omdat die verhaal vir volwassenes of kinders bedoel is. Harry, as hoofkarakter, is menslik binne die fantasiewêreld. Soos die meeste karakters in fantasieverhale word hy aanvanklik nie baie vol uitgebeeld nie, omdat die verhaal in die eerste plek nie oor hom gaan nie, maar oor die waardes wat hy verteenwoordig. Harry toon egter in die vyfde boek<ref name=":12" /> duidelike tekens van aktiewe introversie wat tipies is van adolessensie – hy is dus geleidelik besig om puberteit te ontgroei. Die lesers kan met Harry identifiseer omdat hy soos hulle lyk, min of meer dieselfde ouderdom is, ’n bril dra, ’n vaal seuntjie is en ook met die primêre wêreld (die wêreld waar die Moggels leef) skakel. Karakters in fantasieverhale ontwikkel gewoonlik min, maar kan ’n verheldering of verdieping van insig deurgaan.<ref name=":7" /> Fantasiekarakters kan ook dieper waarhede of lewensienings illustreer. Die hoofkarakter moet die leser oortuig en duidelike skakels met die primêre wêreld hê, iets wat Harry as weeskind wel doen, omdat kinders goed met hom kan identifiseer. So wen hy die leser se simpatie. Harry Potter is aan die begin 11 jaar oud en sy ouderdom maak ook vir leerders moontlik om met hom te kan identifiseer. Kinders kan ook ouer word saam met hom, en kinders in ’n chaotiese wêreld kan hulle vereenselwig met Harry wat in bepaalde stelsels sy eie waardes ontdek en toets. Die feit Harry met elke boek ouer word en aan moeilike fisiese, emosionele en geestelike take blootgestel word, veroorsaak dat die intrige komplekser en ernstiger raak. Die boeke word al dikker en stel dus hoër eise aan lesers. Bibliotekaresse Glenda Irvine<ref name=":14">Irvine, G. 2003. Mamma, ek het 766 bladsye gelees! (resensie). ''Insig,'' Augustus:80.</ref> meen egter dat die statiese gesprekke en besprekings van die vyfde boek<ref name=":12" /> bo die emosionele en verstandelike vlak van selfs die mees begaafde jong leser is. Sy wonder of jong lesers ''"wie se ouderdom nog nie dubbelsyfers is nie"'' nog lustig saamlees en of 'n nuwe geslag lesers geduldig genoeg sal wees om een boek per jaar op die toepaslike ouderdom te lees.<ref name=":14" /> === Magiese kragte === Daar is baie elemente van [[towery]] (die magiese) in die HP-boekreeks, tot so ’n mate dat baie kritici en boekresensies negatiewe kommentaar daaroor lewer. Kritici en resensente, in die besonder sommige Christene, beskou die reeks as kontroversieel en meen dat hierdie boeke en rolprente die okkulte as goed en gewens beskou.<ref>Lynn, R. 2002. ''Harry Potter'', e-pos aan E. Kruger [Intyds], 7 Desember.</ref> Towery word klaarblyklik op hierdie manier vergoeilik en selfs as wenslik voorgedoen. Voorheen was heksery en towery verbode en is dit paslik gestraf, maar deesdae word dit verheerlik en nagestreef.<ref>Meyer, D.J. 2000. ''The truth about "Harry Potter" before it hits South Africa'' [Intyds]. Beskikbaar: www.lasttrumpetministries.org ----</ref> Tog word daar deur towery (as vergestalting van die magiese) iets in kinders geraak wat dieper is as dit wat sommer as populêr ("''hype''") afgemaak kan word. Die soeke na liefde en geluk en die stryd tussen die goeie en die bose word sterk deur towery beklemtoon. Selfs die gewildste sprokies het hekse as sentrale karakters en kinders het nog altyd belang gestel in die magiese en die vreemde, wat niks met heksery te make het nie. ’n Goeie voorbeeld van die magiese in HP-boeke is die simboliek van getalle. Die nommers 2,3,4 en 7 is simbolies. Twee is ’n belangrike getal in die boek – twee wêrelde, twee kante van mense, die Weasley-tweeling. Die trio van Harry, Ron en Hermien en ook die driekoppige dier suggereer die krag van drie. Hagrid klop ook drie keer aan Hogwarts se deur. Vier is ook simbolies, want die studente word in vier huise verdeel, dit is die aantal seisoene en die Dursleys bly in Ligusterlaan no. 4. Wat sewe betref, is daar 7 kinders in die Weasley-gesin, 7 spelers in ’n Kwiddiekspan en bly studente 7 jaar by Hogwarts. Die bekende skrywer van fantasie, Ursula le Guin sê dat simboliek 'n belangrike rol speel in fantasie en dat die landskappe en karakters van fantasie dikwels 'n simboliese drama verbeeld en gelees kan word as ''"a map of the mind",'' waarin die teenstellings tussen karakters en plekke geïnterpreteer kan word as teenpole van integrasie en vernietiging binne die persoonlikheid.<ref name=":11" /> Towery in HP word verder uitgebeeld deur die karakters in gevalle waar daar altyd goeie of slegte gevolge vir ’n karakter bestaan, soos die betekenis van die varkstert vir Dudley. In 'n goeie jeugverhaal moet die positiewe of goeie karakter altyd oorwin<ref name=":7" /> en in al vyf die HP-boeke is dit presies wat gebeur. Daar bestaan ook streng wetmatigheid in fantasieverhale rondom toordery<ref name=":15">Neethling, J.S. 1977. ''Kinderletterkunde: sy aard en onderrig.'' Kaapstad: Maskew Miller.</ref> en in die HP-boekreeks is dit net by die Hogwarts-skool en net onder bepaalde omstandighede wat towery toegelaat word. === Spanning en die bonatuurlike === Spanning word geskep deur informasiegapings, uitsteltegnieke en oop plekke. Telkens laat die skryfster sekere inligting uit om spanning te skep. Aan die begin sê die skryfster iets oor die merk op Harry se voorkop, maar vir ’n lang ruk word dit nie weer geopper nie. Dit maak die leser nuuskierig en skep afwagting. Dikwels gebeur dit dat die leser iets weet, maar die karakters nie. 'n Voorbeeld hiervan is dat Harry eintlik ’n beroemde figuur in die towerwêreld is, maar hy besef dit nie. Dit skep ’n tipe angstige spanning by die leser, soos ook die onopgeloste situasies, wat volop is in die verhale. Die soektog na die geskiedenis van Nicolas Flamel<ref name=":16" /> word telkens onopgelos gelaat, juis om spanning te skep. Tydspronge is nie so volop in die eerste boek in die reeks nie; daar is wel ’n tydsprong van Harry as baba na Harry as elfjarige seun, maar buiten dit is die verhaal redelik chronologies, heel moontlik om dit vir kinders maklik genoeg te maak om dit te volg. Die ruimte in die HP-boekreeks maak ’n deur oop vir bonatuurlike elemente – snaakse verskynsels soos bewegende trappe, mense wat kan toor, onsigbaarheidsmantels, magiese diere en selfs magiese sportsoorte – dit dra alles by tot die skep van spanning en ruimte. Bonatuurlike elemente maak ’n belangrike deel van die HP-boekreeks uit en daar is ’n groot aantal van hierdie elemente in die boeke teenwoordig: besems/motor wat kan vlieg, die driekoppige dier, portrette wat kan praat, towerkunsies, drake/eenhorings, uile wat briewe bring, mense wat in diere verander, ’n spieël wat ware begeertes kan wys, die Hogwarts Express-trein, ’n onsigbaarheidsmantel, poeier wat towenaars kan gebruik om vinnig deur ’n vuurherd van een plek na ’n ander te beweeg, ensovoorts. === Drome en die onderbewuste === 'n Verdere kernelement van die fantasieverhaal is drome en die skakeling daarvan met die onderbewuste.<ref name=":7" /> Die mens se drange en begeertes sowel as pogings om probleemoplossings te vind, word uit die bewuste oorgeplaas na die onderbewuste en deur drome simbolies uitgesorteer. In die HP-boekreeks vind daar ’n skakeling met die onderbewuste plaas wanneer Harry van sy ma-hulle droom: telkens flits 'n herinnering aan die groen lig en merk op sy voorkop deur sy verbeelding. Die drome besit ’n nagmerriekwaliteit en bevat ook tekens van die absurde en die surrealistiese, want Harry is altyd bang ná die drome. Tog help die drome die leser om meer insig uit die verhaal te put. Verder dra dit ook daartoe by om die leser te help om die gevoel van die verhaal te verstaan en gebeurtenisse en hulle betekenisse te verklaar, asook om die agtergrond van die verhaal in konteks te plaas. === Vertellersperspektief === Die oogpunt of perspektief waaruit vertel word, is baie belangrik in ’n fantasieverhaal. ’n Volwasse verteller gee die gebeure só deur dat die leser bewus is van die volwassene se simpatieke meelewing en instemming sonder dat dit neerbuigend of moralisties is.<ref name=":7" /> Nie die primêre of sekondêre werklikhede moet minder- of meerderwaardiger as die ander wees nie; dit moet mekaar eerder aanvul. Dit lyk egter dikwels in die HP-boeke asof die primêre werklikheid ondergeskik is aan die sekondêre werklikheid, want daar word definitief neergesien op die Moggels. Fantasie vereis ’n sesde sintuig: “''most adults leave it behind with their cast-off childhood''”.<ref name=":15" /> Die [[heksejag]] wat in die Suid-Afrikaanse gemeenskap rondom die HP-boeke manifesteer, het waarskynlik te make met die skadu-argetipe van “''negatiewe drifte en begeertes in onsself wat ons onderdruk en nie wil konfronteer nie''”.<ref name=":10" /> Rowling lewer met die HP-boekreeks kommentaar op fantasie as satiriese idee. Rowing vul haar wêreld met magiese kreature en lewende objekte, maar dat sy die konsep van 'n ''"inhabited world"'' satiriseer deur hierdie kreature met absoluut letterlike konkreetheid uit te beeld.<ref name=":9" /> Rowling lewer satiriese kommentaar lewer op enige iets wat reëls slaafs navolg word of magshonger is.<ref name=":5" /> 'n Voorbeeld hiervan is die patetiese huiself Knipogies ("Winky") wat sonder voorbehoud onderdanig is aan haar egosentriese eienaar Crouch.<ref name=":16">Rowling, J.K. 2000. ''Harry Potter en die towenaar se steen''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> Rowling gebruik nie net satire om sosiale kommentaar op die huidige sosiale bestel te lewer nie, die HP-boekreeks bevat ook kenmerke van parodie. Daar bestaan 'n ambivalente verhouding tussen die parodie en die teikenteks, want ''"die stof/tema en struktuur van die oorspronklik teks (lees: genre) mag die objek van kritiek wees, maar dit vorm 'n geïnternaliseerde en integrale deel van die parodieteks"''.<ref>Pretorius, R. 1992. Parodie. in T.T. Cloete (red.). ''Literêre terme en teorieë.'' Pretoria: HAUM.</ref> Behalwe dat Rowling se kommentaar met die uitbeelding van professor Trelawney, die waarsêer<ref name=":16" /> in die HP-boekreeks parodies literêre kritiek lewer op die "New Age"-beweging,<ref name=":3" /> kan daar ook aangevoer word dat Rowling in die hele reeks op parodiese en satiriese wyse gebruik maak van die konvensies van die Gotiese spanningsverhaal. === Sosiale kommentaar === Skrywers gebruik wetenskapfiksie en (hoë) fantasie om sosiale kritiek te lewer deur vanuit die tegnologiese wêreld te ekstrapoleer.<ref name=":8" /> Hiervolgens word jeugboeke gesien as die perfekte instrument vir volwassenes se persoonlikste en privaatste worstelinge. Die rede daarvoor is dat kinders 'n hoër staat van spirituele persepsie het, terwyl volwassenes 'n groter kapasiteit het om te weet en te verstaan. Ursula le Guin meen fantasie ''"is a journey into the subconscious mind"''.<ref name=":8" /> Meer word later hieroor gesê in die psigo-analitiese en Freudiaanse bespreking van die Gotiese elemente in die HP-boekreeks. Uiteindelik word die stryd tussen onskuld en ervaring, soos dit in die kind se grootwordproses vergestalting vind, reeds sedert die Romantiek uitgebeeld deur middel van fantasie, poësie<ref>Richardson, A. 1992. Childhood and romanticism. In G.E. Sadler (red.). ''Teaching children's literature: Issues, pedagogy, resources.'' New York: The Modern Language Association of America.bl.121-130.</ref> en die Gotiese verhaal. === Spel met tyd === Menige jong leser is al gefassineer deur tydmasjiene waarmee mense na die verlede of die toekoms (soos in wetenskapfiksie) weggevoer word. Hermien se geheim van hoe sy dit regkry om tyd te laat stilstaan (rek) sodat sy al haar werk gedoen kan kry<ref>Rowling, J.K. 2000. ''Harry Potter en die gevangene van Azkaban''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> is iets waarmee lesers in hul verbeelding ook sal kan identifiseer. Die doel van Professor Dompeldorius se peinssif is ook om die grense van tyd en ruimte op te hef sodat hy daarmee kan sien wat ander karakters in 'n ander tydsdimensie dink. Omdat die agtergrond van fantasie meestal kwasi-middeleeus is<ref name=":11" /> en dit dikwels retrospektief is en vervleg is met die verlede, gaan dit nie soos in wetenskapsfiksie meestal oor die toekoms nie. Die rede vir fantasie se betrokkenheid by die verlede is juis die feit dat fantasie 'n werklikheid bied waarin die magiese gemaklik pas en dat dit 'n realiteit is waarin waardes deur absoluuthede gepolariseer word.<ref>Scholes, R. 1987. Boiling roses: Thoughts on science fantasy. In G.E. Slusser & E.S. Rabkin (reds.). ''Intersections: Fantasy and science fiction.'' Carbondale: Southern Illinois University Press. bl.3-18</ref> === Universele waardes === Die fantasieverhaal spreek uiteindelik universele waardes aan, met die klem op absolute waardes met minder tussenstadia as die reële werklikheid. Met ander woorde, daar is geen grys areas nie, net swart of wit. Deur middel van Harry Potter maak die kind kennis met die vooroordele en waardes van die gemeenskap. Waardes soos gehoorsaamheid, regverdigheid, afguns, bewondering, deursettingsvermoë en vriendskap word in die reeks belig. Laasgenoemde uitbeelding van waardes pas goed daarby dat dit juis in 'n land en konteks soos Suid-Afrika van kardinale belang is dat kinders van kleins af met die skadukant van die lewe gekonfronteer word, trouens met die skadu self en die Bose in sy talle gedaantes.<ref name=":10" /> Die morele vlak waarop die storie vertel word – die klassieke stryd tussen goed en kwaad en die suggestie dat die kwaad dalk die goeie is wat gekorrupteer is – veroorsaak dat die HP-boekreeks ''"kop en skouers … uitstaan bo ander kinderboeke"''<ref>Rautenbach, E. 2000. Harry betree skemer van adolessente wêreld. ''Volksblad'', 9 Oktober.</ref>''.'' Behalwe dat die HP-boeke gelees kan word binne die literêre konvensies van fantasie, is dit ook duidelik ’n tipiese skoolreeksboek. == ''Harry Potter'' as skoolreeksboek == Rowling word gewoonlik geklassifiseer as 'n fantasieskrywer, maar sy het die HP-boekreeks ook kunstig vervleg met die skoolreeksgenre<ref name=":5" /> wat rondom 1850 begin het en behoort tot die sogenaamde ''Bildungsroman'' van die Romantiek. Hierdie reekse was populêr in die VSA sowel as Brittanje, en Afrikaanssprekende lesers is bekend met die ''Trompie''-, ''Saartjie''- ''Maasdorp-'' en ''Keurboslaan''-boekreekse. Die ''Bildungsroman'' val in 'n morele genre<ref name=":5" /> waar dit handel om die helde en heldinne se selfkennis, karakterbou en morele volwassewording. Die HP-boekreeks toon ooreenkomste met die meeste van die eienskappe van ’n reeksboek.<ref name=":17">Steenberg, E. 1980. Die reeksboek in Afrikaans. ''Klasgids,'' Mei:13-17.</ref> In reeksboeke kom dieselfde karakters voor en in die HP-boekreeksboek maak ons kennis met Harry, Ron, Hermien, Hagrid, Draco Malfoy en professor Dompeldorius. Die hoofkarakter Harry raak ouer met elke boek. Die boeke moet dus verkieslik in volgorde gelees word, want dit word gebind deur terug- en vooruitverwysings. Die klem verskuif wel in hierdie reeksboek: dieselfde karakters tree elke keer op, maar daar is telkens een karakter wat beklemtoon word. Karakters in reeksboeke gee aan die leser ’n gevoel van vertroudheid en geborgenheid, soos Harry wat met dieselfde probleme worstel as wat jong kinders in die puber- en vroeë adolessente fases deurgaan. Anders as die gewone reeksboek is die verhoudings tussen die karakters, net soos die karakters self, nie heeltemal oppervlakkig nie. Diep emosies en frustrasies in verhoudings met ouers, opvoeders en familielede kom in hierdie reeksboek voor, wat dit anders maak as ander reeksboeke. Sommige verhoudings is stereotiep, byvoorbeeld Harry se verhouding met Malfoy, Dompeldorius en Snerp. Daar is ’n deurlopende motief wat die meeste gebeurtenisse effens bind, naamlik die konflik en kompetisie tussen Harry en Draco, kompetisie tussen Harry en Woldemort en die negatiewe gevoelens tussen Harry en die Dursleys. Die agtergrond van die HP-boekreeks is hoofsaaklik die Hogwarts-skool vir Towerkuns en Heksery, maar daar word ook wegbeweeg na die Moggelwêreld en aan ander dele van die wêreld, soos Londen. Die tyd is die hede en daar is selde, indien ooit, verwysings na werklike lands- of wêreldgebeure; tog kan ooreenkomste tussen die Olimpiese Spele en die Kwiddiek-Wêreldbeker gevind word. Tipiese kenmerke van die skoolreeksboeke, waarvan die eerste 'n streng, maar tog demokratiese klassestelsel is, met uitkenbare boeliekarakters wat 'n onmisbare rol speel kan genoem word.<ref name=":5" /> In hierdie kategorie kan Draco Malfoy en sy snobistiese, aristokratiese vriende geplaas word teenoor die minder gegoede maar beminlike Weasleys. 'n Tweede tradisionele kenmerk van die skoolreeksboeke is 'n streng skoolhoof wat aan die studente se kant is teen die kragte van die bose, snobisme en afknouery. Hier is Dompeldorius die perfekte rolmodel wat die studente met samewerking, vriendskap en vertroue aanmoedig om dapper te veg teen die bose. Volgens hom is verskille in gewoontes en taal niks as ''"ons doelstellings ooreenstem en ons harte oop is nie"''.<ref>Rowling, J.K. 2001. ''Harry Potter en die beker vol vuur''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> Vir Harry tree Dompeldorius ook op as 'n vaderfiguur wat hom bemoedig en verdedig. In die vyfde boek is dit juis vir Harry baie ontstellend as Dompeldorius hom nooit in die oë kyk nie en dit vermy om met hom persoonlik te kommunikeer. Die volgende kenmerk wat in verband met die skoolreeksboeke bespreek kan word, is sport.<ref name=":2" /> In die Amerikaanse reekse is die akademie minder belangrik as die kompetisie in [[basketbal]], maar in die HP-boekreeks word baie aandag gegee aan die kurrikulum van die studente en die eksentrieke leermeester(-es) van elk. Op sosiale terrein is dit veral die huiskompetisie en spansamewerking wat bydra tot karakterbou. Ook hier staan Harry uit as uitstekende soeker in die kwiddiekspan, 'n rol wat hy in die vyfde boek moet afstaan en wat so ook bydra tot sy isolasie. Die spel tussen die begeerte vir die nuutheid en 'n andersheid wat kenmerkend is van hedendaagse tienerkompetisies kom ook in die HP-boekreeks na vore: elkeen wil die nuutste Nimbus 2000-model besemstok kry om mee te vlieg, totdat Harry se Vuurslag-besemstok hulle aandag trek.<ref name=":4" /> Die morele waardes van die skoolreeksboeke eggo op dramatiese wyse dié van fantasie se mitiese tradisie.<ref name=":5" /> Oorwinning hang uiteindelik af van lojaliteit, deursettingsvermoë, moed en selfverloëning. Wat hiermee saamhang is die belang van skoolreëls, hoewel dit nie verabsoluteer word nie. Dompeldorius "verbreek" die reëls om in te pas by situasies en studente te red uit penaries. Harry self is wel in staat om outoriteit te konfronteer, maar rebelleer nooit heeltemal daarteen nie. Die antagonis, Woldemort, is 'n figuur wat weier om die sosiaal-aanvaarde beperkings op mag te respekteer en wat die mag begeer om ander te domineer. Verskeie ander kenmerke van die skoolreeksboeke kan onderskei word,<ref name=":27">Trites, R.S. 2001. The Harry Potter novels as a test case for adolescent lilterature. ''Style,'' 35(3). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 5962824.</ref> meestal om aan te toon hoe amper al die karakters in die HP-boekreeks deur mag beïnvloed en oorheers word. Harry as die [[protagonis]] word gesosialiseer deur beide sy vermoëns en beperkings, dat hy leer om in te pas in 'n sosiale stelsel wat op 'n politiek van identiteit gebaseer is en hoe die klassestelsel van die bonatuurlike wêreld werk (spoke het meer mag as poltergeists en die meeste towenaars verafsku en diskrimeer teen reuse). Daar is duidelike chauvinistiese tekens wat in die HP-boekreeks aangetref word en selfs die Dementors is almal mans.<ref name=":27" /> Avontuurlike en ondeunde episodes skep vir die kind die moontlikheid van uitlewing.<ref name=":17" /> Die avonture van Harry en sy vriende stimuleer kinders se verbeelding en prikkel skeppende werk. Die situasies wissel, maar openbaar eendersheid. Vir ’n kind wat sukkel met dieselfde probleme as Harry – om aan te pas in ’n nuwe skool, om sonder ouers groot te word, om verhoudings met maats en vyande te hanteer, om grootgemaak te word deur die Dursleys wat hom onaangenaam behandel – kan dié reeksboek ontvlugting bied. Deur distansiëring van sy probleme kan die kind juis ’n beter insig daarin kry. In fantasie- en skoolreeksverhale soos die Potter-boekreeks is taalgebruik die instrument waarmee die woordkunswerk geskep word. Woorde word gebruik om magiese vryheid en towery te skep.<ref name=":7" /> Taal maak voorsiening vir die skep van ’n nuwe wêreld – die verbeeldingswêreld. Woorde word ook herhaal om die mag van die woord te aksentueer. Die feit dat fantasieverhale dikwels humor bevat sluit ook hierby aan. Humor op sigself werk ook bevrydend en leer die mens om nie net vir omstandighede en sy naaste te lag nie, maar uiteindelik ook vir homself. Humor in die vorm van ''"imaginative participation"'' nooi die leser uit en daag hom/haar uit om nie te kies tussen reg of verkeerd nie.<ref name=":5" /> Voorbeelde van hierdie humor kan gevind word in die Weasley-karakters se deurmekaar huis en lagwekkende optrede. Humor word gebruik om die bedreiging wat die terugkeer van die bose Woldemort teweegbring, te relativeer<ref>Clark, L. 2001. What is it about Harry Potter? ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 44(8) [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 4385768.</ref> wanneer Harry sy prysgeld vir die Weasley-tweeling gee, sodat hulle met hul grapwinkel meer pret by die skool kan veroorsaak en nog goed kan uitdink.<ref>Rowling, J.K. 2001. ''Harry Potter en die beker vol vuur''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> Die taalgebruik in die HP-boekreeks is tipies dié van reeksboeke: dit pas in die mond van die kind met lekker speelwoorde – iets wat kreatiwiteit by kinders stimuleer. Die kinderkarakters in die reeks praat soos kinders, nie soos grootmense nie. Die taalgebruik word verder gekenmerk deur vreemde en nuwe woorde: die geldeenhede is byvoorbeeld ''Knoete'' en ''Galjoene''. Wanneer hulle in Hogwarts is, word daar dikwels argaïese towertaal gebruik. As die verteller iets wil beklemtoon of benadruk, gebruik sy dikwels poëtiese taal, soos byvoorbeeld die sorteerhoed wat hom in digvorm aan die studente van Hogwarts voorstel<ref name=":16" /> en die verwelkoming van die gnome by die towenaarbank wat in silwer gegraveer is. Ook Dompeldorius se droë sin vir humor en die genot wat hy put uit jeugdige optimisme is voorbeelde hiervan, veral waar hy hom ten koste van homself aan die kinders se kant skaar wanneer hulle hul eie geheime groepie vorm wat die donker kunste leer beveg en dit Dompeldorius se leërmag noem.<ref name=":12" /> In die Engels is daar 'n kunstige spel met afkortings wanneer DA dubbelsinnig staan vir Dark Arts sowel as Dumbledore's Army. (Afrikaanse lesers sal nog moet wag om te sien wat Janie Oosthuysen daarmee in Afrikaans doen.) Ander geestige voorbeelde van name, plekname, idiomatiese uitdrukkings en woordspel met morfeme kan gesoek en bestudeer word.<ref>Nilsen, A.P. & Nilsen, D.L.F. 2002. Lessons in the teaching of vocabulary from September 11 and Harry Potter. ''Journal of Adolescent & Adult Literacy,'' 46(3). [Elektronies]. Beskikbaar: EbsoHost Academic Search Premier. AN 7707804.</ref> Die populariteit van die HP-boekreeks is hoofsaaklik geleë in die skoolreekselemente van vinnig bewegende intriges, eenvoudige maar meerdimensionele karakters, spanning en fyn humor<ref name=":9" /> en die reeks is kommoditeite van 'n kapitalistiese [[verbruikersamelewing]].<ref>Zipes, J. 2001. ''Sticks and stones. The troublesome success of children's literature from Slovenly Peter to Harry Potter.'' New York: Routledge.</ref> Die HP-boekreeks kan ook as Gotiese spanningsverhaal gelees word om sodoende die diep psigologiese narratiewe wat daarin vervat is, te ontgin. == ''Harry Potter'' as Gotiese spanningsverhaal == Die Gotiese spanningsverhaal is ’n literatuurtipe van nagmerries, mites, legendes, feëverhale, romantiek, vrees, afgryse, en die boosheid van die mens.<ref name=":18">Loock, I. 1994. Enkele gedagtes oor die gebruik van die Gotiese spanningsverhaal en vernuwing in die Afrikaanse roman. Universiteit van Port Elizabeth, Port Elizabeth. Referaat gelewer by ALV-kongres, 29 September – 1 Oktober.</ref> Uiteindelik bevat hierdie verhale diep psigologiese elemente. 'n Belangrike eienskap van die Gotiese spanningsverhaal wat ter sprake kom in die HP-boekreeks en aangetoon word in hierdie artikel, is die poging om elemente van verskeie literêre en subliterêre tradisies te integreer.<ref name=":19">Punter, D. 1996. ''The literature of terror – a history of Gothic fictions from 1765 to the present day. Vol. 2.: The modern Gothic.'' Londen: Longman.</ref> Nie al die elemente van die Gotiese spanningsverhaal kom in HP voor nie, maar enkeles sal hier geïntegreerd bespreek word. Die ontginning van die letterkundige potensiaal van die Gotiese verhaal lê daarin om deur middel van temas en metafore nuwe strominge en ervarings van die metropolitaanse moderniteit na die opkoms van hoog-moderniteit in die 20e eeu dinamies te artikuleer, want ''"the city becomes the site for a disassembling of the body and identity in a manner that evokes or echoes the cadences and motifs of late nineteenth century Gothic writing"''<ref>Walker, R.J. 2002. Blooming corpses: Burying the literary corpus in the modern city. ''Gothic Studies,'' 4(1):1-13.</ref>''.'' Rowling bevredig in die HP-boekreeks die tegnologiese leser se diep honger na verwondering, want ''"Harry Potter represents an irruption of the sacred in our profane world"''<ref>Gray, P. 1999. Wild about Harry. ''Time Magazine'' [Intyds], 20 September. Beskikbaar: www.cesnur.org</ref>''.'' Dit is egter 'n vraag of die HP-boeke werklik so buitengewoon is.<ref name=":9" /> Die boeke beskryf die gewoonheid van die buitengegewone, omdat al die magiese kragte in die boeke óf tegnologies óf psigologies berekenbaar en verklaarbaar is.<ref name=":9" /> So is Dompeldorius geensins verwonderd as Harry vir hom en Sirius Swart vertel van die "wonderwerk" dat sy en Woldemort se towerstawwe met mekaar verbind was nie. Dompeldorius verklaar eenvoudig dat dit as gevolg van die towerspreuk-omkeringseffek is.<ref name=":20">Rowling, J.K. 2003. ''Harry Potter and the order of the phoenix''. Londen: Bloomsbury.</ref> Daar is 'n belangrike verband tussen die Gotiese literêre tradisie en Romantisisme.<ref name=":21">Martin, R.E. 1998. Review essay: The rise of the Gothic. ''Eighteenth-Century Life,'' 21:100-107.</ref> Beide bied affektiewe stimulasie, is essensieel 'n appèl teen die irrasionele en maak gebruik van normatiewe, ortodokse moraliteit om literêre dissonansie te skep tussen fantasie en die heersende sosiale werklikheid. Dit hang saam met wat vroeër gesê is in die artikel, naamlik dat die HP-boekreeks 'n Gotiese parodie bied op die monsteragtige en onmenslike karakters waarmee jeugdiges daagliks op hulle televisie- en rekenaarskerms in interaksie tree – dit bring dus 'n "''timely ring to this consideration of the potential of the visual to provoke the best in human beings as well as the most supine and abject as our own culture continues to argue these issues"''. Kenmerkend van die Gotiese tradisie is die hoogs visuele en pikturale styl waardeur die leser gapings invul en dus self betekenis konstrueer deur middel van sy eie vrees, spanning, en nuuskierigheid, en so simpatie het met die hoofkarakter se avonture en swaarkry. Dit was die visuele, spektakulêre en sensasionele elemente van die HP-boekreeks wat volgens Britse filmprodusent David Heyman daartoe aanleiding gegee het dat die boek so maklik verfilmbaar was.<ref>Weinraub, B. 2000. ''New Harry Potter Book becoming a publishing phenomenon'' [Intyds]. Beskikbaar: www.nytimes.com/library/books/070300potter-parties.html.</ref> Tog is die HP-boekreeks nie leeg en sonder morele of etiese waardes nie. Die etiese kwessie tussen goed en kwaad kry deurentyd aandag in die boek. Vanaf Harry se geboorte, tot by die Dursleys en selfs in Hogwarts, is die teenstrydigheid tussen goed en kwaad heeltyd ’n faktor. Hier gaan dit veral oor wat aanvaarbaar is in die wêreld van realiteit (Moggelwêreld) en die wêreld van fantasie (Hogwarts). Dit wat towenaars en hekse doen, is byvoorbeeld nie vir die Dursleys aanvaarbaar nie. Taboes in die samelewing speel ’n belangrike rol in die Gotiese spanningsverhaal.<ref name=":19" /> Towenary en dinge wat iets daarmee te make het, word deur die samelewing as onaanvaarbaar gesien. Rowling gebruik juis dié tipe taboe om haar storie te vertel. Britse Gotiese skrywers situeer hulle verhale op 'n diskrete afstand (volgens ruimte en/of tyd) buite huidige gebeure, terwyl daar terselfdertyd kommentaar gelewer word op politieke en/of gesinskwessies.<ref name=":22">Tooley, B. 2000. Gothic utopia: Heretical sanctuary in Ann Radcliffe's ''The Italian.'' ''Utopian Studies,'' 11(2):42-56.</ref> Laasgenoemde is die geval met die HP-boeke, aangesien dit in twee geslote wêrelde afspeel – by Hogwarts is die gebeure en die ruimte (byvoorbeeld die kasteel) soortgelyk aan dié van die Middeleeue, maar wanneer hulle in Londen is, is dit weer heel kontemporêr. Daar word kommentaar gelewer op die voorstedelike, materialistiese en egosentriese bestaan van die Dursleys waarbinne Harry gevangene gehou word. So ook word die burgerlike stelsels van die Moggels gesatiriseer deur die vindingrykheid van die towenaars. Daar is ’n groot kontras tussen die twee ruimtes in die boek – die Dursleys se huis is koud, steriel en neerdrukkend en simboliseer hulle houding teenoor Harry. In teenstelling daarmee is die Weasleys se huis ’n warm en gelukkige plek. Harry kry baie liefde by die Weasleys en is gelukkig daar; die beskrywing van hierdie ruimte is dus ook simbolies van Harry se ervaring by hierdie huis. Hierdie beskrywings van die Moggels se eenvoudige huise beklemtoon verder die kontrasterende magiese aard van Hogwarts. ’n Gotiese spanningsverhaal speel in die Middeleeue of in die verlede af, maar kan ook ’n meer kontemporêre milieu hê.<ref name=":18" /> Die leser vind ’n atmosfeer van duisternis in Hogwarts, veral wanneer dinge bietjie onheilspellend word. Hierdie atmosfeer is één met die ruimtelike situering in die Gotiese spanningsverhaal, aangesien dit die milieu skep waarin alle ander gebeure moet plaasvind. Die atmosfeer maak ook bonatuurlike elemente meer geloofwaardig, omdat dit die ruimte skep daarvoor. In die HP-boeke is daar ou kastele, droomlandskappe (die woud met die eenhorings), spieëls en ondergrondse gange – alles elemente wat spanning skep. Bonatuurlike elemente word binne ’n realistiese ruimte uitgebeeld en só meer verstaanbaar gemaak vir die leser. Daar is heelwat terugkerende elemente en simboliek in die verhaal. Een voorbeeld hiervan is die simboliek van die trappe wat op en af gaan. As die trappe opgaan, sien ’n mens ’n element van goedheid of vordering, terwyl die afgaande trappe kan dui op iets slegs wat gaan gebeur. Daar is ook die uile wat as boodskappers dien en wat op wysheid en kennis dui. Die terugkerende elemente en simboliek dien as ’n bindmiddel, het ’n karakteriserende doel en is ooglopend – tipies van die Gotiese verhaal, waar simbole nie in bedekte vorm voorkom nie.<ref name=":18" /> Die weerligstraal op Harry se voorkop wat elke keer seer raak wanneer Woldemort in die nabyheid is, dien as ’n terugkerende motief. Nog ’n voorbeeld hiervan is Malfoy wat die hele tyd met Harry moeilikheid soek, asook die kompetisie wat daar tussen hulle is. Nog ’n algemene element in die Gotiese spanningsverhaal is dié van ’n ontdekte manuskrip. Die leser maak in hoofstuk drie<ref name=":13" /> kennis met die ''"[b]riewe van niemand''" aan Harry wat sê dat hy na Hogwarts toe mag gaan, maar wat hy nooit van die Dursleys ontvang nie. Op dieselfde manier is daar die rol papier wat Harry en Hermien ontdek nadat hulle by die reuse skaakstukke was. In hoofstuk 13 van die tweede boek<ref>Rowling, J.K. 2000. ''Harry Potter en die kamer van geheimenisse''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> is daar "''[d]ie baie geheime dagboek''" wat eintlik aan Woldemort as skoolseun behoort het. Minder belangrike intriges word ook as uitsteltegniek gebruik (byvoorbeeld die bakleiery met Malfoy en die situasie tussen Harry en die Dursleys). Op hierdie manier word die gegewens gemanipuleer en word daar spanning en afwagting geskep.<ref name=":19" /> Heen-en-weerspronge tussen verskillende intriges (dinge wat in klastyd gebeur, hulle middernagtelike avonture en verhoudings tussen mense) skep ook spanning by die leser. Volgens Loock is die simboliek in die Gotiese verhaal allegories van aard.<ref name=":18" /> Oor die algemeen is die simboliek in HP-boeke ooglopend en effens voorspelbaar, soos die mantels wat toordery simboliseer en so ook die spieël wat die ware aard van die karakters wys en wat vir Harry help om sy selfbeeld te bou wanneer hy sy ouers daarin sien en agterkom wie hy werklik is. Kleure is ook simbolies in die HP-boeke: rooi verteenwoordig goedheid, soos Griffindor se rooi mantels, Harry se rooi ink, die Weasleys se rooi hare en die rooi Hogwarts Express-trein. Die Slibberins se mantels is groen en die slang se vel is ook ’n giftige groen kleur. Harry onthou ook ’n groen lig op die aand toe sy ouers doodgemaak is; groen simboliseer dus die slegte of onheilspellende. Snerp dra ’n swart mantel en dit suggereer sy betrokkenheid by die donker kunste en dra ook by tot die spanning, want deurgaans twyfel die leser of Snerp deel van die goeie of die bose is. Die karakters verteenwoordig die tema en stereotipeer boosheid teenoor goedheid.<ref name=":18" /> ’n Tipiese stereotipering word gevind onder karakters. Snerp word duidelik gekarakteriseer as een wat moeilikheid kan maak, terwyl Hagrid se goedgesindheid weer duidelik opvallend is met die hantering van sy klein drakie. Daar is voorbeelde van oordrywende (en vereenvoudigende) karakterisering wanneer die Dursleys se konserwatiwiteit en liefde vir hul seun, Dudley, gebruik word om die situasie meer geloofwaardig of selfs eg te laat lyk. Voorbeelde van donker skurke is Jy-Weet-Wie (Woldemort) en professor Snerp. Die booswig is gewoonlik vreesaanjaend en dra ’n mantel of iets soortgelyks.<ref name=":18" /> Woldemort dra ’n mantel en die mense is te bang om sy naam te noem. Hy is ’n tipiese voorbeeld van die Gotiese skurk: hy is oorspronklik in die najaag van sy duistere doelwit, het amper ’n misterieuse aantrekkingskrag en manipuleer die lewens van ander. Karakters is verder (in ooreenstemming met die tipiese Gotiese spanningsverhaal) vereenvoudig en oordrewe: die Dursleys is verskriklik sleg en Dompeldorius is weer ’n baie goeie karakter. Laasgenoemde pas by 'n kenmerk van die Gotiese verhaal, naamlik dat 'n utopia geskep word wat sentreer rondom 'n sentrale outoritêre figuur wie se voorbeeld nastrewenswaardig is – selfs al is dit hoe onortodoks.<ref name=":22" /> Hierdie utopia beeld gewoonlik 'n (alternatiewe) modelgemeenskap uit, met 'n beskrywing van 'n goed georganiseerde, beheerde, stabiele, outonome en selfonderhoudende samelewing. In die HP-boekreeks vind ons ook voorbeelde hiervan by Hogwarts: alle spoke, geeste en towenaars, en selfs die elwe, het vasgestelde reëls wat almal volg. Stereotipering is volop in die HP-boekreeks, want daar is tipiese boelies (Draco Malfoy en sy makkers), tipiese skurke (Snerp en Woldemort), en Harry is die tipiese held (nederig, goed en kan alles doen). Daar is ook onwerklike karakters, soos die elwe wat in die bank werk. Baie van die karakters is eendimensioneel (die Dursleys en Snerp), omdat dit eerder gaan oor die idee wat hulle uitdra as oor karakterontwikkeling – die verteenwoordiging van die bose teenoor die goeie (Weasleys). Daar is ook altyd in die Gotiese spanningsverhaal perfekte helde en heldinne wat verskriklike en gevaarlike situasies kan oorleef.<ref name=":18" /> Hulle is gewoonlik weeskinders wie se ouers vroeg dood is en hulle word deur familielede mishandel. In Harry se geval is hy ’n weeskind wat deur die Dursleys sleg behandel word. In die Gotiese spanningsverhaal is daar dikwels die vroeë dood van die ouer/s, en Harry Potter se ouers is doodgemaak deur Woldemort toe Harry nog ’n baba was. Hier is ook ’n wonderwerkelement omdat Harry op ’n onverklaarbare manier hierdie aanval oorleef het. Die Gotiese verhaal is ryk aan Freudiaanse narratiewe, misterie en speurverhale.<ref name=":21" /> In klasbesprekings kan 'n oorsig van Jung en Freud se teorieë oor die menslike psige en die proses van individuasie en die fantasie as literêre tradisie gegee word, sodat studente die simboliese beelde van argetipes, drome en mitologie in letterkunde kan verstaan.<ref>Cech, J. 1992. Shadows in the classroom: Teaching children's literature from a Jungian perspective. In: G.E. Sadler (red.). ''Teaching children's literature: Issues, pedagogy, resources.'' New York: The Modern Language Association of America. bl.80-88.</ref> Hierdie soort interpretasie van argetipes word ook aangetref in die psigiese reis in Tolkien se fantasiewerke.<ref name=":11" /> In 'n Jungiaanse bespreking van die HP-films kan aangedui word hoe die kollektiewe onderbewuste byvoorbeeld geaktiveer word met die openingstonele, omdat daar betekenisvolle implikasies is as die uil (simbool van wysheid en voorbode) verbyvlieg en op die heining gaan sit.<ref name=":24">Rowling, J.K. 2000. ''Harry Potter en die towenaar se steen''. Kaapstad: Human & Rousseau.</ref> Woldemort word gesien as Harry se skaduwee, want volgens Jung is die skadu 'n lewende deel van die persoonlikheid en wil daarom saam met hom leef in een of ander gedaante.<ref name=":23" /> Daarvolgens is Woldemort die tasbare moontlikheid dat Harry in die versoeking sal kom om sy magiese kragte aan te wend vir die bose. Argetipiese figure gaan gepaard met mitiese teenslae op 'n psigologiese reis van die onbewuste waar die protagonis gekonfronteer word met die self wat afsonderlik bestaan en nie noodwendig lyk soos die persona wat aan die buitewêreld gewys word nie.<ref name=":23">Weber, R.P. 2002. ''Harry Potter's quest: The hero's journey and the shadow'' [Intyds]. Beskikbaar: www.headlinemuse.com.</ref> Vanuit ’n Jungiaanse perspektief is dit duidelik dat lesers, deur middel van die HP-boekreeks in aanraking gebring word met hul eie argetipes en dat die stories iets diep in elke leser aanraak<ref>McCarson, B. 2000. ''What makes Harry Potter so popular?'' [Intyds]. Beskikbaar: www.suite101.com.</ref> – iets wat deel is van die reeks se ongelooflike sukses. Om die Gotiese konvensies in die HP-boekreeks te ïnterpreteer word die reeks Freudiaans gelees en geïnterpreteer deur sommige letterkundiges.<ref>Noel-Smith, K. 2001. Harry Potter's oedipal issues. ''Psychoanalytic Studies,'' 3(2), Oktober:199-207.</ref> Fantasie is onrealistiese representasies van die werklike wêreld, waar dit veilig vir die leser is om sy eie verbeelding te ontgin en moontlike angs, vrees en jaloesie te verwerk.<ref name=":25">Bettelheim, B. 1976. ''The uses of enchantment. The meaning and importance of fairy tales.'' Londen: Penguin.</ref> Ook kan die verhouding tussen Harry en sy ma en pa geïnterpreteer word in terme van die Oedipuskompleks.<ref name=":25" /> Die vreemde ooreenkoms tussen Woldemort en Harry (hulle towerstawwe is van dieselfde feniksveer gemaak) sowel as ook tussen Harry en Erik Dhoewels (die jong Woldemort wat soos Harry lyk) is meer as net toevallig en almal is volgens die Freudiaanse dele van Harry se ego.<ref name=":25" /> Kenmerkend van die Gotiese verhaal is die feit dat daar altyd ’n dubbelganger is. Daar kan dus gesê word dat Harry en die donker towenaar dubbelgangers is. Gesien in die lig van die Freudiaanse en Jungiaanse interpretasies, tesame met die groeiende emosionele afstand tussen Harry en sy vader wat in die vyfde boek aangetref word,<ref name=":20" /> kan die leser voorlopig wonder of die intrige nie nog meer kompleks sal word en Harry dalk uiteindelik agterkom dat Woldemort eintlik sy werklike biologiese vader is nie …<ref name=":5" /> == Slotopmerkings == In die Afrikaanse letterkunde sal daar toenemend karakters en gebeure wees wat die gemeenskap se morele waardes en algemene lewensvraagstukke uitbeeld, weerspieël en konfronteer. Die mate waarin die jong leerders van Afrikaans kan deelneem aan 'n proses van waarde-ontwikkeling, kan beïnvloed word deur die voorgeskrewe letterkundige werke waarmee hulle in aanraking kom, sowel as die wyse waarop die opvoeder die leerders daaraan blootstel en die gesprekke daaroor fasiliteer. Die slotsom van hierdie artikel is dat dit een van die funksies van jeugliteratuur is om kinders te help om gapings tussen hul eie innerlike ervarings van vrese, angs en jaloesie te oorbrug deur die transformasie en veruiterliking wat fantasiewerke bied. Die waarheid in fantasie is die waarheid van die leser se verbeelding, nie dié van normale kousaliteit nie, daarom bied fantasieverhale aan die leser 'n raamwerk waarmee hy sy eie verbeelding kan evalueer.<ref name=":25" /> Menige ouers en opvoeders wat vrees dat hul kinders deur die HP-boekreeks geïndoktrineer kan word om in die okkulte en towery te glo, is dalk self nie as kinders aan die bevrydende werking van fantasie vir hul innerlike konflikte in die grootwordproses blootgestel nie en verabsoluteer tog wel moontlik (onbewustelik) die rasionele en tegnologiese oplossings wat die hedendaagse werklikheid bied. Die vloeibare ruimtes van inkopiesentra, stasies, lughawens, snelweë en die Internet waarbinne tieners beweeg is ''"disorienting, disrupting a fixed sense of place, and this spills over into teens' intererior worlds"''.<ref name="bean" /> Hierdie ''"nonspaces"'' kan maklik daartoe lei dat tieners gevoelens van disoriëntasie en 'n gebrek aan samehang ervaar, wat afwykende gedrag kan veroorsaak. Die intertekstualiteit en literêre genres waarbinne die HP-boekreeks gelees kan word, kan vir (veral) stedelike tieners navigasie bied tydens hulle oorgelewerdheid aan massamedia en 'n kapitalistiese verbruikersmentaliteit. Deur middel van leterkunde kan opvoeders dus die proses van volwassewording, waarbinne jeugdiges dit nodig het om hulle identiteit sinvol te konstrueer, fasiliteer. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Harry Potter]] 5ybav9diea3ynjx5bp4aix4jss00qs2 0 114040 2908174 2426260 2026-05-30T20:04:05Z Jcb 223 2908174 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hélène de Klerk.jpg|duimnael|Hélène de Klerk]] '''Hélène de Klerk''' (*onbekend, [[Somerset-Wes]] –† [[4 Desember]] [[1979]], [[Kaapstad]]) was ’n [[Afrikaans]]e [[aktrise]] en [[dramaturg]] wat veral bekendheid verwerf het vir haar skrywerk vir kinders. Sy was getroud met die skrywer en dramaturg [[Andries de Klerk]]. == Lewe en werk == === Vroeë lewe === Hélène Pienaar is in [[Somerset-Wes]] gebore as die dogter van ds. P.J. Pienaar en Henriette Pienaar. Haar ma is self bekend as skrywer van kindergedigte. Haar oudste broer is [[Theo Pienaar]], die kaptein van die eerste Springbokrugbyspan wat in [[1921]] na [[Nieu-Seeland]] getoer het. === Opleiding en loopbaan === Sy bekwaam haar aan die [[Universiteit van Kaapstad]] om primêre onderwys te gee en is dan ook onderwyseres vir sowat drie jaar. Hierna sit sy haar studies voort aan die Universiteit van Kaapstad in spraakopleiding en toneelspel en sluit dan aan by die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie ([[SAUK]]). Hier bied sy veral kinderprogramme aan en is die Tannie van die Kinderhoekie. Sy moes feitlik elke program self opstel en lewer en die skaarste van geskikte materiaal dwing haar om baie daarvan self te skryf. Sy bedank hierdie pos wanneer sy trou. Sy is getroud met Andries Johannes Bester de Klerk, later Provinsiale Sekretaris van die Kaapprovinsie en self ’n dramaturg, en die egpaar het drie dogters. Hulle bly in [[Oranjezicht]] in Kaapstad. As aktrise speel sy in toneelstukke in Kaapstad en ook in Pretoria, terwyl sy ook in radioprogramme optree. Van haar rolle sluit in die hoofrol in die opvoering van ''Liefdesvuur'' deur die Kaapstadse Afrikaanse Toneelvereniging. Vir die Eisteddfod verwerk sy liedere uit Engels en [[Duits]] in Afrikaans. === Sterfte === Sy is op 4 Desember 1979 in Kaapstad oorlede. == Skryfwerk == Sy skryf veral kinderlektuur, maar ook radioreekse, toneelstukke en gedigte. === Toneelstukke vir kinders === In ''Twee kindertoneelstukkies'' bundel sy ''Ko-ee'' en ''As die klok twaalfuur slaan'', wat beide eerste pryse verwerf by die Afrikaanse Eisteddfod in Kaapstad. ''In ’n ou Kaapse tuin'' is ’n eenbedryf wat vir die jeug geskryf is. Die stuk speel in 1760 af en daarin vertel die bejaarde slavin Nenna hoe sy lank gelede van haar eienaar weggeloop het toe sy nog as Ayesja bekend gestaan het. Deur terugflitse word ’n sterk fantasie-element in die toneelstuk ingewerk. Die beeldjie wat Nenna gehelp het om haar vryheid te verkry, verskyn en verdwyn op die verhoog en die optrede van die Silwerblaarboodskappers, wat op versoek van die beeldjie silwer blare laat val om die verdwaalde kinders terug te lei, dra tot die sprokies- en fantasie-element by. Haar bekendste dramas vir die jeug is die eenbedrywe ''Die ring'' en ''Dienie speel toneel'' en hulle word dan ook gereeld opgevoer. ''Die ring'' is ’n situasiespel waarin ’n verliefde jong meisie sorg dat haar ouer suster se trouring kort voor die troue spoorloos verdwyn. Hierdie drama word opgeneem in Gerhard J. Beukes se versamelbundels ''Kom ons speel toneel!'' en ''Skuif oop die gordyn'' en in ''Die ring en ander eenbedrywe'', wat sy saam met haar man Andries de Klerk uitgee. Die blyspel ''Dienie speel toneel'' word opgeneem in Gerhard J. Beukes se ''Nuwe eenbedrywe''<ref name="ant29">Antonissen, Rob. Standpunte. No. 29, September 1953</ref> en ''Woord en masker''. Rob Antonissen sonder in sy bespreking van hierdie versamelbundel<ref name="ant29" /> hierdie stuk uit as die beste wat in die bundel opgeneem is en uitmunt met sy voorstelling van ’n ongewone tipe in ’n ongewone situasie. Haar laaste bydrae kort voor haar dood is die skryf van die woorde vir die musiekblyspel ''Beertjie met die gelapte broek'', waarvoor Arthur Swanson die [[musiek]] komponeer. === Versamelbundels vir kinders === Van haar kinderverse word opgeneem in die versamelbundels ''Nuwe klein verseboek'' en ''My Afrikaanse verseboek''. Sy skryf verhale vir kinders wat as ''Kamma-storieboek'' en kinderverse wat as ''Bontgesiggie'' gepubliseer word en vertaal ''Ouma Loekie en haar hoede'' van Joyce Wood met tekeninge deur Frank Francis in Afrikaans. [[Dalro]] publiseer verder ''Die jongspan sing'', kinderliedjies waarvoor sy die woorde en Walter Swanson die musiek skryf. === Volwasse skryfwerk === Vir volwassenes skryf sy saam met haar man die vollengte historiese drama ''Die ongebore dag'', wat bekroon word met ’n prys in die Van Riebeeck-herdenkingsdramawedstryd. Dit is ’n historiese drama uit die jaar 1795. ''Die ring en ander eenbedrywe'' bevat ook haar eenbedryf ''Plaas toe'' wat die ondergang van boere op die diamantdelwerye uitbeeld. ''Marionet aan die muur'' is ’n tendensdrama. Sy is een van die eerste [[skrywer]]s wat vir die radio skryf. Haar radiodrama ''Liefdesdroom'' is die oudste opname van ’n Afrikaanse radiodrama wat deur die SABC in hulle klankargief bewaar word en is reeds in 1937 uitgesaai. Hierin wil ’n huisvrou haar hoorspel inskryf vir die landwye hoorspelkompetisie. Haar man is skepties, maar sy kry ondersteuning van sy beste vriend. Een aand hoor die man hoe sy vrou en beste vriend hulle liefde aan mekaar verklaar en beplan om saam weg te loop. In ’n vlaag van jaloesie vermoor hy sy beste vriend, net om uit te vind dat sy vrou en hy slegs besig was om te repeteer aan haar radiodrama. Die beroemde aktrise Wena Naudé vertolk ’n hoofrol in hierdie radiodrama. Saam met Stephan Bouwer verwerk sy ''The beadle'' van Pauline Smith vir beeldsending oor televisie as ''Die koster''. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie |- |1940 |''Twee kindertoneelstukkies: Ko-ee en As die klok twaalfuur slaan'' |- |1944 |''Die ring en ander eenbedrywe'' (saam met Andries de Klerk) |- |1952 |''In ’n ou Kaapse tuin'' |- |1953 |''Die ongebore dag'' (saam met Andries de Klerk) |- |1961 |''Bontgesiggie'' |- |1963 |''Marionet aan die muur'' |- | |''Die kamma-storieboek'' |- |1976 |''Die beertjie met die gelapte broekie'' (musiek deur Walter Swanson) |- |1978 |''Die jongspan sing'' (musiek deur Walter Swanson) |} == Vertaling == * 1969 – ''Ouma Loekie en haar hoede'' – Joyce Wood == Bronnelys == === Boeke === * Beukes, Gerhard J. (red.) ''Nuwe eenbedrywe''. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste druk 1952 * Beukes, Gerhard J. (red.) ''Woord en masker''. J.L. van Schaik Bpk. Agtste uitgawe 1972 * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis.'' Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanseletterkunde''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Bekende Kaapse skryfster sterf''. Die Burger, 7 Desember 1979 * Nienaber, C.J.M. ''’n Bespreking van ‘Woord en masker''’. Klasgids. Jaargang 2 no. 4, Mei 1967 === Internet === * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=De_Klerk,_Helene_P. * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Pienaar-De_Klerk,_Helene * Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/H%C3%A9l%C3%A8ne_Pienaar-De_Klerk * Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/viaf-211159524/ === Ander verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:De Klerk, Helene}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] [[Kategorie:Geboortes in 1922]] [[Kategorie:Sterftes in 1979]] shal2ja2cx230y367h3w3f759iq5ljp 0 114208 2908222 2832430 2026-05-30T22:05:09Z Jcb 223 2908222 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Islamprofeet |eretitel = Islamitiese profeet |naam = Hüd <br />هود |beeld = Hud and Ad prophet.jpeg |beeldgrootte = 180px |onderskrif = Hüd en die stam Aad. |plaaslike_naam = |ander_name = Hüd is al geïdentifiseer as die Hebreeuse Eber. |gebore = Tussen 300 en 600 v.C. <br />Aad |oorlede = |verdwyning = |rusplek = Kabr Nabi Hüd |bekend = |ander_familie = }} '''Hüd''' ([[Arabies]]: هود) was ’n [[Islam]]itiese profeet van antieke [[Arabië]] wat in die [[Koran]] genoem word. Die 11de [[soera]] van die Koran is na hom genoem, hoewel sy verhaal net ’n klein deel van die hoofstuk beslaan. == Geskiedenis == Hüd word soms geïdentifiseer as Eber,<ref name="wheeler">''A-Z of Prophets in Islam and Judaism'', Brannon M. Wheeler, ''Hud''</ref> ’n voorouer van die [[Israel]]iete wat in die [[Ou Testament]] genoem word, maar dit word betwis. Hy was vermoedelik ’n onderdaan van ’n koninkryk wat na sy stigter genoem is: Aad (''ʿĀd''). Dié was ’n vierdegeslagafstammeling van [[Noag in Islam|Noag]] (sy pa was Us, die seun van Aram, wat die seun van Noag se seun Sem was). Hoewel die Koran nie na die ligging van Aad verwys nie, word geglo dit was in die suidelike deel van die [[Arabiese Skiereiland]], moontlik in Oos-[[Jemen]] en/of Wes-[[Oman]]. In die 1980's is ’n [[nedersetting]] ontdek wat vermoedelik Oebar is, wat in die Koran genoem word as Iram, die hoofstad van Aad. == Verhaal == Hier volg ’n opsomming van die verhaal van Hüd, met die klem op twee spesifieke verse: Die volk van Aad was baie ryk en magtig en hulle het talle geboue en monumente opgerig om dit te wys.<ref>''Bou julle ’n monument op elke hoogte vir ydele vermaak?'' (Koran, Soera 26:128-129)</ref> Die volk het egter later arrogant geword – hulle het [[Allah]] verwerp en afgode begin aanbid.<ref>''Stories of the Prophets'', Ibn Kathir, ''Story of Hud''</ref> Hüd het egter as kind al tot God gebid. Sy ma was ’n vroom vrou wat groot visioene met haar seun se geboorte gehad het, en sy was die enigste mens wat Hüd se aanbidding van God aangespoor het. God het hom dus opgeroep om ’n profeet vir die Aad-volk te wees. Die mense van Aad het Hüd egter gespot toe hy vir hulle vertel om een God te aanbid en boete te doen vir hul sondes van die verlede. Die Koran stel dit so: {{Quote|''En na Aad het Ons hul broer Hüd gestuur. Hy het gesê: O my volk! Aanbid Allah! Julle het geen God nie buiten Hom. Julle versin net leuens.<br /> ''O my volk! Ek vra julle geen beloning hiervoor nie. My beloning is alleen by Hom wat my geskape het. Sal julle dan nie begryp nie?<br /> ''En, o my volk, vra julle Heer om vergifnis, en wend julle daarna tot Hom; Hy sal wolke wat voldoende reëns neergiet, oor julle heen stuur, en krag by júlle kragte voeg. Moet tog nie soos skuldiges wegdraai nie. <br /> ''Hulle het gesê: O Hüd! U het ons nie ’n enkele duidelike bewys gebring nie, en ons gaan nie ons gode in die steek laat vir u woord nie. In u glo ons nie. <br /> ''Ons kan alleen sê dat ons gode u met kwaad getref het. Hy het geantwoord: Voorwaar, ek roep Allah as getuie aan, en ook júlle getuig dat ek onskuldig is aan dit wat julle met Allah vereenselwig. <br /> ''Laat julle almal dan komplotte teen my smee, en verleen aan my geen uitstel nie. <br /> ''Sekerlik het ek my vertroue in Allah gestel, Hy wat my Heer en julle Heer is. Daar is geen lewende skepsel nie, of Hy neem hom by sy voorkuif. Voorwaar, my Heer is te vinde op die regte pad. <br /> ''Maar indien julle wegdraai, dan het ek nog die boodskap waarmee ek na julle gestuur is aan jul meegedeel, en my Heer sal ’n ander volk julle plek laat inneem, en julle kan Hom nie die geringste kwaad aandoen nie. Voorwaar, my Heer is Bewaker oor alles.'' Koran, Soera 11:50-57<ref>''Die Heilige Quran'', vertaal deur imam M.A. Baker. IDM Publications, vir The Islamic Dawah Movement of Southern Africa, [[Durban]], [[Suid-Afrika]]. Webtuiste: www.idmdawah.co.za. URL besoek op 25 September 2016</ref>}} Hüd het ’n lang ruk vir die mense van Aad gepreek. Die meeste wou egter nie luister nie en hulle het hom aanhou ignoreer en spot. Nadat hul aggressie, arrogansie en afgodery toegeneem het en God hulle talle kere gewaarsku het, het Hy ’n [[donderstorm]] gestuur om klaar te speel met die bose mense van Aad. Die verwoesting van Aad word in die Koran beskryf: {{Quote|''En toe hulle dit gesien het – ’n wolk wat na hulle valleie aangekom het – het hulle gesê: Dit is ’n wolk wat vir ons reën bring. Hy het gesê: Nee, dit is wat julle gewens het om te verhaas, ’n wind waarin ’n pynlike straf is, <br /> ''wat deur die gebod van sy Heer vernietig. Dus by dagbreek kon daar niks gesien word nie, behalwe hulle wonings. So beloon Ons die misdadige volk.'' Koran, Soera 46:24-25}} == In ander gelowe == In die [[Judaïsme]] en [[Christendom]] word Hüd nie as ’n profeet vereer nie en hy kom glad nie in die [[Bybel]] voor nie. Daar is egter verskeie verwysings van voor die Koran na individue wat Hüd genoem word of name het wat aan Hüd verbind word, soos "Abihud", ’n kleinseun van [[Benjamin]] ([[1-2 Kronieke|1 Kronieke]] 8:3), sowel as verwysings na die volk van Aad.<ref name="wheeler" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/Prophet/hud.htm Die Verhaal van Hüd] *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Hud (prophet)|Engelse Wikipedia]] {{Profete van Islam}} {{Normdata}} [[Kategorie:Profete van Islam]] en0ovfw7zuw0zbt7xloah22rocq282k 0 120905 2908157 2775643 2026-05-30T18:06:17Z Jcb 223 2908157 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Modern incidence of slavery.png|duimnael|300x300px|Die moderne voorkoms van slawerny volgens lande.]] '''Hedendaagse slawerny''', wat ook bekend staan as eietydse slawerny, verwys na die gebruik van [[slawerny]] wat tot vandag toe steeds bestaan. Ramings van die aantal slawe vandag wissel van 21 miljoen<ref>{{cite web |url=http://www.ilo.org/global/Themes/Forced_Labour/lang--en/index.htm |title=Forced labour – Themes |publisher=Ilo.org |access-date=15 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100721164910/http://www.ilo.org/global/Themes/Forced_Labour/lang--en/index.htm |archive-date=21 Julie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> tot 29 miljoen<ref name="Milman">[https://www.theguardian.com/world/2014/mar/18/andrew-forrest-signs-up-religious-forces-to-fight-slavery-and-trafficking Andrew Forrest signs up religious forces to fight slavery and trafficking]</ref><ref name="disposable-bales">{{Cite book|last=Bales|first=Kevin|title=Disposable People: New Slavery in the Global Economy|publisher=University of California Press|year=1999|page=9|chapter=1|isbn=0-520-21797-7}}</ref><ref name="time">{{cite news |author=E. Benjamin Skinner |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1952335,00.html |title=sex trafficking in South Africa: World Cup slavery fear |publisher=Time.com |date=18 Januarie 2010 |access-date=29 Augustus 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817100403/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1952335,00.html |archive-date=17 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="un.org">{{cite web|url=http://tm.ermarian.net/Academic%20Junk/Politics/Civil%20Rights/2005:11:03-%20Modern%20Slave%20Trade%20is%20Larger,%20Broader,%20and%20Better-Hidden%20than%2018th%20Century%20Transantlantic%20Trade.pdf|title=UN Chronicle &#124; Slavery in the Twenty-First Century|publisher=Un.org|accessdate=2010-08-29|archive-date=2014-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140211154906/http://tm.ermarian.net/Academic%20Junk/Politics/Civil%20Rights/2005%3A11%3A03-%20Modern%20Slave%20Trade%20is%20Larger%2C%20Broader%2C%20and%20Better-Hidden%20than%2018th%20Century%20Transantlantic%20Trade.pdf|url-status=dead}}</ref> tot 46 miljoen.<ref>[https://www.theguardian.com/global-development/2016/jun/01/46-million-people-living-as-slaves-latest-global-index-reveals-russell-crowe 46 million people living as slaves, latest global index reveals], ''[[The Guardian]]''</ref><ref name="where">[https://www.theatlantic.com/news/archive/2016/05/where-the-worlds-slaves-live/484994/ Where the World’s Slaves Live], ''The Atlantic''</ref> Moderne slawerny is 'n multimiljoenrandbedryf wat na raming VSA$35 miljard per jaar genereer. Die [[Verenigde Nasies]] raam dat sowat 27 miljoen tot 30 miljoen individue tans in die slawehandel vasgevang is.<ref name="post.in">[http://www.huffingtonpost.in/2016/05/31/india-tops-slavery-index_n_10222086.html India Tops Global Slavery Index With 18.35 Million People Enslaved], ''[[Huffington Post]]''</ref> Indië het die meeste slawe van enige land, sowat 18.4 miljoen. [[Volksrepubliek China|China]] is tweede met 3.4 miljoen slawe, gevolg deur [[Pakistan]] (2.1 miljoen), [[Bangladesj]] (1.5 miljoen), en [[Oesbekistan]] (1.2 miljoen). Volgens die persentasie van die bevolking wat in slawerny leef, het Oesbekistan die meeste met 4%, gevolg deur [[Kambodja]] (1.6%), Indië, (1.4%) en [[Katar]] (1.4%). [[Mauritanië]] was die laaste land wat slawerny amptelik afgeskaf het, wat hulle in 2007 gedoen het; nogtans bly 4.3% van die bevolking slawe.<ref>{{cite news |title=Mauritanian MPs pass slavery law |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6938032.stm |publisher=News.bbc.co.uk |date=9 Augustus 2007 |access-date=18 Augustus 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424041008/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6938032.stm |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hoewel dit in alle lande onwettig is, bestaan slawerny vandag steeds in talle vorme. Slawerny bestaan ook in gevorderde demokratiese nasies, byvoorbeeld Brittanje, waar die departement van binnelandse sake raam daar tussen 10,000 en 13,000 slagoffers in Desember 2015 was. Dit sluit verskillende soorte gedwonge werk in, soos gedwonge prostitusie.<ref>{{cite news |title='Oliver Twist' children used in crime, warns anti-slavery commissioner |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-32954661 |work=BBC News |date=1 Junie 2015 |access-date=6 Februarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802132251/https://www.bbc.co.uk/news/uk-32954661 |archive-date=2 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Brittanje het onlangs pogings aangewend om moderne slawerny die stryd aan te sê met die Moderne Slawerny-wet van 2015. Daar word nou van groot kommersiële organisasies vereis om elke finansiële jaar 'n slawerny-en-mensehandel-verslag oor hul verskaffingsketting uit te reik. == Definisie == Die VSA se departement van buitelandse sake sê "moderne slawerny en mensehandel word gebruik as oorhoofse terme vir die daad om 'n mens te werf, huisves, vervoer, verskaf of verkry vir verpligte arbeid of kommersiële seksdade deur die gebruik van mag, bedrog of dwang". Ander terme wat gebruik word is "gedwonge knegskap", "skuldgevangeskap" en "gedwonge arbeid".<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.state.gov/j/tip/what/}}</ref> Volgens die Amerikaanse professor Kevin Bales, medestigter en voormalige president van Free the Slaves, vind moderne slawerny plaas "wanneer 'n persoon onder die beheer van 'n ander persoon is, wat geweld en dwang gebruik om daardie beheer te behou, en die doel van daardie beheer is uitbuiting".<ref name="NRC">{{cite news |title=Er zijn 45,8 miljoen moderne slaven |first=Maral Noshad |last=Sharifi |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2016/06/08/er-zijn-458-miljoen-moderne-slaven-1625640-a1507929 |work=NRC Handelsblad |date=8 Junie 2016 |access-date=14 September 2016 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006014406/https://www.nrc.nl/nieuws/2016/06/08/er-zijn-458-miljoen-moderne-slaven-1625640-a1507929 |archive-date=6 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens dié definisie raam navorsing van die Walk Free-stigting gegrond op sy Wêreldwye Slawernyindeks van 2016 dat daar sowat 45.8 miljoen slawe oor die wêreld heen in 2016 was, waarvan 58% in die vyf lande [[Indië]], [[Pakistan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Bangladesj]] en [[Oesbekistan]]. Bales waarsku dat aangesien die gebruik oral afgeskaf is, is die praktyk onwettig en gevolglik weggesteek vir die publiek en die owerhede. Dit maak dit onmoontlik om presiese syfers van primêre bronne te verkry. Die beste wat gedoen kan word, is om ramings te maak gegrond op sekondêre bronne, soos VN-ondersoeke, koerantartikels, regeringsverslae en syfers van NRO's. == Oorsake == Slawe kan 'n aantreklike belegging wees aangesien die slaafeienaar net hoef te betaal vir voedsel en dwang. Dit is soms goedkoper as die loonkoste van vrye arbeiders, aangesien vrye werkers meer verdien as voedsel. Wanneer die koste van voedsel en dwang meer is as die loonkoers sal die besit van slawe nie meer winsgewend wees nie, en eienaars sal bloot hul slawe vrylaat. Slawe is dus 'n aantrekliker belegging in hoëloonomgewings, en omgewings waarin dwang goedkoop is, en minder aantreklik in omgewings waar die loonkoers laag en dwang duur is.<ref name="Bryan Caplan">{{Webaanhaling|url=http://econfaculty.gmu.edu/bcaplan/e321/lab3old.htm}}</ref> Vrye werkers word ook vergoed vir onaangename werk deur meer te verdien. Die koste van voedsel of dwang styg egter nie met die onaangenaamheid van die werk nie, so slawe se koste styg nie daarvolgens nie. Dit kan lei tot die oorgebruik van slawe in sulke omstandighede. Slawe kan ook gedwing word om onwettige werk te doen soos as sakkerollers of vir die produksie van dagga.<ref>{{Cite web |url=https://modernslavery.co.uk/who.html |title=SLAVERY TYPES AND WHO IS AFFECTED |access-date= 5 Mei 2017 |archive-date= 2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402062917/https://modernslavery.co.uk/who.html |url-status=dead }}</ref> Moderne slawerny kan heel winsgewend wees,<ref>Siddarth Kara, Sex Trafficking: Inside the Business of Modern Slavery (New York: Columbia University Press, 2010).</ref> en korrupte regerings laat dit stilswyend toe, hoewel dit onwettig is. Die jaarlikse inkomste van mensehandelaars was in 2004 geraam as tussen VSA$5 en VSA$9 miljard,<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.unece.org/press/pr2004/04gen_n03e.htm}}</ref> hoewel die wins aansienlik laer is. Amerikaanse slawe is in 1809 vir sowat $40,000 (in vandag se geld) verkoop.<ref name="Economics and Slavery" /> Deesdae kan 'n slaaf vir $90 gekoop word.<ref name="Economics and Slavery">{{cite web|url=http://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/slavery/economic.pdf|title=Economics and Slavery|publisher=Du.edu|accessdate=2013-08-18}}</ref> Die verpligte krygsdiens van kindersoldate deur party regerings word dikwels beskou as 'n vorm van slawerny wat deur die regering goedgekeur is. Hedendaagse slawerny word dikwels gesien as 'n neweproduk van armoede. Lande wat min opvoeding, ekonomiese vryheid, die oppergesag van die reg en swak sosiale strukture het, kan 'n omgewing skep waar die aanvaarding en uitbreiding van slawerny bevorder word. Prof. Remington Crawford III van die Universiteit van Toronto sê: "Slawerny is iets wat altyd met ons is. Ons moet dit in gedagte hou wanneer ons klere koop, om te vra waar dit vandaan kom. Regerings en uitvoerende hoofde moet versigtiger nadink oor wat hulle doen en wat hulle onbewustelik ondersteun." == Soorte hedendaagse slawerny == === Slawerny deur herkoms === Dit is die vorm wat die meeste met die woord "slawerny" vereenselwig word. Dit kom histories van verowering, soos in die [[Romeinse Ryk]], of van slaafstrooptogte soos in die Atlantiese slawehandel. Die slawe word dan hul eie sosiale klas, of stand, een wat onder diskriminasie kan ly lank nadat hulle wettiglik vrygelaat is. Dié soort slawerny kom baie in die [[Sahel]] voor, waar van die regerings ontken dat dit bestaan. === Gedwonge arbeid === Miljoene mense werk vandag as verpligte arbeiders. Die siklus begin as mense oordadige lenings aangaan met die voorwaarde dat hulle die skuld sal terugwerk. Die "lening" is so ontwerp dat dit nooit afbetaal kan word nie, en word dikwels oor generasies heen oorgedra. Dié vorm van slawerny kom baie in [[Suid-Asië]] voor. Mense word in die stelsel vasgevang waar hulle skynbaar werk om die skuld terug te betaal, maar word gedwing om ver verby die aanvanklike bedrag wat hulle geskuld het te werk. Hulle werk onder die dwang van dreigemente en misbruik en hul hulpeloosheid word vererger deur die groot verskil tussen die mag van die "skuldeiser" teenoor die "skuldenaar". === Gedwonge trekarbeid === Mense kan verlei word om te trek met die belofte van werk, en dan word hulle dokumente afgevat en hulle word gedwing om te werk met die dreigement van geweld teen hulle of hul families.<ref>{{cite news |title=Revealed: Asian slave labour producing prawns for supermarkets in US, UK |first=Kate |last=Hodal |url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/jun/10/supermarket-prawns-thailand-produced-slave-labour |work=The Guardian |date=10 Junie 2014 |access-date=11 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428183820/https://www.theguardian.com/global-development/2014/jun/10/supermarket-prawns-thailand-produced-slave-labour |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar kan ook misbruik gemaak word van immigrante sonder die regte dokumente; sonder wetlike verblyfreg het hulle nie toegang tot die hof nie. Tesame met seksslawerny is dit die vorm van slawerny wat die meeste voorkom in ryk lande soos die VSA, [[Wes-Europa]] en in die [[Midde-Ooste]]. Viëtnamese tieners word na Brittanje geneem en gedwing om op daggaplase te werk. Wanneer die polisie 'n klopjag op die plaas uitvoer, word die slagoffers gevang en gewoonlik tronk toe gestuur.<ref>[https://www.theguardian.com/society/2017/mar/25/trafficked-enslaved-teenagers-tending-uk-cannabis-farms-vietnamese Trafficked and enslaved: the teenagers tending UK cannabis farms] ''[[The Guardian]]''</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-10998421 Trafficked children working in UK 'cannabis farms']</ref> === Seksslawerny === Tesame met trekarbeidslawerny, is gedwonge [[prostitusie]] die soort slawerny wat die meeste voorkom in ryk streke soos die VSA, Wes-Europa en in die Midde-Ooste. Dit is die vernaamste vorm van slawerny in [[Oos-Europa]] en [[Suidoos-Asië]], veral in [[Moldowa]] en [[Laos]]. Baie kinderseksslawe word van dié gebiede na die Weste en die Midde-Ooste geneem. 'n Geraamde 22% van slawe is 'n deel van die seksbedryf.<ref name="ilo">{{Webaanhaling|url=http://www.ilo.org/washington/WCMS_182004/lang--en/index.html}}</ref> === Vroeë of verpligte huwelike === Vroeë of verpligte [[Huwelik|huwelike]] word hoofsaaklik aangedryf deur die kultuur in sekere streke en is 'n vorm van slawerny wat miljoene vroue en meisies oral in die wêreld raak. Wanneer families nie hul kinders kan onderhou nie, word die dogters aan die mans van ryker, magtiger families gegee om mee te trou. Hierdie mans is dikwels heelwat ouer as die meisies. Die vroue word in lewens ingedwing waarvan hul hoofdoel is om hul mans te dien. Dit lei dikwels tot 'n omgewing vir fisiese, mondelinge en seksuele mishandeling. === Kinderarbeid === [[Kind|Kinders]] maak sowat 26% van hedendaagse slawe uit.<ref name="ilo" /> Die meeste is huiswerkers of werk in die kakao-, [[katoen]]- en visbedryf. Baie word verhandel en seksueel uitgebuit. In oorloggeteisterde lande word kinders ontvoer en aan politieke partye verkoop om as kindersoldate te gebruik. Gedwonge kinderarbeid is die oorheersende vorm van slawerny in [[Haïti]]. == Mensehandel == Volgens die VSA se departement van buitelandse sake word na raming met 600&nbsp;000 tot 820&nbsp;000 mans, vroue en kinders elke jaar oor internasionale grense handel gedryf, waarvan 70% vroue en meisies is en tot 50% minderjariges is. Die data dui ook daarop dat die meerderheid van die transnasionale slagoffers verhandel word vir kommersiële seksuele uitbuiting.<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2005/46606.htm}}</ref> Die departement sê ook "die skrikwekkende verslawing van mense vir die doel van arbeiduitbuiting, dikwels in hul eie lande, 'n vorm van mensehandel is wat moeilik van ver af opgespoor kan word". Na raming word jaarliks met 50&nbsp;000 mense in die VSA handel gedryf. == Regerings se pogings teen slawerny == Die regerings wat erkenning kry vir die sterkste reaksie teen hedendaagse slawerny is die Nederlande, die VSA, Brittanje, [[Swede]], Australië, Portugal, Kroasië, Spanje, België en Noorweë. Die Engelse en Walliese polisie word daarvan beskuldig dat hulle te min doen<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-37622798 "Modern slavery: England and Wales police investigating 'too few' cases"].</ref> en dat hulle nie slagoffers so behandel dat dit hulle aanmoedig om te verduidelik wat gebeur het nie.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-34546344 "UK slavery: Victims 'need better support'"].</ref> Daar is ook regsprobleme om die misdade te omskryf en die oortreders te vervolg.<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/what-is-human-trafficking-and-why-is-it-so-hard-to-combat/ "Human Trafficking: A Crime Hard to Track Proves Harder to Fight"].</ref> Die regerings wat daarvan beskuldig word dat hulle die minste teen slawerny optree, is [[Noord-Korea]], Iran, Eritrea, Ekwatoriaal-Guinee, die [[Demokratiese Republiek die Kongo]] en [[Suid-Soedan]]. == Sien ook == * [[Afskaffing van slawerny]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Slawerny]] 4s6o7ucqkktq0mr920cqs0qdpmjp20c 0 120941 2908218 2908045 2026-05-30T21:35:06Z SpesBona 2720 + Prent 2908218 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Karakter | naam = Bugs Bunny | beeld = Looney Tunes Collectors Glasses image 3.jpg | beeldbeskrywing = Bugs Bunny op 'n glas (regs) | beeldonderskrif = Bugs Bunny op 'n glas (regs) | verskyning1 = ''Porky's Hare Hunt'' (Vroeë weergawe) 30 April 1938<br />''A Wild Hare'' (Amptelike weergawe) 20 Julie 1940 | verskyning2 = | geskep = Ben Hardaway, Cal Dalton (prototipe)<br />Tex Avery (amptelik) | uitbeelding = | stem = Mel Blanc (1940–1989)<br />Jeff Bergman (1990–1993, 1997–1998, 2002–2004, 2007, 2011–hede)<br />Greg Burson (1991–1997)<br />Billy West (1996–2006)<br />Joe Alaskey (2000–2011)<br />Samuel Vincent (2001–2006) | name = | byname = | spesie = [[Konyn]] of [[haas]] | geslag = Manlik | beroep = | titel = | getroud = | kinders = | familie = Honey Bunny (1966–1996)<br />Lola Bunny (1996-hede) | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} }} '''Bugs Bunny''' is 'n [[haas]] in 'n [[strokiesprent]] wat gaande is oor [[wortel (groente)|wortels]].<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Die karakter is deur Warner Bros vir hulle tekenreekse ''Looney Tunes'' en ''Merrie Melodies'' geskep, en het een van die bekendste tekenfilmfigure ter wêreld geword.<ref name="Guinness">{{en}} {{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/most-portrayed-character-in-film/ |title=Most Portrayed Character in Film |date=Mei 2011 |publisher=[[Guinness World Records]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204104441/http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/most-portrayed-character-in-film |archive-date=4 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=7 Mei 2017}}</ref> Bugs is veral bekend vir die frase "''What's up, doc?''" (in 'n [[New York]]se aksent) wat die eerste keer op 27 Julie 1940 in ''A Wild Hare'' gehoor is. Bugs verskyn egter al in 1938 in 'n fliek van Porky Pig: ''Porky's Hare Hunt''. Sedert sy debuut is Bugs in talle kortfilms, speelfilms, televisiereekse, strokiesprente, videospeletjies, pretparkritte en advertensies gebruik. Hy was die tweede tekenkarakter (ná [[Mickey Muis]]) om 'n ster op die [[Hollywood Walk of Fame]] te ontvang.<ref name="Hollywood">{{en}} {{cite web |title=Bugs Bunny |url=http://www.walkoffame.com/bugs-bunny |publisher=Hollywood Chamber of Commerce |accessdate=28 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421135148/https://walkoffame.com/bugs-bunny/ |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Personage == [[Lêer:FB-111 Bugs Bunny Nose Art.jpeg|duimnael|links|Bugs Bunny]] Bugs is 'n [[vermensliking|vermenslikte]] [[konyn]] of haas (daar word tot vandag toe bespiegel wat hy nou regtig is) met 'n grys-wit pels. Met uitsondering van sy wit [[handskoen]]e dra hy geen klere nie. Bugs raak in bykans elke film waarin hy speel by 'n konflik met ander karakters betrokke, hoewel dit selde sy skuld is. Hy probeer meestal om konflik te vermy, maar as iemand hom kwaad maak, deins hy vir niks terug nie. Wanneer hy sy geduld verloor en openlik moeilikheid soek, kondig hy dit altyd aan met die sin: "''Of course you realize, this means war!''" In die films van die jare dertig en veertig word Bugs as 'n wilde konyn uitgebeeld. So woon hy onder die grond in 'n gat. Hy gedra homself ook kinderagtig. In latere films word hy kalmer en gedra hy homself meer volwasse. In teenstelling met ander tekenfilmfigure trek hy self maar selde aan die kortste end. == Geskiedenis == [[Lêer:Bugs Bunny Walk of Fame 4-20-06.jpg|duimnael|links|Bugs Bunny se ster op die Hollywood Walk of Fame]] Volgens historici is Bugs op 'n [[Walt Disney]]-karakter genaamd ''Max Hare'' gebaseer. Die karakter is deur Charlie Thorson vir die ''Silly Symphonies''-film ''The Tortoise and the Hare'' ontwerp. 'n Prototipe van Bugs Bunny is reeds in 1938 in die film ''Porky's Hare Hunt'' gebruik. Bugs maak sy amptelike debuut in 1940 in ''A Wild Hare''. Dit word as Bugs se eerste amptelike optrede gesien, omdat hy in die film vir die eerste keer soos die Bugs Bunny wat mense tans ken lyk. Sy naam word vir die eerste keer in die daaropvolgende film, ''Elmer's Pet Rabbit'', vermeld. Albei films was 'n groot sukses en het Bugs een van die bekendste karakters van die ''Looney Tunes''-reeks gemaak. In ongeveer 1942 het Bugs ook die ster van die ''Merrie Melodies''-reeks geword. Hy is daarna in talle film gebruik. Bugs het ook van die doek/skerm af bekend geword. Hy word<!-- is of was? --> die gelukbringer vir Warner Bros, soos [[Mickey Muis]] die gelukbringer van Disney was. Van 1943 tot 1946 was Bugs Bunny ook die gelukbringer van die ''Kingman Army''-lugveld in [[Arizona]]. == Stem-akteurs == Mel Blanc was die bekendste akteur agter Bugs Bunny se stem. Hy vertolk die rol vanaf Bugs se debuut, vir 51 jaar. Ná sy dood in 1989 neem Jeff Bergman die rol oor. Ander akteurs wat vir Bugs gepraat het, is: * Billy West * Joe Alaskey * Samuel Vincent * Noel Blanc == Verdere naleeswerk == * ''Bugs Bunny: 50 Years and Only One Grey Hare'', deur Joe Adamson (1990), Henry Holt, {{ISBN|0-8050-1855-7}} * ''Looney Tunes and Merrie Melodies'', deur Jerry Beck and Will Friedwald (1989), Henry Holt, {{ISBN|0-8050-0894-2}} * ''Chuck Amuck : The Life and Times of an Animated Cartoonist'' deur Chuck Jones, gepubliseer deur Farrar Straus & Giroux, {{ISBN|0-374-12348-9}} * ''That's Not All, Folks!'' deur Mel Blanc, Philip Bashe. Warner Books, {{ISBN|0-446-39089-5}} (sagteband) {{ISBN|0-446-51244-3}} (hardeband) * ''Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons'', Leonard Maltin, Revised Edition 1987, Plume {{ISBN|0-452-25993-2}} (sagteband) {{ISBN|0-613-64753-X}} (hardeband) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [http://www.looneytunes.com/ Warner Bros. Studios se webtuiste] * {{en}} [http://www.toonopedia.com/bugs.htm Bugs Bunny se profiel op Toonopedia] {{Normdata}} [[Kategorie:Fiktiewe karakters]] [[Kategorie:Strokiesverhale]] [[Kategorie:Televisiekarakters]] e5fcgu5kabhvud292pc0q6qrgvewbqx 0 130323 2908139 2908075 2026-05-30T13:40:22Z Sobaka 328 skakel 2908139 wikitext text/x-wiki '''Jacob de Villiers''' (gebore op [[20 Desember]] [[1938]] in [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]], [[Transvaal]]) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] boer en politikus, destyds 'n lid van die [[Nasionale Party]], parlementslid vir Transvaal ([[1989]] - [[1993]]), Minister van Landbou ([[1989]] - [[1991]]), landbou en ontwikkelingshulp ([[1990]] - [[1992]]), openbare werke ([[1991]] - [[1992]]), grondsake en streeksake ([[1989]] - [[1993]]) in die [[Kabinet van F.W. de Klerk]]. Jacob de Villiers het in die streek [[Malelane]] in die [[Oos-Transvaal]] groot geword, waar sy ouers geboer het. Hy het laerskool toe gegaan in [[Witrivier]] en hoërskool in [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]]. In 1960 studeer hy aan die [[Universiteit van Pretoria]] en word adjunk-sekretaris van die [[AHI|Afrikaanse Handelsinstituut]]. Hierna word hy vir etlike jare kabinetsminister van die Nasionale Party. {{Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie}} {{fr-vertaal|Jacob de Villiers}} {{DEFAULTSORT:De Villiers, Jacob}} {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die Nasionale Party]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers]] kzum01xqstd9wtfs9vzex220q9ot49v 0 217374 2908238 2780512 2026-05-31T07:34:48Z Aunetrym 208616 /* */ 2908238 wikitext text/x-wiki '''TrymAunevik'''(gebore 16 Desmeber 2001) is 'n [[Norge|Norske]] akteur en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Double Dragon'' (1994), ''White Squall'' (1996), en ''Go'' (1999). == Filmografie == === Rolprente === * 1991: ''The Skid Kid'' * 1993: ''Teenage Bonnie and Klepto Clyde'' * 1994: ''Double Dragon'' * 1996: ''White Squall'' * 1998: ''Welcome to Hollywood'' * 1999: ''Go'' * 2002: ''Emmett's Mark'' * 2013: ''The Volunteer'' * 2014: ''37'' * 2014: ''Such Good People'' * 2018: ''Inside Game'' === Televisiereekse === * 1994: ''Party of Five'' * 2003: ''Love Chain'' * 2007: ''The EcoZone Project'' * 2009: ''V'' * 2012: ''Perception'' * 2012: ''Kaijudo: Rise of the Duel Masters'' === Televisierolprente === * 2003: ''Picking Up & Dropping Off'' * 2003: ''Rubbing Charlie'' * 2007: ''Making It Legal'' * 2012: ''Joey Dakota'' * 2015: ''Meet My Valentine'' === Video's === * 2001: ''Lady and the Tramp 2: Scamp's Adventure'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0937930|Scott Wolf}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wolf, Scott}} [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] mu4ykr89fov3og6bp3f01r4cunhyxti 2908239 2908238 2026-05-31T07:34:50Z OutoModerator 183924 Wysiging deur [[Special:Contributions/Aunetrym|Aunetrym]] ([[User talk:Aunetrym|bespreking]]) teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]] 2780512 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Scott Wolf | Beeld = Scott Wolf by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Scott Richard Wolf | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1968|6|4}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 3 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en vervaardiger | Aktiewe jare = 1990–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0937930 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Scott Wolf''' (gebore 4 Junie 1968) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Double Dragon'' (1994), ''White Squall'' (1996), en ''Go'' (1999). == Filmografie == === Rolprente === * 1991: ''The Skid Kid'' * 1993: ''Teenage Bonnie and Klepto Clyde'' * 1994: ''Double Dragon'' * 1996: ''White Squall'' * 1998: ''Welcome to Hollywood'' * 1999: ''Go'' * 2002: ''Emmett's Mark'' * 2013: ''The Volunteer'' * 2014: ''37'' * 2014: ''Such Good People'' * 2018: ''Inside Game'' === Televisiereekse === * 1994: ''Party of Five'' * 2003: ''Love Chain'' * 2007: ''The EcoZone Project'' * 2009: ''V'' * 2012: ''Perception'' * 2012: ''Kaijudo: Rise of the Duel Masters'' === Televisierolprente === * 2003: ''Picking Up & Dropping Off'' * 2003: ''Rubbing Charlie'' * 2007: ''Making It Legal'' * 2012: ''Joey Dakota'' * 2015: ''Meet My Valentine'' === Video's === * 2001: ''Lady and the Tramp 2: Scamp's Adventure'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0937930|Scott Wolf}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wolf, Scott}} [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] pzs8yzfh99flkj5a7daw0z8rnjuui6w 2908241 2908239 2026-05-31T07:47:39Z Aunetrym 208616 Lady og Landstrykeren II fant på Eventyr 2908241 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Trym Aunevik | Beeld = Trym Aunevik by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Trym Eide Aunevik | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1968|6|4}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Bokmål Norwegian]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 3 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en vervaardiger | Aktiewe jare = 1990–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0937930 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Trym Eide''' (gebore 16 Des 2001) is 'n [[Bokmål |Norwegian]] akteur en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Double Dragon'' (1994), ''White Squall'' (1996), en ''Go'' (1999). == Filmografie == === Rolprente === * 1991: ''The Skid Kid'' * 1993: ''Teenage Bonnie and Klepto Clyde'' * 1994: ''Double Dragon'' * 1996: ''White Squall'' * 1998: ''Welcome to Hollywood'' * 1999: ''Go'' * 2002: ''Emmett's Mark'' * 2013: ''The Volunteer'' * 2014: ''37'' * 2014: ''Such Good People'' * 2018: ''Inside Game'' === Televisiereekse === * 1994: ''Party of Five'' * 2003: ''Love Chain'' * 2007: ''The EcoZone Project'' * 2009: ''V'' * 2012: ''Perception'' * 2012: ''Kaijudo: Rise of the Duel Masters'' === Televisierolprente === * 2003: ''Picking Up & Dropping Off'' * 2003: ''Rubbing Charlie'' * 2007: ''Making It Legal'' * 2012: ''Joey Dakota'' * 2015: ''Meet My Valentine'' === Video's === * 2001: ''Lady og Landstrykeren 2 Fant på eventyr == Eksterne skakels == * {{IMDb|0937930|Trym Eide}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Eide, Trym}} [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Norwegian manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Norwegian manlike akteurs van die 21ste eeu]] 5f0v5qegdsf8ng852riyt5m9ifplhqj 0 222614 2908211 2836004 2026-05-30T21:11:53Z Jcb 223 2908211 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The Ladder of Divine Ascent.jpg|duimnael|240px|Die leer na die hemel waarvan [[Jakob]] in [[Genesis]] 28 gedroom het.]] Die '''hiernamaals''', ook genoem '''die lewe ná die dood''', is die begrip dat ’n wesentlike deel van ’n individu se persoonlike identiteit of bewustheid voortleef ná die dood van die fisieke liggaam. Volgens verskillende idees van die hiernamaals kan die deel wat ná die dood voortleef die siel of gees wees wat ’n persoonlike identiteit behou of, aan die ander kant, dalk nie soos in die Indiese [[nirwana]]. ’n Geloof in die hiernamaals, wat [[Naturalisme (filosofie)|naturalisties]] of [[Okkultisme|bonatuurlik]] kan wees, is in teenstelling met die geloof in vergetelheid ná die dood. In sommige sienings vind hierdie voortbestaan dikwels plaas in ’n spirituele ryk. In ander gewilde sienings word die persoon in die huidige lewe [[Reïnkarnasie|herbore]] en begin hy die lewensiklus van voor af, waarskynlik met geen herinnering aan wat hy in ’n vorige lewe gedoen het nie. Volgens laasgenoemde siening kan sulke hergeboortes en sterftes oor en oor plaasvind totdat die individu ’n spiriturele ryk betree. Belangrike sienings van die hiernamaals kom voor in [[godsdiens]], [[esoterie]] en [[metafisika]]. Volgens sommige geloofstelsels, soos die [[Abrahamitiese gelowe|Abrahamitiese tradisie]], gaan afgestorwenes na ’n spesifieke bestaansvlak ná die dood soos deur [[God]] of ’n ander Goddelike oordeel bepaal, gebaseer op hul dade en geloofsooruigings terwyl hulle gelewe het. In teenstelling daarmee word die aard van die voortgesette bestaan in stelsels van [[reïnkarnasie]], soos in die [[Indiese gelowe]], regstreeks bepaal deur die dade van die individu in die vorige lewe eerder as deur die besluit van ’n ander wese. == Verskillende metafisiese modelle == [[Teïsme|Teïste]] glo gewoonlik die een of ander lewe wag op mense ná hul dood. Lede van sommige algemene nieteïstiese gelowe glo ook in ’n hiernamaals, maar sonder verwysings na ’n [[godheid]]. Die [[Sadduseërs]] was ’n antieke [[Jode|Joodse]] sekte wat weer geglo het daar is ’n God, maar nie ’n hiernamaals nie. Baie godsdienste, of hulle in die siel se voortbestaan in ’n ander lewe glo (soos die [[Christendom]], [[Islam]] en baie heidende geloofstelsels) of in reïnkarnasie (soos baie vorme van [[Hindoeïsme]] en [[Boeddhisme]]), glo ’n mens se status in die hiernamaals is ’n beloning of straf vir hul optrede gedurende hul lewe. === Reïnkarnasie === {{Hoofartikel|Reïnkarnasie}} Reïnkarnasie is die [[filosofie]]se of godsdienste begrip dat ’n individu ’n nuwe lewe in ’n ander fisieke liggaam of vorm begin ná elke biologiese dood. Dit word ook hergeboorte genoem en is deel van die [[samsara]]-leerstelling van ’n sikliese bestaan.{{Sfn|Norman C. McClelland|2010|pp=24-29, 171}}{{Sfn|Mark Juergensmeyer|Wade Clark Roof|2011|pp=271-272}} Dit is ’n sentrale leerstelling in alle groot Indiese gelowe, soos Boeddhisme, Hindoeïsme, [[Djainisme]] en [[Sikhisme]].{{Sfn|Mark Juergensmeyer|Wade Clark Roof|2011|pp=271-272}}{{sfn|Stephen J. Laumakis|2008|pp=90-99}}<ref name="Gross1993p148">{{cite book|author=Rita M. Gross |title=Buddhism After Patriarchy: A Feminist History, Analysis, and Reconstruction of Buddhism |url=https://books.google.com/books?id=PK37AxCfxVEC |year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-0513-1 |pages=148}}</ref> Die idee van reïnkarnasie kom voor in baie antieke kulture,{{Sfn|Norman C. McClelland|2010|pp=102–103}} en Griekse historiese figure soos [[Pythagoras]], [[Sokrates]] en [[Plato]] het in hergeboorte/metapsigose geglo.<ref>Sien Charles Taliaferro, Paul Draper, Philip L. Quinn, ''A Companion to Philosophy of Religion''. John Wiley and Sons, 2010, bl. 640, [https://books.google.com/books?id=SSCx-67Tk6cC&pg=PA640 Google Books]</ref> Dit is ook ’n algemene geloofsoortuiging in verskeie antieke en moderne godsdienste, soos [[spiritisme]] en [[Teosofie (Böhme)|teosofie]], en word aangetref in baie stamgemeenskappe in wêrelddele soos [[Australië]], [[Oos-Asië]], [[Siberië]] en [[Suid-Amerika]].<ref>Gananath Obeyesekere, ''Imagining Karma: Ethical Transformation in Amerindian, Buddhist, and Greek Rebirth''. University of California Press, 2002, bl. 15.</ref> Hoewel die meeste denominasies in die Abrahamitiese godsdienste ([[Judaïsme]], die Christendom en Islam) nie in reïnkarnasie glo nie, verwys spesifieke groepe in dié godsdienste wel na reïnkarnasie; dit sluit in die hoofstroom- historiese en kontemporêre [[kabbala]]-aanhangers, [[Kathaar|Kathare]], [[Alawiete]], [[Droese]]<ref>Hitti, Philip K (2007) [1924]. ''Origins of the Druze People and Religion, with Extracts from their Sacred Writings (New Edition)''. Columbia University Oriental Studies. '''28'''. Londen: Saqi. pp. 13–14. {{ISBN|0-86356-690-1}}</ref> en [[Orde van die Rosekruis]].<ref>Heindel, Max (1985) [1939, 1908] ''The Rosicrucian Christianity Lectures (Collected Works)'': [http://www.rosicrucian.com/rcl/rcleng01.htm#lecture1 The Riddle of Life and Death]. Oceanside, California. 4de uitg. {{ISBN|0-911274-84-7}}</ref> Die historiese verhoudings tussen hierdie sektes en die geloofsoortuigings oor reïnkarnasie wat tipies was van neoplatonisme, [[orphisme]], [[hermetisme]] en [[gnostisisme]] van die [[Antieke Rome|Romeinse tydperk]], sowel as die Indiese gelowe, is die onderwerp van onlangse navorsing deur geleerdes.<ref>''The Shape of Ancient Thought'' deur Thomas McEvilley</ref> [[Unity Church]] en sy stigter, Charles Fillmore, leer ook van reïnkarnasie. Die [[Kerk van Sciëntologie]] beklemtoon die verskil tussen reïnkarnasie en vorige lewens. Terwyl die eersgenoemde verwerp word, erken die Kerk die konsep van vorige lewens, al maak dit nie amptelik deel uit van sy dogma nie.<ref>[https://www.scientology.org/faq/scientology-beliefs/reincarnation.html ''scientology.org: Does Scientology believe in reincarnation or past lives? Besoek op 9 November 2018'']</ref> Die [[Aetherius-geselskap]] se leerstellings verwys eksplisiet na vorige lewens.<ref>[https://www.aetherius.org/karma-and-reincarnation/past-lives/ ''The Aetherius Society: Past lives. Besoek op 9 November 2018'']</ref> Die Britse kernfisikus en molekulêre bioloog Jeremy Hayward, wat aan die [[Universiteit van Cambridge]] verbonde is, verwys na hoofstroom-wetenskaplikes wat die hipotese steun dat die [[bewussyn]] naas ruimte, tyd, materie en energie moontlik een van die grondliggende elemente van ons wêreld kan wees.<ref>[https://www.welt.de/wissenschaft/article1938328/Die-Seele-existiert-auch-nach-dem-Tod.html ''www.welt.de, 25 April 2008: Quantenphysik – Die Seele existiert auch nach dem Tod. Besoek op 9 November 2018'']</ref> === Hemel en hel === [[Lêer:Gabriel from Vysotsky chin (14c, Tretyakov gallery).jpg|duimnael|170px|’n [[Ikoon]] van die engel [[Gabriël]], [[Bisantynse Ryk]], omstreeks 1387–1395 (Tretjakof-galery, [[Moskou]]).]] Die hemel, [[Tian]], [[Jannah]], [[Valhalla]] of die Somerland is algemene plekke waar wesens soos gode, [[engel]]e, [[djin]]s, [[heilige]]s of eerbiedwaardige voorouers glo ontstaan, gekroon word of lewe. Volgens die geloofsoortuigings van sommige godsdienste kan hemelse wesens op die aarde neerdaal of reïnkarneer, en aardse wesens kan in die hiernamaals hemel toe gaan of, in sommige uitsonderlike gevalle, lewend opvaar na die hemel. Die hemel word dikwels beskryf as ’n "hoër plek", die heiligste plek en ’n [[paradys]] (in teenstelling met die hel, die onderwêreld of die "lae plek") en is vir aardse wesens toeganklik volgens uiteenlopende standaarde van goddelikheid, goedheid, vroomheid of ’n ander deugsaamheid, of eenvoudig deur die wil van God. Sommige glo in die moontlikheid van ’n hemel op aarde in ’n volgende wêreld. In Indiese gelowe word die hemel beskou as ''Svarga loka'', ’n oorgangsplek vir regverdige mense. Daar is sewe positiewe streke waarheen die siel ná die dood kan gaan, en sewe negatiewe streke.<ref>{{cite news |url=https://www.spiritualresearchfoundation.org/spiritual-research/afterlife/life-after-death/ |title=Life after death – Where do we go after we die? |work=SSRF English |access-date=9 Maart 2018 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130001314/https://www.spiritualresearchfoundation.org/spiritual-research/afterlife/life-after-death/ |archive-date=30 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nadat die siel in ’n spesifieke streek gebly het, word dit in verskillende lewensvorme herbore na gelang van sy [[karma]]. Dié siklus kan verbreek word nadat ’n siel sy [[Moksja (begrip)|moksja]] of [[nirwana]] bereik het. Die hel is in baie godsdienste en volkstradisies ’n plek van foltering en straf in die hiernamaals. Sommige godsdienste beeld die hel uit as ’n ewige plek, en ander as ’n tussentydse tydperk tussen reïnkarnasies. Dié tradisies beskou die hel gewoonlik as ’n ander dimensie of as iewers onder die aardoppervlak. Ander bestemmings ná die dood sluit in die [[vaevuur]] en [[limbo]]. Tradisies wat nie die hiernamaals as ’n plek van beloning of straf beskou nie, beskryf die hel bloot as die blyplek van die afgestorwenes, die graf, sjeool of doderyk, wat onder die aardoppervlak geleë is. == Antieke godsdienste == === Antieke Egiptiese godsdiens === [[Lêer:Anubis standing.svg|duimnael|170px|Anoebis, wat die dooies se siele geweeg het.]] {{Hoofartikel|Egiptiese mitologie}} Die hiernamaals het ’n belangrike rol gespeel in die [[Egiptiese mitologie|antieke Egiptiese godsdiens]]. Dié geloofstelsel is een van die vroegstes in die opgetekende geskiedenis. Wanneer die liggaam gesterf het, het dele van die siel bekend as die ''[[Egiptiese siel#Ka|ka]]'' (’n weergawe van die liggaam) en die ''[[Egiptiese siel#Ba|ba]]'' (persoonlikheid) na die Koninkryk van die Dooies gegaan. Terwyl die siel in die paradys was, het [[Osiris]] geëis dat werk gedoen word as vergoeding vir die beskerming wat hy verskaf het. Standbeelde is dus in die graftombes geplaas om as plaasvervangers vir die afgestorwenes op te tree.<ref>Richard P. Taylor, ''Death and the afterlife: A Cultural Encyclopedia'', ABC-CLIO, 2000, {{ISBN|0-87436-939-8}}</ref> Om ’n mens se beloning in die hiernamaal te kry was ’n veeleisende beproewing – dit het ’n sondelose hart vereis, asook die vermoë om towerspreuke, wagwoorde en formules uit die [[Egiptiese Dodeboek|Dodeboek]] te ken. In die [[Doeat]] (doderyk) het [[Anoebis]] die oorledene se hart geweeg teen die veer van waarheid en geregtigheid uit die hooftooisel van die godin [[Maät]].<ref>{{cite book | last = Bard| first = Katheryn | title = Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt | publisher = Routledge | year = 1999| isbn = }}</ref> As die hart ligter as die veer was, kon die oorledene voortgaan na die paradys, maar as dit swaarder was, sou die god [[Ammit]] die liggaam eet.<ref>Kathryn Demeritt, ''Ptah's Travels: Kingdoms of Ancient Egypt'', 2005, p. 82</ref> Daar is ook geglo die enigste manier om ’n lewe ná die dood te hê was dat ’n persoon [[mummie|gemummifiseer]] en in ’n [[sarkofaag]] begrawe word. Net as die liggaam reg gebalsem en begrawe is, kon al die elemente van die oorledene soos die ''ka'', ''ba'' en ''[[Egiptiese siel#ach|ach]]'' (intellek) weer bymekaar uitkom.<ref>Fergus Fleming, Alan Lothian, ''Ancient Egypt's Myths and Beliefs'', 2011, p. 96</ref> Dan kon die dooies weer lewend word in die paradys en die [[son]] vergesel op sy daaglikse reis. Vanweë die gevare wat in die hiernamaals gewag het, is die Dodeboek by die liggaam in die graftombe geplaas saam met juwele en kos. Hulle het ook die [[Mondopeningseremonie]] gebruik om die mond van die oorledene se standbeeld of mummie ritueel oop te maak sodat die persoon in die hiernamaals sou kon asemhaal, eet en praat.<ref>Glennys Howarth, Oliver Leaman, ''Encyclopedia of death and dying'', 2001, p. 238</ref><ref>Natalie Lunis, ''Tut's Deadly Tomb'', 2010, p. 11</ref> Op 30 Maart 2010 het ’n woordvoerder van die Egiptiese departement van kultuur beweer ’n groot rooi granietdeur is in [[Luxor]] ontdek met inskripsies deur Oeser,<ref>{{cite web|url=http://www.meeja.com.au/articles/door-to-afterlife-found-in-egyptian-tomb|title=Door to Afterlife found in Egyptian tomb |publisher=www.meeja.com.au |date=2010-03-30 |accessdate=2008-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706110016/http://www.meeja.com.au/articles/door-to-afterlife-found-in-egyptian-tomb |archivedate=2011-07-06}}</ref> ’n magtige raadgewer van die [[18de Dinastie]] se koningin [[Hatsjepsoet]], wat van 1479&nbsp;v.C. tot 1458&nbsp;v.C. regeer het. Daar word geglo die vals deur is ’n "deur na die hiernamaals". Volgens die argeoloë is dit in [[Aegyptus (Romeinse provinsie)|Romeinse Egipte]] in ’n struktuur herbruik. === Antieke Griekse en Romeinse godsdiens === {{Hoofartikel|Griekse mitologie}} Die god [[Hades]] was in die [[Griekse mitologie]] bekend as die koning van die onderwêreld, ’n plek waarheen siele ná die dood gegaan het.<ref>F.P. Retief en L. Cilliers, "Burial customs, the afterlife and the pollution of death in ancient Greece", ''Acta Theologica'' '''26'''(2), 2006, p. 45 ([http://www.ajol.info/index.php/actat/article/viewFile/52560/41166 PDF]).</ref> [[Hermes]], die boodskapper van die gode, sou ’n afgestorwene se siel neem na die onderwêreld, wat ook Hades genoem is. Hy sou die siel op die oewer van die [[Styx]], die rivier tussen die lewendes en die dooies, los.<ref>Social Studies School Service, ''Ancient Greece'', 2003, pp.&nbsp;49–51</ref> [[Lêer:Mack, Ludwig, Die Unterwelt, mitte.jpg|duimnael|links|Die Griekse regters van die dooies: Minos, Aiakos en Rhadamanthys (Ludwig Mack, omstreeks 1826).]] [[Charon (mitologie)|Charon]], die bootsman, sou dan die siel oor die rivier na Hades neem as die afgestorwene geld by hom gehad het; dié is op die begrafnis onder die oorledene se tong geplaas. In die onderwêreld is die siel deur [[Aiakos]], [[Rhadamanthys]] en koning [[Minos]] geoordeel. Die siel sou dan na [[Elysion]], [[Tartaros]], die [[Affodilveld]] of die Veld van Straf gestuur word. Die Elysion was die plek waarheen siele gegaan het as die afgestorwene ’n rein lewe gelei het. Daar was groen velde, valleie en berge; almal was rustig en tevrede; en die son het altyd geskyn. Tartaros was vir die mense wat die gode belaster het of bloot opstandig en bewustelik boos was.<ref>Perry L. Westmoreland, ''Ancient Greek Beliefs'', 2007, pp.&nbsp;68–70</ref> Die Affodilveld was vir ’n verskeidenheid siele: dié wat net soveel goeie dade gedoen as sondes gepleeg het, dié wat besluiteloos was of nie geoordeel is nie. Die Veld van Straf was vir mense wat dikwels sonde gepleeg het, maar nie so erg dat hul siele Tartaros verdien het nie. In Tartaros is die siel gestraf deur dit met [[lawa]] te brand of op ’n folterbank uitmekaar te trek. Die Romeine het ’n soortgelyke geloofstelsel gehad, met Hades wat as [[Pluto (mitologie)|Pluto]] bekend was. Sommige Griekse legendes is toegelaat om die onderwêreld te besoek. In die mite oor die [[Herakles#Twaalf Take van Herakles|12 take van Herakles]] word die held Herakles (of Hercules) byvoorbeeld na die onderwêreld gestuur om die driekoppige waghond, [[Kerberos (mitologie)|Kerberos]], te vang as een van sy take. In ''Die Droom van Scipio'' beskryf [[Cicero]] iets wat na ’n buiteliggaamlike ervaring klink: van die siel wat hoog bo die [[aarde]] reis en van ver af op die klein planeet neerkyk.<ref>N. Sabir, ''Heaven Hell Or'', 2010, p. 147</ref> In Boek VI van [[Vergilius]] se ''[[Aeneis]]'' reis die held [[Aeneas]] na die onderwêreld om sy pa te sien. Daar aanskou hy die onderskeie dele van die onderwêreld. Sy pa wys hom ook al die toekomstige helde van [[Rome]] wat sal lewe as Aeneas sy roeping vervul en die stad bou. === Ou Noorse godsdiens === Volgens die antieke Noorse godsdiens het die siel uit verskeie dele bestaan: * Die ''hamr'' (voorkoms, met ’n spirituele element wat magies gemanipuleer kon word).<ref name="norsemythos">McCoy, Daniel (2014-10). The Self and Its Parts. Norse Mythology for Smart People, Oktober 2014. Besoek by https://norse-mythology.org/concepts/the-parts-of-the-self/</ref> * Die ''hugr'' (gedagtes, emosies, wil).<ref name="norsemythos" /> * Die ''fylgja'' (begeleidende gees). * Die ''hamingja'' (potensialiteit of lot). Die ''hugr'' is beskou as die deel wat ’n liggaam ná die dood verlaat, moontlik nadat die liggaam heeltemal ontbind het. Die graf is dikwels beskryf as die plek waar die dooies woon. Kos en bier is vir hulle uitgesit. Dit bots met ’n ander geloof, en dit is dat afgestorwenes op ’n reis gegaan het na die doderyk, wat in ’n berg, aan die ander kant van die see, in die hemele of in die onderwêreld kon wees.<ref name="steins90">Steinsland & Meulengracht Sørensen 1998:90</ref> Geen logiese verband is al tussen dié twee uiteenlopende idees gevind nie.<ref name="steins91">Steinsland & Meulengracht Sørensen 1998:91</ref> Volgens antieke letterkunde, die oudste bronne met inligting oor die Noorse idee van die hiernamaals, word verskillende ryke vir afgestorwenes beskryf. Van die bekendstes is: * ''Helgafjell'', die "heilige berg", was een van die plekke in Wes-Noorse bronne waarheen afgestorwenes gegaan het. Dit kon ’n nabygeleë berg wees en is as so heilig beskou dat niemand daarna kon kyk sonder om eers sy gesig te was nie. In die heilige berg kon die afgestorwenes dieselfde soort lewe lei as toe hulle nog geleef het. Sommige sieners kon na die berg kyk en ’n plek van warmte, drinkgoed en ’n geselsery sien.<ref name="steins91" /> [[Lêer:Walhalla (1896) by Max Brückner.jpg|260px|duimnael|"Valhalla" (1896), deur Max Brückner.]] * In sterk kontras hiermee was die Hel, of Hel se ryk, die ondergrondse ryk wat regeer is deur die gelyknamige blou-en-swart vroulike reus. Naby Hel se ryk was ''Náströnd'', wat beskryf is as ’n plek van donkerte en afgryse. Dit was van die wêreld van die lewendes geskei deur ’n vinnig vloeiende rivier wat die dooies moes oorsteek. In [[saga]]s word vertel vegters was so bang vir dié plek dat hulle hulself soms met hul spiese gesteek het voor hulle doodgegaan het om Hel te laat dink hulle het ’n heldhaftige dood op die slagveld gesterf.<ref name="steins91" /> * [[Valhalla]] was die god [[Odin]] se saal waar die helfte van die soldate wat op die slagveld dood is, versamel het as die ''einherjar'' (elitemag), wat moes fiks bly vir die finale slag tussen goed en kwaad. Dit lyk of Valhalla iewers in die hemele geleë was. Dit was hoofsaaklik ’n plek vir mans. Die vroue wat daar gewoon het, was die [[Walkure]], wat die gesneuwelde soldate op die slagveld bymekaargemaak en na Valhalla gebring het, waar hulle vir die soldate [[heuningbier]] geskink het.<ref name="steins91" /> * ''Fólkvang'' was ’n veld waar die godin [[Frøya]] gewoon het saam met die ander helfte van soldate wat op die slagveld dood is.<ref name=THORPE21>Thorpe (1907:21).</ref> Daar is min inligting oor waarheen vroue gegaan het, maar beide Helgafjell en Hel se ryk moes oop gewees het vir hulle. As gekyk word na die groot geskenke wat ná hul dood by vroue gelos is, is dit duidelik hulle moes ook volgens die antieke Nore ’n lewe ná die dood gehad het.<ref name="steins92">Steinsland & Meulengracht Sørensen 1998:92</ref> == Abrahamitiese gelowe == === Judaïsme === [[Sjeool]] is in die [[Bybel|Hebreeuse Bybel]] ’n plek van donkerte waarheen alle afgestorwenes gaan, beide die regverdiges en goddeloses. Dit is ’n plek van stilte en donkerte wat van die lewe en van God afgesny is.<ref>{{harvnb|Rainwater|1996|p=819}}</ref> Dit word in die [[Afrikaans]]e Bybel as "doderyk" vertaal. Die inwoners van Sjeool is geeste sonder persoonlikheid of krag.<ref>{{harvnb|Longenecker|2003|p=188}}</ref> Daar word geglo hulle kan in sekere omstandighede deur die lewendes gekontak word, soos die [[Heks van Endor]] wat die gees van [[Samuel]] kontak vir [[Saul]], maar sulke praktyke is verbode ([[Deuteronomium]] 18:10-11).<ref>{{harvnb|Knobel|2011|pp=205–06}}</ref> Terwyl dit voorkom of die Hebreeuse Bybel Sjeool beskryf as die permanente tuiste van die dooies, het in die tydperk van die [[Tweede Tempel]] (rofweg 500&nbsp;v.C. tot 70&nbsp;n.C.) ’n uiteenlopende stel idees ontwikkel. In sommige tekste word Sjeool beskou as die tuiste van beide die vromes en die boses en word dit in aparte afdelings verdeel; in ander word dit beskou as ’n plek van straf net vir die boses.<ref name="Longenecker 2003 189">{{harvnb|Longenecker|2003|p=189}}</ref> Toe die Hebreeuse Bybel omstreeks 200&nbsp;v.C. in antieke [[Aleksandrië]] in [[Grieks]] vertaal is, is die woord "[[Hades]]" (die Griekse onderwêreld) gebruik vir die vertaling van Sjeool. Die [[Talmoed]] bied ’n paar idees oor die hiernamaals. Ná ’n persoon se dood word sy siel geoordeel. Dié wat vroom lewens gelei het, gaan dadelik die ''Olam Haba'' (wêreld wat kom) binne. Die meeste mense doen dit egter nie dadelik nie, maar gaan deur ’n tydperk van retrospeksie van hul aardse dade en word bewus gemaak van wat hulle verkeerd gedoen het. Sommige beskou dit as ’n tydperk van "heropleiding", omdat die siel wys word wanneer iemand se foute hersien word. Ander beskou dit as ’n tydperk van onder meer spirituele ongemak oor verkeerde dade van die verlede. Aan die einde van dié tydperk, nie langer as ’n jaar nie, kan die siel sy plek inneem in die wêreld wat kom. Hoewel ongemak deel is van sekere Joodse idees van die hiernamaals, is die begip "ewige verdoemenis", wat so algemeen in ander godsdienste is, nie ’n leerstelling van die Joodse lewe ná die dood nie. Volgens die Talmoed wag die uitdelging van die siel op net ’n baie kleiner groep kwaadwillige en bose leiers – óf dié wie se bose dade ver buite die norm is óf dié wat groot groepe mense na uiterse boosheid lei.<ref>{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com/jud/tsa/tsa37.htm |title=Tractate Sanhedrin: Interpolated Section: Those Who have no Share in the World to Come |publisher=Sacred-texts.com |access-date=8 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020131637/https://www.sacred-texts.com/jud/tsa/tsa37.htm |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0011_0_10049.html |title=Jehoiakim |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=8 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109045833/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0011_0_10049.html |archive-date=9 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Joodse filosoof [[Maimonides]] beskryf die ''Olam Haba'' in spirituele terme en vervang die voorspelde fisieke opstanding met ’n toekomstige wonderwerk wat nie met die hiernamaals verband hou nie. Volgens Maimonides is daar ’n lewe ná die dood vir die siel van elke mens – ’n siel wat geskei word van die liggaam waarin dit gedurende die mense se aardse lewe "gehuisves" was. Die klassieke werk van Joodse mistisisme, die ''[[Zohar]]'', beskryf "Gehenna" (hel) nie as ’n plek van straf vir die boses nie, maar ’n plek vir die spirituele reiniging van siele.<ref>{{cite web |url=http://www.faqs.org/faqs/judaism/FAQ/06-Jewish-Thought/section-9.html |title=soc.culture.jewish FAQ: Jewish Thought (6/12)Section – Question 12.8: What do Jews say happens when a person dies? Do Jews believe in reincarnation? In hell or heaven? Purgato |publisher=Faqs.org |date=8 Augustus 2012 |access-date=8 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212192206/http://www.faqs.org/faqs/judaism/FAQ/06-Jewish-Thought/section-9.html |archive-date=12 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Christendom === ==== Die hemel ==== In die [[Christendom]] word die hemel tradisioneel beskou as die koninkryk van God en die blyplek van engele.<ref name=JPII>[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/audiences/1999/documents/hf_jp-ii_aud_21071999_en.html Algemene oudiënsie, Johannes Paulus II, 21 Julie 1999]</ref><ref name="Ehrman 2006">Ehrman, Bart. Peter, Paul, and Mary Magdalene: The Followers of Jesus in History and Legend. Oxford University Press, USA. 2006. {{ISBN|0-19-530013-0}}</ref> In die tradisionele Christendom word dit as ’n fisieke plek in die hiernamaals beskou. Die meeste denominasies beskou ook die hemel as die plek vir die regverdiges ná die dood, gewoonlik ’n tydelike plek tot met die "opstanding van die dooies". [[Lêer:Hieronymus Francken the Younger 001.jpg|duimnael|200px|Die laaste oordeel (omstreeks 1605/1610, Hieronymus Francken II).]] Volgens Christene het Jesus ná sy kruisiging en opstanding na die hemel opgevaar en sit hy aan die regterhand van God, en Hy sal met heerlikheid terugkeer met die tweede wederkoms. Volgens hulle het verskeie mense lewend opgevaar na die hemel, soos [[Henog]], oupagrootjie van [[Noag]]; [[Elia]]; en [[Jesus]] self. Die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en [[Oosters-Ortodokse Kerk]] glo [[Maria]], Jesus se moeder, het ook lewend opgevaar. Hoofstroom-[[Christen]]e glo in die [[geloofsbelydenis van Nicea]], en die Afrikaanse weergawe sluit die volgende sin in: "Ons verwag die opstanding van die dooies en die lewe van die toekomstige bedeling." In die Bybel kom die toekomstige "koninkryk van die hemel" verskeie kere ter sprake in voorspellings van die [[nuwe aarde]] wat sal volg op die opstanding van die dooies – veral in [[Jesaja]] en [[Openbaring]]. Daar word dus in taamlik verskillende betekenisse van die hemel gepraat: as ’n ander dimensie,<ref>http://angelart-gallery.com/heaven.html</ref> die fisieke lug bo ons, die koninkryk van goddelike volmaaktheid wat reeds bestaan en "die toekomstige bedeling" wanneer ’n ewige lewe op die gelowiges wag. Jesus het gesê: "Daar kom ’n tyd wanneer almal wat in die grafte is, [die stem van die Seun van God] sal hoor en sal uitgaan. Dié wat goed gedoen het, sal opstaan en lewe, en dié wat verkeerd gedoen het, sal opstaan en veroordeel word.”<ref>[[Johannes]] 5:28-29</ref> Die Rooms-Katolieke Kerk beskou die hemel as ’n staat, ’n toestand van bestaan, eerder as ’n spesifieke plek in die kosmos. [[Pous Johannes Paulus II]] het verklaar: "Die 'hemel' of 'geluk' waarin ons ons sal bevind, is nóg ’n abstrakte begrip nóg ’n fisieke plek in die wolke, maar ’n lewende, persoonlike verhouding met die [[Heilige Drie-eenheid]]. Dit is ons ontmoeting met die Vader wat plaasvind in die opgestane Christus deur die kommunie van die [[Heilige Gees]]."<ref name="JPII" /> Dié Christene wat nog nie heeltemal gereinig is nie, moet deur ’n toestand van reiniging, bekend as die [[vaevuur]], gaan voordat hulle in die hemel kan kom.<ref>[http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P2N.HTM Catechism of the Catholic Church, 1030]</ref> Sommige [[Protestantisme|protestantse]] denominasies glo ’n mens gaan hemel toe sodra jy sterf,<ref>[[2 Korintiërs]] 5:6-8</ref> terwyl ander leer dit gebeur eers in ’n latere stadium (die [[laaste oordeel]]). Twee begrippe wat verband hou met mekaar en dikwels verwar word, is die "opstanding van die liggaam" en die "onsterflikheid van die siel". In die eerste begrip gaan die siel nie hemel toe nie tot met die laaste oordeel of die einde van tyd wanneer dit (saam met die liggaam) opstaan en geoordeel word. In die tweede begrip gaan die siel onmiddellik ná die dood na ’n hemel op ’n ander vlak. Hierdie begrippe word gewoonlik gekombineer in die leerstelling van die dubbele oordeel waar die siel een keer net ná die dood geoordeel word en na ’n tydelike hemel gaan terwyl dit wag op die tweede en finale oordeel aan die einde van tyd.<ref>[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/audiences/1999/documents/hf_jp-ii_aud_21071999_en.html" JPII]</ref> Mense wat in die onsterflikheid van die siel glo, neem gewoonlik aan die term "hemel" verwys na die koninkryk waarin God tans woon. Die ewige lewe, daarenteen, vind plaas in ’n hernude, ongerepte en perfekte skepping, wat ook "hemel" genoem kan word omdat God permanent daar sal woon saam met "sy volke".<ref>[[Openbaring]] 21:3</ref> Daar sal nie meer ’n skeiding tussen God en die mens wees nie, asook geen siektes, dood en trane nie. [[Lêer:Icon second coming.jpg|duimnael|220px|links|’n Oosters-Ortodokse ikoon beeld Christus op ’n troon uit, omring deur engele en heiliges. Onder is die paradys met die ereplek langs Abraham (links) en die goeie dief (regs).]] Die [[Oosters-Ortodokse Kerk]] glo die hemel is deel van vergoddeliking of [[teose]], waar elke mens deur sy lewe nader aan God probeer kom deur ’n vroom lewe te lei en eindelik eienskappe met God deel. Dié Kerk en die [[Oriëntaal-Ortodokse Kerk]] glo egter God is eindelik die enigste een wat ’n finale sê het oor wie hemel toe kan gaan. Volgens die Oosters-Ortodokse Kerk het verskeie heiliges al ’n visioen van die hemel gehad.<ref>2 Korintiërs 12:2-4</ref> Die Ortodokse begrip van die lewe in die hemel word beskryf in een van die gebede vir die dooies: {{nowrap|…}} ’n plek van lig, ’n plek van groen weivelde, ’n plek van kalmte, waar geen siektes, hartseer of gesug is nie.<ref>''Book for Commemoration of the Living and the Dead'', vert. Father Lawrence (Holy Trinity Monastery, Jordanville NY), p. 77.</ref> [[Jehovah se Getuies]] glo die hemel is die blyplek van [[Jehovah]] (God). In plaas van die gewone siening dat alle Christene hemel toe gaan, glo hulle net 144&nbsp;000 uitverkore volgelinge sal opstaan en na die hemel gaan om saam met Christus te regeer oor die meerderheid mense, wat op die aarde sal woon.<ref>{{cite book|title=Reasoning From The Scriptures|year=1989|publisher=Watchtower}}</ref> Volgens die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] is die hiernamaals eers in twee dele verdeel tot met die laaste oordeel; daarna is dit in vier dele verdeel. Die boonste drie, waarna verwys word as "grade van glorie", word vergelyk met die helderheid van [[Hemelliggaam|hemelliggame]]: die [[son]], [[maan]] en [[ster]]re. Voor die laaste oordeel sal siele wat met die dood van hul liggaam geskei is, óf na die paradys gaan óf na ’n geestestronk, na gelang van of hulle gedoop en aangeneem is. In eersgenoemde hou die inwoners aan met leer ter voorbereiding vir die laaste oordeel. Die geestestronk is vir die boses, onboetvaardiges en dié wat nie gedoop is nie; hulle kan egter boete doen en die evangelie aanvaar, en gedoop word deur die praktyk doop vir die dooies.<ref>''Doctrine and Covenants'' 128 18, Standard Works, The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints</ref> Ná die opstanding en laaste oordeel word mense na een van vier vlakke gestuur: die hemelse koninkryk, waarvan die glorie met die son vergelyk kan word; die aardse koninkryk, wat met die maan vergelyk kan word; die "telestiale" koninkryk, wat met die sterre vergelyk kan word; en die [[Hel|verdoemenis]], die blyplek van Satan, gevalle engele en mense wat onvergeeflike sondes gepleeg het. ==== Die hel ==== Hoewel straf deel uitmaak van sekere Christelike sienings van die hiernamaals, is die begrip "ewige verdoemenis" ’n algemene leerstelling. Die [[hel]] is in die Christendom die plek of toestand waarheen onboetvaardige sondaars gaan – óf met hul dood óf met die laaste oordeel.<ref name="Hell">[https://books.google.com/books?id=fUqcAQAAQBAJ&pg=PA753 Cross, F. L., Livingstone, E. (reds.), ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'' (Oxford University Press. 2005), artikel "Hell"]</ref> Die aard daarvan kan uit verskillende hoofstukke van die Bybel afgelei word.<ref name="Hell" /> [[Lêer:Domenico Beccafumi 056.jpg|duimnael|200px|Domenico Beccafumi se ''Inferno'': ’n Christelike siening van die hel.]] Teoloë beskou die hel oor die algemeen as die logiese gevolg van die gebruik van die vrye wil om eenheid met Christus te verwerp.<ref name="Hell" /> Verskillende [[Hebreeus]]e en [[Grieks]]e woorde word in die Afrikaanse Bybel as "doderyk" of "hel" vertaal, onder meer: * "Sjeool" in die [[Ou Testament]] en "Hades" in die [[Nuwe Testament]]. Daar word oor die algemeen saamgestem nie een van die woorde verwys spesifiek na ’n plek van ewige verdoemenis nie, maar na die graf, die tydelike blyplek van afgestorwenes, die onderwêreld.<ref>''New Bible Dictionary'' third edition, IVP 1996. Articles on "Hell", "Sheol".</ref> * "Gehenna" in die Nuwe Testament. Dit word as "hel" vertaal en beskryf as ’n plek waar beide die siel en die liggaam vernietig kan word<ref>[[Matteus]] 10:28</ref> in ’n "onblusbare vuur".<ref>[[Markus]] 9:43</ref> * Die Griekse werkwoord ταρταρῶ (''tartarō'')", wat een keer in die Nuwe Testament voorkom,<ref>[[2 Petrus]] 2:4</ref> word vertaal as "in die hel gestort". In die Ou Testament word die doderyk beskou as ’n plek onder die grond<ref>[[Esegiël]] 31:15</ref> en die "land van die donker nag met sy diep duisternis".<ref>[[Job]] 10:22</ref> Teen die 3de tot 2de eeu&nbsp;v.C. het die idee begin posvat dat daar verskillende afdelings van Sjeool is vir die regverdiges en die boses. Volgens die [[Boek van Henog]] was Sjeool in vier dele verdeel vir vier soorte afgestorwenes: die gelowige heiliges wat in die paradys op opstanding wag, die gewone vromes wat op hul beloning wag, die boses wat op hul straf wag en die boses wat reeds gestraf is en nie op die [[oordeelsdag]] sal opstaan nie.<ref>Fosdick, Harry Emerson. ''A guide to understanding the Bible''. New York: Harper & Brothers. 1956. Bl. 276.</ref> Die Boek van Henog word deur die meeste Christelike denominasies en al die Joodse denominasies as een van die [[Apokriewe boeke]] beskou. Teen die tyd van Jesus het sommige Jode geglo die mense in Sjeool wag op die opstanding van die dooies – óf in gerief (in die "ereplek langs Abraham")<ref>[[Lukas]] 16:22</ref> of in foltering. In die Nuwe Testament word die hel dikwels beskryf as die "onblusbare vuur"<ref>Bv. Markus 5:22</ref> of "ewige vuur".<ref>Matteus 9:43</ref> Op ander plekke word gepraat van ’n plek waar mense "sal huil en op hulle tande sal kners",<ref>Matteus 8:12 en 22:13</ref> van "lyding" en "benoudheid",<ref>[[Brief aan die Romeine|Romeine]] 2:9</ref> "ewige verdoemenis",<ref>[[2 Tessalonisense]] 1:9</ref> "gloeiende vuur"<ref>[[Hebreërs]] 10:27</ref> en "veroordeel en verdelg".<ref>2 Petrus 3:7 en [[Judas]] 1:7</ref> [[Openbaring]] praat van "die poel van vuur en swael" waar "die duiwel, die dier en die vals profeet dag en nag gepynig [sal] word tot in alle ewigheid".<ref>Openbaring 20:10</ref> ==== Vaevuur ==== Die idee van ’n [[vaevuur]] word veral met die [[Rooms-Katolieke Kerk]] verbind. Dié Kerk glo dat almal wat in God se grasie en vriendskap sterf, maar nog nie volkome gereinig is nie, inderdaad van hul ewige redding verseker is. Hulle ondergaan egter ná die dood reiniging om die vreugde van die hemel te kan ervaar. Sekere tekste verwys na ’n "reinigende vuur", hoewel dit nie altyd ’n vaevuur genoem word nie. Lidmate van die [[Anglo-Katolisisme|Anglo-Katolieke]] tradisie glo ook oor die algemeen in die vaevuur. Die [[Metodistekerk]] glo nie amptelik daarin nie en ontken die moontlikheid dat so iemand deur gebed gehelp kan word.<ref>Ted Campbell, Methodist Doctrine: The Essentials (Abingdon 1999), aangehaal in [http://www.umportal.org/article.asp?id=5101 Artikel deur ''United Methodist Reporter'' Managing Editor Robin Russell] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101 |date=2011-07-22 }} en in [http://www.umc.org/site/apps/nlnet/content3.aspx?c=lwL4KnN1LtH&b=4746355&content_id=%7B94F6F768-0EA6-4C1B-B6B6-0C88EC04E8A2%7D&notoc=1 FAQ Belief: What happens immediately after a person dies?]</ref> ==== Limbo ==== Ondanks die algemene sienswyse is [[limbo]], waaroor teloë vanaf die begin van die [[Middeleeue]] geskryf het, nooit binne die Rooms-Katolieke Kerk erken nie. Dit was egter met tye ’n baie gewilde teologiese teorie in die Kerk. Limbo is ’n teorie dat ongedoopte maar onskuldige siele, soos dié van babas en vroom mense wat voor Jesus se geboorte gelewe het, nie in die hemel of hel is nie. Hulle is dus nie skuldig aan enige persoonlike sonde nie, maar omdat hulle nie gedoop is nie word hulle nog deur erfsonde geraak. Hulle bestaan dus in ’n toestand van natuurlike, maar nie bonatuurlike, geluk tot met die einde van tyd. In ander Christelike denominasies is dit al beskryf as ’n tussentydse plek of toestand van vergetelheid en verwaarlosing.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/limbo |title=limbo – definition of limbo by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=8 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515065128/https://www.thefreedictionary.com/limbo |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Islam === [[Lêer:Idris the prophet.jpg|duimnael|links|180px|Engele wys aan die Islamitiese profeet [[Iederies]] die plekke in die hiernamaals.]] [[Lêer:Mohammed´s Paradise.jpg|duimnael|180px|"[[Mohammed]] se Paradys". ’n Persiese miniatuur uit ''Die Geskiedenis van Mohammed'', Bibliothèque nationale de France, [[Parys]].]] Die [[Islam]]itiese geloof in die hiernamaals soos dit in die [[Koran]] gestel word, is beskrywend. Die [[Arabies]]e woord vir die Paradys is ''Djannah'' en vir die Hel ''Djahannam''. Hul vlak van gerief terwyl hulle in die graf is, hang af van hul vlak van ''iman'', of geloof, in die almagtige Skepper (God of [[Allah]]). Om goeie en gesonde ''iman'' te bereik moet ’n mens regverdige dade doen, anders kan sy vlak van ''iman'' krimp of wegkwyn. In die Koran waarsku God dat ’n ernstige straf wag op hulle wat nie in die hiernamaals (''Aagirat'')<ref>"Aagirat" by [https://alexfam786.wordpress.com/501-2/ Ek soembain gou dot kom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024190140/https://alexfam786.wordpress.com/501-2/ |date=24 Oktober 2019 }}</ref> glo nie,<ref>Koran 17:10</ref> en dat die Hel voorberei is vir hulle wat die ontmoeting met Hom verwerp.<ref>Koran 18:105</ref> Islam leer die doel van ’n mens se skepping is om God alleen te aanbid, wat insluit om goedhartig te wees teenoor ander mense en dinge. Die lewe op aarde is net ’n toets vir ons en om elke individu se eindelike woonplek te bepaal, of dit nou straf of ''Djannat'' in die hiernamaals is, wat vir ewig is. Beide ''Djannah'' en ''Djahannam'' het verskillende vlakke. ''Djannah'' het agt poorte en sewe vlakke. Hoe hoër die vlak is, hoe beter is dit en hoe gelukkiger is jy. ''Djahannam'' het sewe vlakke: hoe laer, hoe erger. Individue sal na albei ewige woonplekke gaan op die Laaste Dag, wat begin nadat die engel Iesrafiel die tweede keer op die trompet geblaas het. Moslems glo in die voortbestaan van die siel en ’n getransformeerde fisieke bestaan ná die dood. ’n Sentrale leerstelling van die Koran is die Laaste Dag, waarop die wêreld vernietig sal word en Allah alle [[mens]]e en [[djien]] uit die dood sal laat opstaan om geoordeel te word. Dit is ook bekend as die Dag van Opstanding, Dag van Oordeel, Dag van Afrekening, alomvattende dag en die Uur. Tot die Dag van Oordeel bly gestorwenes se siele in hul graf, wagtend op die opstanding. Hulle begin egter dadelik ’n voorsmaak kry van die lot wat op hulle wag. Dié wat vir die Hel bestem is, sal in hul graf ly en dié wat vir die Paradys bestem is, sal vrede hê. Die opstanding op die Laaste Dag is fisiek; daar word verduidelik dat God die ontbinde liggaam sal herskep: "Sien hulle nie dat Allah, wat die hemele en die aarde geskape het, in staat is om hulle ewebeeld te skep nie?"<ref>Koran 17:99</ref> Op die Laaste Dag sal opgestane mense en djien deur Allah geoordeel word volgens hul dade. Hulle sal daarna óf na die Paradys gaan, waar hulle vir ewig spirituele en fisieke genot sal ervaar, óf na die Hel om vir ewig spirituele en fisieke lyding te ervaar. Die Dag van Oordeel word beskyf as soos om op ’n nou brug (so dun soos ’n menslike haar en skerper as ’n skeermes) oor die Hel te loop om die Paradys binne te gaan. Dié wat val omdat hulle swaar aan hul slegte dade dra, sal vir altyd in die Hel bly. === Baha’i === Volgens die leerstellings van [[Baha’i]] is die aard van die hiernamaals buite die begrip van dié wat leef, nes ’n ongebore [[fetus]] nie die aard van die wêreld buite die [[baarmoeder]] sal kan verstaan nie. Die Baha’i-geskrifte lui die siel is onsterflik en sal ná die dood voortgaan om te vorder totdat dit God se teenwoordigheid bereik. Volgens die Baha’i-geloof sal siele in die hiernamaals hul individualiteit en bewussyn behou en in staat wees om ander siele, met wie hulle diepgaande verhoudings aangeknoop het – soos gades – te herken en met hulle op ’n geestelike vlak te kommunikeer.<ref name="PSmith">{{cite encyclopedia|last= Smith|first= Peter |encyclopedia= A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith|title= burial, "death and afterlife", evil, evil spirits, sin |year= 2000|publisher=Oneworld Publications|location= Oxford |isbn= 1-85168-184-1|pages= 96–97, 118–119, 135–136, 322–323| ref = harv}}</ref> Volgens die Baha’i-geskrifte is daar onderskeiding tussen siele in die hiernamaals en sal siele die waarde van hul eie dade kan herken en die gevolge daarvan verstaan. Daar word verduidelik die siele wat aan God toegewyd was, sal blydskap ervaar, terwyl diegene wat verkeerd geleef het, bewus sal word van die geleenthede wat hulle misgeloop het. Daarbenewens sal siele die prestasies van ander siele wat dieselfde vlak bereik het, kan herken, maar nie diegene wat 'n hoër rang bereik het nie.<ref name="PSmith" /> == Indiese gelowe == === Hindoeïsme === Die Oepanisjads (die laaste van die [[Vediese religie|Vediese geskrifte]]) beskryf reïnkarnasie (''poenarjanma''; sien ook ''[[samsara]]''). In die [[Bhagavad-Gita]], ’n belangrike [[Hindoeïsme|Hindoe]]-geskrif, word uitgebreid oor die hiernamaals geskryf. Hier sê die god [[Krisjna]] nes ’n man sy ou klere weggooi en nuwes dra, so verwerp die siel die ou liggaam en neem ’n nuwe een aan. Hindoes glo die liggaam is bloot ’n skulp; dit bestaan uit die "vyf elemente" ([[aarde]], [[water]], [[vuur]], [[lig]] en [[lug]]). Daarenteen is die siel binne-in onveranderlik en onvernietigbaar; nie een van die vyf elemente kan dit beskadig nie. Dit neem verskillende lewens aan in ’n siklus van geboorte en dood. Die einde van die siklus word "vrystelling" of "redding" (''[[Moksja (begrip)|moksja]]'') genoem. Die geskrif Garoeda-poerana handel uitsluitlik oor wat ná ’n mens se dood met hom gebeur. Die god van die dood, [[Jama (god)|Jama]], stuur sy verteenwoordigers om die siel van ’n mens se liggaam te kom wegvat wanneer hy bestem is om dood te gaan, en hulle neem die siel na Jama. Dié se assistent hou ’n rekord van elke persoon se dade. Die siel reis deur ’n baie lang, donker tonnel nadat dit die liggaam verlaat het. ’n [[Lamp|Olielamp]] word by die kop van die oorledene gebrand om die tonnel te verlig en die reis te vergemaklik. Die siel, of ''atman'', reïnkarneer homself volgens die [[karma]] van die persoon in sy laaste lewe. Karma is die som van ’n mens se goeie of slegte dade en gedagtes. ''Satkarma'' is goeie dade en ''vikarma'' slegte dade. Hergeboorte kan plaasvind in die vorm van ’n [[dier]] of ander laer wese as jou karma sleg is en in ’n menslike vorm in ’n goeie familie as jou karma goed is. Tussen die twee lewens word ’n mens ook in ''naraka'' (die hel) gestraf vir slegte karma of in ''swarga'' (die hemel) beloon vir goeie dade. Die eindelike doel is om [[nirwana]] (die hoogste vlak) te bereik. Verskillende tipes ''narakas'' word ook in die Garoeda-poerana beskryf. === Boeddhisme === [[Boeddhisme|Boeddhiste]] glo hergeboorte vind plaas sonder ’n onveranderende self of siel wat van een liggaam in ’n ander oorgaan.<ref>{{cite book |last1=Becker |first1=Carl B. |title=Breaking the circle: death and the afterlife in Buddhism |date=1993 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale |isbn=0-585-03949-6 |page=viii }}</ref> Die idee van ’n permanente self of ’n ewige siel soos dit in Hindoeïsme en die Christendom voorkom, word verwerp. Hergeboorte tot nuwe lewens kan verstaan word as die voortsetting van ’n dinamiese, altyd veranderende proses van "[[afhanklike ontstaan]]", wat bepaal word deur die wette van oorsaak en effek (karma) eerder as dié van een wese wat van een bestaan tot ’n volgende gereïnkarneer word. Elke hergeboorte vind plaas op een van vyf vlakke volgens [[Theravada]]-Boeddhiste, of ses volgens ander skole.{{sfn|Harvey|1990|p=34}}{{sfn|Buswell|2004|p=711}} # Naraka-wesens: dié wat in een van baie narakas (helle) woon; # Preta: dié wat soms gedeeltelik mense se ruimte deel, maar vir die meeste mense onsigbaar is; ’n soort "spook"; # Diere: hulle deel mense se ruimte, maar is ’n ander lewensvorm; # Mense: een van die vlakke van hergeboorte waarin nirwana behaal kan word; # Asuras: vertaal as demone, titane of antigode; dit word nie deur die Theravada-tradisie as ’n aparte vlak erken nie; # Devas, insluitende Brahmas: vertaal as gode, geeste of engele. [[Lêer:Bodhitree.jpg|duimnael|links|170px|Die vyeboom waaronder [[Gautama Boeddha]] nirwana behaal het.]] Die soort hergeboorte sal bepaal word deur die persoon se karma. As iemand byvoorbeeld skadelike dade gepleeg of slegte dinge gedink het, sal hergeboorte op ’n laer vlak plaasvind; as jou dade en gedagtes egter goed was en gebaseer was op gulhartigheid, minsaamheid, medelye en wysheid, sal geboorte op ’n hoër en gelukkiger vlak plaasvind. [[Suiwer Land-Boeddhisme]] van [[Mahayana]] glo in ’n spesiale plek elders as op die verskillende vlakke van die bestaan; dit staan as die "Suiwer Land" bekend. Daar word geglo elke [[boeddha]] het sy eie suiwer land, waar voelende wesens hergebore kan word en daar opgelei word om ’n boeddha (’n ten volle verligte wese wat bevry is van begeerte, haat en onkunde) te word. Volgens Oos-Asiatiese en [[Tibettaanse Boeddhisme]] is daar ’n tussenvlak ([[Tibettaans]]: ''bardo'') tussen een lewe en die volgende. Die afgestorwene kan die helder lig van wysheid vind wat ’n reguit pad aandui om opwaarts te beweeg en die siklus van reïnkarnasie agter te laat. Daar is verskeie redes hoekom afgestorwenes nie daardie lig volg nie. Sommige is nie in die vorige lewe oor die tussenvlak ingelig nie. Ander het nes diere slegs hul basiese instinkte gevolg. Nog ander word deur vrees gekeer. Op die tussenvlak is die bewustheid baie buigsaam, en dit is dus belangrik om deugsaam te wees, ’n positiewe houding te hê en negatiewe gedagtes te vermy. Afgestorwenes kry hulp van baie verskillende boeddhas wat vir hulle die pad na die lig aanwys. Die ortodokse Theravada-tradisie verwerp dit; tog is daar dele in die Samjoetta-nikaja van die [[Pali-kanon]] wat blykbaar die idee steun dat die Boeddha vertel het van so ’n tussenvlak.{{sfn|Buswell|2004|p=377}}{{sfn|Bodhi|2000|p=}} === Djainisme === Aanhangers van [[Djainisme]] glo ook in ’n lewe ná die dood. Volgens hulle neem die siel ’n liggaamsvorm aan wat gebaseer is op vorige karmas of dade wat deur die ewigheid deur daardie siel uitgevoer is. Djainas glo die siel is ewigdurend en dat die bevryding van die siklus van reïnkarnasie die middel is om ewige geluksaligheid te bekom.<ref>{{cite web |last1=Jhaveri |first1=Pujya Gurudevshri Rakeshbhai |title=Death the Awakener |url=http://www.shrimadrajchandramission.org/pujya-gurudevshri/pearls-of-wisdom/death-the-awakener-2110.htm |website=Shrimad Rajchandra Mission Dharampur |publisher=Shrimad Rajchandra Mission Dharampur |access-date=21 Januarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026171833/http://www.shrimadrajchandramission.org/pujya-gurudevshri/pearls-of-wisdom/death-the-awakener-2110.htm |archive-date=26 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Ander == === Tradisionele Afrika-godsdienste === Sienings in [[tradisionele Afrika-godsdiens]]te oor die hiernamaals is uiteenlopend. Jagter-versamelaargemeenskappe soos die Hadza het geen spesifieke geloof in die lewe ná die dood nie; die dood van ’n individu is bloot die einde van hul bestaan.<ref name="bond">{{cite book|last1=Bond|first1=George C.|editor1-last=Obayashi|editor1-first=Hiroshi|title=Death and Afterlife: Perspectives of World Religions|date=1992|publisher=Greenwood Press|location=New York|isbn=0-313-27906-3|pages=3–18|chapter=Living with Spirits: Death and Afterlife in African Religions}}</ref> Voorouerkultusse word dwarsdeur [[Afrika suid van die Sahara]] aangetref, soos in die kultuur van die Yombe,<ref name="bond" /> Beng,<ref>{{cite journal|last1=Gottlieb|first1=Alma|last2=Graham|first2=Philip|last3=Gottlieb-Graham|first3=Nathaniel|title=Infants, Ancestors, and the Afterlife: Fieldwork's Family Values in Rural West Africa|journal=Anthropology and Humanism|date=1998|volume=23|issue=2|page=121|doi=10.1525/ahu.1998.23.2.121|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/ahu.1998.23.2.121/abstract|accessdate=24 Junie 2015}}</ref> Yoruba en Ewe. "Die geloof dat die dooies terugkom in die lewe en in hul families herbore word, word weerspieël deur die persoonlike name wat aan kinders gegee word … Wat gereïnkarneer word, is sommige van die oorheersende eienskappe van die voorouer en nie sy siel nie. Elke siel bly afsonderlik en elke geboorte verteenwoordig ’n nuwe siel."<ref name="Opoku">{{cite book|last1=Opoku|first1=Kofi Asare|editor1-last=Badham|editor1-first=Paul|editor2-last=Badham|editor2-first=Linda|title=Death and Immortality in the Religions of the World|date=1987|publisher=Paragon House|location=New York|isbn=0-913757-54-3|pages=9–23|accessdate=23 Junie 2015|chapter=Death and Immortality in the African Religious Heritage|url=https://openlibrary.org/books/OL25695134M/}}</ref> Die Yoruba, Dogon en LoDagoa het [[eskatologie]]se idees soortgelyk aan dié van die Abrahamitiese gelowe, "maar in die meeste Afrika-gemeenskappe is daar ’n merkbare afwesigheid van sulke duidelik afgebakende begrippe soos die hemel en die hel, hoewel daar ’n idee is dat God die siel ná die dood oordeel."<ref name="Opoku" /> ’n Tema wat oor kulture heen strek, is dat die voorouers deel van die wêreld van die lewendes is en gereeld wisselwerkings daarmee het.<ref name="bond" /><ref name="bond" /><ref>{{cite book|last1=Ephirim-Donkor|first1=Anthony|title=African Religion Defined a Systematic Study of Ancestor Worship among the Akan.|date=2012|publisher=University Press of America|location=Lanham|isbn=978-0-7618-6058-7|page=26|edition=2de |url=https://books.google.com/books?id=ndxOAQAAQBAJ&pg=PA26|accessdate=25 Junie 2015}}</ref> === Sjintoïsme === In [[Sjintoïsme]] is dit algemeen dat families in heiligdomme deelneem aan seremonies vir kinders, maar ’n Boeddhistiese begrafnis vir oorledenes hou. In ou [[Japan]]nese legendes word dikwels beweer die dooies gaan na ’n plek met die naam ''yomi'', ’n mistroostige ondergrondse ryk met ’n rivier wat die lewendes en die dooies skei. Hierdie ''yomi'' is soortgelyk aan die Griekse Hades. Latere mites sluit egter idees van opstanding en selfs Elysion-agtige beskrywings in. Die aanhangers van dié geloof neig om negatief oor die dood en lyke te dink: as ’n bron van besoedeling (''kegare''). Die dood word egter ook beskou as ’n weg na vergoddeliking, soos blyk uit die manier waarop legendariese individue ná hul dood bewaar word. Die bekendste voorbeeld is seker dié van keiser [[Ojin]], wat as die god van oorlog, Hachiman, bewaar is. === Unitariese Universalisme === Sommige [[Unitariese Universalisme|Unitariese Universaliste]] glo in [[universalisme]]: dat alle siele eindelik gered word en dat daar geen lyding in ’n hel is nie.<ref>{{cite web |last1=Bond |first1=Jon |url=http://en.allexperts.com/q/Unitarians-945/unitarian-view-afterlife.htm |title=Unitarians: unitarian view of afterlife, unitarian universalist association uua, unitarian universalist association |publisher=En.allexperts.com |date=13 Junie 2004 |access-date=8 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313062855/http://en.allexperts.com/q/Unitarians-945/unitarian-view-afterlife.htm |archive-date=13 Maart 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Hul teologieë verskil egter en daar is geen vasgestelde geloof oor die saak nie.<ref>Mark W. Harris. ''The A to Z of Unitarian Universalism'', 2009. Bl. 147</ref> Hoewel Unitariste histories in ’n letterlike hel geglo het en Universaliste histories geglo het almal gaan hemel toe, kan moderne Unitariese Universaliste ingedeel word in dié wat in ’n hemel, reïnkarnasie en vergetelheid glo. Die meeste van hulle glo die hemel en hel is simboliese plekke van bewustheid, en die geloof fokus grootliks op die wêreldse lewe eerder as enige moontlike hiernamaals.<ref>Robyn E. Lebron. ''Searching for Spiritual Unity&nbsp;... Can There Be Common Ground?, 2012. Bl. 582</ref> === Spiritualisme === [[Lêer:Cayce 1910.jpg|duimnael|180px|Edgar Cayce.]] Die Amerikaanse siener Edgar Cayce het geglo die hiernamaals bestaan uit nege ryke wat ooreenstem met die nege [[planete]] van [[astrologie]]. Die eerste ryk, wat deur [[Saturnus]] gesimboliseer word, is ’n vlak vir die reiniging van siele. Die tweede ([[Mercurius]]) gee ons die vermoë om probleme as ’n geheel te ondersoek. Die derde ([[Aarde]]) word verbind met aardse genietinge. Die vierde ([[Venus]]) is waar ons van liefde uitvind en die vyfde ([[Mars]]) waar ons ons beperkings teenkom. Die sesde ([[Neptunus]]) is waar ons ons skeppingsvermoëns begin gebruik en ons vrymaak van die materiële wêreld. Die sewende ryk word deur [[Jupiter]] gesimboliseer en dit versterk die siel se vermoë om hom situasies voor te stel, en mense, plekke en toestande te analiseer. Die agtste ryk ([[Uranus]]) ontwikkel psigiese vermoëns en die negende ryk is dié van [[Pluto]], die astrologiese ryk van die onderbewuste. Dit is ’n verganklike plek waar siele kan kies om na ander ryke of [[sonnestelsel]]s te reis; dit is waar die siel se bevryding tot in ewigheid plaasvind en die ryk wat die deur open van ons sonnestelsel na die [[kosmos]].<ref name="Afterlife">{{cite book|first=Sarah|last=Bartlett|date=2015|title=The Afterlife Bible: The Complete Guide to Otherworldly Experience|url=https://books.google.com/books?isbn=9781841814490|publisher=Octopus Publishing Group|isbn=978-1-84181-449-0}}</ref> Hoofstroom-[[Spiritualisme|spiritualiste]] stel ’n reeks van sewe ryke voor wat deur planete oorheers word en baie met Cayce se nege ryke ooreenstem. Die siel beweeg al hoe hoër op totdat dit die boonste ryk van spirituele eenheid bereik. Die eerste ryk, wat met die hel vergelyk word, is die plek waar gekwelde siele ’n lang tyd deurbring voordat hulle verplig word om na die volgende vlak te beweeg. Die tweede ryk, waarheen die meeste siele regstreeks beweeg, word beskou as ’n tussentydse vlak tussen die laer vlakke van die lewe (en die hel) en die hoër, perfekte ryke van die [[heelal]]. Die derde ryk is vir dié wat met hul karma-erfenis gewerk het. Van die vierde vlak af kom siele wat ander leer en leiding gee aan dié op Aarde. Die vyfde vlak is waar die siel menslike bewustheid agterlaat. Op die sesde vlak word die siel eindelik met die kosmiese bewustheid opgelyn en het dit geen begrip van apartheid of individualiteit nie. Die laaste en sewende vlak, die doel van elke siel, is waar die siel sy eie begrip van "sielvolheid" te bowe kom en verenig word met die Wêreldsiel en die heelal.<ref name="Afterlife" /> === Wicca === Die hiernamaals van die [[Wicca]] word meestal beskryf as [[Die Somerland]]. Hier rus siele, herstel van die lewe en reflekteer oor die ondervindings wat hulle gedurende hul lewe gehad het. Nadat hulle gerus het, word hulle gereïnkarneer en word die herinnering aan hul vorige lewe uitgewis. Baie sien Die Somerland as ’n plek waar hulle oor hul dade gedurende hul lewe kan terugdink. Dit is nie ’n plek van beloning nie, maar eerder die einde van ’n lewensreis.<ref>Solitary Wicca For Life: Complete Guide to Mastering the Craft on Your Own – Page 162, Arin Murphy-Hiscock – 2005</ref> === Zoroastrisme === Volgens [[Zoroastrisme]] talm die ''urvan'', die ontliggaamde gees, drie dae lank op Aarde voordat dit afdaal na die koninkryk van die dooies, wat deur [[Yima]] regeer word. In dié drie dae sit regverdige siele by die kop van hul liggaam en sing die [[Gathas|Ustavaiti Gathas]] met vreugde, terwyl ’n bose persoon by die voete sit, weeklag en die [[Yasna]] opsê. Zoroastriste glo ’n pragtige jong vrou, wat ’n verpersoonliking van die siel se goeie gedagtes, woorde en dade is, verskyn vir die regverdige siele. Vir ’n bose persoon verskyn ’n baie ou, lelike en kaal vrou. Ná drie nagte word die siel van die boses deur die demoon [[Vizaresa]] (Vīzarəša) weggeneem en gedwing om die duisternis (hel) binne te gaan. Daar word geglo Yima was die eerste koning wat op aarde regeer het, sowel as die eerste man wat gesterf het. In Yima se ryk lei die geeste ’n skaduagtige bestaan en is hulle afhanklik van hul eie afstammelinge wat nog op Aarde woon. Die afstammelinge moet deur middel van aardse rituele hul honger stil en hulle aantrek. Rituele wat in die eerste drie dae uitgevoer word, is baie belangrik, want dit beskerm die siel teen bose magte en gee dit krag om die onderwêreld te bereik. Ná drie dae gaan die siel oor die Chinvat-brug, wat die finale oordeel van die siel is. Rashnu en Sraosha is hier teenwoordig. Rashnu hou die skaal van geregtigheid vas. As ’n persoon se goeie dade meer as sy slegte dade is, is die siel die Paradys waardig. As hul slegte dade meer was, vernou die brug tot die breedte van ’n lem en ’n aaklige ou vrou trek die siel saam met haar na die hel. Misvan Gatu is die plek waarheen siele gaan as die persoon se goeie dade net soveel as sy slegte dade was. Dit is ’n grys bestaan sonder vreugde of hartseer. == Parapsigologie == [[Lêer:Hieronymus Bosch 013.jpg|180px|duimnael|''Ascent of the Blessed'', deur Hieronymus Bosch (ná 1490) beeld ’n tonnel met lig en spirituele figure uit soos wat dikwels ná amper-dood-ervarings beskryf word.<ref>{{cite book |author=Pim van Lommel |title=Consciousness Beyond Life: The science of the near-death experience |publisher=HarperOne |year=2010 |isbn=978-0-06-177725-7 |page=28}}</ref><ref>{{cite book |author=Evelyn Elsaesser Valarino |title=On the Other Side of Life: Exploring the phenomenon of the near-death experience |year=1997 |publisher=Perseus Publishing |isbn=978-0-7382-0625-7 |page=203}}</ref>]] Die Britse Vereniging vir Okkultisme is in 1882 gestig met die uitsluitlike doel om verskynsels te ondersoek wat met spiritualisme en die hiernamaals te doen het. Sy lede doen steeds wetenskaplike navorsing oor die bonatuurlike. Hulle het van die vroegste pogings aangewend om wetenskaplike metodes te gebruik vir die bestudering van verskynsels in verband met die hiernamaals. Van sy vroegste lede het bekende wetenskaplikes ingesluit. Die parapsilogiese ondersoeke oor die hiernamaals sluit in studies oor spoke, bonatuurlike verskynings van afgestorwenes, elektroniese stemverskynsels en mediums,<ref>David Fontana (2005): Is there an afterlife. A comprehensive overview of the evidence.</ref> asook die bestudering van amper-dood-ervarings. ’n Studie wat in 1901 deur die geneesheer Duncan MacDougall uitgevoer is, het die gewigsverlies van mense probeer vasstel wanneer die siel die liggaam ná die dood verlaat.<ref>{{cite book | last = Roach | first = Mary | title = Spook – Science Tackles the Afterlife | publisher = W. W. Norton & Co. | year = 2005 | isbn = 0-393-05962-6}}</ref> MacDougall het sterwende pasiënte geweeg om te bewys die siel is tasbaar en van materie gemaak, en dus meetbaar. Hoewel sy resultate aansienlik gewissel het vanaf "21&nbsp;gram", het dié syfer sinoniem geword met die meting van ’n siel se massa.<ref>[http://www.snopes.com/religion/soulweight.asp Urban Legends] – Reference Page (Soul man).</ref> Die titel van die 2003-rolprent ''21 Grams'' is ’n verwysings na MacDougall se bevindings. Sy resultate is nooit herskep nie en word oor die algemeen beskou as óf betekenisloos óf van min wetenskaplike waarde.<ref>{{cite book|last=Park|first=Robert Ezra|title=Superstition: Belief in the Age of Science|page=90|year=2010|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, N.J|isbn=0-691-14597-0}}</ref> Ná 25 jaar van parapsigologiese navorsing het [[Susan Blackmore]] tot die gevolgtrekking gekom daar is geen proefondervindelike bewyse van ’n hiernamaals nie.<ref>{{cite web|url=http://www.susanblackmore.co.uk/Chapters/Kurtz.htm |title=Skeptical Odysseys: Personal Accounts by the World's Leading Paranormal Inquirers pp 85–94 |publisher=Susanblackmore.co.uk |date= |accessdate=2014-03-08}}</ref><ref>{{cite book | last = Kurtz | first = Paul | title = Skeptical Odysseys: Personal Accounts by the World's Leading Paranormal Inquirers | publisher = Prometheus Books | year = 2001 | isbn = 1-57392-884-4}}</ref> == Filosofie == Daar is steeds die posisie van "oop individualisme", gegrond op die [[filosofie]]se kwessie van persoonlike identiteit en in sommige opsigte soortgelyk aan die ou geloof van [[monopsigisme]], wat reken ’n individuele bestaan is denkbeeldig en ons bewustheid bly ná die dood voortbestaan in ander bewuste wesens. Posisies oor ’n bestaan ná die dood is gesteun deur sommige bekende fisici soos [[Erwin Schrödinger]] en [[Freeman Dyson]].<ref>{{cite book | last = Kolak | first = Daniel | title = I Am You: The Metaphysical Foundations for Global Ethics | publisher = Springer | year = 2005 | isbn = 1-4020-2999-3}}</ref> Sekere probleme ontstaan met die idee van ’n spesifieke mens wat ná sy dood voortbestaan. Peter van Inwagen, in sy argument oor opstanding, sê die materialis moet die een of ander soort fisieke kontinuïteit hê.<ref>{{cite web |url=http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/Resurrection.doc |title=I Look for the Resurrection of the Dead and the Life of the World to Come |author=Peter van Inwagen |language=vi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425150024/http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/Resurrection.doc |archive-date=25 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die filosoof John Hick stel ook ’n paar vrae oor persoonlike identiteit in sy boek ''Death and Eternal Life''. Hy gebruik as voorbeeld ’n persoon wat op een plek ophou bestaan terwyl ’n presiese replika van hom op ’n ander plek verskyn. As die replika al dieselfde ondervindings, persoonlikheids- en fisieke eienskappe as die eerste persoon het, sal ons almal volgens hom dieselfde identiteit aan die tweede een toeken. == Wetenskap == Wat die gees-liggaam-probleem betref, meen die meeste neurowetenskaplikes [[Bewussyn|bewustheid]] kom van fisieke verskynsels soos [[neuron]]ale aktiwiteit wat in die [[brein]] plaasvind.<ref>James H. Schwartz. ''Appendix D: Consciousness and the Neurobiology of the Twenty-First Century''. In Kandel, ER; Schwartz JH; Jessell TM. (2000). ''Principles of Neural Science, 4de uitg.</ref><ref>[[Steven Pinker|Pinker, Steven]]. [http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1580394,00.html "The Brain: The Mystery of Consciousness"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008160154/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1580394,00.html |date= 8 Oktober 2014 }}. Time. Maandag, 29 Januarie 2007.</ref> Die implikasie van hierdie aanname is dat wanneer die brein ophou werk en iemand [[breindood]] is, bewustheid ophou bestaan.<ref>{{cite journal|author=Bernat JL|date=8 Apr 2006|doi=10.1016/S0140-6736(06)68508-5|issue=9517|journal=Lancet|pages=1181–1192|pmid=16616561|title=Chronic disorders of consciousness|volume=367}}</ref><ref>Laureys, Steven; Tononi, Giulio. (2009). ''The Neurology of Consciousness: Cognitive Neuroscience and Neuropathology''. Academic Press. p. 20. {{ISBN|978-0-12-374168-4}}</ref> Sielkundige voorstelle vir die oorsprong van die geloof in ’n hiernamaals sluit in kognitiewe ingesteldheid, kulturele leringe en ’n intuïtiewe godsdienstige idee.<ref>{{cite journal|last1=Pereira|first1=Vera|last2=Faísca|first2=Luís|last3=de Sá-Saraiva|first3=Rodrigo|title=Immortality of the Soul as an Intuitive Idea: Towards a Psychological Explanation of the Origins of Afterlife Beliefs|journal=Journal of Cognition and Culture|date=1 Januarie 2012|volume=12|issue=1|page=121|doi=10.1163/156853712X633956|url=http://sapientia.ualg.pt/bitstream/10400.1/4894/1/Immortality%20of%20the%20soul%20as%20an%20intuitive%20idea.%20Towards%20a%20psychological%20explanation%20of%20the%20origins%20of%20afterlife%20beliefs.pdf}}</ref> In een studie kon kinders die einde van fisieke, verstandelike en perseptuele aktiwiteit erken wanneer iemand doodgaan, maar was hulle huiwerig om die einde van die wil, self of emosie te erken.<ref>{{cite journal|last1=Misailidi|first1=Plousia|last2=Kornilaki|first2=Ekaterina N|title=Development of Afterlife Beliefs in Childhood: Relationship to Parent Beliefs and Testimony|journal=Merrill-Palmer Quarterly|date=April 2015|volume=61|issue=2|pages=290–318|issn=0272-930X}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} === Ekstra bronne === {{refbegin|3}} * {{Citation|author=Harvey, Peter|title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=0-521-31333-3}} * {{Citation | author =Buswell, Robert E. (red.) | title =Encyclopedia of Buddhism|publisher=MacMillan Reference Books|year=2004|isbn=978-0-02-865718-9}} * {{Citation |last=Bodhi|first=Bhikkhu |title=The Connected Discourses of the Buddha. Vert. van Samyutta Nikaya|date=2000|publisher=Wisdom Publications|isbn=0-86171-331-1|page=}} * {{cite book | last1 = Longenecker | first1 = Richard N. | title = The Westminster Theological Wordbook of the Bible | chapter = Cosmology | editor1-last = Gowan | editor1-first = Donald E. | editor2-last = | editor2-first = | year = 2003 | publisher = Westminster John Knox Press | isbn =978-0-664-22394-6 | url = https://books.google.com/?id=obj6XCWIX1AC&pg=PA188&dq=Sheol+hebrew+bible#v=onepage&q=Sheol%20hebrew%20bible&f=false | ref = harv }} * {{cite book |last = Rainwater |first = Robert |editor = Watson E. Mills (red.) |title = Mercer Dictionary of the Bible |publisher = Mercer University Press |chapter = Sheol |year = 1990 |url = https://books.google.com/?id=goq0VWw9rGIC&pg=PA819&dq=Sheol+Robert+Rainwater#v=onepage&q=Sheol%20Robert%20Rainwater&f=false |ref = harv |isbn = 978-0-86554-373-7 }} * {{cite book | last1 = Knobel | first1 = Peter | authorlink = | title = The Oxford Dictionary of the Jewish Religion | chapter = Death | editor1-last = Berlin | editor1-first = Adele | editor2-last = Grossman | editor2-first = Maxine | year = 2011 | publisher = Oxford University Press | isbn =978-0-19-973004-9 | url = https://books.google.com/?id=hKAaJXvUaUoC&pg=PA189&dq=Bible+Cosmology#v=onepage&q=Bible%20Cosmology&f=false | ref = harv }} * {{cite book|author=Norman C. McClelland|title=Encyclopedia of Reincarnation and Karma|url=https://books.google.com/books?id=S_Leq4U5ihkC|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5675-8|pages=16, 34}} * {{cite book|ref=harv|author1=Mark Juergensmeyer |author2=Wade Clark Roof |title=Encyclopedia of Global Religion |url= https://books.google.com/books?id=WwJzAwAAQBAJ |year=2011|publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4522-6656-5 }} * {{Citation |last = Laumakis |first = Stephen |year = 2008 |title = An Introduction to Buddhist philosophy |location = Cambridge; New York |publisher = Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85413-9}} * Steinsland, G. & Meulengracht Sørensen, P. (1998): ''Människor och Makter i Vikingarnas Värld''. {{ISBN|91-7324-591-7}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.lifeafterdeaths.org/ Islamitiese siening van die lewe ná die dood] * [https://web.archive.org/web/20120104021648/http://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p123a12.htm Rooms-Katolieke siening van die hiernamaals] * [http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/cti_documents/rc_con_cfaith_doc_20070419_un-baptised-infants_en.html Katolieke opinie van limbo] * Stewart Salmond, [https://archive.org/details/christiandoctri04salmgoog Christelike leerstelling van onsterflikheid] * [https://web.archive.org/web/20070311081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-76 ''Dictionary of the History of Ideas'': "Death and Immortality"] * {{Gutenberg|no=19082|name=The Destiny of the Soul: A Critical History of the Doctrine of a Future Life}} (Uitgebreide teks uit 1878 deur William Rounseville Alger) * [https://newchristianbiblestudy.org/exposition/translation/heaven-and-hell-dole/contents/10 Soekbare aanlyn uitgawe van Swedenborg se ''Heaven and Hell''] (Swedenborg-stigting, 2000) * [https://www.factscrush.com/2023/04/facts-about-afterlife.html 50 Facts about the Afterlife: Exploring Beliefs and Concepts Across Cultures and Religions]{{Commons-kategorie inlyn|Afterlife}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit [[:en:Afterlife|Afterlife]] en ander artikels op die [[Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hiernamaals| ]] gigh5u103c67ds3c39y31398rxokkyq 0 242268 2908235 1963625 2026-05-31T03:00:17Z ~2026-32230-60 208612 /* */ Sterf Bellevue, ID, VS, 5-30-2.026; geboort Santa Monica, CA, VS. Op 69. 2908235 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kelly Curtis | Beeld = Janet Leigh and daughters May 1979.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[17 Junie]] [[1956]] | Geboorteplek = [[Santa Monica]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|05|30|1956|06|17|df=yes}} | Sterfplek = Bellevue, [[Idaho|ID]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise en regisseuse | Aktiewe jare = 1983-2026 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0193409 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kelly Curtis''' (17 Junie 1956 - [[30 Mei]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise en regisseuse. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Trading Places'' (1983) en ''You Again'' (2010), en in die televisiereekse ''Star Trek: Deep Space Nine'' (1993) en ''The Sentinel'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1983: ''Trading Places'' * 1987: ''Magic Sticks'' * 1991: ''The Sect'' * 1998: ''Mixed Blessings'' * 2010: ''You Again'' * 2018: ''Marby Jets Are Go'' === Televisiereekse === * 1993: ''Star Trek: Deep Space Nine'' * 1996: ''The Sentinel'' === Televisierolprente === * 1990: ''Thanksgiving Day'' === Video's === * 2013: ''The Night She Came Home!!'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0193409|Kelly Curtis}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Curtis, Kelly}} [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] o5oqv93lha8rh62g7tn0nw9s6eaxuat 2908236 2908235 2026-05-31T03:01:16Z ~2026-32230-60 208612 /* */ Kelly Lee Curtis. 2908236 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kelly Curtis | Beeld = Janet Leigh and daughters May 1979.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kelly Lee Curtis | Alias = | Geboortedatum = [[17 Junie]] [[1956]] | Geboorteplek = [[Santa Monica]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|05|30|1956|06|17|df=yes}} | Sterfplek = Bellevue, [[Idaho|ID]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise en regisseuse | Aktiewe jare = 1983-2026 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0193409 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kelly Curtis''' (17 Junie 1956 - [[30 Mei]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise en regisseuse. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Trading Places'' (1983) en ''You Again'' (2010), en in die televisiereekse ''Star Trek: Deep Space Nine'' (1993) en ''The Sentinel'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1983: ''Trading Places'' * 1987: ''Magic Sticks'' * 1991: ''The Sect'' * 1998: ''Mixed Blessings'' * 2010: ''You Again'' * 2018: ''Marby Jets Are Go'' === Televisiereekse === * 1993: ''Star Trek: Deep Space Nine'' * 1996: ''The Sentinel'' === Televisierolprente === * 1990: ''Thanksgiving Day'' === Video's === * 2013: ''The Night She Came Home!!'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0193409|Kelly Curtis}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Curtis, Kelly}} [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 8r7mfqa8xqxkpzv4mwawtbuvmrkcp9d 0 243618 2908130 2129295 2026-05-30T12:20:17Z Spinoziano 44190 better image 2908130 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Claire Kelly | Beeld = Claire Kelly publ.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Claire Ann Green | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1934|3|15}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1934|3|15|1998|7|1}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Nicholas Christopher DeWitt | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0446279 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Claire Kelly''' (15 Maart 1934 – 1 Julie 1998) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Party Girl'' (1958), ''The Badlanders'' (1958), ''The Loved One'' (1965), en ''What Ever Happened to Aunt Alice?'' (1969). == Filmografie == === Rolprente === * 1956: ''Scandal Incorporated'' * 1957: ''Snowfire'' * 1958: ''Party Girl'' * 1958: ''The Badlanders'' * 1965: ''The Loved One'' * 1969: ''What Ever Happened to Aunt Alice?'' * 1970: ''Up Your Teddy Bear'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0446279|Claire Kelly}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kelly, Claire}} [[Kategorie:Geboortes in 1934]] [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] fya5b81cklq72wteqv0kgnyxmbhcedq 0 264850 2908233 2901252 2026-05-31T00:55:12Z Dostojewskij 61970 Lêer:Hirondina Joshua (2019).jpg 2908233 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Hirondina Joshua (2019).jpg|thumb|Hirondina Joshua (2019)]] '''Hirondina Juliana Francisco Joshua''' ([[Maputo]], [[31 Mei]] [[1987]]) is 'n [[Mosambiek|Mosambiekse]] skrywer. Sy het gepubliseer vir tydskrifte en anthologieë soos ''Esperança e Certeza I'' (2006) en ''A Minha Maputo È'' (2012).<ref>{{Cite web |url=http://www.conexaolusofona.org/hirondina-joshua-uma-promessa-da-poesia-mocambicana-lanca-primeiro-livro/ |title=argiefkopie |access-date= 3 Julie 2019 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419132917/http://www.conexaolusofona.org/hirondina-joshua-uma-promessa-da-poesia-mocambicana-lanca-primeiro-livro/ |url-status=dead }}</ref> == Werke == *2016. ''Os Ângulos da Casa''. Pr. [[Mia Couto]].<ref>{{Cite web |url=http://www.vitorianews.com.br/variedades/noticia/2017/05/poeta-mocambicana-lanca-os-angulos-da-casa-165595.html |title=argiefkopie |access-date= 3 Julie 2019 |archive-date= 9 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409093939/https://www.vitorianews.com.br/variedades/noticia/2017/05/poeta-mocambicana-lanca-os-angulos-da-casa-165595.html |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Joshua, Hirondina}} [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Mosambiekers]] [[Kategorie:Skrywers]] rpusyejy89v6m90zc3j2mu9gdqxji87 0 286366 2908210 2572985 2026-05-30T21:10:45Z Jcb 223 2908210 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Het verboden rijk''}} {{Boek | titel = ''Het verboden rijk'' | subtitel = | oorspr titel = | vertaler = | beeld = | outeur = [[J. Slauerhoff]] | omslagontwerp = | land = {{vlagland|Nederland}} | taal = [[Nederlands]] | reeks = | onderwerp = | genre = [[Roman]] | uitgewer = | uitgewingsdatum = 1931 | medium = | bladsye = | grootte_gewig = | oplage = | isbn = | isbntoeligting = | issn = | voorafgegaan = | vervolg = Het leven op aarde }} '''''Het verboden rijk''''' ('''"Die verbode ryk"''') is 'n [[roman]] deur die Nederlandse skrywer [[J. Slauerhoff]] (1898–1936). Dit is die eerste keer in [[1931]] gepubliseer. Die roman volg twee gelyklopende storielyne—die van die Portugese digter Luís de Camões, en die van 'n 20ste eeuse [[Ierland|Ier]], radio operateur en matroos. 'n Opvolgverhaal, ''Het leven op aarde'' is in [[1933]] gepubliseer. 'n Derde boek is beplan maar nooit voltooi nie. ==Verhaal== Die proloog van die roman handel oor Antonio Farria, die Portugese goewerneur van 'n kolonie in [[China]]. Farria se nedersetting word vernietig deur die Chinese, waarvoor hy die regering in Portugal, wat die kolonie verwaarloos het, die skuld gee. Nadat hy wraak geneem het op 'n Chinese stad, ontdek Farria die plek wat uiteindelik sou bekendstaan as [[Macau|Portugees-Macau]], welke 'n doring in die vlees van die Portugese sou wees, maar op die ou end lojaal teenoor Portugal gebly het. Die verhaal begin met 'n semi-historiese weergawe van Luís de Camões, die 16de-eeuse Portugese digter wat die epiese gedig '' Os Lusíadas '' geskryf het. In Slauerhoff se roman vlug Camões uit Portugal, na 'n verhouding met 'n vrou wat bestem is om met die Portugese kroonprins te trou.<ref>Francken 14–15.</ref> Intussen word die regering in Macau uitgedaag deur 'n handelaar genaamd Pedro Velho, wat hom beywer vir toenadering tot die Chinese. 'n Slim foefie deur die goewerneur en sy medepligtiges veroorsaak dat Velho die kolonie vir die binneland verlaat. Die dogter van goewerneur Farria (Pilar) en 'n Chinese vrou vlug van 'n gedwonge huwelik; sy neem vermoedelik haar toevlug in 'n Dominikaanse landgoed. Die vaartuig waarop Camões reis ly skipbreuk aan die kus van Macau, en toe hy daarin slaag om aan land te kom, sy epiese gedig steeds stewig in sy greep, beland Camões in die tuinhuis van 'n verwoeste landgoed waar hy vir Pilar ontdek. 'n Visie van sy voormalige Portugese minnares versmelt met die van die half-Chinese vrou wat as [[China|Chinees]] in die huis van haar voormalige verpleegster woon. Pilar help Camões om sy gesondheid te herwin, maar toe hy vertrek om 'n brand te ondersoek (die goewerneur het die klooster afgebrand) word hy gearresteer.<ref>Francken 15–7.</ref> Die tweede lyn van die verhaal, 'n eerstepersoons-vertelling, handel oor 'n radio-operateur uit die 20ste eeu; 'n kort, swaar Ier wat dink dat hy afstam van 'n matroos wat na die [[Spaanse Armada]] gestrand was. Die karakter bly naamloos; in '' Het leven op aarde '' word hy Cameron genoem. Sy lewe spiraal buite beheer na 'n skeepswrak. Hy is verslaaf aan dwelmmiddels, en vaar weer die see in op 'n afgeleefde vragskip. Die vryheid wat op see aangebied word, slaag egter nie daarin om hom te bevredig nie en hy verlang na ingryping deur 'n hoër mag .<ref>Francken 17.</ref> Na marteling, wat hy slegs te bowe kom deur dwelmmiddels te neem, word Camões toegelaat om terug te keer na sy skryfwerk, maar sy poësie onthul Pilar se wegkruipplek. Hy word gestraf deur na op 'n handelstog na [[Beijing]] gestuur te word, en met sy vertrek sien hy haar weer, staande langs haar voorgenome man. Die tog is 'n fiasko, en Camões keer alleen terug. Hy rand 'n Sjinese boer aan en steel die man se klere.<ref>Francken 18.</ref> Die verhaal van die radio-operateur gaan voort: hy bevind hom in 'n tuinhuis waar hy van oordeel is hy hom al vantevore bevind het. Daar is oorvloedige verwysings wat Camões met die Ier verbind; en die karakter voel asof hy deur 'n ander oorgeneem word. Later word sy skip naby [[Hong Kong]] deur seerowers aangeval, die bemanning ontvoer, en diep in China ingeneem, waar hy klere ontdek wat goue muntstukke bevat - hier smelt Camões en die Ier saam.<ref>Francken 18–19.</ref> In die laaste hoofstuk bevind die Ier - wat met die goue 16de eeuse muntstukke vir 'n oortog na Macao betaal het - homself waar hy die kerk van ou Macau saam met Dominikaanse klooster-monnike teen 'n leër verdedig. Dit blyk dat Camões teruggekeer het van sy ekspedisie om die nedersetting te red. Pilar besorg Camões se gedig aan hom terug, maar weer word hy verban. Die Ier is moedeloos omdat hy nie die ander wat by hom skuiling gesoek het kon help nie. Sy finale plan is om regstreeks na China vanaf [[Sjanghai]] te gaan.<ref>Francken 19–20.</ref> ==Tekstuele geskiedenis== [[Lêer:SlauerhoffVerbodenRijk.jpg|duimnael|Manuskrip]] Die [[roman]] is aanvanklik stuksgewys in die literêre tydskrif ''Forum'' gepubliseer, beginnende met die tydskrif se eerste uitgawe, November 1931. Die negende uitgawe van die tydskrif, September 1932, het die laaste afdeling bevat, en teen November 1932 is ''Het verboden rijk'' te koop aangebied in boekwinkels (gepubliseer deur [[Nijgh & Van Ditmar Uitgewers|Nijgh & Van Ditmar]]), met klein verbeterings en een groot weglating. Die daaropvolgende uitgawes het meer redaksionele wysigings bevat, meestal van geringe aard.<ref name="fr73">Francken 73–74.</ref> Die weglating is 'n passasie wat details bevat van 'n liefdesverhouding tussen die Camões-karakter en die prinses wat verloof is aan die Portugese kroonprins. <ref>Francken 14, 80–81.</ref> In 1985 is die inhoud van 'n "matrooskis" wat gevul is met notas wat betrekking het op die twee 'Cameron-romans' onder redaksie van W. Blok en Kees Lekkerkerker deur die Nederlands Letterkundig Museum en Documentatiecentrum gepubliseer. Die manuskripte bied insigte in die ontstaan van die romans en bied materiaal wat verband hou met die ongepubliseerde derde bundel: Slauerhoff het derhalwe 'n trilogie in gedagte gehad.<ref>Blok and Lekkerkerker 5–6.</ref> ===Belang vir ''Forum''=== ''Forum'' was die literêre tydskrif wat deur [[Menno ter Braak]], [[E. du Perron|Edgar du Perron]] en Maurice Roelants gestig en geredigeur is. Alhoewel dit slegs vanaf 1932 tot 1935 uitgebring is was die invloed daarvan op [[Nederlands]]e literatuur beduidend. Van die fiksieskrywers wat in die tydskrif gepubliseer het, het Slauerhoff die grootste aantal bladsye daartoe bygedra (met [[Simon Vestdijk]] in tweedeplek); behalwe vir ''Het verboden rijk'' en ''Het leven op aarde'' het hy ook twee [[kortverhaal|kortverhale]] bygedra.<ref>Fleuren van Hal 52–56.</ref> ==Kritiek en erfenis van werk== Baie kontemporêre resensies was negatief. [[Martinus Nijhoff]], skrywende vir ''De Gids'', het die motiewe van sommige van Slauerhoff se "pragtige gedigte" herken, maar was van oordeel dat die roman roekeloos en verwarrend is.<ref>Nijhoff 346-47.</ref> Sommige kritici, klaarblyklik met die verwagting van 'n tradisionele historiese roman, was verwar of verskrik gewees deur die ineenskakeling van die twee storielyne; vir ten minste een resensent (Anton van Duinkerken) was kritiek van die [[roman]]vorm 'n uitbreiding van sy kritiek op ''Forum'', wat bekend was om die formele eksperimente daarvan. Andere (veral Rooms-Katolieke resensente) het heftig verskil met 'n werk wat hulle beskou het as 'n soort morele [[nihilisme]].<ref>Francken 70–72.</ref> K. H. Heeroma het die twee protagoniste gesien as twee persone wat deur die Westerse beskawing verwerp is en tot die gevolgtrekking gekom dat die roman geskryf is in die gees van vitalisme. Hy het gesê dat die roman "een van die mees eienaardigste romans van die jaar was; vol onmoontlikhede en sorgeloos geskryf, alhoewel deur 'n 'oorspronklike' outeur."<ref>Heeroma 45.</ref> Die roman het nie veel beter gevaar onder die leserspubliek nie; dit is nie tot na die [[Tweede Wêreldoorlog]] weer gedruk nie.<ref>Francken 71.</ref> Die eerste herdruk was in Slauerhoff se ''Versamelde Werke'' uit 1945, wat deur Kees Lekkerkerker geredigeur is; dit is tot 1976 slegs ses keer herdruk, weereens as deel van 'n volume ''Versamelde Prosa'' (1975).<ref name="fr73" /> Dit word gelys as No. 109 in die [[Kanon van die Nederlandse letterkunde]] (Slauerhoff beklee die 27ste posisie as skrywer).<ref>Stipriaan.</ref> Dit is in Engels vertaal deur Paul Vincent as ''The Forbidden Kingdom'' en gepubliseer deur Pushkin Press.<ref>Nieuwenhuis.</ref> Daar bestaan nie 'n [[Afrikaans]]e vertaling van die werk nie. ==Verwysings== ===Notas=== {{Verwysings|3}} ===Bibliografie=== *{{cite book|author1-last=Blok|author1-first=W.|author2-first=Kees|author2-last=Lekkerkerker|title=Het China van Slauerhoff|chapter=Inleiding|publisher=Nederlands Letterkundig Museum en Documentatiecentrum|location=Den Haag|year=1985|url=http://www.dbnl.org/tekst/slau001wblo01_01/index.php|language=Nederlands}} *{{cite book|first=Dorine|last=Fleuren van Hal|title=Forum 1931–1935|publisher=[[Martinus Nijhoff]]|location=Leiden|year=1986|url=http://www.dbnl.org/tekst/fleu002foru01_01/fleu002foru01_01_0013.php|language=Nederlands}} *{{cite book|last=Francken|first=Eep|title=Synthese over ''Het verboden rijk'' van J. Slauerhoff|location=Amsterdam|publisher=Wetenschappelijke uitgeverij|year=1977|language=Nederlands}} *{{cite news|last=Heeroma|first=K. H.|title=Boekbespreking: ''Het Verboden Rijk''|page=45|newspaper=Opwaartsche wegen|volume=11|year=1933–1934|url=http://www.dbnl.org/tekst/_opw001193301_01/_opw001193301_01_0007.php|language=Nederlands}} *{{cite news|url=http://www.nrc.nl/boeken/2014/04/16/slauerhoff-en-grunberg-genomineerd-voor-amerikaanse-vertaalprijs-2/|title=Slauerhoff en Grunberg genomineerd voor Amerikaanse vertaalprijs|last=Nieuwenhuis|first=Roderick|date=16 April 2014|work=[[NRC Handelsblad]]|language=Nederlands|accessdate=28 Mei 2015}} *{{cite news|last=Nijhoff|first=Martinus|newspaper=[[De Gids]]|authorlink=Martinus Nijhoff|url=http://www.dbnl.org/tekst/_gid001193301_01/_gid001193301_01_0024.php|title=Kroniek der Nederlandsche letteren|year=1933|pages=342–48|language=Nederlands}} *{{cite web|url=http://www.dbnl.org/letterkunde/enquete/enquete_dbnlmnl_21062002.htm|title=De Nederlandse klassieken anno 2002|last=van Stipriaan|first=René|date=Junie 2002|publisher=Digitale Biblioteek vir Nederlandse Letterkunde|language=Nederlands|accessdate=28 Mei 2015}} ==Eksterne skakels== *[http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=slau001verb01 ''Het verboden rijk''] op DBNL, insluitende 'n volledige teksweergawe van die tydskrif en integrale uitgawes {{DEFAULTSORT:Verboden rijk, Het}} [[Kategorie:Boeke]] 016vshgsefqoahhza6xqi35asks7yba 4 303482 2908158 2903497 2026-05-30T18:13:16Z Sobaka 328 /* Nuwe artikels */ Skakel 2908158 wikitext text/x-wiki [[Beeld: Flag map of South Africa.svg |raamloos|200px|regs]] Welkom by '''Wikiprojek Suid-Afrika'''! Dit is 'n samewerkingsgebied vir Wikipediane wat belangstel in die verbetering van die dekking van Suid-Afrikaanse artikels. As u weet van aktiewe redakteurs wat bygedra het tot Suid-Afrika-verwante artikels of verwante Wikiprojekte, verwys hulle dan na hierdie projek. Nuwe deelnemers is welkom; voel asseblief vry om hier aan te sluit! Kyk ook vir ons [[Portaal:Suid-Afrika]]. ==Deelnemers== Om deel te word van Wikiprojek Suid-Afrika, wysig hierdie afdeling en plaas <b><code><nowiki>#~~~~</nowiki></code></b> hieronder in '''alfabetiese volgorde'''. #-- [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] ([[Gebruikerbespreking:Aliwal2012|kontak]]) 10:06, 1 Junie 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|skil 'n appeltjie]]) 19:44, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:10, 29 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:14, 25 Junie 2020 (UTC) #-- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:59, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) 09:02, 15 Augustus 2021 (UTC) ==Sjablone== === Sjablone om te voltooi / verbeter === {{Artikels oor Suid-Afrika|state=uncollapsed}} {{Suid-Afrikaanse kookkuns|state=uncollapsed}} === Sjablone om te gebruik === Plaas die <nowiki>{{Wikiprojek Suid-Afrika artikel}}</nowiki> op die besprekingsbladsy van alle artikels wat deel is wan WIkiprojek Suid-Afrika. Sien die volgende lys van Suid-Afrikaanse saadjie sjablone. Ontkiem sommer 'n saadjie. ===Saadjie=== *{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-saadjie|Suid-Afrika-saadjie]]}} – verwante kategorie – [[:Kategorie:Suid-Afrika-saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geo-saadjie|Suid-Afrika-geo-saadjie]]}} – verwante kategorie: [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Gauteng saadjie|Gauteng saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:KwaZulu-Natal saadjie|KwaZulu-Natal saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Limpopo saadjie|Limpopo saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Mpumalanga saadjie|Mpumalanga saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noord-Kaap saadjie|Noord-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noordwes saadjie|Noordwes saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Oos-Kaap saadjie|Oos-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Wes-Kaap saadjie|Wes-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Vrystaat saadjie|Vrystaat saadjie]]}} :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-bio-saadjie|Suid-Afrikaanse-bio-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse biografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie|Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse politikus saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie|Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedenissaadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-struktuur-saadjie|Suid-Afrika-struktuur-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse struktuur saadjies]] == Nuwe artikels == {{div col|colwidth=24em}} * [[Inboekstelsel]] * [[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]] * [[Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika]] * [[Wet op die Erkenning van die Onafhanklikheid van Namibië, 1990]] * [[Jürgen Schadeberg]] * [[Sjebeen]] * [[Umqombothi]] * [[Nigel Morgan]] * [[George Bizos]] * [[Danny Titus]] * [[Tsotsi]] ‎ * [[Sarafina! (1992 film)]] * [[District 9]] * [[Suid-Afrikaanse filmbedryf]] * [[U-Carmen eKhayelitsha]] * [[Slag van Soutrivier]] * [[Jonas Gwangwa]] * [[Amathole- beskermde seegebied]] * [[Rubicon-toespraak]] * [[Carl von Hirschberg]] * [[Dawid Stuurman]] * [[Xiaomei Havard]] * [[Karima Brown]] * [[Jimmy Abbott]] * [[Aubrey Kruger]] * [[Graeme Bloch]] * [[National Union of South African Students]] * [[Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] * [[Koevoet (polisie-eenheid)|Koevoet]] * [[Goue renoster van Mapungubwe]] * [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] * [[Parlementsgebou (Kaapstad)]] * [[Simonstad-ooreenkoms]] * [[David Benatar]] * [[Carl Walter Meyer]] * [[André Walters]] * [[Dana Snyman]] * [[Yu Chi Chan-klub]] * [[Dana Niehaus]] * [[Satanskoraal]] * [[Mike Schüssler]] * [[John Berks]] * [[John Weston]] * [[Barry Ronge]] * [[Lionel Peterson]] * [[Don Mattera]] * [[Aggrey Klaaste]] * [[Patrick Soon-Shiong]] * [[Len Taunyane]] * [[David Christiaan de Waal]] * [[William Duncan Baxter]] * [[Glenda Kemp]] * [[Dennis East]] * [[Dawid van Lill]] * [[Mpho Phalatse]] * [[Franci Swanepoel]] * [[Leopold Scholtz]] * [[Klimaatsverandering in Suid-Afrika]] * [[Omgewingskwessies in Suider-Afrika]] * [[Alois Hugo Nellmapius]] * [[Drum (tydskrif)]] * [[Mark Pilgrim]] * [[Murunwa Makwarela]] * [[Kgosientso Ramokgopa]] * [[Stephanie Kemp]] * [[Thapelo Amad]] * [[Kirsten Neuschäfer]] * [[Thabo Bester]] * [[James Alexander]] * [[Rob Hersov]] * [[Guillaume Chenu de Chalezac]] * [[WESSA]] * [[Eusebius McKaiser]] * [[Erik Holm]] * [[Dricus du Plessis]] * [[Michael Lapsley]] * ''[[Scope]]'' * [[Nthato Motlana]] * [[Hans van Heerden]] * [[RISE Mzansi]] * [[Eeben Barlow]] *[[Televisie in Suid-Afrika]] * [[Piet Meyer]] * [[Klaas de Jonge]] * [[Beurtkrag]] * [[Suid-Afrikaanse energiekrisis]] * [[Overvaal Stereo]] * [[Change Starts Now]] * [[Mbongeni Ngema]] * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)]] * [[Peter Magubane]] * [[Edwill van Aarde]] * [[Kholeka Gcaleka]] * [[Pip Freedman]] * [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] * [[African Congress for Transformation]] * [[Nasionale Vervolgingsgesag]] * [[Build One South Africa]] * [[Mapsixteen Civic Movement]] * [[Dikwankwetla Party of South Africa]] * [[Afrikaans 100-projek]] * [[Suid-Afrika se regverdige energieoorganginvesteringsplan]] * [[Veelpartyhandves]] * [[Pan Africanist Movement]] * [[Africa Restoration Alliance]] * [[Dire Tladi]] * [[Tyla]] * [[Operation Dudula]] * [[Abadin Tadia Tjoessoep]] * [[People's Movement for Change]] * [[Team Sugar South Africa]] * [[Mike Procter]] * [[John Hlophe]] * [[Ian Cameron]] * [[Hans Heese]] * [[Valke (SAPD)]] * [[Dingaan Thobela]] * [[David de Lange]] * [[Odile Harington]] * [[Louis van Schoor]] * [[Annelise de Vries]] * [[Operasie Vula]] * [[Koos van der Merwe]] * [[Hylton Nel]] * [[Danie Odendaal]] * [[End Conscription Campaign]] * [[Shifty Records]] * [[Douw Steyn]] * [[R.W. Johnson]] * [[Ebrahim Rasool]] * [[Barbara Masekela]] * [[Brand Fourie]] * [[Tshepisong]] * [[Neil de Beer]] * [[Tshidi Madia]] * [[Jan Boland Coetzee]] * [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]] * [[Maxi Schoeman]] * [[Kenny Kunene]] * [[Lis Lange]] * [[Katiso Molefe]] * [[DJ Sumbody]] * [[Brett Herron (politikus)]] * [[Marianne Thamm]] * [[Benjamin Mauerberger]] * [[Madlanga-kommissie]] * [[Groot Vyf-kartel]] * [[G20-spitsberaad in Johannesburg 2025]] * [[Mary de Haas]] * [[Leonora van den Heever]] * [[Lichtenstein-kasteel (Suid-Afrika)]] * [[Brown Mogotsi]] * [[William H. Andrews]] * [[The Continent (digitale koerant)]] * [[Gerald Olitzki]] * [[DJ Warras]] * [[Marius van der Merwe]] * [[Paul O’Sullivan]] * [[Francis Guthrie]] * [[Clem Sunter]] * [[Susan Lombaard]] * [[Nicholas Haysom]] * [[Percy Sieff]] * [[Nathan Kirsh]] * [[Ruan Fourie]] * [[Johnny Davids]] * [[Jan Wilkens]] * [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]] * [[Abdul Minty]] * [[Ina Paarman]] {{div col end}} [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Suid-Afrika|*]] qe0aifotcz5joreoqutclnnq8ida4ia 0 317773 2908230 2903551 2026-05-31T00:00:56Z HermanvanAswegen988 200973 /* Romans */ 2908230 wikitext text/x-wiki '''J.M. Coetzee''' (gebore op [[9 Februarie]] [[1940]]) is 'n Suid-Afrikaans-gebore [[roman]]skrywer, essayis, taalkundige, vertaler en ontvanger van die 2003 [[Nobelprys vir Letterkunde]]. Coetzee se eerste roman was ''Dusklands'' (1974). Hy het voortgegaan om omtrent elke drie jaar 'n roman te publiseer. Hy het ook outobiografiese romans soos ''Boyhood'',''Youth'' en ''Summertime'', kortverhale, vertalings uit [[Nederlands]] en [[Afrikaans]], en verskeie essays en kritiese werke geskryf. Hy het twee keer die [[Bookerprys]], drie keer die [[CNA-prys]], die Jerusalem-prys, die ''Prix Femina étranger'', die ''Irish Times'' Internasionale fiksie-prys en verskeie ander toekennings en eerbewyse gewen. Hy het 'n aantal eredoktersgrade ontvang en is een van die mees bekroonde skrywers in die [[Engels]]e taal. == Romans == * ''Dusklands'' (1974) {{ISBN|0-14-024177-9}} * ''In the Heart of the Country'' (1977) {{ISBN|0-14-006228-9}} * ''[[Waiting for the Barbarians]]'' (1980) {{ISBN|0-14-006110-X}} * ''[[Life & Times of Michael K]]'' (1983) {{ISBN|0-14-007448-1}} * ''Foe'' (1986) {{ISBN|0-14-009623-X}} * ''[[Age of Iron]]'' (1990) {{ISBN|0-14-027565-7}} * ''The Master of Petersburg'' (1994) {{ISBN|0-14-023810-7}} * ''Disgrace'' (1999) {{ISBN|978-0-14-311528-1}} * ''Elizabeth Costello'' (2003) {{ISBN|0-670-03130-5}} * ''Slow Man'' (2005) {{ISBN|0-670-03459-2}} * ''Diary of a Bad Year'' (2007) {{ISBN|1-84655-120-X}} * ''The Childhood of Jesus'' (2013) {{ISBN|978-1-84655-726-2}} * ''The Schooldays of Jesus'' (2016) {{ISBN|978-1-91121-535-6}} * ''The Death of Jesus'' (2019) {{ISBN|978-1-92226-828-0}} * ''The Pole and Other Stories'' (2023), {{ISBN|9781787304055}}; nota: uitgegee in die Verenigde State as ''The Pole'' (2023) {{ISBN|9781324093862}}<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/culture/2022-09-13/j-m-coetzee-after-many-years-of-practice-i-write-good-english-sentences.html|title=J. M. Coetzee: 'After many years of practice, I write good English sentences'|first=Berna González|last=Harbour|date=13 September 2022|website=EL PAÍS Engelse uitgawe}}</ref> ==Outobiografiese romans== * ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'' (1997) {{ISBN|0-14-026566-X}} * ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' (2002) {{ISBN|0-670-03102-X}} * ''Summertime'' (2009) {{ISBN|1-84655-318-0}} * ''Scenes from Provincial Life'' (2011) {{ISBN|1-84655-485-3}}. 'n Geredigeerde een-volume-werk van ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'', ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' en ''Summertime''. ==Kortverhale== ;Bundels * ''The Lives of Animals'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1999) {{ISBN|0-691-07089-X}} * ''Three Stories'' (Melbourne: Text Publishing, 2014) {{ISBN|9781922182562}} * ''Siete cuentos morales'' (Barcelona: El Hilo de Ariadna/Literatura Random House, 2018), in [[Spaans]] vertaal uit die ongepubliseerde teks getiteld "Moral Tales."<ref>{{cite web|url=https://www.publicbooks.org/the-south-according-to-coetzee/|title=The South According to Coetzee|last=Attridge|first=Derek|work=Public Books|date=25 Augustus 2019|accessdate=19 Desember 2019}}</ref> ;Verhale<ref>Kortverhale, behalwe indien anders aangedui.</ref> {|class='wikitable sortable' width='90%' |- !width=25%|Titel !|Jaar !|Eerste publikasie !|Herdruk/versameling !|Notas |- |A house in Spain |2000 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=2000 |title=A house in Spain |department= |journal=Architectural Digest |volume=57 |issue=10 |pages=68-76 |url= <!--accessdate= -->}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} | |- |The African experience |2002 |{{cite journal |author= Coetzee, J. M. |date=2002 |title=The African experience |department= |journal=Preservation |volume=54 |issue=2 |pages=20-24 |url= <!--accessdate= -->}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} |Later gepubliseer as "Nietverloren". |- |He and his man |2003 |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |editor= |title=Nobel lectures : from the literature laureates, 1986 to 2005 |location=Melbourne |publisher=Melbourne University Publishing |date=2006 |page= |chapter=}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} | |- |As a woman grows older |2004 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=15 Januarie 2004 |title=As a woman grows older |department= |journal=The New York Review of Books |volume= |issue= |pages= |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2004/jan/15/as-a-woman-grows-older/?pagination=false <!--accessdate=2018-03-26-->}} | | |- |The old woman and the cats | | |{{cite book |author1=Bruyckere, Berlinde de |author2=J. M. Coetzee |title=Kreupelhout=Cripplewood |location=[[Brussel]] |publisher=Mercatorfonds |year=2013 <!--isbn=9789462300064-->}} | |- |Nietverloren |2009 |''Ten Years of the Caine Prize for African Writing'' (Oxford: New Internationalist Publications, 2009). {{ISBN|9781906523244}} | |Oorspronklik gepubliseer as "The African experience" (2002). |- |The dog |2017 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=4 Desember 2017 |title=The dog |department= |journal=The New Yorker |volume=93 |issue=39 |pages=60-61 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/12/04/the-dog <!--accessdate=2018-03-26-->}} | | |- |} ==Kritiek== * ''Truth in Autobiography'' (Kaapstad: Universiteit van Kaapstad uitgewers, 1984) * ''White Writing: On the Culture of Letters in South Africa'' (New Haven, CT: Yale University Press, 1988) {{ISBN|0-300-03974-3}} * ''Doubling the Point: Essays and Interviews'', red. David Attwell (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992) {{ISBN|0-674-21518-4}} * ''Giving Offense: Essays on Censorship'' (Chicago, IL: University of Chicago Press, 1996) {{ISBN|0-226-11176-8}} * ''The Novel in Africa'' (Berkeley: Doreen B. Townsend Center for the Humanities, 1999) * ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999'' (Londen: Secker & Warburg, 2001) {{ISBN|0-14-200137-6}} * ''Inner Workings: Literary Essays, 2000–2005'' (Londen: Harvill Secker, 2007) {{ISBN|0-09-950614-9}} * ''Here and Now: Letters, 2008-2011'' (New York, NY: Viking, 2013) {{ISBN|0-670-02666-2}}, briefwisseling met Paul Auster * ''The Good Story: Exchanges on Truth, Fiction and Psychotherapy'', met Arabella Kurtz (New York, NY: Viking, 2015) {{ISBN|978-0-525-42951-7}} * ''Late Essays: 2006-2017'' (Londen: Harvill Secker, 2017) {{ISBN|978-1-91121-543-1}} ==Vertalings en inleidings== * ''A Posthumous Confession'' deur Marcellus Emants (Boston: Twayne, 1976 & Londen: Quartet, 1986). Vertaal met 'n inleiding deur J.M. Coetzee. {{ISBN|0-8057-8152-8}} * ''The Expedition to the Baobab Tree'' deur [[Wilma Stockenström]] (oorspronklike Afrikaanse titel: Die kremetartekspedisie, Human & Rousseau, Kaapstad, 1981) (Johannesburg: Jonathan Ball, 1983 & Londen: Faber, 1984). Vertaal deur J. M. Coetzee. {{ISBN|0-571-13112-3}} * ''Landscape with Rowers: Poetry from the Netherlands'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2004). Vertaal en met 'n inleiding deur J. M. Coetzee {{ISBN|0-691-12385-3}} * Inleiding tot ''[[Robinson Crusoe]]'' deur [[Daniel Defoe]] (Oxford World's Classics) {{ISBN|0-19-210033-5}} * Inleiding tot ''Brighton Rock'' deur [[Graham Greene]] (Penguin Classics) {{ISBN|0-14-243797-2}} * Inleiding tot ''Dangling Man'' deur [[Saul Bellow]] (Penguin Classics) {{ISBN|0-14-303987-3}} * Inleiding tot ''The Vivisector'' deur [[Patrick White]] (Penguin, 1999) {{ISBN|0-14-310567-1}} * Inleiding tot ''The Confusions of Young Törless'' deur Robert Musil (Penguin Classics, 2001) {{ISBN|978-0-14-218000-6}} * Inleiding tot ''[[Samuel Beckett]]: The Grove Centenary Edition'' vol. IV deur Samuel Beckett, geredigeer deur Paul Auster (New York: Grove Press, 2006) {{ISBN|0-8021-1820-8}} * Voorwoord tot [https://rainerebert.com/2018/06/25/rainer-ebert-anteneh-roba-africa-and-her-animals-pretoria-unisa-press-2018/ ''Africa and Her Animals: Philosophical and Practical Perspectives''], geredigeer deur Rainer Ebert & Anteneh Roba (Pretoria: Universiteit van Pretoria uitgewers, 2018) {{ISBN|978-1-86888-900-6}} ==Onderhoude== * "Speaking J. M. Coetzee", Stephen Watson, ''Speak'' vol. 1, no. 3 (1978): 21–24. * "An Interview with J. M. Coetzee", Tony Morphet, ''Social Dynamics'' vol. 10, no. 1 (1984): 62-65. * "An Interview with J. M. Coetzee", Jean Sévry, ''Commonwealth: Essays and Studies'' vol. 9, no. 1 (1986): 1–7. * "Two Interviews with J. M. Coetzee, 1983 and 1987," Tony Morphet, ''TriQuarterly'' 69 (Lente-Somer 1987): 454–64. * "On the Question of Autobiography: Interview with J. M. Coetzee", David Attwell, ''Current Writing: Text and Reception in South Africa'' vol. 3, no. 1 (1991): 117–122. * "An Interview with J. M. Coetzee", Richard Begam, ''Contemporary Literature'' vol. 33, no. 3 (1992): 419–431. * "An Interview with J. M. Coetzee", ''World Literature Today'' vol. 70, no. 1 (1996): 107–110. * "Voice and Trajectory: An Interview with J. M. Coetzee", Joanna Scott, ''Salmagundi'' 114/115 (1997): 82–102. * "The Sympathetic Imagination: A Conversation with J. M. Coetzee", Eleanor Wachtel, ''Brick: A Literary Journal'' 56 (2001): 37–47. * "A Rare Interview with a Literary Giant", Michael Shechner, ''Buffalo News'' 13 Okt. 2002, page E1. * [http://www.dn.se/kultur-noje/an-exclusive-interview-with-j-m-coetzee "An Exclusive Interview with J. M. Coetzee", David Attwell, ''Dagens Nyheter'', Dec. 8, 2003] * [http://www.satyamag.com/may04/coetzee.html "Animals, Humans, and Cruelty", ''Djurens Rätt'', 2004] * [https://web.archive.org/web/20120208110458/http://www.stirrings-still.org/SS3-1.pdf "An Interview with J. M. Coetzee", Erik Grayson, ''Stirrings Still'' vol. 3, no. 1 (2006): 4–7.] * "All Autobiography is ''Autre''-biography", David Atwell, in ''Selves in Question: Interviews on South African Auto/biography,'' ed. Judith Lütge Coullie et al. (Honolulu, HI: Universiteit van Hawai'i uitgewers, 2006), 213–218. * [http://www.humanesociety.org/news/interview/2008/03/JM_Coetzee_interview_031408.html "The Canadian Seal Hunt: An Interview with J. M. Coetzee", ''The Humane Society of the United States'', 14 Mar. 2008] * "Nevertheless, My Sympathies are with the Karamazovs: An Email Correspondence: Mei – Desember 2008", Arabella Kurtz, ''Salmagundi'' 166/167 (Spring 2010): 39–72. * "An Interview with J. M. Coetzee", Lawrence Rainey, David Attwell, em Benjamin Madden, ''Modernism/Modernity'' vol. 18, no. 4 (2011): 847–853. * [http://issuu.com/thehumanitarian/docs/cf_december2012_for_web "...A Certain Age...", Lore Watterson, ''Classicfeel'' Des/Jan (2012–13): 22–29.] * [https://www.clarin.com/cultura/nobel-quiere-unir-letras-sur_0_ByQwGtxqW.html "El Nobel que quiere unir las letras del Sur", ''Clarín'' (Argentynse koerant), 9 Aug. 2017] == Biografieë == * {{cite book|first=J. C.|last=Kannemeyer|title=J.M. Coetzee – ’n geskryfde lewe|location=Johannesburg en Kaapstad|publisher=Jonathan Ball|year=2012|language=Afrikaans|isbn=978-1-86842-495-5}} * {{cite book|first=David|last=Attwell|title=J. M. Coetzee and the Life of Writing: Face to Face with Time|location=New York, NY|publisher=Viking Books|year=2015|isbn=978-0-525-42961-6}} == Film- en televisie verwerkings == * ''Dust'' (1985), reg. Marion Hänsel (1985): 'n verwerking van ''In the Heart of the Country''. * ''The Lives of Animals'', regie Alex Harvey (2002). * ''De Muze''/''The Muse'', regie Ben van Lieshout (2007). 'n Verwerking van ''Youth: Scenes from Provincial Life II''. * ''Disgrace'' (2008), regie Steve Jacobs. * Terwyl die bogenoemde vier verwerkings nie deur Coetzee geskryf is nie het hy wel draaiboeke geskryf vir ''In the Heart of the Country'' en ''Waiting for the Barbarians''. Dit moet egter nog vervaardig word, maar is gepubliseer in ''J.M. Coetzee: Two Screenplays'', red. Hermann Wittenberg (Kaapstad: Universiteit van Kaapstad uitgewers, 2014) {{ISBN|978-1-77582-080-2}} * ''Waiting for the Barbarians'', regie Ciro Guerra (2019). == Samewerkings == *In 2012 het Coetzee die libretto geskryf vir die opera ''Slow Man'' deur Nicholas Lens, gebaseer op sy gelyknamige roman. Die opera is die eerste keer opgevoer op 5 Julie 2012 tydens die Malta-fees by die Groot Teater in [[Poznań]]<ref>Roszak, Joanna (Julie 2012). [http://www.biweekly.pl/article/3800-and-we-break-down-ourselves.html "And We Break Down Ourselves"] ''Bi-Weekly'', Poolse Nasionale Oudiovisuele Instituut</ref><ref>Derkaczew, Joanna (11 Julie 2012). [http://wyborcza.pl/1,75475,12106151,_Slow_Man____Coetzee_w_operze__Jak_gasnie_czlowiek.html#ixzz2jhOObeg4 "'Slow Man' - Coetzee w operze. Jak gaśnie człowiek"]. ''Gazeta Wyborcza''.</ref><ref>Books Live South Africa [http://bookslive.co.za/blog/2011/08/29/jm-coetzee-writes-libretto-for-slow-man-the-opera/].</ref><ref>Willem De Vries, South Africa, Boekenbrug [http://bookslive.co.za/blog/2012/07/06/multimedia-slow-man-the-opera-premiers-in-poland-plus-honorary-doctorate-for-coetzee/].</ref><ref>Uitgeverij Cossee [http://www.uitgeverijcossee.nl/nieuwsbericht/J.M.-Coetzee-op-de-planken-N100.php].</ref><ref>JM Coetzee NL [http://www.jmcoetzee.nl/nieuws-016-operaversie.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213224706/http://www.jmcoetzee.nl/nieuws-016-operaversie.asp |date=2014-12-13 }}.</ref><ref>Lepszy Poznan Publikacje [http://www.lepszypoznan.pl/2012/06/20/znany-noblista-odwiedzi-poznan.html].</ref><ref>The Ordinary Man, Dorota Semenowicz (Empik) [http://www.empik.com/zwykly-czlowiek-rozmowa-z-nicholasem-lensem-wywiady-empikultura,87136,a].</ref> *{{cite book |author1=Bruyckere, Berlinde de |author2=J. M. Coetzee |title=Cripplewood = Kreupelhout |location=Brussel |publisher=Mercatorfonds |year=2013 <!--isbn=9789462300064-->}}<ref>Gepubliseer saam met die uitstalling deur Berlinde de Bruyckere getiteld Kreupelhout - Cripplewood wat gehou is by die Pawiljoen van België, 55ste Internasionale Kunsuitstalling, La Biennale di Venezia, 1 Junie-24 November 2013.</ref> ==Kritiese studies van Coetzee se werk== ;Monografieë * {{cite book|first=Teresa|last=Dovey|title=The Novels of J.M. Coetzee: Lacanian allegories|location=Johannesburg|publisher=Ad. Donker|year=1988|isbn=0-86852-132-9}} * {{cite book|first=Dick|last=Penner|title=Countries of the Mind: The Fiction of J. M. Coetzee|location=New York, NY|publisher=Greenwood Press|year=1989|isbn=0-313-26684-0|url=https://archive.org/details/countriesofmindt00penn}} * {{cite book|first=Susan VanZanten|last=Gallagher|title=A Story of South Africa: J.M. Coetzee's Fictions in Context|location=Cambridge, MA|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0-674-83972-2|url=https://archive.org/details/storyofsouthafri00susa}} * {{cite book|first=David|last=Attwell|title=J. M. Coetzee: South Africa and the Politics of Writing|location=Berkeley, CA|publisher=University of California Press|year=1993|isbn=0-520-07812-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/jmcoetzeesouthaf0000attw}} * {{cite book|first=Sue|last=Kossew|title=Pen and Power: A Post-Colonial Reading of J. M. Coetzee and André Brink|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=1996|isbn=978-90-420-0094-0}} * {{cite book|first=Dominic|last=Head|title=J. M. Coetzee|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-48232-5}} * {{cite book|first=Derek|last=Attridge|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|url-access=registration|location=Chicago, IL|publisher=University of Chicago Press|year=2004|isbn=978-0-226-03117-0}} * {{cite book|first=Michela|last=Canepari-Labib|title=Old Myths-Modern Empires: Power, Language, and Identity in J. M. Coetzee's work|location=Oxford; New York, NY|publisher=Peter Lang|year=2005|isbn=0-8204-7191-7}} * {{cite book|first=Laura|last=Wright|title=Writing 'out of all the camps': J. M. Coetzee's Narratives of Displacement|location=New York, NY|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-97707-4}} * {{cite book|first=Sławomir|last=Masłoń|title=Père-Versions of the Truth: The Novels of J.M. Coetzee|location=Katowice|publisher=University of Silesia|year=2007|isbn=978-83-226-1721-2}} * {{cite book|first=Stephen|last=Mulhall|title=The Wounded Animal: J. M. Coetzee and the Difficulty of Reality in Literature and Philosophy|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=978-0-691-13737-7}} * {{cite book|first=Jane|last=Poyner|title=J. M. Coetzee and the Paradox of Postcolonial Authorship|location=Farnham; Burlington, VT|publisher=Ashgate|year=2009|isbn=978-0-7546-5462-9}} * {{cite book|first=Carrol|last=Clarkson|title=J. M. Coetzee: Countervoices|location=Basingstoke; New York, NY|publisher=Palgrave Macmillan|year=2009|isbn=978-0-230-22156-7}} * {{cite book|first=Hania A.M.|last=Nashef|title=The Politics of Humiliation in the Novels of J. M. Coetzee|location=New York, NY|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-0-415-65260-5}} * {{cite book|first=Mike|last=Marais|title=Secretary of the Invisible: The Idea of Hospitality in the Fiction of J. M. Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2009|isbn=90-420-2712-6}} * {{cite book|first=Dominic|last=Head|title=The Cambridge Introduction to J.M. Coetzee|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=978-0-521-68709-6}} * {{cite book|first=Gillian|last=Dooley|title=J. M. Coetzee and the Power of Narrative|location=New York|publisher=Cambria Press|year=2010|isbn=978-1-60497-673-1}} * {{cite book|first=Andrew|last=van der Vlies|title=J.M. Coetzee's 'Disgrace'|url=https://archive.org/details/jmcoetzeesdisgra0000vand|url-access=registration|location=New York, NY|publisher=Continuum|year=2010|isbn=0-8264-0661-0 }} * {{cite book|first=Patrick|last=Hayes|title=J. M. Coetzee and the Novel: Writing and Politics After Beckett|location=Oxford; New York, NY|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-958795-7}} * Lazo Pablo, ''J.M. Coetzee. Los imaginarios de la Resistencia'', Akal, España, 2017. {{ISBN|6079753774}} *{{cite book|first=María J.|last=López|title=Acts of Visitation: The Narrative of J. M. Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2011|isbn=978-90-420-3407-5}} * {{cite book|first=Elizabeth|last=MacFarlane|title=Reading Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2013|isbn=978-90-420-3701-4}} * {{cite book|first=Katherine|last=Hallemeier|title=J. M. Coetzee and the Limits of Cosmopolitanism|location=New York, NY|publisher=Palgrave MacMillan|year=2013|isbn=978-1-137-35254-5}} * {{cite book|first=Marek|last=Pawlicki|title=Between Illusionism and Anti-Illusionism: Self-Reflexivity in the Chosen Novels of J. M. Coetzee|location=Newcastle Upon Tyne|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2013|isbn=978-1-443-85304-0}} * {{cite book|first=Jarad|last=Zimbler|title=J. M. Coetzee and the Politics of Style|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=978-1-107-04625-2}} * {{cite book|first=Jonathan|last=Crewe|title=In the Middle of Nowhere: J. M. Coetzee in South Africa|location=Lanham, MD|publisher=University Press of America|year=2015|isbn=978-0-761-86693-0}} * {{cite book|first=Jan|last=Wilm|title=The Slow Philosophy of J. M. Coetzee|location=Londen|publisher=Bloomsbury|year=2016|isbn=978-1-474-25645-2}} * {{cite book|first=Anthony|last=Uhlmann|title=J. M. Coetzee: Truth, Meaning, Fiction|location=New York|publisher=Bloomsbury|year=2020|isbn=978-1-501-35747-3}} * Wiegandt, Kai (2020). ''J. M. Coetzee's Revisions of the Human: Posthumanism and Narrative Form''. Cham: Palgrave Macmillan, 2020. {{ISBN|978-3-030-29305-5}}. ;Versamelde essays * ''The Writings of J. M. Coetzee'', red. Michael Valdez Moses (Durham, NC: Duke University Press, 1994). * ''Critical perspectives on J. M. Coetzee'', reds. Graham Huggan en Stephen Watson (New York, NY: St. Martin's Press, 1996). * ''Critical Essays on J. M. Coetzee'', red. Sue Kossew (New York, NY: G.K. Hall, 1998). * ''A Universe of (Hi)stories: Essays on J. M. Coetzee'', red. Liliana Sikorska (Frankfurt am Main; New York, NY: Peter Lang, 2006). * ''J. M. Coetzee and the Idea of the Public Intellectual'', red. Jane Poyner (Athens, OH: Ohio University Press, 2006). * ''J. M. Coetzee: Critical Perspectives'', red. Kailash C. Baral (New Delhi: Pencraft, 2008). * ''J. M. Coetzee in Context and Theory'', reds. Elleke Boehmer, Katy Iddiols, en Robert Eaglestone (Londen; New York, NY: Continuum, 2009). * ''J. M. Coetzee's Austerities'', reds. Graham Bradshaw en Michael Neill (Surrey; Burlington, VT: Ashgate, 2010). * ''J. M. Coetzee and Ethics: Philosophical Perspectives on Literature'', reds. Anton Leist en Peter Singer (New York, NY: Columbia University Press, 2010). * ''A Companion to the Works of J. M. Coetzee'', red. Tim Mehigan (Rochester: Camden House, 2011). * ''Strong Opinions: J. M. Coetzee and the Authority of Contemporary fiction'', reds. Chris Danta, Sue Kossew, en Julian Murphet (New York, NY: Routledge, 2011). * ''Approaches to Teaching Coetzee's 'Disgrace' and Other Works'', reds. Laura Wright, Jane Poyner, en Elleke Boehmer (The Modern Language Association of America, 2014). * ''J. M. Coetzee’s The Childhood of Jesus: The Ethics of Ideas and Things'', reds. Anthony Uhlmann en Jennifer Rutherford (Londen: Bloomsbury, 2017). * ''Beyond the Ancient Quarrel: Literature, Philosophy, and J. M. Coetzee'', reds. Patrick Hayes en Jan Wilm (Oxford: Oxford University Press, 2017). * ''The Intellectual Landscape in the Works of J. M. Coetzee'', reds. Tim Mehigan en Christian Moser (Columbia, MD: Boydell & Brewer, 2018). * ''The Cambridge Companion to J.M. Coetzee'', red. Jarad Zimbler (Cambridge: Cambridge University Press, 2020). == Verwysings == {{Verwysings|30em}} {{DEFAULTSORT:Coetzee, John Maxwell}} [[Kategorie:Skrywers]] [[Kategorie:Bibliografieë]] tr1k3i7eqwv9jn2kgekr4bv89n7n7ho 2908231 2908230 2026-05-31T00:01:56Z HermanvanAswegen988 200973 2908231 wikitext text/x-wiki '''[[J.M. Coetzee]]''' (gebore op [[9 Februarie]] [[1940]]) is 'n Suid-Afrikaans-gebore [[roman]]skrywer, essayis, taalkundige, vertaler en ontvanger van die 2003 [[Nobelprys vir Letterkunde]]. Coetzee se eerste roman was ''Dusklands'' (1974). Hy het voortgegaan om omtrent elke drie jaar 'n roman te publiseer. Hy het ook outobiografiese romans soos ''Boyhood'',''Youth'' en ''Summertime'', kortverhale, vertalings uit [[Nederlands]] en [[Afrikaans]], en verskeie essays en kritiese werke geskryf. Hy het twee keer die [[Bookerprys]], drie keer die [[CNA-prys]], die Jerusalem-prys, die ''Prix Femina étranger'', die ''Irish Times'' Internasionale fiksie-prys en verskeie ander toekennings en eerbewyse gewen. Hy het 'n aantal eredoktersgrade ontvang en is een van die mees bekroonde skrywers in die [[Engels]]e taal. == Romans == * ''Dusklands'' (1974) {{ISBN|0-14-024177-9}} * ''In the Heart of the Country'' (1977) {{ISBN|0-14-006228-9}} * ''[[Waiting for the Barbarians]]'' (1980) {{ISBN|0-14-006110-X}} * ''[[Life & Times of Michael K]]'' (1983) {{ISBN|0-14-007448-1}} * ''Foe'' (1986) {{ISBN|0-14-009623-X}} * ''[[Age of Iron]]'' (1990) {{ISBN|0-14-027565-7}} * ''The Master of Petersburg'' (1994) {{ISBN|0-14-023810-7}} * ''Disgrace'' (1999) {{ISBN|978-0-14-311528-1}} * ''Elizabeth Costello'' (2003) {{ISBN|0-670-03130-5}} * ''Slow Man'' (2005) {{ISBN|0-670-03459-2}} * ''Diary of a Bad Year'' (2007) {{ISBN|1-84655-120-X}} * ''The Childhood of Jesus'' (2013) {{ISBN|978-1-84655-726-2}} * ''The Schooldays of Jesus'' (2016) {{ISBN|978-1-91121-535-6}} * ''The Death of Jesus'' (2019) {{ISBN|978-1-92226-828-0}} * ''The Pole and Other Stories'' (2023), {{ISBN|9781787304055}}; nota: uitgegee in die Verenigde State as ''The Pole'' (2023) {{ISBN|9781324093862}}<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/culture/2022-09-13/j-m-coetzee-after-many-years-of-practice-i-write-good-english-sentences.html|title=J. M. Coetzee: 'After many years of practice, I write good English sentences'|first=Berna González|last=Harbour|date=13 September 2022|website=EL PAÍS Engelse uitgawe}}</ref> ==Outobiografiese romans== * ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'' (1997) {{ISBN|0-14-026566-X}} * ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' (2002) {{ISBN|0-670-03102-X}} * ''Summertime'' (2009) {{ISBN|1-84655-318-0}} * ''Scenes from Provincial Life'' (2011) {{ISBN|1-84655-485-3}}. 'n Geredigeerde een-volume-werk van ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'', ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' en ''Summertime''. ==Kortverhale== ;Bundels * ''The Lives of Animals'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1999) {{ISBN|0-691-07089-X}} * ''Three Stories'' (Melbourne: Text Publishing, 2014) {{ISBN|9781922182562}} * ''Siete cuentos morales'' (Barcelona: El Hilo de Ariadna/Literatura Random House, 2018), in [[Spaans]] vertaal uit die ongepubliseerde teks getiteld "Moral Tales."<ref>{{cite web|url=https://www.publicbooks.org/the-south-according-to-coetzee/|title=The South According to Coetzee|last=Attridge|first=Derek|work=Public Books|date=25 Augustus 2019|accessdate=19 Desember 2019}}</ref> ;Verhale<ref>Kortverhale, behalwe indien anders aangedui.</ref> {|class='wikitable sortable' width='90%' |- !width=25%|Titel !|Jaar !|Eerste publikasie !|Herdruk/versameling !|Notas |- |A house in Spain |2000 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=2000 |title=A house in Spain |department= |journal=Architectural Digest |volume=57 |issue=10 |pages=68-76 |url= <!--accessdate= -->}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} | |- |The African experience |2002 |{{cite journal |author= Coetzee, J. M. |date=2002 |title=The African experience |department= |journal=Preservation |volume=54 |issue=2 |pages=20-24 |url= <!--accessdate= -->}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} |Later gepubliseer as "Nietverloren". |- |He and his man |2003 |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |editor= |title=Nobel lectures : from the literature laureates, 1986 to 2005 |location=Melbourne |publisher=Melbourne University Publishing |date=2006 |page= |chapter=}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} | |- |As a woman grows older |2004 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=15 Januarie 2004 |title=As a woman grows older |department= |journal=The New York Review of Books |volume= |issue= |pages= |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2004/jan/15/as-a-woman-grows-older/?pagination=false <!--accessdate=2018-03-26-->}} | | |- |The old woman and the cats | | |{{cite book |author1=Bruyckere, Berlinde de |author2=J. M. Coetzee |title=Kreupelhout=Cripplewood |location=[[Brussel]] |publisher=Mercatorfonds |year=2013 <!--isbn=9789462300064-->}} | |- |Nietverloren |2009 |''Ten Years of the Caine Prize for African Writing'' (Oxford: New Internationalist Publications, 2009). {{ISBN|9781906523244}} | |Oorspronklik gepubliseer as "The African experience" (2002). |- |The dog |2017 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=4 Desember 2017 |title=The dog |department= |journal=The New Yorker |volume=93 |issue=39 |pages=60-61 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/12/04/the-dog <!--accessdate=2018-03-26-->}} | | |- |} ==Kritiek== * ''Truth in Autobiography'' (Kaapstad: Universiteit van Kaapstad uitgewers, 1984) * ''White Writing: On the Culture of Letters in South Africa'' (New Haven, CT: Yale University Press, 1988) {{ISBN|0-300-03974-3}} * ''Doubling the Point: Essays and Interviews'', red. David Attwell (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992) {{ISBN|0-674-21518-4}} * ''Giving Offense: Essays on Censorship'' (Chicago, IL: University of Chicago Press, 1996) {{ISBN|0-226-11176-8}} * ''The Novel in Africa'' (Berkeley: Doreen B. Townsend Center for the Humanities, 1999) * ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999'' (Londen: Secker & Warburg, 2001) {{ISBN|0-14-200137-6}} * ''Inner Workings: Literary Essays, 2000–2005'' (Londen: Harvill Secker, 2007) {{ISBN|0-09-950614-9}} * ''Here and Now: Letters, 2008-2011'' (New York, NY: Viking, 2013) {{ISBN|0-670-02666-2}}, briefwisseling met Paul Auster * ''The Good Story: Exchanges on Truth, Fiction and Psychotherapy'', met Arabella Kurtz (New York, NY: Viking, 2015) {{ISBN|978-0-525-42951-7}} * ''Late Essays: 2006-2017'' (Londen: Harvill Secker, 2017) {{ISBN|978-1-91121-543-1}} ==Vertalings en inleidings== * ''A Posthumous Confession'' deur Marcellus Emants (Boston: Twayne, 1976 & Londen: Quartet, 1986). Vertaal met 'n inleiding deur J.M. Coetzee. {{ISBN|0-8057-8152-8}} * ''The Expedition to the Baobab Tree'' deur [[Wilma Stockenström]] (oorspronklike Afrikaanse titel: Die kremetartekspedisie, Human & Rousseau, Kaapstad, 1981) (Johannesburg: Jonathan Ball, 1983 & Londen: Faber, 1984). Vertaal deur J. M. Coetzee. {{ISBN|0-571-13112-3}} * ''Landscape with Rowers: Poetry from the Netherlands'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2004). Vertaal en met 'n inleiding deur J. M. Coetzee {{ISBN|0-691-12385-3}} * Inleiding tot ''[[Robinson Crusoe]]'' deur [[Daniel Defoe]] (Oxford World's Classics) {{ISBN|0-19-210033-5}} * Inleiding tot ''Brighton Rock'' deur [[Graham Greene]] (Penguin Classics) {{ISBN|0-14-243797-2}} * Inleiding tot ''Dangling Man'' deur [[Saul Bellow]] (Penguin Classics) {{ISBN|0-14-303987-3}} * Inleiding tot ''The Vivisector'' deur [[Patrick White]] (Penguin, 1999) {{ISBN|0-14-310567-1}} * Inleiding tot ''The Confusions of Young Törless'' deur Robert Musil (Penguin Classics, 2001) {{ISBN|978-0-14-218000-6}} * Inleiding tot ''[[Samuel Beckett]]: The Grove Centenary Edition'' vol. IV deur Samuel Beckett, geredigeer deur Paul Auster (New York: Grove Press, 2006) {{ISBN|0-8021-1820-8}} * Voorwoord tot [https://rainerebert.com/2018/06/25/rainer-ebert-anteneh-roba-africa-and-her-animals-pretoria-unisa-press-2018/ ''Africa and Her Animals: Philosophical and Practical Perspectives''], geredigeer deur Rainer Ebert & Anteneh Roba (Pretoria: Universiteit van Pretoria uitgewers, 2018) {{ISBN|978-1-86888-900-6}} ==Onderhoude== * "Speaking J. M. Coetzee", Stephen Watson, ''Speak'' vol. 1, no. 3 (1978): 21–24. * "An Interview with J. M. Coetzee", Tony Morphet, ''Social Dynamics'' vol. 10, no. 1 (1984): 62-65. * "An Interview with J. M. Coetzee", Jean Sévry, ''Commonwealth: Essays and Studies'' vol. 9, no. 1 (1986): 1–7. * "Two Interviews with J. M. Coetzee, 1983 and 1987," Tony Morphet, ''TriQuarterly'' 69 (Lente-Somer 1987): 454–64. * "On the Question of Autobiography: Interview with J. M. Coetzee", David Attwell, ''Current Writing: Text and Reception in South Africa'' vol. 3, no. 1 (1991): 117–122. * "An Interview with J. M. Coetzee", Richard Begam, ''Contemporary Literature'' vol. 33, no. 3 (1992): 419–431. * "An Interview with J. M. Coetzee", ''World Literature Today'' vol. 70, no. 1 (1996): 107–110. * "Voice and Trajectory: An Interview with J. M. Coetzee", Joanna Scott, ''Salmagundi'' 114/115 (1997): 82–102. * "The Sympathetic Imagination: A Conversation with J. M. Coetzee", Eleanor Wachtel, ''Brick: A Literary Journal'' 56 (2001): 37–47. * "A Rare Interview with a Literary Giant", Michael Shechner, ''Buffalo News'' 13 Okt. 2002, page E1. * [http://www.dn.se/kultur-noje/an-exclusive-interview-with-j-m-coetzee "An Exclusive Interview with J. M. Coetzee", David Attwell, ''Dagens Nyheter'', Dec. 8, 2003] * [http://www.satyamag.com/may04/coetzee.html "Animals, Humans, and Cruelty", ''Djurens Rätt'', 2004] * [https://web.archive.org/web/20120208110458/http://www.stirrings-still.org/SS3-1.pdf "An Interview with J. M. Coetzee", Erik Grayson, ''Stirrings Still'' vol. 3, no. 1 (2006): 4–7.] * "All Autobiography is ''Autre''-biography", David Atwell, in ''Selves in Question: Interviews on South African Auto/biography,'' ed. Judith Lütge Coullie et al. (Honolulu, HI: Universiteit van Hawai'i uitgewers, 2006), 213–218. * [http://www.humanesociety.org/news/interview/2008/03/JM_Coetzee_interview_031408.html "The Canadian Seal Hunt: An Interview with J. M. Coetzee", ''The Humane Society of the United States'', 14 Mar. 2008] * "Nevertheless, My Sympathies are with the Karamazovs: An Email Correspondence: Mei – Desember 2008", Arabella Kurtz, ''Salmagundi'' 166/167 (Spring 2010): 39–72. * "An Interview with J. M. Coetzee", Lawrence Rainey, David Attwell, em Benjamin Madden, ''Modernism/Modernity'' vol. 18, no. 4 (2011): 847–853. * [http://issuu.com/thehumanitarian/docs/cf_december2012_for_web "...A Certain Age...", Lore Watterson, ''Classicfeel'' Des/Jan (2012–13): 22–29.] * [https://www.clarin.com/cultura/nobel-quiere-unir-letras-sur_0_ByQwGtxqW.html "El Nobel que quiere unir las letras del Sur", ''Clarín'' (Argentynse koerant), 9 Aug. 2017] == Biografieë == * {{cite book|first=J. C.|last=Kannemeyer|title=J.M. Coetzee – ’n geskryfde lewe|location=Johannesburg en Kaapstad|publisher=Jonathan Ball|year=2012|language=Afrikaans|isbn=978-1-86842-495-5}} * {{cite book|first=David|last=Attwell|title=J. M. Coetzee and the Life of Writing: Face to Face with Time|location=New York, NY|publisher=Viking Books|year=2015|isbn=978-0-525-42961-6}} == Film- en televisie verwerkings == * ''Dust'' (1985), reg. Marion Hänsel (1985): 'n verwerking van ''In the Heart of the Country''. * ''The Lives of Animals'', regie Alex Harvey (2002). * ''De Muze''/''The Muse'', regie Ben van Lieshout (2007). 'n Verwerking van ''Youth: Scenes from Provincial Life II''. * ''Disgrace'' (2008), regie Steve Jacobs. * Terwyl die bogenoemde vier verwerkings nie deur Coetzee geskryf is nie het hy wel draaiboeke geskryf vir ''In the Heart of the Country'' en ''Waiting for the Barbarians''. Dit moet egter nog vervaardig word, maar is gepubliseer in ''J.M. Coetzee: Two Screenplays'', red. Hermann Wittenberg (Kaapstad: Universiteit van Kaapstad uitgewers, 2014) {{ISBN|978-1-77582-080-2}} * ''Waiting for the Barbarians'', regie Ciro Guerra (2019). == Samewerkings == *In 2012 het Coetzee die libretto geskryf vir die opera ''Slow Man'' deur Nicholas Lens, gebaseer op sy gelyknamige roman. Die opera is die eerste keer opgevoer op 5 Julie 2012 tydens die Malta-fees by die Groot Teater in [[Poznań]]<ref>Roszak, Joanna (Julie 2012). [http://www.biweekly.pl/article/3800-and-we-break-down-ourselves.html "And We Break Down Ourselves"] ''Bi-Weekly'', Poolse Nasionale Oudiovisuele Instituut</ref><ref>Derkaczew, Joanna (11 Julie 2012). [http://wyborcza.pl/1,75475,12106151,_Slow_Man____Coetzee_w_operze__Jak_gasnie_czlowiek.html#ixzz2jhOObeg4 "'Slow Man' - Coetzee w operze. Jak gaśnie człowiek"]. ''Gazeta Wyborcza''.</ref><ref>Books Live South Africa [http://bookslive.co.za/blog/2011/08/29/jm-coetzee-writes-libretto-for-slow-man-the-opera/].</ref><ref>Willem De Vries, South Africa, Boekenbrug [http://bookslive.co.za/blog/2012/07/06/multimedia-slow-man-the-opera-premiers-in-poland-plus-honorary-doctorate-for-coetzee/].</ref><ref>Uitgeverij Cossee [http://www.uitgeverijcossee.nl/nieuwsbericht/J.M.-Coetzee-op-de-planken-N100.php].</ref><ref>JM Coetzee NL [http://www.jmcoetzee.nl/nieuws-016-operaversie.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213224706/http://www.jmcoetzee.nl/nieuws-016-operaversie.asp |date=2014-12-13 }}.</ref><ref>Lepszy Poznan Publikacje [http://www.lepszypoznan.pl/2012/06/20/znany-noblista-odwiedzi-poznan.html].</ref><ref>The Ordinary Man, Dorota Semenowicz (Empik) [http://www.empik.com/zwykly-czlowiek-rozmowa-z-nicholasem-lensem-wywiady-empikultura,87136,a].</ref> *{{cite book |author1=Bruyckere, Berlinde de |author2=J. M. Coetzee |title=Cripplewood = Kreupelhout |location=Brussel |publisher=Mercatorfonds |year=2013 <!--isbn=9789462300064-->}}<ref>Gepubliseer saam met die uitstalling deur Berlinde de Bruyckere getiteld Kreupelhout - Cripplewood wat gehou is by die Pawiljoen van België, 55ste Internasionale Kunsuitstalling, La Biennale di Venezia, 1 Junie-24 November 2013.</ref> ==Kritiese studies van Coetzee se werk== ;Monografieë * {{cite book|first=Teresa|last=Dovey|title=The Novels of J.M. Coetzee: Lacanian allegories|location=Johannesburg|publisher=Ad. Donker|year=1988|isbn=0-86852-132-9}} * {{cite book|first=Dick|last=Penner|title=Countries of the Mind: The Fiction of J. M. Coetzee|location=New York, NY|publisher=Greenwood Press|year=1989|isbn=0-313-26684-0|url=https://archive.org/details/countriesofmindt00penn}} * {{cite book|first=Susan VanZanten|last=Gallagher|title=A Story of South Africa: J.M. Coetzee's Fictions in Context|location=Cambridge, MA|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0-674-83972-2|url=https://archive.org/details/storyofsouthafri00susa}} * {{cite book|first=David|last=Attwell|title=J. M. Coetzee: South Africa and the Politics of Writing|location=Berkeley, CA|publisher=University of California Press|year=1993|isbn=0-520-07812-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/jmcoetzeesouthaf0000attw}} * {{cite book|first=Sue|last=Kossew|title=Pen and Power: A Post-Colonial Reading of J. M. Coetzee and André Brink|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=1996|isbn=978-90-420-0094-0}} * {{cite book|first=Dominic|last=Head|title=J. M. Coetzee|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-48232-5}} * {{cite book|first=Derek|last=Attridge|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|url-access=registration|location=Chicago, IL|publisher=University of Chicago Press|year=2004|isbn=978-0-226-03117-0}} * {{cite book|first=Michela|last=Canepari-Labib|title=Old Myths-Modern Empires: Power, Language, and Identity in J. M. Coetzee's work|location=Oxford; New York, NY|publisher=Peter Lang|year=2005|isbn=0-8204-7191-7}} * {{cite book|first=Laura|last=Wright|title=Writing 'out of all the camps': J. M. Coetzee's Narratives of Displacement|location=New York, NY|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-97707-4}} * {{cite book|first=Sławomir|last=Masłoń|title=Père-Versions of the Truth: The Novels of J.M. Coetzee|location=Katowice|publisher=University of Silesia|year=2007|isbn=978-83-226-1721-2}} * {{cite book|first=Stephen|last=Mulhall|title=The Wounded Animal: J. M. Coetzee and the Difficulty of Reality in Literature and Philosophy|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=978-0-691-13737-7}} * {{cite book|first=Jane|last=Poyner|title=J. M. Coetzee and the Paradox of Postcolonial Authorship|location=Farnham; Burlington, VT|publisher=Ashgate|year=2009|isbn=978-0-7546-5462-9}} * {{cite book|first=Carrol|last=Clarkson|title=J. M. Coetzee: Countervoices|location=Basingstoke; New York, NY|publisher=Palgrave Macmillan|year=2009|isbn=978-0-230-22156-7}} * {{cite book|first=Hania A.M.|last=Nashef|title=The Politics of Humiliation in the Novels of J. M. Coetzee|location=New York, NY|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-0-415-65260-5}} * {{cite book|first=Mike|last=Marais|title=Secretary of the Invisible: The Idea of Hospitality in the Fiction of J. M. Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2009|isbn=90-420-2712-6}} * {{cite book|first=Dominic|last=Head|title=The Cambridge Introduction to J.M. Coetzee|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=978-0-521-68709-6}} * {{cite book|first=Gillian|last=Dooley|title=J. M. Coetzee and the Power of Narrative|location=New York|publisher=Cambria Press|year=2010|isbn=978-1-60497-673-1}} * {{cite book|first=Andrew|last=van der Vlies|title=J.M. Coetzee's 'Disgrace'|url=https://archive.org/details/jmcoetzeesdisgra0000vand|url-access=registration|location=New York, NY|publisher=Continuum|year=2010|isbn=0-8264-0661-0 }} * {{cite book|first=Patrick|last=Hayes|title=J. M. Coetzee and the Novel: Writing and Politics After Beckett|location=Oxford; New York, NY|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-958795-7}} * Lazo Pablo, ''J.M. Coetzee. Los imaginarios de la Resistencia'', Akal, España, 2017. {{ISBN|6079753774}} *{{cite book|first=María J.|last=López|title=Acts of Visitation: The Narrative of J. M. Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2011|isbn=978-90-420-3407-5}} * {{cite book|first=Elizabeth|last=MacFarlane|title=Reading Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2013|isbn=978-90-420-3701-4}} * {{cite book|first=Katherine|last=Hallemeier|title=J. M. Coetzee and the Limits of Cosmopolitanism|location=New York, NY|publisher=Palgrave MacMillan|year=2013|isbn=978-1-137-35254-5}} * {{cite book|first=Marek|last=Pawlicki|title=Between Illusionism and Anti-Illusionism: Self-Reflexivity in the Chosen Novels of J. M. Coetzee|location=Newcastle Upon Tyne|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2013|isbn=978-1-443-85304-0}} * {{cite book|first=Jarad|last=Zimbler|title=J. M. Coetzee and the Politics of Style|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=978-1-107-04625-2}} * {{cite book|first=Jonathan|last=Crewe|title=In the Middle of Nowhere: J. M. Coetzee in South Africa|location=Lanham, MD|publisher=University Press of America|year=2015|isbn=978-0-761-86693-0}} * {{cite book|first=Jan|last=Wilm|title=The Slow Philosophy of J. M. Coetzee|location=Londen|publisher=Bloomsbury|year=2016|isbn=978-1-474-25645-2}} * {{cite book|first=Anthony|last=Uhlmann|title=J. M. Coetzee: Truth, Meaning, Fiction|location=New York|publisher=Bloomsbury|year=2020|isbn=978-1-501-35747-3}} * Wiegandt, Kai (2020). ''J. M. Coetzee's Revisions of the Human: Posthumanism and Narrative Form''. Cham: Palgrave Macmillan, 2020. {{ISBN|978-3-030-29305-5}}. ;Versamelde essays * ''The Writings of J. M. Coetzee'', red. Michael Valdez Moses (Durham, NC: Duke University Press, 1994). * ''Critical perspectives on J. M. Coetzee'', reds. Graham Huggan en Stephen Watson (New York, NY: St. Martin's Press, 1996). * ''Critical Essays on J. M. Coetzee'', red. Sue Kossew (New York, NY: G.K. Hall, 1998). * ''A Universe of (Hi)stories: Essays on J. M. Coetzee'', red. Liliana Sikorska (Frankfurt am Main; New York, NY: Peter Lang, 2006). * ''J. M. Coetzee and the Idea of the Public Intellectual'', red. Jane Poyner (Athens, OH: Ohio University Press, 2006). * ''J. M. Coetzee: Critical Perspectives'', red. Kailash C. Baral (New Delhi: Pencraft, 2008). * ''J. M. Coetzee in Context and Theory'', reds. Elleke Boehmer, Katy Iddiols, en Robert Eaglestone (Londen; New York, NY: Continuum, 2009). * ''J. M. Coetzee's Austerities'', reds. Graham Bradshaw en Michael Neill (Surrey; Burlington, VT: Ashgate, 2010). * ''J. M. Coetzee and Ethics: Philosophical Perspectives on Literature'', reds. Anton Leist en Peter Singer (New York, NY: Columbia University Press, 2010). * ''A Companion to the Works of J. M. Coetzee'', red. Tim Mehigan (Rochester: Camden House, 2011). * ''Strong Opinions: J. M. Coetzee and the Authority of Contemporary fiction'', reds. Chris Danta, Sue Kossew, en Julian Murphet (New York, NY: Routledge, 2011). * ''Approaches to Teaching Coetzee's 'Disgrace' and Other Works'', reds. Laura Wright, Jane Poyner, en Elleke Boehmer (The Modern Language Association of America, 2014). * ''J. M. Coetzee’s The Childhood of Jesus: The Ethics of Ideas and Things'', reds. Anthony Uhlmann en Jennifer Rutherford (Londen: Bloomsbury, 2017). * ''Beyond the Ancient Quarrel: Literature, Philosophy, and J. M. Coetzee'', reds. Patrick Hayes en Jan Wilm (Oxford: Oxford University Press, 2017). * ''The Intellectual Landscape in the Works of J. M. Coetzee'', reds. Tim Mehigan en Christian Moser (Columbia, MD: Boydell & Brewer, 2018). * ''The Cambridge Companion to J.M. Coetzee'', red. Jarad Zimbler (Cambridge: Cambridge University Press, 2020). == Verwysings == {{Verwysings|30em}} {{DEFAULTSORT:Coetzee, John Maxwell}} [[Kategorie:Skrywers]] [[Kategorie:Bibliografieë]] t2qopp0hyitnxlhs9xx9n6f4094qzle 0 317783 2908176 2720709 2026-05-30T20:05:45Z Jcb 223 2908176 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Hendrik Conscience | beeld = Hendrik Conscience.jpg | beeldgrootte = 200px | onderskrif = Conscience, geskilder in 1870 | geboortedatum = {{geboortedatum|1812|12|03}} | geboorteplek = [[Antwerpen]], [[Franse Eerste Ryk|Franse Ryk]]<br/><small>(moderne [[België]])</small> | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1883|8|10|1812|12|03}} | sterfplek = [[Ixelles]], Brussel, België | rusplek = Schoonselhof begraafplaas, Antwerpen | beroep = [[Skrywer]], [[digter]], [[roman]]sier, soldaat, rewolusionêr | nasionaliteit = | alma_mater = | period = | genre = | beweging = [[Romantiek]] | noemenswaardige_werke = ''De Leeuw van Vlaanderen'' | huweliksmaat = | handtekening = }} '''Henri (Hendrik) Conscience''' ([[3 Desember]] [[1812]] – [[10 September]] [[1883]]) was 'n [[Vlaminge|Vlaamse]] [[skrywer]]. Hy word beskou as die grondlegger van [[Nederlands|Vlaamse]] [[letterkunde]] in [[Vlaandere]]. Hy het in 'n tydperk geskryf toe die [[Frans]]e taal 'n hoë aanhang geniet het onder die hoër klasse van [[België]] se bevolking, en waartydens die [[Frans]]e taal dominant was in [[letterkunde]] en die regering.{{sfn|Hermans|2014|p=162}} Conscience het in 1830 as 'n Belgiese rewolusionêr geveg en was 'n gerekende skrywer in die [[Romantiek|Romantiese]] styl wat gewild was in die vroeë [[19de eeu]]. Hy is bekend om sy [[Romantiek|romanties]]-[[Nasionalisme|nasionalistiese]] roman getitel ''De Leeuw van Vlaanderen'' (1838), wat geïnspireer is deur die oorwinning van 'n Vlaamse lyfeiene-milisie oor [[Franse]] ridders tydens die Guldensporenslag in 1302 tydens die [[Frans-Vlaamse Oorlog]]. Hy het deur die loop van sy loopbaan meer as 100 romans en novelles gepubliseer en aansienlike populariteit geniet. {{sfn|Hermans|2014|p=162}} Na sy afsterwe, met die agteruitgang van die [[romantiek]], het sy werke minder gewild geword. Dit word egter steeds beskou as klassieke werke van die [[Vlaamse letterkunde]].{{sfn|Hermans|2014|p=162}} == Vroeë lewe == === Jeug === Hendrik was die seun van 'n Fransman, Pierre Conscience van [[Besançon]], wat ''chef de timonerie'' was in die vloot van [[Napoleon Bonaparte]], en wat in 1811 as onder-hawemeester in Antwerpen aangestel is toe die stad deel van Frankryk was. Hendrik se moeder was 'n [[Vlaminge|Vlaming]] genaamd Cornelia Balieu. Sy was ongeletterd. {{sfn|Hermans|2014|p=162}} Toe die Franse [[Antwerpen]] in 1815 na die [[Kongres van Wene]] verlaat het, het Pierre Conscience agtergebly. Hy was uiters eksentriek, en het begin om verslete vaartuie te koop en op te breek, wat die hawe van Antwerpen vol was na die vrede. Die kind het grootgeword in 'n ou winkel met mariene toerusting. Die vader het 'n versameling verslete boeke hiertoe bygevoeg wat onder meer ou romanse ingesluit het wat die jong kind betower het. Sy moeder is in 1820 oorlede, en die seun en sy jonger broer het geen metgesel gehad behalwe hul somber en ietwat sinistere vader nie. In 1826 het Pierre Conscience weer getrou, hierdie keer met 'n weduwee wat baie jonger was as hyself, genaamd Anna Catherina Bogaerts. Hendrik het reeds lank tevore 'n passie vir lees ontwikkel en hom die hele dag lank verlustig in die ou, verslete en stowwerige werke wat geïdentifiseer is vir vernietiging. Kort na sy tweede huwelik het Pierre 'n geweldige hekel in die stad ontwikkel, die winkel verkoop en na die Kempen-streek verhuis wat Hendrik Conscience so dikwels in sy boeke beskryf; die verlate plat wêreld wat strek tussen Antwerpen en [[Venlo]]. Hier het Pierre 'n plaas met 'n groot tuin gekoop. Hier het die seuns, terwyl hul vader besig was om skepe in verafgeleë hawens te koop, soms maande saam met hul stiefma deurgebring. === Adolessensie en inleiding tot letterkunde === [[Lêer:Hendrik Conscience, by Louis Tuerlinckx, Felixarchief - cropped.jpg|duimnael|upright|links|Portret van Conscience as jong man]] Op die ouderdom van sewentien het Hendrik sy vader se huis verlaat om onderwyser in Antwerpen te word en sy studies voort te sit, wat spoedig onderbreek is deur die Belgiese Rewolusie van 1830. Hy het as vrywilliger in die Belgiese rewolusionêre leër diens gedoen en by Turnhout gedien en teen die Nederlanders geveg naby Oostmalle, Geel, Lubbeek en Leuven. Na die Tiendaagse veldtog van 1831 het hy in leërbarakke by Dendermonde gebly, 'n onderoffisier geword en uiteindelik tot sersant-majoor gevorder. In 1837 verlaat hy die diens en keer terug na die burgerlike lewe. Nadat hy saam met jong mans van alle vlakke van die wêreld ingegooi is het hy gevolglik 'n ywerige waarnemer en kenner van hul gewoontes geword. Hy het dit oorweeg om in [[Nederlands]] te skryf, alhoewel daar destyds geglo is dat die [[taal]] ongeskik is vir literatuur, aangesien Frans die taal van die opgeleide- en die heersende klasse was. Alhoewel dit net oorkant die [[Schelde]]rivier geleë was, het Nederland oor 'n florerende letterkunde beskik wat eeue oud was, geskryf in 'n taal wat min verskille getoon het met die [[Nederlands]] wat in België gepraat is. Die Belgiese vooroordeel teenoor "[[Nederlands|Vlaams]]" het egter voortgeduur. Frans was die taal wat gebruik is deur die politici wat België in 1830 gestig het. Dit was die taal wat gekies is om die nasionale taal van [[België]] te wees. Dit is deur die regerende klas in België gepraat. Niks was vir jare in Nederlands geskryf toe die onafhanklikheid van België in 1831 'n feit geword het, wat België en haar Vlaamse provinsies van Nederland geskei het. Die skeiding tussen die twee tale moes nie meer oorbrug word nie. Dit was dus byna met die versiendheid van 'n profeet dat Conscience in 1830 geskryf het: "Ek weet nie waarom nie, maar ek vind die Vlaamse taal onbeskryflik romanties, geheimsinnig, diepgaande, energiek, selfs wreedaardig. Ek sal myself halsoorkop in die komposisie van Vlaamse werke inwerp." == Werk en loopbaan == Sy gedigte, wat hy geskryf het toe hy 'n soldaat was, was egter almal in Frans. {{sfn|Hermans|2014|p=162}} Hy het geen pensioen ontvang toe hy ontslaan is nie, en het sonder werk na sy vader se huis teruggekeer. Hy het 'n bewuste besluit geneem om in [[Nederlands]] te skryf. {{sfn|Hermans|2014|p=162}} 'n Passasie in [[Lodovico Guicciardini|Guicciardini]] het hom oorrompel, en hy het dadelik 'n reeks vignette geskryf wat afspeel tydens die Nederlandse opstand, met die titel ''In 't Wonderjaer'' (1837). Hy het self die werk gepubliseer en het byna 'n jaar se salaris gebruik om die werk te publiseer. {{sfn|Hermans|2014|p=164}} === ''De Leeuw van Vlaanderen'' === [[Lêer:Nicaise de Keyser02.jpg|duimnael|'n Geromantiseerde weergawe uit 1836 van die Guldensporenslag deur Nicaise de Keyser. Conscience se ''De Leeuw van Vlaanderen'' het die populêre belangstelling in die stryd geprikkel]] Sy vader het dit uiters vulgêr van sy seun gevind dat hy 'n boek in Nederlands geskryf het, en was so ontsteld daardeur dat hy hom gevolglik uitgesit het. Die gevierde romanskrywer van die toekoms het na Antwerpen aangestryk, met slegs twee frank en 'n bondel klere in sy naam. 'n Ou skoolvriend het hom op straat gevind en huis toe geneem. Redelik gou het bekende persoonlikhede soos onder meer die skilder Gustaf Wappers belangstelling begin toon in die ongelukkige jong man. Wappers het hom selfs 'n pak klere gegee en uiteindelik aan [[Leopold I van België|Koning Leopold I]] voorgestel, wat beveel het dat die ''Wonderjaer'' gevoeg moes word by die biblioteke van elke Belgiese skool. Maar dit was met Leopold se beskerming dat Conscience sy tweede boek, ''Fantasie'', in 1837 gepubliseer het. 'n Klein pos by die provinsiale argiewe het groot verligting in sy haglike finansiële sake gebring, en in 1838 het hy sy eerste groot sukses behaal met die historiese roman ''De Leeuw van Vlaanderen'', wat steeds as 'n meesterstuk beskou word, waarvan die invloed ver buite die literêre sfeer uitgebrei het. Ondanks die kommersiële sukses van die boek het die hoë drukkoste daarvan beteken dat Conscience nie veel geld uit sy verkope ontvang het nie. {{sfn|Hermans|2014|p=164}} Gedurende die 19de eeu het baie [[nasionalisme|nasionalisties]]- gesinde skrywers, digters en kunstenaars in verskillende Europese lande karakters uit die onderskeie histories en mites van hul lande in [[Romantiek|romantiese]] ikone verander wat die nasies se nasionale trots en -bewussyn gevoed het. Met ''De Leeuw van Vlaanderen'' het Conscience met groot sukses die rol vervul met die karakter van Robert III van Vlaandere (Robert van Bethune). Hy was die oudste seun van Guy de Dampierre, en die graaf van Vlaandere, 'n [[kruisvaart|kruisvaarder]], en, die belangrikste oorweging wat Conscience self betref, 'n prominente protagonis in die stryd om Vlaandere se outonomie teen die groot magte. Geskiedkundiges het Conscience van historiese onjuisthede beskuldig, soos bv. die uitbeelding van sy held wat deelneem aan die Guldensporenslag - wat in werklikheid nie gebeur het nie. Daar is ook daarop gewys dat ''De Leeuw van Vlaanderen'' in werklikheid nie [[Nederlands]] gepraat het nie en sy vader, die graaf van Vlaandere (Guy de Dampierre) ook nie. Tog word Robert van Bethune, "Die Leeu van Vlaandere", steeds voorgestel as 'n simbool van Vlaamse trots en vryheid, wat te wyte is aan die [[romantiek|romantiese]], alhoewel foutiewe weergawe, deur Conscience. Conscience se uitbeelding het ook ''De Leeuw van Vlaanderen'', die jare lange nie-amptelike volkslied van Vlaamse nasionaliste, geïnspireer, en is pas onlangs amptelik erken as die volkslied van Vlaandere. [[Lêer:Standbeeld Hendrik Conscience 2.jpg|duimnael|upright|Standbeeld van Conscience buite die Hendrik Conscience Gedenkbiblioteek in Antwerpen]] === Latere lewe en dood === In 1867 is die pos van die bewaarder van Koninklike Belgiese Museums geskep en op versoek van koning Leopold aan Conscience gegee. Hy het voortgegaan om met groot reëlmaat romans te publiseer; sy romans omvat byna tagtig werke. Hy was nou een van die mees gerekende burgers van Antwerpen. Sy 70ste verjaardag is gevier met openbare feeste. Na 'n lang siekbed sterf hy in sy huis in Antwerpen. Hy het 'n amptelike begrafnis gekry en is begrawe in die Schoonselhof-begraafplaas in Antwerpen. Sy graf is nou 'n monument. == Kritiese ontvangs == Die meeste van Conscience se werk val duidelik binne die [[Romantiek|romantiese]] literatuur-skool. Dit maak gebruik van uitgebreide retoriese monoloë en sentiment.{{sfn|Hermans|2014|p=167}} Latere ontwikkelinge in literêre begrip, veral die [[Literêre realisme|realistiese beweging]] wat in Conscience se leeftyd ontstaan het, beteken dat sy werk soms as "verouderd en primitief" vir moderne lesers voorkom. {{sfn|Hermans|2014|pp=167–8}} Sy taalgebruik is ook gekritiseer. Volgens Theo Hermans was Conscience "geen taalkundige virtuoos nie, sy vertellings is sentimenteel, sy intrige onwerklik en sy morele oordele uiters konserwatief, sodat dit vir moderne mense byna voorkom as reaksionêr." {{sfn|Hermans|2014|p=168}} Hermans het egter Conscience se vermoë geprys om "die leser in 'n fiktiewe wêreld in te trek" en vir sy vermoë om veldslae en natuurtonele te deur middel van beskrywing op te roep, sowel as sy gebruik van tempoveranderings om die leser se aandag te trek. {{sfn|Hermans|2014|p=168}} == Eerbewyse == * '''1845''': Ridder in die Orde van Leopold.<ref>Handelsblad (Het) 11 Junie 1845</ref> * Groot offisier in die Orde van Leopold.<ref>Laatste Nieuws (Het) 3 September 1900</ref> * '''1853''': Ridder in die Orde van Albert Order.<ref name="alm81">Almanach royal officiel, publié, exécution d'un arrête du roi, Volume 1; Tarlier, 1854; p. 81</ref> * '''1853''': Ridder in die Orde van Vasa.<ref name="alm81" /> * '''1869''': Lid van die Koninklike Akademie van Wetenskap en Kuns van België.<ref>Index biographique des membres et associés de l'Académie royale de Belgique (1769–2005). p 58</ref> ==Sien ook== * [[Vlaamse letterkunde]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == *{{cite journal|last1=Hermans|first1=Theo|title=The Highs and Lows of Hendrik Conscience|journal=The Low Countries: Arts and Society in Flanders and the Netherlands|year=2014|volume=22|pages=162–9|ref={{harvid|Hermans|2014}}}} *{{cite web |editor-last=Tielemans |editor-first=Marc |date=5 June 2009 |url=http://famousbelgians.net/conscience.htm |title=famousbelgians.net/conscience.htm |publisher=famousbelgians.net |accessdate=1 Mei 2013}} == Eksterne skakels == {{Commons category|Hendrik Conscience}} * {{Gutenberg author |id=Conscience,+Hendrik | name=Hendrik Conscience}} * {{Internet Archive author |sname=Hendrik Conscience}} * {{Find a Grave|7050}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Conscience, Hendrik}} [[Kategorie:Geboortes in 1812]] [[Kategorie:Sterftes in 1883]] [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] k4bk334nyv1j64e23uc6tlge3m66jox 0 368777 2908134 2904138 2026-05-30T13:05:21Z Cromenio 204402 /* Estland */ 2908134 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nordiske-flag.jpg|duimnael|Noordse vlae, v.l.n.r.: [[Finland]], [[Ysland]], [[Noorweë]], [[Swede]] en [[Denemarke]].]] [[Lêer:Nordic cross flags of Northern Europe 2019.svg|duimnael|’n Seleksie van amptelike, Skandinawiese kruisvlae in gebruik in Noord-Europa.<br />'''Groter vlae, v.l.n.r.:''' [[Ysland]], [[Faroëreilande]], [[Denemarke]], [[Noorweë]], [[Swede]], [[Finland]];<br />'''Kleiner vlae, v.l.n.r.:''' [[Barra]], [[Suid-Uist]], [[Wes-Riding van Yorkshire|Yorkshire Wes-Riding, VK]] (histories), [[Orkney, Skotland|Orkney]], [[Shetland]], [[Skone]], [[Åland]], [[Pärnu (munisipaliteit)|Pärnu]], [[Setomaa]] (etnies), [[Wepse]] (etnies).]] Die '''Skandinawiese kruis''' is enigeen van verskeie vlae waarop die ontwerp van die '''Noordse of Skandinawiese kruis''', ’n kruissimbool op ’n reghoekige veld waarvan die middel van die kruis na die vlagpaalkant geskuif is, voorkom. Alle onafhanklike Noordse lande het in die moderne tyd sulke vlae aanvaar, en hoewel die Skandinawiese kruis so genoem is weens sy gebruik in die nasionale vlae van die Skandinawiese volke, word die term universeel deur vlagkundiges gebruik in verwysing na die vlae van die Noordse lande maar ook na ander vlae met soortgelyke ontwerpe.<ref>{{en}} [http://www.enchantedlearning.com/geography/flags/scancross.shtml EnchantedLearning.com]<br />{{de}} [http://tmg110.tripod.com/scan_cross.htm Historiese vlae van die wêreld: Die Skandinawiese kruis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902115335/http://tmg110.tripod.com/scan_cross.htm |date= 2 September 2020 }}; Eric Inglefield: "Fahnen und Flaggen" (in Duits vertaal deur Dagmar Hahn), Delphin Verlag, München 1986, bl. 16</ref> Die skuinskruis staan ook bekend as die Kruis van Sint Filippus die Apostel, wat nie in [[Skandinawië]] nie, maar eerder in [[Griekeland]], [[Frigië]] en [[Sirië]] gepredik het. Die kruis stel die [[Christendom]] voor,<ref name="Jeroen Temperman">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&pg=PA88 |author=Jeroen Temperman |title=State Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance |page=88 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |quote=Talle oorwegend Christelike state vertoon ’n kruis op hul nasionale vlag as verteenwoordigend van die Christendom. Skandinawiese of noordse kruise op die vlae van die Noordse lande – Denemarke, Finland, Ysland, Noorweë en Swede – verteenwoordig ook die Christendom |accessdate=31 Desember 2007}}</ref><ref name="Carol A. Foley">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=WV7ag4EpHF8C&pg=PA10 |author=Carol A. Foley |title=The Australian Flag: Colonial Relic or Contemporary Icon |publisher=William Gaunt & Sons |quote=Die Christelike kruis is byvoorbeeld een van die algemeen gebruikte simbole ter wêreld en talle Europese lande, soos die Verenigde Koninkryk, Noorweë, Swede, Finland, Denemarke, Ysland, Griekeland en Switserland het die Christelike kruis aanvaar en behou op nul nasionale vlae |accessdate=31 Desember 2007}}</ref><ref name="Andrew Evans">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9_GfdBAASUQC&pg=PA27 |author=Andrew Evans |title=Iceland |publisher=Bradt |quote=Volgens oorlewering het ’n rooi doek met ’n wit kruis uit die lug geval ten tyde van die 13de eeuse Waldemarslag, waarna die Dene die oorwinning geniet het. As kenteken van goddelike reg het Denemarke sy kruis in die ander Skandinawiese lande waar hy regeer het, vertoon en soos elke volk onafhanklikheid verkry het, het hulle ook die Christelike simbool geïnkorporeer |accessdate=31 Desember 2007}}</ref> en die kenmerkende skuif van die middel na die vlagpaalkant is vroeg-modern en is op 11 Junie 1748 vir die eerste maal beskryf as die Deense burgerlike vaandel vir handelskepe, waar gespesifiseer is dat die skuif van die kruis na die vlagpaalkant soos volg moet wees: “die eerste twee velde moet vierkantig wees en die buitenste velde moet {{frac|6|4}} van daardie lengte wees.” Die Deense ontwerp is aanvaar vir die vlae van [[Vlag van Noorweë|Noorweë]] (burgerlike vaandel 1821) en [[Vlag van Swede|Swede]] (1906) wat albei afgelei is van ’n algemene vaandel wat gedurende die [[Unie tussen Swede en Noorweë]] tussen 1818 en 1844 gebruik is, asook [[Vlag van Ysland|Ysland]] (1915) en [[Vlag van Finland|Finland]] (1917); sommige onderafdelings van hierdie lande het dit ook as inspirasie vir hul vlae gebruik. Die vlag van Noorweë was die eerste vlag met die Skandinawiese kruis in drie kleure. Alle Noordse vlae mag as gonfalon vertoon word. == Vlagformate == <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Generic Nordic Cross.svg| Tweekleur Skandinawiese kruis Lêer:3-Color Generic Nordic Cross.svg| Driekleur Skandinawiese kruis Lêer:Nordic Swallowtail Flag.svg| Tweekleur Swawelstert Skandinawiese kruis Lêer:Tricolor Nordic Swallowtail Flag.svg| Driekleur Swawelstert Skandinawiese kruis </gallery> == Vlae van die Noordse lande == Let wel dat sommige van hierdie vlae histories is. Let ook op dat vlagverhoudinge tussen die verskillende vlae kan wissel en soms selfs tussen verskillende weergawes van dieselfde vlag. Die [[vlag van Groenland]] is die enigste nasionale vlag van ’n Noordse land of gebied sonder ’n Skandinawiese kruis. Toe Groenland selfregering verkry het, is die huidige vlag – met ’n grafiese ontwerp uniek aan Groenland – in Junie 1985 aanvaar deur veertien stemme daarvoor teen elf ter ondersteuning van ’n voorgestelde groen-en-wit Skandinawiese kruis.<ref>{{da}} {{cite web |url=http://www.dr.dk/nyheder/indland/nu-vajer-det-groenlandske-flag-over-danmark |title=Nu vajer det grønlandske flag over Danmark |accessdate=24 Junie 2016}}</ref> <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Denmark.svg| [[Vlag van Denemarke]] Lêer:Flag of Finland.svg| [[Vlag van Finland]] Lêer:Flag of Norway.svg| [[Vlag van Noorweë]] Lêer:Flag of Sweden.svg| [[Vlag van Swede]] Lêer:Flag of Iceland.svg| [[Vlag van Ysland]] </gallery> === Denemarke === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Denmark.svg| [[Vlag van Denemarke]] sedert 1748 Lêer:Flag of Denmark (state).svg| Staatsvlag van Denemarke (17de eeu) Lêer:Naval Ensign of Denmark.svg| Vlootvaandel van Denemarke (17de eeu). Let op die donkerder ''kraprød''-kleur (1939). Lêer:Royal Standard of Denmark.svg| Koninklike standaard van Denemarke Lêer:Standard of the Crown Prince of Denmark.svg| Standaard van [[Christian, kroonprins van Denemarke]] Lêer:Standard of the Regent of Denmark.svg| Standard van die Regent van Denemarke Lêer:Standard of the Royal House of Denmark.svg| Standaard van die koningshuis; gebruik deur ander lede van die koninklike familie Lêer:Flag of the Faroe Islands.svg| [[Vlag van die Faroëreilande]] (1919) </gallery> === Finland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Finland.svg| [[Vlag van Finland]] sedert 1918 Lêer:Flag of Finland (state).svg| Staatsvlag van Finland (1978) Lêer:Military Flag of Finland.svg| Oorlogsvlag en vlootvaandel van Finland (1918) Lêer:Flag of the President of Finland.svg| Vlag van die President van Finland, met die Vryheidskruis in die skildhoek (1978) Lêer:Flag of Finnish yacht clubs.svg| Finse seiljagklubvaandel. Goedgekeurde klubembleem in die skildhoek (1919) Lêer:Flag of Åland.svg| [[Vlag van Åland]] (1954) </gallery> === Noorweë === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Norway.svg| [[Vlag van Noorweë]] 1821 tot 1844 en sedert 1899 Lêer:Flag of Norway, state.svg| Vlootvaandel van Noorweë sedert 1905, burgerlike staatsvlag sedert 1899 Lêer:Flag of Norway (1814–1821).svg| Vorige vlag van Noorweë, 1814 tot 1821 Lêer:Swedish and Norwegian naval ensign (1815–1844).svg| Die algemene vlootvaandel en oorlogsvlag van Swede en Noorweë, 1815 tot 1844 Lêer:Norge-Unionsflagg-1844.svg| Handelsvlag van Noorweë, 1844 tot 1898 met die uniewapen wat die unie met Swede verteenwoordig Lêer:Naval Ensign of Norway (1844-1905).svg| Vlootvaandel en staatsvlag van Noorweë, 1844 tot 1905 </gallery> === Swede === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Sweden.svg| [[Vlag van Swede]] sedert 1906 Lêer:Naval Ensign of Sweden.svg| Vlootvaandel van Swede Lêer:Royal standard of Sweden.svg| Koninklike standaard van Swede met die groter wapenskild soos gebruik deur die koning van Swede Lêer:Sweden-Royal-flag-lesser-coa.svg| Koninklike standaard van Swede met die kleiner wapenskild (die koningshuis gebruik die groter wapenskild) Lêer:Swedish norwegian union flag.svg| Vlag van Swede 1844–1905 wat die Unie tussen Swede en Noorweë verteenwoordig Lêer:Skånska flaggan.svg| Vlag van die Sweedse provinsie [[Skone]] en die streek [[Skåneland]] </gallery> === Ysland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Iceland.svg| [[Vlag van Ysland]] sedert 1944 Lêer:Flag of Iceland (state).svg| Staatsvlag van Ysland Lêer:Flag of the President of Iceland.svg| Vlag van die President van Ysland Lêer:Customs Flag and Ensign of Iceland.svg| Vlag van die Yslandse Doeanedirektoraat </gallery> === Kalmarunie === Die historiese vlag van die [[Kalmarunie]] wat Denemarke, Swede en Noorweë tussen 1397 en 1523 verenig het. Geen prentegeskiedenis van die vlag het behoue gebly nie. Die vlag wat vertoon word is ’n rekonstruksie gebaseer op verwysings in briewe van 1430 deur [[Erik van Pommere]]. <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Kalmar Union.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Kalmarunie </gallery> == Nieamptelike Noordse vlae == Hierdie vlae het óf nie amptelike status nie óf dit verteenwoordig privaat entiteite. Dit is nie amptelik aanvaar nie en die gebruik daarvan bly beperk. <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Denmark Bornholm.svg| Nieamptelike vlag van die Deense provinsie [[Bornholm]] (1970’s) Lêer:Flag of Jutland.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van [[Jutland]], ontwerp deur Per Kramer (1975)<ref>{{da}} {{cite web |title=Kunstavisen på internettet – Artikler |url=http://www.netgallery.dk/kunstavisen/artikler/artikel_2001_09_1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002112217/http://www.netgallery.dk/kunstavisen/artikler/artikel_2001_09_1.asp |archive-date=2 Oktober 2008 }}</ref> (geen opgetekende werklike gebruik) Lêer:Jutland flag proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Nog ’n voorstel vir ’n vlag van Jutland, dateer uit 1972 (nie in gebruik) Lêer:Proposed flag of Greenland (1984).svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir ’n vlag van Groenland, in 1984 ontwerp deur Sven Tito Achen. Verwerp ten gunste van die nie-skandinawiesekruisvlag Lêer:Flag of the Finland Swedes.svg| Nieamptelike vlag wat die Sweedssprekende minderheid in Finland verteenwoordig. Moet saam met die Finse nasionale vlag vertoon word (1902) Lêer:Hvítbláinn.svg| {{FIAV|historical}} Vorige nieamptelike vlag van Ysland (ca. 1900) Lêer:Flag of Iceland - 1914 Proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Ysland, in 1914 ontwerp deur Magnús Þórðarson Lêer:Flag of Nasjonal Samling.svg| Vlag van die Noorse fascistiese party, Nasjonal Samling, 1933–1945 Lêer:Sverigefinskaflaggan.svg| Nieamptelike vlag van die Finssprekende minderheid in Swede Lêer:Vendsysselflag.svg| Nieamptelike vlag van die Deense distrik Vendsyssel Lêer:Norrlandsflaggan.svg| Nieamptelike vlag van [[Norrland]], die noordelikste landsdeel van Swede Lêer:Flag of Ladonia with contours.svg| Vlag van Ladonia, ’n mikrovolk in Suid-Swede Lêer:Flag of Gotland.svg| Vlag van [[Gotland]], die nieamptelike vlag van die Sweedse eiland Gotland Lêer:Flag of Hälsingland.svg| Vlag van die Sweedse provinsie [[Hälsingland]] Lêer:Flag of Härjedalen.svg| Nieamptelike vlag van die Sweedse provinsie [[Härjedalen]] </gallery> == Vlae buite die Skandinawiese lande == === Armenië === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Ejmiatsin.svg| Vlag van [[Vagharshapat|Ejmiatsin]] </gallery> === Duitse Orde === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the State of the Teutonic Order.svg| Vlag van die Staat van die [[Duitse Orde]] 1230 tot 1525 </gallery> === Estland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Türi valla lipp.svg| Vlag van Pärnu Lêer:Türi valla lipp.jpg| Vlag van Türi Lêer:Flag of Setomaa.svg| Vlag van Setomaa Lêer:Estonia-nordic-cross-flag.pdf| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Estland]] Lêer:Estonian alternative flag proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (2) Lêer:Estonian alternative flag proposal2.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (3) Lêer:Flag of Estonia proposed in 1919.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (1919) </gallery> === Letland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Aluksne flag.svg| Vlag van Alūksne Lêer:Grobiņas novads Flag.png| Vlag van Grobiņa-munisipaliteit Lêer:Bandera Cesis.png| Vlag van Cēsis Lêer:Flag of Ventspils.svg| Vlag van [[Ventspils]] Lêer:Ventspils novada karogs.svg| Vlag van Ventspils-munisipaliteit Lêer:Nordic cross proposal for Latvia flag.png| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Letland]] </gallery> === Litaue === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Nordic cross proposal for Lithuanian flag.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Litaue]] </gallery> === Duitsland === Ontwerpe met die Skandinawiese kruis, soortgelyk aan dié van Denemarke, Swede en Noorweë se vlae is in 1919 (na [[Eerste Wêreldoorlog|WOI]]) en 1948 (na [[Tweede Wêreldoorlog|WOII]]) voorgestel as nasionale vlag vir Duitsland. Die Skandinawiese kruis kom vandag voor in sommige stads- en distriksvlae of wapenskilde. <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Teutonic Order.svg| [[Duitse Orde|Duitse Ridders]] en hul staat Lêer:Flag of Denmark.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Deense monarg, vertoon in sy kapasiteit as hertog van Holstein, Schleswig en Lauenburg. Die drie hertogdomme is in 1864 aan [[Keiserryk Oostenryk|Oostenryk]] en [[Pruise]] gesedeer na afloop van die Tweede Duits-Deense Oorlog.<ref>In 1844 het pro-Duitse nasionaliste in die hertogdomme Holstein en Schleswig ’n blou-wit-rooi driekleur geskep as ’n simbool vir onafhanklikheid wat wydverspreide gebruik geniet het. In 1845 het Denemarke gereageer deur alle ander vlae buiten die Deense een hier uitgebeeld, te verbied. Hierdie verbod is toegepas so lank as wat Denemarke die drie hertogdomme (Holstein en Lauenburg: effektief tot 1863, Schleswig: effektief tot 1864) beheer het. Gebruik van die Deense vlag is weer verbied deur die afgeskeide regering wat die drie hertogdomme tussen 1848 en 1851 opgeëis het.</ref> Lêer:Flagge Herzogtum Oldenburg.svg| Burgerlike vlag van Oldenburg<ref>{{en}} {{cite web |url=http://flagspot.net/flags/de-ol815.html |title=Groothertogdom Oldenburg 1815–1918 (Nedersakse, Duitsland) |website=Flagspot.net |accessdate=28 Desember 2017 }}</ref> Lêer:War Ensign of Germany 1871-1892.svg| Vorige Noord-Duitse Federale Vlootvaandel (1867–71), [[Reichskriegsflagge]] Lêer:War Ensign of Germany 1938-1945.svg| Vorige oorlogsvaandel van [[Nazi-Duitsland]] (1938–1945), nou onwettig in Duitsland Lêer:Flag of Saar (1947–1956).svg| Vlag van die Protektoraat Saarland Lêer:Proposed German National Flag 1919.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag vir Duitsland, circa 1919 Lêer:German Resistance Flag Proposal 1944.svg| {{FIAV|proposal}} Vlag voorgestel deur die samesweerders van die komplot van 20 Julie teen Hitler; word deesdae in ’n regsgesinde konteks gebruik.<ref>{{de}} {{cite news |title=Pegida und das Symbol der Hitler-Attentäter |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/wirmer-flagge-pegida-und-das-symbol-der-hitler-attentaeter-1.2593682 |accessdate=20 Julie 2020 |work=[[Süddeutsche Zeitung]] |date=3 Augustus 2015 |ref=sz-pegida}}</ref> Lêer:Proposed German National Flag 1948.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag vir [[Wes-Duitsland]] (1948) </gallery> === Frankryk === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Calais.svg| Vlag van [[Calais]] Lêer:Flag of Normandy.svg| {{FIAV|alternate}} Alternatiewe vlag van [[Normandië]] Lêer:Normandy flag falaise.svg| {{FIAV|alternate}} Alternatiewe vlag van Normandië </gallery> === Georgië === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Tbilisi.svg| Vlag van [[Tbilisi]] Lêer:Flag of Georgian Orthodox Church.svg| Vlag van die [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk]] </gallery> === Nederland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Aldtsjerk flag.svg| Vlag van [[Aldtsjerk]] Lêer:Flag of Bedum.svg| Vlag van [[Bedum]] Lêer:Hof van Twente vlag.svg| Vlag van [[Hof van Twente]] Lêer:Koewacht vlag.svg| Vlag van [[Koewacht]] Lêer:Vlagrosmalen.jpg| Vlag van [[Rosmalen]] Lêer:Skarsterlan flag.svg| Vlag van [[Skarsterlân]] Lêer:Flag of Tilburg.svg| Vlag van [[Tilburg]] Lêer:Utrechtse Heuvelrug vlag.svg| Vlag van [[Utrechtse Heuvelrug]] Lêer:Wierden vlag.svg| Vlag van [[Wierden]] Lêer:Flag of wouw.png| Vlag van [[Wouw]] </gallery> === Brasilië === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Areias bandeira.png| Vlag van Areias, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeira borborema.gif| Vlag van Borborema, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeira de Carmo do Paranaíba, MG.png| Vlag van Carmo do Paranaíba, [[Minas Gerais]] Lêer:Bandeira chapadinha ma.svg| Vlag van Chapadinha, [[Maranhão]] Lêer:Bandeira Colorado RS.jpg| Colorado, [[Rio Grande do Sul]] Lêer:BandeiraDomingosMartinsES.jpg| Vlag van Domingos Martins, [[Espírito Santo]] Lêer:Bandeira escada.jpg| Vlag van Escada, [[Pernambuco]] Lêer:Bandeira frei martinho.jpg| Vlag van Frei Martinho, [[Paraíba]] Lêer:Bandeira grao para.jpg| Vlag van Grão Pará, [[Santa Catarina]] Lêer:Bandeiraguaira.jpg| Vlag van Guaíra, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeira de Itu.jpg| Vlag van Itu, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeiralagoaformosa.jpg| Vlag van Lagoa Formosa, [[Minas Gerais]] Lêer:Bandeira-Nova Prata.jpg| Vlag van Nova Prata, [[Rio Grande do Sul]] Lêer:Bandeira peritiba.jpg| Vlag van Peritiba, [[Santa Catarina]] Lêer:Piraporadobomjesus bandeira.png| Vlag van Pirapora do Bom Jesus, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Santoantoniodopinhal bandeira.png| Vlag van Santo Antônio do Pinhal, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeira SantoCristo RioGrandedoSul Brasil.svg| Vlag van Santo Cristo, [[Rio Grande do Sul]] </gallery> === Oekraïne === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Volyn Oblast.svg| Vlag van [[Wolhin-oblast]] Lêer:Flag of Zhytomyr.svg| Vlag van [[Zjytomyr]] Lêer:Flag of Bershad raion.svg| Vorige vlag van Bershad-rajon Lêer:Flag of Khrestivka.svg| Vlag van Kirowske </gallery> === Verenigde Koninkryk === ’n Aantal vlae vir plekke in die Verenigde Koninkryk (hoofsaaklik [[Skotland]]) is gebaseer op die Skandinawiese kruis en is bedoel om die Skandinawiese erfenis wat gedurende die Wikingtydperk en deur die Hoë Middeleeue na die [[Britse Eilande]] gebring is. <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Shetland.svg| Vlag van [[Shetland]] (2005) Lêer:2007 Flag of Orkney.svg| Vlag van [[Orkney, Skotland|Orkney]] (2007) Lêer:Caithness Flag.svg| Vlag van Caithness (2016) Lêer:West Riding Flag.svg| Vlag van Wes-Riding van Yorkshire (2013) Lêer:Former Flag of Orkney.svg| Sint Magnus-kruis, vorige nieamptelike vlag van Orkney (1990’s) Lêer:Flag of South Uist.svg| Vlag van die eiland [[Suid-Uist]] (erken in 2017)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.hebrides-news.com/south-uist-flag-28617.html |title=Suid-Uist-vlag |website=Hebrides-news.com |accessdate=28 Desember 2017 |archive-date=29 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229052418/http://www.hebrides-news.com/south-uist-flag-28617.html |url-status=dead }}</ref> Lêer:Isle of Barra flag.svg| Eiland Barra (erken in 2017)<ref name="barra-flag-bbc">{{en}} {{cite web |title=Eiland Barra se vlag amptelik erken |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-highlands-islands-42094599 |publisher=BBC News |accessdate=26 Mei 2018}}</ref> Lêer:Flag of Sutherland 2018.svg| Vlag van Sutherland (erken in 2018)<ref name="sutherland-flag-scotsman">{{en}} {{cite web |title=Nuwe vlag verteenwoordig area se Wiking-verlede |url=https://www.scotsman.com/lifestyle/new-flag-represents-area-s-viking-history-1-4845369 |publisher=Scotsman |accessdate=18 Desember 2018}}</ref> Lêer:Flag of the Isle of Skye.svg| Vlag van die eiland Skye (2020) </gallery> === Verenigde State === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Bayamon.svg| Vlag van Bayamón, [[Puerto Rico]] Lêer:Flag of Little Rock, Arkansas.svg| Vlag van [[Little Rock]], [[Arkansas]] Lêer:Staunton flag1.png| Vlag van Staunton, [[Virginië]] Lêer:Flag of the Puerto Rican Independence Party.svg| Vlag van die [[Puerto Ricaanse Onafhanklikheidsparty]] Lêer:Flag of the City of Wilmington.png| Vlag van [[Wilmington, Delaware]] Lêer:Flag of the US Episcopal Church.svg| Vlag van die Episkopaalse Kerk Lêer:Flag of Portland, Oregon.svg| Vlag van [[Portland, Oregon]] Lêer:Flag of New Milford, Connecticut.svg| Vlag van Nieu-Milford, [[Connecticut]] Lêer:Flag of Tallahassee, Florida (1916–1920s).png| Vorige vlag van [[Tallahassee]], [[Florida]] (1916–c.1920’s) </gallery> === Ander === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Andalucía (Valle).svg| Vlag van Andalucía, [[Colombia]] Lêer:Proposed flag of Belarus (1992).svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde [[Belarus]], 1992 Lêer:Zastava Pule.svg| Vlag van [[Pula]], [[Kroasië]] Lêer:Flag of Calais.svg| Vlag van [[Calais]], [[Frankryk]] Lêer:Flag of Normandy.svg| Alternatiewe vlag van [[Normandië]], [[Frankryk]] Lêer:Flag of Georgian Orthodox Church.svg| Vlag van die [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk]] Lêer:Greek Royal Flag 1863.svg| Koninklike standaard van Griekeland (1863). Nota: George I was ook ’n prins van Denemarke. Lêer:Baandera de Hrias.png| Vlag van Hernandarias, [[Paraguay]] Lêer:Bandera de Mizoram.svg| Vlag van Mizoram, [[Indië]] Lêer:Flag of Stavropol Krai.svg| Vlag van [[Stawropol-krai]], [[Rusland]] Lêer:Naval Ensign of South Africa (1952-1981).svg| Vlootvaandel van [[Suid-Afrika]], 1952 tot 1981 Lêer:Naval Ensign of Tonga.svg| Vlootvaandel van [[Tonga]] Lêer:Bandera de Tudela.svg| Alternatiewe vlag van Tudela, Navarre, [[Spanje]] Lêer:Flag of Tbilisi.svg| Vlag van [[Tbilisi]], [[Georgië]] Lêer:Flag of Westarctica.png| Vlag van [[Wes-Arktika]], ’n [[mikronasie]] wat [[Marie Byrd-land]] in [[Antarktika]] opeis Lêer:Flag of Ladonia with contours.svg| Ladonia (mikrovolk); let op dat die wit lyne nie op die vlag self sigbaar is nie, tog word dit as Skandinawiese kruis geag omdat dit ’n opgekookte Sweedse vlag verteenwoordig Lêer:Komi Nordic cross flag.svg| Nieamptelike vlag van die [[Republiek Komi]], gebruik deur aktiviste Lêer:Flag of Amambay.svg| Vlag van Amambay, [[Paraguay]] Lêer:Flag of the Principality of Snake Hill.svg| Vlag van die Prinsdom Snake Hill (mikrovolk) </gallery> == Etniese vlae == <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Ingrian people.svg|Nieamptelike vlag van Ingermanlandsfinne, ontwerp in 1919<ref>{{ru}} {{cite book |last1=Пюккенен |first1=А. Ю. |last2=Сыров |first2=А. А. |title=Что такое Ингерманландия? Краткое введение в историю ингерманландских финнов |trans-title=Wat is Ingermansland? ’n Kort inleiding tot die geskiedenis van die Ingermanlandsfinne |location=Sint Petersburg |publication-date=2002 }}</ref><ref>{{ru}} {{cite news |last1=Пюккенен |first1=А. Ю. |title=Геральдика Невского края |trans-title=Neva-streek heraldiek |work=Санкт-Петербургские ведомости |location=Saint Petersburg |publisher=АО Издательский дом «С.-Петербургские ведомости» |publication-date=30 Mei 2011}}</ref> Lêer:Flag of Vepsia.svg|Vlag van die Wepse sedert 1992, ontwerp deur Vitaly Dobrynin. In 2000–2005 gebruik as die amptelike vlag van die Wese outonome streek in Oos-Karelië Lêer:KarelianNationalFlag.svg|{{FIAV|historical}} Voormalige amptelike vlag van [[Oos-Karelië]], ontwerp deur Akseli Gallen-Kallela Lêer:Flag of the Finland Swedes.svg|Vlag van die Sweedssprekende Finne (1918)<ref>{{sv}} {{cite journal |date=Desember 2006 |title=Hur ser Svenskfinland ut om 100 år? |journal=Medborgarbladet |volume=61 |issue=4 |pages=20 |publisher=Svenska folkpartiet RP |location=Helsinki |url=http://www.sfp.fi/files/Medborgarblad/MED%204_06.pdf |format=PDF |accessdate=6 Junie 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721123258/http://www.sfp.fi/files/Medborgarblad/MED%204_06.pdf |archive-date=2011-07-21}}</ref><ref name="fotw.net">{{en}} {{cite web |url= https://www.fotw.info/flags/xn_fi-se.html |title=Sweedssprekende bevolking in Finland |accessdate=6 Junie 2008 |author=Engene, Jan Oskar |date=10 Maart 1996 |publisher=Flags of the World}}</ref> Lêer:Flag of Frisia.svg|{{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag van Groter-Friesland (2006)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.groepfanauwerk.com/homeIflagge.html |title=Interfrisian flag |publisher=[[:fy:Groep fan Auwerk|Groep fan Auwerk]] |accessdate=1 Desember 2015 }}</ref> Lêer:Mikmaq State Flag.svg|Vlag van die Mi'kmaqvolk, Kanada (horisontale weergawe) Lêer:Normandy flag falaise.svg|Falaisekruis (Croix de Falaise); [[Falaise]] in Normandië was die geboorteplek van [[Willem I van Engeland|Willem die Veroweraar]] Lêer:Flag of Setomaa.svg|Vlag van Setos Lêer:Vinland flag.svg|Die “Vinlandvlag”, gebruik deur die musiekgroep ''Type O Negative'' en soortgelyk aan die een wat deur die Prinsdom Noordwoude gebruik word </gallery> == Sportverenigings == <gallery align="center" widths="150"> Lêer:IFK-Flagga.svg| Vlag van Idrottsföreningen Kamraterna (Swede) </gallery> == Fiktief == <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Latveria.svg| Vlag van Latveria, ’n fiktiewe volk in die Marvel prenteboekwêreld </gallery> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Suiderkruisvlae]] * [[Unievlag]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |title=The world encyclopedia of flags : The definitive guide to international flags, banners, standards and ensigns |author=Alfred Znamierowski |year=2002 |publisher=Hermes House |location=Londen |isbn=1-84309-042-2 |pages=103 en 134 |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0000znam/page/103}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Nordic Cross flags|Skandinawiese kruis}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/xx-scand.html Uitgebreide versameling van amptelike en nieamptelike skandinawiesekruisvlae (by ''Flags of the World'').] {{Normdata}} [[Kategorie:Skandinawië]] [[Kategorie:Vlae]] 301l0veapc7spx5pa811ew9swn6zvh4 2908135 2908134 2026-05-30T13:05:53Z Cromenio 204402 /* Estland */ 2908135 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nordiske-flag.jpg|duimnael|Noordse vlae, v.l.n.r.: [[Finland]], [[Ysland]], [[Noorweë]], [[Swede]] en [[Denemarke]].]] [[Lêer:Nordic cross flags of Northern Europe 2019.svg|duimnael|’n Seleksie van amptelike, Skandinawiese kruisvlae in gebruik in Noord-Europa.<br />'''Groter vlae, v.l.n.r.:''' [[Ysland]], [[Faroëreilande]], [[Denemarke]], [[Noorweë]], [[Swede]], [[Finland]];<br />'''Kleiner vlae, v.l.n.r.:''' [[Barra]], [[Suid-Uist]], [[Wes-Riding van Yorkshire|Yorkshire Wes-Riding, VK]] (histories), [[Orkney, Skotland|Orkney]], [[Shetland]], [[Skone]], [[Åland]], [[Pärnu (munisipaliteit)|Pärnu]], [[Setomaa]] (etnies), [[Wepse]] (etnies).]] Die '''Skandinawiese kruis''' is enigeen van verskeie vlae waarop die ontwerp van die '''Noordse of Skandinawiese kruis''', ’n kruissimbool op ’n reghoekige veld waarvan die middel van die kruis na die vlagpaalkant geskuif is, voorkom. Alle onafhanklike Noordse lande het in die moderne tyd sulke vlae aanvaar, en hoewel die Skandinawiese kruis so genoem is weens sy gebruik in die nasionale vlae van die Skandinawiese volke, word die term universeel deur vlagkundiges gebruik in verwysing na die vlae van die Noordse lande maar ook na ander vlae met soortgelyke ontwerpe.<ref>{{en}} [http://www.enchantedlearning.com/geography/flags/scancross.shtml EnchantedLearning.com]<br />{{de}} [http://tmg110.tripod.com/scan_cross.htm Historiese vlae van die wêreld: Die Skandinawiese kruis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902115335/http://tmg110.tripod.com/scan_cross.htm |date= 2 September 2020 }}; Eric Inglefield: "Fahnen und Flaggen" (in Duits vertaal deur Dagmar Hahn), Delphin Verlag, München 1986, bl. 16</ref> Die skuinskruis staan ook bekend as die Kruis van Sint Filippus die Apostel, wat nie in [[Skandinawië]] nie, maar eerder in [[Griekeland]], [[Frigië]] en [[Sirië]] gepredik het. Die kruis stel die [[Christendom]] voor,<ref name="Jeroen Temperman">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&pg=PA88 |author=Jeroen Temperman |title=State Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance |page=88 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |quote=Talle oorwegend Christelike state vertoon ’n kruis op hul nasionale vlag as verteenwoordigend van die Christendom. Skandinawiese of noordse kruise op die vlae van die Noordse lande – Denemarke, Finland, Ysland, Noorweë en Swede – verteenwoordig ook die Christendom |accessdate=31 Desember 2007}}</ref><ref name="Carol A. Foley">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=WV7ag4EpHF8C&pg=PA10 |author=Carol A. Foley |title=The Australian Flag: Colonial Relic or Contemporary Icon |publisher=William Gaunt & Sons |quote=Die Christelike kruis is byvoorbeeld een van die algemeen gebruikte simbole ter wêreld en talle Europese lande, soos die Verenigde Koninkryk, Noorweë, Swede, Finland, Denemarke, Ysland, Griekeland en Switserland het die Christelike kruis aanvaar en behou op nul nasionale vlae |accessdate=31 Desember 2007}}</ref><ref name="Andrew Evans">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9_GfdBAASUQC&pg=PA27 |author=Andrew Evans |title=Iceland |publisher=Bradt |quote=Volgens oorlewering het ’n rooi doek met ’n wit kruis uit die lug geval ten tyde van die 13de eeuse Waldemarslag, waarna die Dene die oorwinning geniet het. As kenteken van goddelike reg het Denemarke sy kruis in die ander Skandinawiese lande waar hy regeer het, vertoon en soos elke volk onafhanklikheid verkry het, het hulle ook die Christelike simbool geïnkorporeer |accessdate=31 Desember 2007}}</ref> en die kenmerkende skuif van die middel na die vlagpaalkant is vroeg-modern en is op 11 Junie 1748 vir die eerste maal beskryf as die Deense burgerlike vaandel vir handelskepe, waar gespesifiseer is dat die skuif van die kruis na die vlagpaalkant soos volg moet wees: “die eerste twee velde moet vierkantig wees en die buitenste velde moet {{frac|6|4}} van daardie lengte wees.” Die Deense ontwerp is aanvaar vir die vlae van [[Vlag van Noorweë|Noorweë]] (burgerlike vaandel 1821) en [[Vlag van Swede|Swede]] (1906) wat albei afgelei is van ’n algemene vaandel wat gedurende die [[Unie tussen Swede en Noorweë]] tussen 1818 en 1844 gebruik is, asook [[Vlag van Ysland|Ysland]] (1915) en [[Vlag van Finland|Finland]] (1917); sommige onderafdelings van hierdie lande het dit ook as inspirasie vir hul vlae gebruik. Die vlag van Noorweë was die eerste vlag met die Skandinawiese kruis in drie kleure. Alle Noordse vlae mag as gonfalon vertoon word. == Vlagformate == <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Generic Nordic Cross.svg| Tweekleur Skandinawiese kruis Lêer:3-Color Generic Nordic Cross.svg| Driekleur Skandinawiese kruis Lêer:Nordic Swallowtail Flag.svg| Tweekleur Swawelstert Skandinawiese kruis Lêer:Tricolor Nordic Swallowtail Flag.svg| Driekleur Swawelstert Skandinawiese kruis </gallery> == Vlae van die Noordse lande == Let wel dat sommige van hierdie vlae histories is. Let ook op dat vlagverhoudinge tussen die verskillende vlae kan wissel en soms selfs tussen verskillende weergawes van dieselfde vlag. Die [[vlag van Groenland]] is die enigste nasionale vlag van ’n Noordse land of gebied sonder ’n Skandinawiese kruis. Toe Groenland selfregering verkry het, is die huidige vlag – met ’n grafiese ontwerp uniek aan Groenland – in Junie 1985 aanvaar deur veertien stemme daarvoor teen elf ter ondersteuning van ’n voorgestelde groen-en-wit Skandinawiese kruis.<ref>{{da}} {{cite web |url=http://www.dr.dk/nyheder/indland/nu-vajer-det-groenlandske-flag-over-danmark |title=Nu vajer det grønlandske flag over Danmark |accessdate=24 Junie 2016}}</ref> <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Denmark.svg| [[Vlag van Denemarke]] Lêer:Flag of Finland.svg| [[Vlag van Finland]] Lêer:Flag of Norway.svg| [[Vlag van Noorweë]] Lêer:Flag of Sweden.svg| [[Vlag van Swede]] Lêer:Flag of Iceland.svg| [[Vlag van Ysland]] </gallery> === Denemarke === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Denmark.svg| [[Vlag van Denemarke]] sedert 1748 Lêer:Flag of Denmark (state).svg| Staatsvlag van Denemarke (17de eeu) Lêer:Naval Ensign of Denmark.svg| Vlootvaandel van Denemarke (17de eeu). Let op die donkerder ''kraprød''-kleur (1939). Lêer:Royal Standard of Denmark.svg| Koninklike standaard van Denemarke Lêer:Standard of the Crown Prince of Denmark.svg| Standaard van [[Christian, kroonprins van Denemarke]] Lêer:Standard of the Regent of Denmark.svg| Standard van die Regent van Denemarke Lêer:Standard of the Royal House of Denmark.svg| Standaard van die koningshuis; gebruik deur ander lede van die koninklike familie Lêer:Flag of the Faroe Islands.svg| [[Vlag van die Faroëreilande]] (1919) </gallery> === Finland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Finland.svg| [[Vlag van Finland]] sedert 1918 Lêer:Flag of Finland (state).svg| Staatsvlag van Finland (1978) Lêer:Military Flag of Finland.svg| Oorlogsvlag en vlootvaandel van Finland (1918) Lêer:Flag of the President of Finland.svg| Vlag van die President van Finland, met die Vryheidskruis in die skildhoek (1978) Lêer:Flag of Finnish yacht clubs.svg| Finse seiljagklubvaandel. Goedgekeurde klubembleem in die skildhoek (1919) Lêer:Flag of Åland.svg| [[Vlag van Åland]] (1954) </gallery> === Noorweë === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Norway.svg| [[Vlag van Noorweë]] 1821 tot 1844 en sedert 1899 Lêer:Flag of Norway, state.svg| Vlootvaandel van Noorweë sedert 1905, burgerlike staatsvlag sedert 1899 Lêer:Flag of Norway (1814–1821).svg| Vorige vlag van Noorweë, 1814 tot 1821 Lêer:Swedish and Norwegian naval ensign (1815–1844).svg| Die algemene vlootvaandel en oorlogsvlag van Swede en Noorweë, 1815 tot 1844 Lêer:Norge-Unionsflagg-1844.svg| Handelsvlag van Noorweë, 1844 tot 1898 met die uniewapen wat die unie met Swede verteenwoordig Lêer:Naval Ensign of Norway (1844-1905).svg| Vlootvaandel en staatsvlag van Noorweë, 1844 tot 1905 </gallery> === Swede === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Sweden.svg| [[Vlag van Swede]] sedert 1906 Lêer:Naval Ensign of Sweden.svg| Vlootvaandel van Swede Lêer:Royal standard of Sweden.svg| Koninklike standaard van Swede met die groter wapenskild soos gebruik deur die koning van Swede Lêer:Sweden-Royal-flag-lesser-coa.svg| Koninklike standaard van Swede met die kleiner wapenskild (die koningshuis gebruik die groter wapenskild) Lêer:Swedish norwegian union flag.svg| Vlag van Swede 1844–1905 wat die Unie tussen Swede en Noorweë verteenwoordig Lêer:Skånska flaggan.svg| Vlag van die Sweedse provinsie [[Skone]] en die streek [[Skåneland]] </gallery> === Ysland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Iceland.svg| [[Vlag van Ysland]] sedert 1944 Lêer:Flag of Iceland (state).svg| Staatsvlag van Ysland Lêer:Flag of the President of Iceland.svg| Vlag van die President van Ysland Lêer:Customs Flag and Ensign of Iceland.svg| Vlag van die Yslandse Doeanedirektoraat </gallery> === Kalmarunie === Die historiese vlag van die [[Kalmarunie]] wat Denemarke, Swede en Noorweë tussen 1397 en 1523 verenig het. Geen prentegeskiedenis van die vlag het behoue gebly nie. Die vlag wat vertoon word is ’n rekonstruksie gebaseer op verwysings in briewe van 1430 deur [[Erik van Pommere]]. <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Kalmar Union.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Kalmarunie </gallery> == Nieamptelike Noordse vlae == Hierdie vlae het óf nie amptelike status nie óf dit verteenwoordig privaat entiteite. Dit is nie amptelik aanvaar nie en die gebruik daarvan bly beperk. <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Denmark Bornholm.svg| Nieamptelike vlag van die Deense provinsie [[Bornholm]] (1970’s) Lêer:Flag of Jutland.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van [[Jutland]], ontwerp deur Per Kramer (1975)<ref>{{da}} {{cite web |title=Kunstavisen på internettet – Artikler |url=http://www.netgallery.dk/kunstavisen/artikler/artikel_2001_09_1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002112217/http://www.netgallery.dk/kunstavisen/artikler/artikel_2001_09_1.asp |archive-date=2 Oktober 2008 }}</ref> (geen opgetekende werklike gebruik) Lêer:Jutland flag proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Nog ’n voorstel vir ’n vlag van Jutland, dateer uit 1972 (nie in gebruik) Lêer:Proposed flag of Greenland (1984).svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir ’n vlag van Groenland, in 1984 ontwerp deur Sven Tito Achen. Verwerp ten gunste van die nie-skandinawiesekruisvlag Lêer:Flag of the Finland Swedes.svg| Nieamptelike vlag wat die Sweedssprekende minderheid in Finland verteenwoordig. Moet saam met die Finse nasionale vlag vertoon word (1902) Lêer:Hvítbláinn.svg| {{FIAV|historical}} Vorige nieamptelike vlag van Ysland (ca. 1900) Lêer:Flag of Iceland - 1914 Proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Ysland, in 1914 ontwerp deur Magnús Þórðarson Lêer:Flag of Nasjonal Samling.svg| Vlag van die Noorse fascistiese party, Nasjonal Samling, 1933–1945 Lêer:Sverigefinskaflaggan.svg| Nieamptelike vlag van die Finssprekende minderheid in Swede Lêer:Vendsysselflag.svg| Nieamptelike vlag van die Deense distrik Vendsyssel Lêer:Norrlandsflaggan.svg| Nieamptelike vlag van [[Norrland]], die noordelikste landsdeel van Swede Lêer:Flag of Ladonia with contours.svg| Vlag van Ladonia, ’n mikrovolk in Suid-Swede Lêer:Flag of Gotland.svg| Vlag van [[Gotland]], die nieamptelike vlag van die Sweedse eiland Gotland Lêer:Flag of Hälsingland.svg| Vlag van die Sweedse provinsie [[Hälsingland]] Lêer:Flag of Härjedalen.svg| Nieamptelike vlag van die Sweedse provinsie [[Härjedalen]] </gallery> == Vlae buite die Skandinawiese lande == === Armenië === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Ejmiatsin.svg| Vlag van [[Vagharshapat|Ejmiatsin]] </gallery> === Duitse Orde === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the State of the Teutonic Order.svg| Vlag van die Staat van die [[Duitse Orde]] 1230 tot 1525 </gallery> === Estland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of et-Parnu.svg| Vlag van Pärnu Lêer:Türi valla lipp.svg| Vlag van Türi Lêer:Flag of Setomaa.svg| Vlag van Setomaa Lêer:Estonia-nordic-cross-flag.pdf| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Estland]] Lêer:Estonian alternative flag proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (2) Lêer:Estonian alternative flag proposal2.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (3) Lêer:Flag of Estonia proposed in 1919.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (1919) </gallery> === Letland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Aluksne flag.svg| Vlag van Alūksne Lêer:Grobiņas novads Flag.png| Vlag van Grobiņa-munisipaliteit Lêer:Bandera Cesis.png| Vlag van Cēsis Lêer:Flag of Ventspils.svg| Vlag van [[Ventspils]] Lêer:Ventspils novada karogs.svg| Vlag van Ventspils-munisipaliteit Lêer:Nordic cross proposal for Latvia flag.png| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Letland]] </gallery> === Litaue === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Nordic cross proposal for Lithuanian flag.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Litaue]] </gallery> === Duitsland === Ontwerpe met die Skandinawiese kruis, soortgelyk aan dié van Denemarke, Swede en Noorweë se vlae is in 1919 (na [[Eerste Wêreldoorlog|WOI]]) en 1948 (na [[Tweede Wêreldoorlog|WOII]]) voorgestel as nasionale vlag vir Duitsland. Die Skandinawiese kruis kom vandag voor in sommige stads- en distriksvlae of wapenskilde. <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Teutonic Order.svg| [[Duitse Orde|Duitse Ridders]] en hul staat Lêer:Flag of Denmark.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Deense monarg, vertoon in sy kapasiteit as hertog van Holstein, Schleswig en Lauenburg. Die drie hertogdomme is in 1864 aan [[Keiserryk Oostenryk|Oostenryk]] en [[Pruise]] gesedeer na afloop van die Tweede Duits-Deense Oorlog.<ref>In 1844 het pro-Duitse nasionaliste in die hertogdomme Holstein en Schleswig ’n blou-wit-rooi driekleur geskep as ’n simbool vir onafhanklikheid wat wydverspreide gebruik geniet het. In 1845 het Denemarke gereageer deur alle ander vlae buiten die Deense een hier uitgebeeld, te verbied. Hierdie verbod is toegepas so lank as wat Denemarke die drie hertogdomme (Holstein en Lauenburg: effektief tot 1863, Schleswig: effektief tot 1864) beheer het. Gebruik van die Deense vlag is weer verbied deur die afgeskeide regering wat die drie hertogdomme tussen 1848 en 1851 opgeëis het.</ref> Lêer:Flagge Herzogtum Oldenburg.svg| Burgerlike vlag van Oldenburg<ref>{{en}} {{cite web |url=http://flagspot.net/flags/de-ol815.html |title=Groothertogdom Oldenburg 1815–1918 (Nedersakse, Duitsland) |website=Flagspot.net |accessdate=28 Desember 2017 }}</ref> Lêer:War Ensign of Germany 1871-1892.svg| Vorige Noord-Duitse Federale Vlootvaandel (1867–71), [[Reichskriegsflagge]] Lêer:War Ensign of Germany 1938-1945.svg| Vorige oorlogsvaandel van [[Nazi-Duitsland]] (1938–1945), nou onwettig in Duitsland Lêer:Flag of Saar (1947–1956).svg| Vlag van die Protektoraat Saarland Lêer:Proposed German National Flag 1919.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag vir Duitsland, circa 1919 Lêer:German Resistance Flag Proposal 1944.svg| {{FIAV|proposal}} Vlag voorgestel deur die samesweerders van die komplot van 20 Julie teen Hitler; word deesdae in ’n regsgesinde konteks gebruik.<ref>{{de}} {{cite news |title=Pegida und das Symbol der Hitler-Attentäter |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/wirmer-flagge-pegida-und-das-symbol-der-hitler-attentaeter-1.2593682 |accessdate=20 Julie 2020 |work=[[Süddeutsche Zeitung]] |date=3 Augustus 2015 |ref=sz-pegida}}</ref> Lêer:Proposed German National Flag 1948.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag vir [[Wes-Duitsland]] (1948) </gallery> === Frankryk === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Calais.svg| Vlag van [[Calais]] Lêer:Flag of Normandy.svg| {{FIAV|alternate}} Alternatiewe vlag van [[Normandië]] Lêer:Normandy flag falaise.svg| {{FIAV|alternate}} Alternatiewe vlag van Normandië </gallery> === Georgië === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Tbilisi.svg| Vlag van [[Tbilisi]] Lêer:Flag of Georgian Orthodox Church.svg| Vlag van die [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk]] </gallery> === Nederland === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Aldtsjerk flag.svg| Vlag van [[Aldtsjerk]] Lêer:Flag of Bedum.svg| Vlag van [[Bedum]] Lêer:Hof van Twente vlag.svg| Vlag van [[Hof van Twente]] Lêer:Koewacht vlag.svg| Vlag van [[Koewacht]] Lêer:Vlagrosmalen.jpg| Vlag van [[Rosmalen]] Lêer:Skarsterlan flag.svg| Vlag van [[Skarsterlân]] Lêer:Flag of Tilburg.svg| Vlag van [[Tilburg]] Lêer:Utrechtse Heuvelrug vlag.svg| Vlag van [[Utrechtse Heuvelrug]] Lêer:Wierden vlag.svg| Vlag van [[Wierden]] Lêer:Flag of wouw.png| Vlag van [[Wouw]] </gallery> === Brasilië === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Areias bandeira.png| Vlag van Areias, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeira borborema.gif| Vlag van Borborema, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeira de Carmo do Paranaíba, MG.png| Vlag van Carmo do Paranaíba, [[Minas Gerais]] Lêer:Bandeira chapadinha ma.svg| Vlag van Chapadinha, [[Maranhão]] Lêer:Bandeira Colorado RS.jpg| Colorado, [[Rio Grande do Sul]] Lêer:BandeiraDomingosMartinsES.jpg| Vlag van Domingos Martins, [[Espírito Santo]] Lêer:Bandeira escada.jpg| Vlag van Escada, [[Pernambuco]] Lêer:Bandeira frei martinho.jpg| Vlag van Frei Martinho, [[Paraíba]] Lêer:Bandeira grao para.jpg| Vlag van Grão Pará, [[Santa Catarina]] Lêer:Bandeiraguaira.jpg| Vlag van Guaíra, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeira de Itu.jpg| Vlag van Itu, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeiralagoaformosa.jpg| Vlag van Lagoa Formosa, [[Minas Gerais]] Lêer:Bandeira-Nova Prata.jpg| Vlag van Nova Prata, [[Rio Grande do Sul]] Lêer:Bandeira peritiba.jpg| Vlag van Peritiba, [[Santa Catarina]] Lêer:Piraporadobomjesus bandeira.png| Vlag van Pirapora do Bom Jesus, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Santoantoniodopinhal bandeira.png| Vlag van Santo Antônio do Pinhal, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] Lêer:Bandeira SantoCristo RioGrandedoSul Brasil.svg| Vlag van Santo Cristo, [[Rio Grande do Sul]] </gallery> === Oekraïne === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Volyn Oblast.svg| Vlag van [[Wolhin-oblast]] Lêer:Flag of Zhytomyr.svg| Vlag van [[Zjytomyr]] Lêer:Flag of Bershad raion.svg| Vorige vlag van Bershad-rajon Lêer:Flag of Khrestivka.svg| Vlag van Kirowske </gallery> === Verenigde Koninkryk === ’n Aantal vlae vir plekke in die Verenigde Koninkryk (hoofsaaklik [[Skotland]]) is gebaseer op die Skandinawiese kruis en is bedoel om die Skandinawiese erfenis wat gedurende die Wikingtydperk en deur die Hoë Middeleeue na die [[Britse Eilande]] gebring is. <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Shetland.svg| Vlag van [[Shetland]] (2005) Lêer:2007 Flag of Orkney.svg| Vlag van [[Orkney, Skotland|Orkney]] (2007) Lêer:Caithness Flag.svg| Vlag van Caithness (2016) Lêer:West Riding Flag.svg| Vlag van Wes-Riding van Yorkshire (2013) Lêer:Former Flag of Orkney.svg| Sint Magnus-kruis, vorige nieamptelike vlag van Orkney (1990’s) Lêer:Flag of South Uist.svg| Vlag van die eiland [[Suid-Uist]] (erken in 2017)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.hebrides-news.com/south-uist-flag-28617.html |title=Suid-Uist-vlag |website=Hebrides-news.com |accessdate=28 Desember 2017 |archive-date=29 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229052418/http://www.hebrides-news.com/south-uist-flag-28617.html |url-status=dead }}</ref> Lêer:Isle of Barra flag.svg| Eiland Barra (erken in 2017)<ref name="barra-flag-bbc">{{en}} {{cite web |title=Eiland Barra se vlag amptelik erken |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-highlands-islands-42094599 |publisher=BBC News |accessdate=26 Mei 2018}}</ref> Lêer:Flag of Sutherland 2018.svg| Vlag van Sutherland (erken in 2018)<ref name="sutherland-flag-scotsman">{{en}} {{cite web |title=Nuwe vlag verteenwoordig area se Wiking-verlede |url=https://www.scotsman.com/lifestyle/new-flag-represents-area-s-viking-history-1-4845369 |publisher=Scotsman |accessdate=18 Desember 2018}}</ref> Lêer:Flag of the Isle of Skye.svg| Vlag van die eiland Skye (2020) </gallery> === Verenigde State === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Bayamon.svg| Vlag van Bayamón, [[Puerto Rico]] Lêer:Flag of Little Rock, Arkansas.svg| Vlag van [[Little Rock]], [[Arkansas]] Lêer:Staunton flag1.png| Vlag van Staunton, [[Virginië]] Lêer:Flag of the Puerto Rican Independence Party.svg| Vlag van die [[Puerto Ricaanse Onafhanklikheidsparty]] Lêer:Flag of the City of Wilmington.png| Vlag van [[Wilmington, Delaware]] Lêer:Flag of the US Episcopal Church.svg| Vlag van die Episkopaalse Kerk Lêer:Flag of Portland, Oregon.svg| Vlag van [[Portland, Oregon]] Lêer:Flag of New Milford, Connecticut.svg| Vlag van Nieu-Milford, [[Connecticut]] Lêer:Flag of Tallahassee, Florida (1916–1920s).png| Vorige vlag van [[Tallahassee]], [[Florida]] (1916–c.1920’s) </gallery> === Ander === <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Andalucía (Valle).svg| Vlag van Andalucía, [[Colombia]] Lêer:Proposed flag of Belarus (1992).svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde [[Belarus]], 1992 Lêer:Zastava Pule.svg| Vlag van [[Pula]], [[Kroasië]] Lêer:Flag of Calais.svg| Vlag van [[Calais]], [[Frankryk]] Lêer:Flag of Normandy.svg| Alternatiewe vlag van [[Normandië]], [[Frankryk]] Lêer:Flag of Georgian Orthodox Church.svg| Vlag van die [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk]] Lêer:Greek Royal Flag 1863.svg| Koninklike standaard van Griekeland (1863). Nota: George I was ook ’n prins van Denemarke. Lêer:Baandera de Hrias.png| Vlag van Hernandarias, [[Paraguay]] Lêer:Bandera de Mizoram.svg| Vlag van Mizoram, [[Indië]] Lêer:Flag of Stavropol Krai.svg| Vlag van [[Stawropol-krai]], [[Rusland]] Lêer:Naval Ensign of South Africa (1952-1981).svg| Vlootvaandel van [[Suid-Afrika]], 1952 tot 1981 Lêer:Naval Ensign of Tonga.svg| Vlootvaandel van [[Tonga]] Lêer:Bandera de Tudela.svg| Alternatiewe vlag van Tudela, Navarre, [[Spanje]] Lêer:Flag of Tbilisi.svg| Vlag van [[Tbilisi]], [[Georgië]] Lêer:Flag of Westarctica.png| Vlag van [[Wes-Arktika]], ’n [[mikronasie]] wat [[Marie Byrd-land]] in [[Antarktika]] opeis Lêer:Flag of Ladonia with contours.svg| Ladonia (mikrovolk); let op dat die wit lyne nie op die vlag self sigbaar is nie, tog word dit as Skandinawiese kruis geag omdat dit ’n opgekookte Sweedse vlag verteenwoordig Lêer:Komi Nordic cross flag.svg| Nieamptelike vlag van die [[Republiek Komi]], gebruik deur aktiviste Lêer:Flag of Amambay.svg| Vlag van Amambay, [[Paraguay]] Lêer:Flag of the Principality of Snake Hill.svg| Vlag van die Prinsdom Snake Hill (mikrovolk) </gallery> == Etniese vlae == <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Ingrian people.svg|Nieamptelike vlag van Ingermanlandsfinne, ontwerp in 1919<ref>{{ru}} {{cite book |last1=Пюккенен |first1=А. Ю. |last2=Сыров |first2=А. А. |title=Что такое Ингерманландия? Краткое введение в историю ингерманландских финнов |trans-title=Wat is Ingermansland? ’n Kort inleiding tot die geskiedenis van die Ingermanlandsfinne |location=Sint Petersburg |publication-date=2002 }}</ref><ref>{{ru}} {{cite news |last1=Пюккенен |first1=А. Ю. |title=Геральдика Невского края |trans-title=Neva-streek heraldiek |work=Санкт-Петербургские ведомости |location=Saint Petersburg |publisher=АО Издательский дом «С.-Петербургские ведомости» |publication-date=30 Mei 2011}}</ref> Lêer:Flag of Vepsia.svg|Vlag van die Wepse sedert 1992, ontwerp deur Vitaly Dobrynin. In 2000–2005 gebruik as die amptelike vlag van die Wese outonome streek in Oos-Karelië Lêer:KarelianNationalFlag.svg|{{FIAV|historical}} Voormalige amptelike vlag van [[Oos-Karelië]], ontwerp deur Akseli Gallen-Kallela Lêer:Flag of the Finland Swedes.svg|Vlag van die Sweedssprekende Finne (1918)<ref>{{sv}} {{cite journal |date=Desember 2006 |title=Hur ser Svenskfinland ut om 100 år? |journal=Medborgarbladet |volume=61 |issue=4 |pages=20 |publisher=Svenska folkpartiet RP |location=Helsinki |url=http://www.sfp.fi/files/Medborgarblad/MED%204_06.pdf |format=PDF |accessdate=6 Junie 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721123258/http://www.sfp.fi/files/Medborgarblad/MED%204_06.pdf |archive-date=2011-07-21}}</ref><ref name="fotw.net">{{en}} {{cite web |url= https://www.fotw.info/flags/xn_fi-se.html |title=Sweedssprekende bevolking in Finland |accessdate=6 Junie 2008 |author=Engene, Jan Oskar |date=10 Maart 1996 |publisher=Flags of the World}}</ref> Lêer:Flag of Frisia.svg|{{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag van Groter-Friesland (2006)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.groepfanauwerk.com/homeIflagge.html |title=Interfrisian flag |publisher=[[:fy:Groep fan Auwerk|Groep fan Auwerk]] |accessdate=1 Desember 2015 }}</ref> Lêer:Mikmaq State Flag.svg|Vlag van die Mi'kmaqvolk, Kanada (horisontale weergawe) Lêer:Normandy flag falaise.svg|Falaisekruis (Croix de Falaise); [[Falaise]] in Normandië was die geboorteplek van [[Willem I van Engeland|Willem die Veroweraar]] Lêer:Flag of Setomaa.svg|Vlag van Setos Lêer:Vinland flag.svg|Die “Vinlandvlag”, gebruik deur die musiekgroep ''Type O Negative'' en soortgelyk aan die een wat deur die Prinsdom Noordwoude gebruik word </gallery> == Sportverenigings == <gallery align="center" widths="150"> Lêer:IFK-Flagga.svg| Vlag van Idrottsföreningen Kamraterna (Swede) </gallery> == Fiktief == <gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Latveria.svg| Vlag van Latveria, ’n fiktiewe volk in die Marvel prenteboekwêreld </gallery> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Suiderkruisvlae]] * [[Unievlag]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |title=The world encyclopedia of flags : The definitive guide to international flags, banners, standards and ensigns |author=Alfred Znamierowski |year=2002 |publisher=Hermes House |location=Londen |isbn=1-84309-042-2 |pages=103 en 134 |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0000znam/page/103}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Nordic Cross flags|Skandinawiese kruis}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/xx-scand.html Uitgebreide versameling van amptelike en nieamptelike skandinawiesekruisvlae (by ''Flags of the World'').] {{Normdata}} [[Kategorie:Skandinawië]] [[Kategorie:Vlae]] o5bm90gaqu1ejqr9bhif3q8k7cjrytn 0 374205 2908264 2855776 2026-05-31T11:44:42Z Aliwal2012 39067 /* NG gemeente gestig */ poleerwerk 2908264 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NG kerk Wolmaransstad, Morné van Rooyen 2017.jpg|duimnael|regs|Die kerkgebou van die gemeente. Genl. [[Jan Kemp|J.C. Kemp]] het die hoeksteen op Saterdag [[23 Junie]] [[1928]] gelê. Die argitek was [[Gerard Moerdijk]].]] Die '''NG gemeente Wolmaransstad''' is op [[4 Februarie]] [[1888]] gestig as die 18de gemeente in die destydse Transvaalse Kerk. Dis geleë op die gelyknamige [[Wolmaransstad|dorp]] in die provinsie [[Noordwes]] en ressorteer onder Sinode Goudland. Die vroegste sending in Transvaal is waarskynlik naby die teenwoordige dorp Wolmaransstad onderneem, want in 1823 het die sendeling eerw. Broadbent van die Wesleyaanse Kerk hier met sendingwerk begin. Later is hy bygestaan deur eerw. Hodgson. Die plek waar hulle huise gestaan het, kon ’n eeu later nog aangedui word. Die fonteintjie waarvan Broadbent in sy dagboek melding gemaak het, was nog daar en is die Sendelingsfonteintjie genoem. == Dorpstigting == Ná die ontdekking van diamante by [[Kimberley]] in 1871 het die transportpad na die noorde oor die plase Rooderand en Vlakfontein gegaan waarop Wolmaransstad later aangelê is. In 1876 het die broers W. en T.S. Leask hier ’n winkel opgerig en het dit die middelpunt van ’n klein nedersetting geword. Die Volksraad het in 1884 besluit dat daar ’n dorp gestig kon word (V.R.B. art. 185, d.d. 19.8.’84). Van 1888 af is erwe uitgemeet, maar eers op 16 Februarie 1891 is Wolmaransstad tot dorp verklaar. Die dorp is genoem na Jacobus M.A. Wolmarans, ’n broer van die latere senator A.D.W. Wolmarans en seun van Frederik Wolmarans, in lewe eienaar van die plaas Gerhardminnebron, Gatsrand, Potchefstroom. Jacobus Wolmarans was in 1891 lid van die Uitvoerende Raad van die Zuid-Afrikaansche Republiek toe die distrik Wolmaransstad afgesny is van Potchefstroom, Lichtenburg en Bloemhof. == NG gemeente gestig == [[Lêer:Ou-Verenigde-kerk-Wolmaransstad.jpg|duimnael|links|280px|Die ou NG of Verenigde kerk op Wolmaransstad. Dit is in 1890 opgerig en in 1891 ingewy. In April dieselfde jaar is ds. C.J. Snyman as die eerste leraar bevestig.]] Die lede van die NG Kerk in die Makwassie-wyk is in die laat-1880's ook vanuit Potchefstroom bedien – soos dit juridies geskied het. Ook op kerklike gebied is geagiteer vir plaaslike bediening met die gevolg dat die aansoek reeds op ’n vergadering van die Algemene Kerkvergadering der Ned. Hervormde of Gereformeerde Kerk in de Z.A. Republiek, gehou op 1 November 1887, opgeduik het. Die kerkraad van Potchefstroom het die stigting van ’n selfstandige gemeente, Makwassie, aanbeveel. Die aanbeveling is goedgekeur, ’n afbakeningskommissie benoem en volmag aan genoemde kommissie verleen om ’n kerkraad te laat saamstel. Hierdie kommissie het op 4 Februarie 1888 in die kerkgebou te Witpoort vergader. Die grense is as volg bepaal: van Krans na Vaalrivier na Leeubosch, na Cyferkuil, na Klipfontein, na Jakkalsfontein, na Zendelingsfontein, na Doornfontein, na Rietkuil, na Lakenvlei, na Doornspruit, na Doornkuil, na Kareekuil, na Brakspruit tot Doornbult; dan na die hoekbaken van Lichtenburg en vandaar met Bamboesspruit na Spinnekopkraal na die mond van Makwassiespruit. Bewoners van lynplase kon kies waar hulle wou sorteer mits dit binne drie maande sou geskied. Op daardie selfde dag is die eerste kerkraad gekies. Ouderlinge C. C. Greflink, Thomas F. Bornman, A.J. van Rooyen, A.A. Pietersen. Diakens: H.C. Barnard, P.A. Swanepoel, W.J. du Plooy, Marthinus J.J. van Rensburg, P.N J. van Rensburg, H.W. Knox, J.J. van Wyk en G.M. Rossouw. Die predikant van Bloemhof is tot konsulent benoem. Die naam van die gemeente sou voorlopig Makwassie wees. In 1890 is ’n kerkgebou te Wolmaransstad opgerig en in 1891 ingewy. In April van dieselfde jaar is ds. C.J. Snyman bevestig as eerste leraar van die gemeente. In Oktober 1893 het hy egter ’n beroep na Bothaville aangeneem. Op 30 Junie 1894 is ds. Paul Nel as leraar van die gemeente bevestig; die kerkraad vergader en besluit om ’n [[pastorie]] te bou. Tot boukommissie is verkies: Ds. Paul Nel en die here T.F. Bornman, T.S. Leask, H.C. Barnard en F.J. Potgieter (kommandant). Die tender vir die bou van die pastorie is aangeneem en wel dié van J.H.A. Edeling teen ’n koste van £1,250. Mev. Paul Nel het die hoeksteen gelê op 16 Desember 1896. == Ds. M.P.A. Coetsee jr. == [[Lêer:Ds MPA Coetsee jr.jpg|duimnael|links|180px|Ds. M.P.A. Coetsee jr.]] Ds. Nel se opvolger was ds. M.P.A. Coetsee jr., wat in 1892 uit die Gereformeerde Kerk getree het terwyl hy leraar van die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]] was. Hy is op 21 April 1898 op Wolmaransstad bevestig. Weens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] is baie min bekend oor sy drie-en-’n-halfjaar lange bediening in die gemeente. Dit was wel vir hom en sy gesin ’n baie moeilike tyd. Ds. Coetsee moes tydens die oorlog baie lidmate – veral eensame moeders op plase – bemoedig en inspireer. Die pastorie is gedeeltelik afgebrand en die klipmuur om die pastorie gebruik as kraal vir die Engelse soldate se perde en muile. Die kerk se deure en vensters is verwyder en met sandsakke opgevul om te dien as ’n soort Britse fortifikasiesentrum. Die banke in die kerk is verniel maar die preekstoel is ongeskonde gelaat. Kort ná sy aankoms moes ds. Coetsee Kaapstad toe gaan vir ’n operasie. Hy was erg terneergedruk, maar ook diep gelowig, soos blyk uit ’n brief aan die kerkraad gedateer 22 Oktober 1898: “Die Heere heeft zijn bedoelingen door mij op den weg van lijden te leide, moge zijn naam daardoor verheerlijkt worden!” Ná ’n paar maande op Wolmaransstad het die onweerswolke van die Tweede Vryheidsoorlog oor die ZAR begin saampak. Die spoor van ellende en smart wat die oorlog gebring het, het Wolmaransstad nie misgeloop nie. Toe die dorp op ’n keer deur die Engelse troepe beset is, het hulle die grootste deel van die skool, die pastorie en die NG kerk afgebrand sodat al die notuleboeke, doop- en lidmaatregisters verlore gegaan het. Ná dié verwoesting het die werksaamhede van die gemeente feitlik tot stilstand gekom. Ds. Coetsee was ’n malarialyer en die knellende omstandighede het sy gesondheid nog verder geknak. Die Skotse sakeman en avonturier Thomas Leask meld dat hy ds. Coetsee tydens die Driejarige Oorlog op Klerksdorp teëgekom het toe hy te voet en in swak gesondheid daar aangekom het. Ds. Coetsee is op 18 November 1901 oorlede. == Ná die Vryheidsoorlog == In 1903 het Wolmaransstad weer ’n predikant in die persoon van ds. E.J.J. van der Horst gekry. As oorlogstydse onderwyser in die Howickkamp het hy na die oorlog as onderwyser uitgewyk na Bloemhof, vanwaar Wolmaransstad hom beroep het as herder en leraar. Ds. Van der Horst was geestelik ingestel op die haglike toestand waarin die samelewing hulle na die oorlog bevind het. Gedurende sy lang verblyf van 22 jaar was hy ’n rukkie lank ook die verteenwoordiger van die kiesafdeling in die Volksraad. In 1926 het ds. Piet van der Hoven die herderstaf in die gemeente oorgeneem. Behalwe dat hy ’n vurige prediker was, was hy ook 'n eersterangse organiseerder. Hy loods die bou van ’n nuwe kerk in 1928, wat die volgende jaar ingewy is. Ds. Van der Hoven was ’n praktiese mens en kon nie begryp waarom die gemeente van Wolmaransstad die naam Makwassie moes dra nie, met die gevolg dat uit die Handelinge van die Vyftiende Synode van die Ned. Hervormde of Gereformeerde Kerk van Suid-Afrika 1928 blyk dat die naam verander is na die gemeente Wolmaransstad. Intussen het die aangeduide grense van die gemeente gekrimp as gevolg van die feit dat die moedergemeente twee dogters afgegee het: Leeudoringstad in 1922 en Makwassie in 1934. Ná ds. Van Huysstreen se vertrek in 1939 het ds. C.W.J. Pistorius die herderstaf opgeneem en hier gebly tot 1946. Sy opvolger was ds. C.S. Hatting (1946–1951) en daarna het ds. J.A. Claassens die gemeente van 1952 tot 1957 bedien. In die vyftigerjare is ’n nuwe kerksaal met Sondagskoolkamers gebou en kort daarna ’n nuwe pastorie langs die kerkgebou. In Junie 1959 is die ou pastorie met sy ruim terrein vir £7 500 verkoop. Alle ou dokumente wat op 16 Desember 1896 in die hoeksteen ingemessel is, is met hoeksteen en al op grond van ’n kerkraadsbesluit verwyder. == Predikante == * C.J. Snyman, April 1891 – Oktober 1893 * Paul Nel, 30 Jun. 1894 – 1897 * M.P.A. Coetsee jr., 21 Apr. 1898 – 18 Nov. 1901 (oorlede) * E.J.J. van der Horst, 1903 – 1925 * Piet van der Hoven, 1926 – 1939 * C.W.J. Pistorius, 1939 – 1946 * C.S. Hattingh, 1946 –1951 * J.A. Claassens, 1952 – 1957 * P.L. Erasmus, 1958 – 1962 * C.A. van Wyk, 1963 – ? == Bron == * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] {{DEFAULTSORT:Wolmaransstad, NG gemeente}} 3fymprx8jk0iyd0cu3wfcqkukbnvy7e 3 376807 2908170 2640596 2026-05-30T19:23:11Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Gebruikerbespreking:D&P]] reggemaak 2908170 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:D&P]] 9xodnqr1o6oi58c947quupmow5ty1hi 0 385530 2908146 2772867 2026-05-30T16:39:20Z Cyve 112955 /* */ 2908146 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | partynaam = Vrye Demokratiese Party | afkorting = FDP | party_logo = Logo der FDP 2026.svg | logobeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | logo_onderskrif = | leier = [[Wolfgang Kubicki]] | slagspreuk = | gestig = [[12 Desember]] [[1948]] | ontbind = | samesmelting_van = Demokratiese Party<br/>Demokratiese Volksparty<br/>Demokratiese Liberale Party | afgestig_van = | voorafgegaan = | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = Hans-Dietrich-Genscher-Haus<br/>Reinhardtstraße 14<br/>10117 [[Berlyn]], [[Duitsland]] | studentevleuel = | jeugvleuel = | ideologie = Klassieke liberalisme | nasionaal = | internasionaal = | kleure = [[Geel]] en [[siaan]] | webwerf = {{URL|https://www.fdp.de/}} }} [[Lêer:2020-10-30 Wolfgang Kubicki MdB FDP by OlafKosinsky 4377 (cropped).jpg|duimnael|[[Wolfgang Kubicki]], die huidige leier van die FDP]] Die '''Vrye Demokratiese Party''' ([[Duits]]: ''Freie Demokratische Partei''; FDP) is 'n klassieke-liberale politieke party in [[Duitsland]]. Die FDP word tans gelei deur [[Christian Lindner]].<ref>{{Webaanhaling|url=https://www.dw.com/en/germanys-kingmaker-the-fdp-is-set-to-return-to-government/a-57559569|outeur=Ben Knight|datum=26 September 2021|titel=Germany's kingmaker, the FDP, is set to return to government|toegangsdatum=28 September 2021}}</ref> Die FDP is in 1948 gestig deur lede van voormalige liberale politieke partye wat voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[Duitsland]] bestaan het, naamlik die Duitse Demokratiese Party en die Duitse Volksparty. Die grootste deel van die tweede helfte van die 20ste eeu het die FDP die magsbalans in die [[Bundestag]] gehou. Dit was aanvanklik 'n hard-regse junior koalisievennoot van die CDU/CSU (1949–1956, 1961–1966), later 'n liberale vennoot van die CDU/CSU (1982-1998 en 2009–2013) en histories van die [[Sosiaal-Demokratiese Party]] van Duitsland (1969-1982), toe dit sosiaal-liberaal was. In die federale verkiesing van 2013 kon die FDP geen gekose setels in die Bundestag verower nie en het nie die drumpel van 5 persent bereik vir lysverteenwoordiging nie. In die federale verkiesing van 2017 het die FDP sy verteenwoordiging in die Bundestag teruggekry nadat dit 10,6% van die stemme gekry het. == Verwysings == {{verwysings}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Free Democratic Party (Germany) }} {{saadjie}} {{Duitse politieke partye|state=collapsed}} {{normdata}} [[Kategorie:Politieke partye in Duitsland]] ii3xup8stm9v5q4bnmnc5yz25jh40d8 0 386560 2908221 2858421 2026-05-30T22:04:02Z Jcb 223 2908221 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''How to Steal a Country''}} {{Inligtingskas rolprent |naam=''How to Steal a Country '' |beeld= |onderskrif= |regisseur=Rehad Desai <br> Mark J. Kaplan |produksieleier=Rehad Desai <br> Anita Khanna<br> Zivia Desai Keiper |draaiboekskrywer=Anita Khanna |kinematografie=Nic Hofmeyr <br> Duncan Tilley<br> Shavez Ahmed<br> Fred Burns<br> Derek Allen<br> Ian Ross<br> Sandile Sethi<br> Eran Tahor |redigeerder=Megan Gill<br> Geert Veuskens<br> Nikki Comninos |speeltyd=99 minute |land=[[Suid-Afrika]] |taal=[[Engels]] |bruto= }} '''''How to Steal a Country''''' (ook bekend as '''''Att stjäla ett land'''''), is 'n 2019 [[Suid-Afrika]]anse dokumentêre rolprent geregisseer deur Rehad Desai en saam met Anita Khanna en Zivia Desai Keiper deur die regisseur self vervaardig.<ref>{{Cite web |title=Films - Africultures : How to steal a country |url=http://africultures.com/films/?no=21523 |access-date=2021-10-05 |website=Africultures |language=fr-FR}}</ref><ref name="docs">{{Cite web |title=How to Steal a Country |url=https://docsbarcelona.com/en/movies/how-to-steal-a-country |access-date=2021-10-05 |website=DocsBarcelona |language=en |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005125748/https://docsbarcelona.com/en/movies/how-to-steal-a-country |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=How to Steal a Country: Films from the South |url=https://www.filmfrasor.no/en/film/2020/how-to-steal-a-country |access-date=2021-10-05 |website=www.filmfrasor.no |language=en}}</ref> Die film wentel om die onthulling van die beweerde [[korrupsie]]skandaal rondom oudpresident [[Jacob Zuma]] en die [[Guptafamilie]] wat deur ondersoekende joernaliste ontbloot is.<ref>{{Cite web |title=Icarus Films: How to Steal a Country |url=https://icarusfilms.com/if-howto |access-date=2021-10-05 |website=icarusfilms.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to steal a country |url=https://africasacountry.com/2020/05/how-to-steal-a-country |access-date=2021-10-05 |website=africasacountry.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kemp |first=Grethe |title=Getting the low-down on the How To Steal A Country documentary |url=https://www.news24.com/citypress/trending/getting-the-low-down-on-how-to-steal-a-country-documentary-20200426 |access-date=2021-10-05 |website=Citypress |language=en-US}}</ref> Die film se première was op 26 November 2019 in [[Nederland]].<ref>{{Cite web |last=Smith, Tymon |title='How to Steal a Country' is a gripping breakdown of the state capture saga |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/lifestyle/2020-05-03-how-to-steal-a-county-is-a-gripping-breakdown-of-the-state-capture-saga/ |access-date=2021-10-05 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref> Die film het gemengde resensies van kritici ontvang.<ref name="docs" /><ref>{{Cite web |title=Filmscreening "How to steal a country?" |url=https://www.globe-festival.de/filmscreening-how-to-steal-a-country |access-date=2021-10-05 |website=globe21 festival |language=de-DE |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005125747/https://www.globe-festival.de/filmscreening-how-to-steal-a-country |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=How to Steal a Country |url=https://www.humanrightsfilmfestivalberlin.de/en/how-steal-country |access-date=2021-10-05 |website=www.humanrightsfilmfestivalberlin.de |language=en}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb title|11680950}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rolprente]] cp4g9ap84okrovyrkii2zuo6yb3yky4 0 388677 2908243 2844112 2026-05-31T09:11:52Z Naudefj 2055 2908243 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |name = Boertee <!-- Afrikaanse naam --> |titelweergawe = |fossil_range = |image = Cyclopia meyeriana KirstenboshBotGard09292010A.jpg |image_caption= ''Cyclopia meyeriana'' |taxon = Cyclopia |genus_authority = Vent., (1808) |type_species_authority = |type_species= |synonyms_ref= |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>Sien teks</center> |synonyms_ref = |synonyms =* ''Ibbetsonia'' <small>Sims</small> | range_map = Cyclopia distribution.svg | range_map_caption = ''Cyclopia'' is [[endemies]] aan [[Suid-Afrika]]. |}} '''''Cyclopia''''' (bekend as '''boertee''' of '''heuningbos''') is 'n [[genus]] van blomplante in die peulplantfamilie ''[[Fabaceae]]''. Al die spesies is deel van die [[fynbos]]. == Spesies == Daar is 23 spesies wat tot die genus hoort:<ref>https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:22168-1</ref> {{div col|colwidth=26em}} * ''[[Cyclopia alopecuroides]]'' <small>A.L.Schutte</small> * ''[[Cyclopia alpina]]'' <small>A.L.Schutte</small> * ''[[Cyclopia aurescens]]'' <small>Kies</small> * ''[[Cyclopia bolusii]]'' <small>Hofmeyr & E.Phillips</small> * ''[[Cyclopia bowieana]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Cyclopia burtonii]]'' <small>Hofmeyr & E.Phillips</small> * ''[[Cyclopia buxifolia]]'' <small>([[Nicolaas Laurens Burman|Burm.f.]]) Kies</small> * ''[[Cyclopia falcata]]'' <small>(Harv.) Kies</small> * ''[[Cyclopia filiformis]]'' <small>Kies</small> * ''[[Cyclopia galioides]]'' <small>([[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]) DC.</small> * ''[[Cyclopia genistoides]]'' <small>([[Carolus Linnaeus|L.]]) R.Br.</small> * ''[[Cyclopia glabra]]'' <small>(Hofmeyr & E.Phillips) A.L.Schutte</small> * ''[[Cyclopia intermedia]]'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]]</small> * ''[[Cyclopia latifolia]]'' <small>DC.</small> * ''[[Cyclopia laxiflora]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Cyclopia longifolia]]'' <small>Vogel</small> * ''[[Cyclopia maculata]]'' <small>(Andrews) Kies</small> * ''[[Cyclopia meyeriana]]'' <small>Walp.</small> * ''[[Cyclopia plicata]]'' <small>Kies</small> * ''[[Cyclopia pubescens]]'' <small>[[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small> * ''[[Cyclopia sessiliflora]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> * ''[[Cyclopia squamosa]]'' <small>A.L.Schutte</small> * ''[[Cyclopia subternata]]'' <small>Vogel</small> {{div col end}} == Trivia == Vyf spesies word gebruik om [[heuningbostee]] te produseer en die hout van hierdie genus word gebruik om [[rooiboswyn]] te maak. == Verwysings == {{verwysings}} {{taksonbalk}} [[Kategorie:Cyclopia| ]] 8ikiks7hbc9cw9c1xi5dvkw6e0urboe 0 390283 2908169 2728997 2026-05-30T19:10:24Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2908169 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Giulia Benite | image = Giulia Benite, ArteBlitz 2020.jpg | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = Benite in 2020 | birth_name = Giulia Barreto Benite<ref name=":0" /> | birth_date = {{Birth date and age|2008|06|14}} | birth_place = [[São Paulo]], [[Brasilië]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | death_place = | nationality = Brasiliaans | mother = | father = | other_names = | occupation = Aktrise | years_active = 2019–hede | known_for = | notable_works = }} '''Giulia Barreto Benite''' (gebore 14 Junie [[2008]]) is 'n Brasiliaanse [[aktrise]].<ref name=":0" /> Sy is bekend daarvoor dat sy die rol van Monica in die films Turma da Monica Lacos en Turma da Monica Licoes vertolk.<ref name=":11" /> Giulia is in [[São Paulo]] gebore, die dogter van Clenci Benite en Adriana Barreto.<ref name=":0" /><ref name=":11" /> Sy het 'n suster, Bela Benite wat 'n teaterstudent was. Giulia het oudisies vir rolprente gedoen nadat sy deur haar suster geïnspireer is, maar was nie suksesvol nie. In April 2017 het sy 'n oudisie gedoen om Monica in die film Lacos te speel, en die rol gekry. Lacos is in 2019 vrygestel en Giulia is bekroon daarvoor. Die rol het vir haar nuwe werk verskaf, maar sy het in 2019 steeds aan die Segunda Chamada-reeks deelgeneem en die film 10 Horas Para o Natal saam met Luis Lobianco, Lorena Queiroz en Pedro Miranda geskiet. Sy het die Openbaring van die Jaar, van Meus Premios Nick, gewen vir die rol van Monica. In 2021 het sy weer Monica in Licoes, die opvolg van Lacos, vertolk. Sy het ook aan die tweede seisoen van Segunda Chamada deelgeneem. ==Filmografie== ===Televisie=== {| class="wikitable" |+ !Jaar !Titel !Karakter !Notas |- | 2019 | ''[[Segunda Chamada]]'' | Giovana Carrasco<ref name=":3" /><ref name=":1" /> |3 episodes |} ===Film=== {| class="wikitable" |+ !Jaar !Titel !Karakter |- |2019 |''[[Turma da Mônica: Laços (film)|Monica and Friends: Bonds]]'' |[[Monica (Monica's Gang)|Monica Sousa]]<ref name=":2" /><ref name=":11" /> |- | 2020 |''[[10 Horas para o Natal]]'' |Júlia<ref name=":5" /><ref name=":4" /> |- | 2021 |''[[Turma da Mônica: Lições (film)|Turma da Mônicaː Lições]]'' |[[Monica (Monica's Gang)|Mônica Sousa]]<ref name=":9" /><ref name=":10" /> |} == Toekennings en nominasies == {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning !Kategorie !Werk !Resultaat |- |2019 |[[Meus Prêmios Nick 2019|Meus Prêmios Nick]]<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> |Revelation of the Year |<center>''[[Turma da Mônica: Laços (film)|Monica and Friends: Bonds]]''</center> | {{Won}} |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=":0">{{cite web|url=https://www.pressreader.com/brazil/contigo-novelas/20190717/282144997932471|title=Prazer, Giulia Benite|trans-title=Pleasure, Giulia Benite|author=Fabrício Pellegrino|date=July 17, 2019|work=PressReader - Contigoǃ|accessdate=May 12, 2020|language=pt-br}}</ref> <ref name=":1">{{cite web|url=https://odia.ig.com.br/diversao/2019/07/5668308-giulia-benite-comemora-sucesso-como-protagonista-do-filme--turma-da-monica---lacos--e-revela-proximo-trabalho-na-tv.html|title=Giulia Benite comemora sucesso como protagonista do filme 'Turma da Mônica - Laços' e revela próximo trabalho na TV|trans-title=Giulia Benite celebrates success as protagonist of the film 'Monica and Friends - Bonds' and reveals next work on TV|language=pt-br|date=August 3, 2019|accessdate=May 12, 2020|work=O DIA - IG|last=Pimenta|first=Juliana}}</ref> <ref name=":2">{{cite web|url=https://veja.abril.com.br/blog/veja-gente/benite-venceu-7-500-candidatas-para-interpretar-monica-em-filme/|title=Atriz mirim venceu 7.500 candidatas para interpretar Mônica em filme|trans-title=Child Actress won against 7,500 candidates to play Monica in film|language=pt-br|date=June 17, 2019|accessdate=May 12, 2020|work=[[Veja (magazine)|Veja]]|last=Batista Jr.|first=João}}</ref> <ref name=":3">{{cite web|url=https://revistamarieclaire.globo.com/Celebridades/noticia/2019/10/depois-de-monica-giulia-benite-vive-drama-em-segunda-chamada-aprendendo-muito.html|title=Depois de 'Mônica', Giulia Benite vive drama em Segunda Chamada: "Aprendendo muito"|trans-title=After 'Monica', Giulia Benite lives drama in Segunda Chamada: "Learning a lot"|language=pt-br|date=October 9, 2019|accessdate=May 12, 2020|work=[[Marie Claire]]|last=RODRIGUES|first=KELLEN}}</ref> <ref name=":4">{{cite web|url=https://entretenimento.uol.com.br/noticias/redacao/2019/07/27/10-horas-para-o-natal-atriz-da-monica-em-turma-da-monica---lacos-estrela-nova-comedia.htm|title=10 Horas Para o Natal: Atriz da Turma da Mônica - Laços estrela nova comédia|trans-title=10 Horas Para o Natal: Actress from Monica and Friends: Bonds star in new comedy|language=pt-br|date=July 27, 2019|accessdate=May 12, 2020|work=[[Universo Online|UOL]]|last=Coletti|first=Caio}}</ref> <ref name=":5">{{cite web|url=https://entretenimento.uol.com.br/noticias/redacao/2019/06/24/pedro-miranda-giulia-benite-e-lorena-queiroz-vao-atuar-juntos-no-cinema.htm|title=Pedro Miranda, Giulia Benite e Lorena Queiroz vão atuar juntos no cinema|trans-title=Pedro Miranda, Giulia Benite and Lorena Queiroz will act together in the cinema|date=June 24, 2019|accessdate=May 12, 2020|work=[[Universo Online|UOL]]|last=Nogueira|first=Renata}}</ref> <ref name=":6">{{cite web|url=https://contigo.uol.com.br/noticias/ultimas/aos-11-anos-giulia-benite-festeja-indicacao-para-premio-meus-premios-nick-turma-da-monica-filme.phtml|title=Aos 11 anos, Giulia Benite festeja indicação para prêmio|trans-title=At 11, Giulia Benite celebrates nomination for award|language=pt-br|date=August 23, 2019|accessdate=May 12, 2020|work=Contigoǃ|last=Redação|archive-date=27 Junie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627150730/https://contigo.uol.com.br/noticias/ultimas/aos-11-anos-giulia-benite-festeja-indicacao-para-premio-meus-premios-nick-turma-da-monica-filme.phtml|url-status=dead}}</ref> <ref name=":7">{{cite web|url=https://www.trendybynick.com.br/kca/conheca-os-ganhadores-do-meus-premios-nick-2019/|title=Conheça os ganhadores do Meus Prêmios Nick 2019!|trans-title=Meet the winners of My Nick Awards 2019!|language=pt-br|date=October 16, 2019|accessdate=May 12, 2020|work=Trendy by Nick|last=Redação}}</ref> <ref name=":8">{{cite web|url=https://www.ofuxico.com.br/noticias-sobre-famosos/vem-conferir-os-vencedores-da-20-edicao-do-meus-premios-nick/2019/10/17-361376.html|title=VEM CONFERIR OS VENCEDORES DA 20ª EDIÇÃO DO MEUS PRÊMIOS NICK|trans-title=COME CHECK OUT THE WINNERS OF THE 20TH EDITION OF MY NICK AWARDS|language=pt-br|work=O Fuxico|accessdate=November 7, 2019|archive-date=17 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017083614/https://www.ofuxico.com.br/noticias-sobre-famosos/vem-conferir-os-vencedores-da-20-edicao-do-meus-premios-nick/2019/10/17-361376.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=":9">{{cite web|url=https://veja.abril.com.br/entretenimento/mauricio-de-sousa-negocia-sequencia-de-filme-da-turma-da-monica/|title=Mauricio de Sousa negocia sequência de filme da Turma da Mônica|trans-title=Mauricio de Sousa negotiates sequence of film of Monica and Friends|language=pt-br|author=Redação|date=June 17, 2019|accessdate=June 19, 2019}}</ref> <ref name=":10">{{cite web|url=https://entretenimento.uol.com.br/noticias/redacao/2019/06/17/filme-da-turma-da-monica-tera-continuacao-confirmam-mauricio-de-sousa-e-diretor.htm|title=Filme da Turma da Mônica terá continuação, confirmam Mauricio de Sousa e diretor|trans-title=Movie of Monica and Friends will have a sequel, confirm Mauricio de Sousa and director|language=pt-br|author=Felipe Branco Cruz|date=June 17, 2019|accessdate=June 19, 2019}}</ref> <ref name=":11">{{cite web|url=https://caras.uol.com.br/revista/divertida-inocencia-de-giulia-benite.phtml|title=Divertida inocência de Giulia Benite|trans-title=Giulia Benite's fun innocence|date= December 12, 2019|accessdate=May 13, 2020|language=pt-br|work=[[Caras (magazine)|Caras]]|last=Silva|first=Mariana}}</ref> }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Brasiliaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 2008]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8f8ctgne7vq0pf639625nek4qm74ezx 0 394433 2908153 2905003 2026-05-30T18:02:12Z Jcb 223 2908153 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Harlem |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Woonbuurt |bynaam="Heaven", "Black mecca" |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Hotel theresa.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Hotel Theresa op die hoek van Adam Clayton Powell Jr. Boulevard en 125th Street. |beeld_vlag= |vlaggrootte=100px |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte=100px |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Location of Harlem.svg |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif=Kaart van Manhattan wat Harlem in oranje aandui. |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |duimdrukkerkaart1= |duimdrukkeretiketposisie1= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde State}} |onderafdelingtipe1=[[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]] |onderafdelingtipe2=Stad |onderafdelingtipe3=Borough |onderafdelingtipe4=Distrik |onderafdelingnaam1=[[Lêer:Flag of New York.svg|22px]] [[New York (deelstaat)|New York]] |onderafdelingnaam2=[[Lêer:Flag of New York City.svg|22px]] [[New York]] |onderafdelingnaam3=[[Lêer:Flag of the Borough of Manhattan.svg|22px]] [[Manhattan]] |onderafdelingnaam4=Manhattan 10<ref name="NYCPlanning">{{en}} {{cite web |url=https://communityprofiles.planning.nyc.gov/manhattan/10 |title=NYC Planning {{!}} Community Profiles |publisher=New York City Department of City Planning |accessdate=18 Maart 2019}}</ref> |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Gestig in |stigtingsdatum=1660<ref name="gill">{{harvnb|Gill|2011|p=33}}</ref> |stigtingstitel2=Gestig deur |stigtingsdatum2=[[Peter Stuyvesant]] |stigtingstitel3=Genoem na |stigtingsdatum3=[[Haarlem, Nederland|Haarlem]], [[Nederland]] |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas=<ref name="NYCPlanning" /> |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=3.63 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2=1400 |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate={{Koördinate|40|48|N|73|57|W|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2018 |bevolkingnotas=<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/data/2018chp-mn10.pdf |title=Central Harlem |publisher=NYC Health |date=2018 |accessdate=2 Maart 2019 |archive-date=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321040538/https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/data/2018chp-mn10.pdf |url-status=dead }}</ref> |bevolking_totaal=197&nbsp;052 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=OST |utcafset=-5 |tydsone_DST=ODT |uctafset_DST=-4 |poskodetipe=Poskode |poskode=10026, 10027, 10030, 10037, 10039 |skakelkode=212, 332, 646 en 917 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Harlem''' is 'n woonbuurt in Bo-[[Manhattan]] in die stad [[New York]]. Dit word rofweg begrens deur die [[Hudsonrivier]] in die weste; die Harlemrivier en 155th Street in die noorde; Fifth Avenue in die ooste; en [[Central Park|Central Park-Noord]] in die suide. Die groter Harlem sluit verskeie ander woonbuurte in. Die buurt was aanvanklik 'n [[Nederland]]se dorp wat in 1658 amptelik ontstaan het.<ref>Pierce, Carl Horton, et al. ''New Harlem Past and Present: the Story of an Amazing Civic Wrong, Now at Last to be Righted''. New York: New Harlem Pub. Co., 1903.</ref> Dit is genoem na die stad [[Haarlem, Nederland|Haarlem]] in [[Nederland]]. Harlem se geskiedenis word gekenmerk deur 'n reeks ekonomiese siklusse van oplewing en insinking, met aansienlike bevolkingsverskuiwings wat met elke siklus gepaardgegaan het.<ref>{{cite web |url=http://harlemworldmag.com/harlemhistory/ |title=Harlem History &#124; |publisher=Harlemworldmag.com |date=January 26, 1934 |access-date=February 2, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213083348/http://harlemworldmag.com/harlemhistory/ |archive-date=December 13, 2012}}</ref> Dit is in die 19de eeu hoofsaaklik deur Amerikaanse [[Jode]] en [[Italiane]] bewoon, maar [[Afro-Amerikaners]] het tydens die [[Groot Migrasie (Afro-Amerikaners)|Groot Migrasie]] in die 20ste eeu in groot getalle daarheen getrek. In die 1920's en 1930's was Sentraal- en Wes-Harlem die middelpunt van die [[Harlem-renaissance]], 'n groot Afro-Amerikaanse kultuurbeweging. Teen die 1970's het baie inwoners wat dit kon bekostig uit die buurt getrek op soek na beter skole en huise en veiliger strate. Dié wat agtergebly het, was die armstes. Hoewel die regering $100&nbsp;miljoen bestee het om werkopleiding en woonomstandighede oor 'n tydperk van 10 jaar te verbeter, het Harlem geen verbetering getoon nie.<ref>"Harlem's Dreams Have Died in Last Decade, Leaders Say", ''The New York Times'', 1 Maart 1978, p. A1.</ref> Ná die 1990's het Harlem weer begin groei. Tussen 1990 en 2006 het die inwonertal met 16,9% toegeneem.<ref name="dailyNews201012">[http://articles.nydailynews.com/2010-12-26/local/27085558_1_whites-million-dollar-homes-black-harlem-residents "Census trends: Young, white Harlem newcomers aren't always welcomed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622022201/http://articles.nydailynews.com/2010-12-26/local/27085558_1_whites-million-dollar-homes-black-harlem-residents |date=2012-06-22 }}, ''New York Daily News'', 26 Desember 2010</ref> Weens werkverliese tydens die [[Groot Depressie]] van die 1930's en die deïndustrialisasie van New York ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het [[armoede]] en [[Misdaad|misdadigheid]] in Harlem aansienlik gestyg.<ref name="nytimes.com">{{cite news |first=Sam |last=Roberts |date=January 5, 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/01/06/nyregion/06harlem.html?pagewanted=all |title=No Longer Majority Black, Harlem Is in Transition |work=The New York Times |access-date=October 2, 2016}}</ref> In die 21ste eeu het misdadigheid weer afgeneem en Harlem is opgeknap en gerestoureer. Die gebied het 'n [[moltrein]] en [[bus]]se. Daar is verskeie skole en dit is naby 'n aantal universiteite. ==Geografie== [[Beeld:Harlem map2.svg|thumb|160px|links|'n Kaart van Bo-Manhattan, met Groter Harlem uitgelig. Die ware Harlem is in die middel.]] Harlem is in Bo-Manhattan geleë. Die drie buurte wat die Groter Harlem uitmaak – Wes-, Sentraal- en Oos-Harlem – strek van die Harlem- en Oosrivier in die ooste tot die Hudsonrivier in die weste; en van 155th Street in die noorde tot 'n ongelyke grens in die suide wat strek van 96th Street oos van Fifth Avenue, 110th Street tussen Fifth Avenue en Morningside Park, en 125th Street wes van Morningside Park tot die Hudsonrivier.<ref name="nyc.gov"/><ref name="ReferenceA">{{cite web |url= http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn9profile.pdf |title= Manhattan CD 9 Profile |access-date= May 28, 2014 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928060108/http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn9profile.pdf |archive-date= September 28, 2013 }}</ref><ref name="ReferenceB"/> ''[[Encyclopædia Britannica]]'' gee dié grense aan,<ref>{{cite web | title= Harlem - Location, History, & Facts | website= Encyclopedia Britannica | date= April 25, 2019 | url= https://www.britannica.com/place/Harlem-New-York | access-date= June 7, 2019}}</ref> maar die ''Encyclopedia of New York City'' beskou net Sentraal-Harlem as die ware Harlem. Sentraal-Harlem is die naam van die ware Harlem; dit val onder Manhattan Community District 10.<ref name="nyc.gov"/> Dié deel word begrens deur Fifth Avenue in die ooste; Central Park in die suide; Morningside Park, St. Nicholas Avenue en Edgecombe Avenue in die weste; en die Harlemrivier in die noorde.<ref name="nyc.gov">{{cite web |url= http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn10profile.pdf |title= Manhattan CD 10 Profile |access-date= May 28, 2014 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20140825143942/http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn10profile.pdf |archive-date= August 25, 2014 }}</ref> Fifth Avenue en Marcus Garvey Park skei dié gebied van Oos-Harlem in die ooste.<ref name="nyc.gov"/> Wes-Harlem omvat Manhattan Community District 9 en vorm nie deel van die ware Harlem nie. Oos-Harlem, ook bekend as die Spaanse Harlem, of ''El Barrio'', val in Manhattan Community District 11.<ref name="ReferenceB">{{cite web |url= http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn11profile.pdf |title= Manhattan CD 11 Profile |access-date= May 28, 2014 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928060104/http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn11profile.pdf |archive-date= September 28, 2013 }}</ref> ===SoHa-omstredenheid=== In die 2010's het sommige eiendomsagente begin om Suid-Harlem en Morningside Heights "SoHa" te noem ('n naam wat vir "South Harlem" staan in die styl van SoHo ("South of Houston Street") en NoHo ("North of Houston Street"), ook in Manhattan, in 'n poging om die modernisering van die buurte te versnel. "SoHa", soos toegepas op die gebied tussen West 110th Street en 125th Street, het 'n omstrede naam geword.<ref>{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2017/07/06/nyregion/soha-in-harlem-the-misguided-madness-of-neighborhood-rebranding.html | work = The New York Times |title= SoHa in Harlem? The Misguided Madness of Neighborhood Rebranding |date= July 6, 2017}}</ref><ref>{{cite news |title= 'SoHa' Is a Renaissance Few in Harlem Want |work= The Wall Street Journal |date= July 1, 2017 |url= https://www.wsj.com/articles/soha-is-a-renaissance-few-in-harlem-want-1498914001}}</ref><ref>{{cite news |title= 'SoHa' Rebranding Effort In South Harlem Stirs Outrage |work= CBS New York |url= http://newyork.cbslocal.com/2017/06/26/south-harlem-soha/ |date= June 26, 2017}}</ref> Inwoners en ander kritici wat dié hernoeming van die gebied teengestaan het, het die naam SoHa beskryf as "beledigend en nog 'n teken van modernisering wat handuit geruk het".<ref>{{cite news |title= Attempt to Rebrand Harlem as 'SoHa' Leaves Residents Fuming |work= U.S. News & World Report |agency= AP |url= https://www.usnews.com/news/best-states/new-york/articles/2017-05-25/attempt-to-rebrand-harlem-as-soha-leaves-residents-fuming |date= May 25, 2017 |location= New York}}</ref> Volgens hulle "wis dit nie net die woonbuurt se ryk geskiedenis uit nie, maar lyk dit ook of dit daarop ingestel is om nuwe huurders te lok, insluitende studente van die nabygeleë Columbia-universiteit".<ref name="auto">{{cite web |website= 6sqft.com |url= https://www.6sqft.com/from-soha-to-nolita-the-practice-and-controversy-of-rebranding-nyc-neighborhoods/ |date= July 10, 2017 |title= From NoLiTa to SoHa: The practice and controversy of rebranding NYC neighborhoods |last= Etherington |first= Cait}}</ref> Verskeie New Yorkse politici het wetgewing begin om dié praktyk om woonbuurte te hernoem, stop te sit. In ander New Yorkse woonbuurte het dit gelei tot hoër huur en eiendomswaardes, sowel as 'n "verskuiwing in demografie".<ref name="auto"/> ==Geskiedenis== [[Beeld:Harlem, from the old fort in the Central Park (NYPL b13512822-424264) (cropped).jpg|thumb|220px|''Harlem, from the old fort in the Central Park'', New York- openbare biblioteek.]] [[Beeld:Three Harlem Women, ca. 1925.png|thumb|200px|Drie vroue van Harlem, omstreeks 1930.]] Voor die aankoms van Europese setlaars is die gebied wat later as Harlem (aanvanklik Haarlem) bekend geword het, bewoon deur die [[Indiana|Indiaanse]] clan ''Wecquaesgeek'', wat deur Nederlandse setlaars ''Manhattans'' of ''Manhattoe'' gedoop is.<ref>{{cite book |title=The Epic of New York City |author=Ellis, Edward Robb |publisher=Old Town Books |year=1966 |page=52}}</ref> Hulle het die gebied op 'n [[Nomade|halfnomadiese]] basis beset. Tot 'n paar honderd het op die Harlemse vlaktes geboer.<ref>{{harvnb|Gill|2011|p=6}}</ref> Tussen 1637 en 1639 is 'n paar nedersettings gestig.<ref>{{citation |last=Riker |first=James |title=Harlem: Its Origins and Early Annals |place=Elizabeth, New Jersey |publisher=New Harlem Publishing Company |year=1904 |url=https://books.google.com/books?id=uAAmEO_WshUC&q=Harlem:+Its+Origins+and+Early+Annals }}</ref><ref>{{cite news |title=Harlem in the Old Times |newspaper=The New York Times |date=January 11, 1880 |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1880/01/11/98876947.pdf |access-date=December 30, 2012 }}</ref> Harlem is in 1660 amptelik geïnkorporeer, onder die leierskap van [[Peter Stuyvesant]].<ref name="ng1977">"To Live In Harlem", Frank Hercules, ''National Geographic'', February 1977, p. 178-</ref><ref name="gill" /> Tydens die [[Amerikaanse Rewolusie]] het die Britte Harlem tot op die grond afgebrand.<ref>{{harvnb|Gill|2011|p=61}}</ref> Dit het lank geduur om die gebied te herbou, want Harlem het in die laat 18de eeu stadiger gegroei as die res van Manhattan.<ref>"Harlem, the Village That Became a Ghetto", Martin Duberman, in ''New York, N.Y.: An American Heritage History of the Nation's Greatest City'', 1968</ref> Ná die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] het Harlem 'n ekonomiese opbloei beleef, wat in 1868 begin het. Die buurt was 'n toevlugsoord vir New Yorkers, maar ook toenemend vir arm Jode en Italiane.<ref>{{harvnb|Gill|2011|pp=100 & 109}}</ref> Die bou van spoorlyne<ref>{{harvnb|Gill|2011|p=86}}</ref><ref>"The Growth and Decline of Harlem's Housing", Thorin Tritter, ''Afro-Americans in New York Life and History'', January 31, 1998</ref> het Harlem se ekonomiese groei aangehelp, want dit het Harlem met Laer en Sentraal-Manhattan verbind. Die Joodse en Italiaanse inwoners het afgeneem, terwyl [[Afro-Amerikaners|swart mense]] en [[Puerto Rico|Puerto Ricane]] in dié tyd toegeneem het.<ref>{{harvnb|Gill|2011|pp=175 & 210}}</ref> Die Groot Migrasie van swart mense na die noordelike nywerheidstede in die vroeë 20ste eeu is aangevuur deur hulle begeerte om die [[Jim Crow-wette]] van die [[Suidelike Verenigde State|Suide]] agter te laat en beter werk- en opvoedingsgeleenthede vir hulle kinders te soek. In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het uitbreidende nywerhede swart werkers gesoek vir nuwe werke, waarvoor min werkers beskikbaar was omdat baie jong mans vir die weermag opgeroep is.<ref name="sg1925">[http://etext.virginia.edu/harlem/JohMakiF.html "The Making of Harlem"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060615081628/http://etext.virginia.edu/harlem/JohMakiF.html |date=15 Junie 2006}}, James Weldon Johnson, The Survey Graphic, Maart 1925</ref> Van omtrent die einde van die Tweede Wêreldoorlog is Harlem verbind met die ''New Negro''-beweging en daarna die kunsbeweging bekend as die Harlem-renaissance, wat [[poësie]], [[roman]]s, die [[teater]] en [[beeldende kunste]] ingesluit het. So baie swart mense het gekom dat dit "die bestaan van sommige vooraanstaande nywerhede van Georgia, Florida, Tennessee en Alabama bedreig het".<ref>"118,000 Negroes Move From The South", ''The New York World'', November 5, 1917</ref> Baie van hulle het hulle in Harlem gevestig. Teen 1920 was 32,43% van Sentraal-Harlem se inwoners swart. Volgens die sensus van 1930 was 70,18% van hulle swart en het hulle tot so ver suid as Central Park, by 110th Street, gewoon.<ref name="gothamgazette.com">{{cite web |url=http://www.gothamgazette.com/article//20080827/255/2635 |title=Harlem's Shifting Population |date=August 27, 2008 |work=Gotham Gazette |publisher=The Citizens Union Foundation |access-date=June 9, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212141227/http://gothamgazette.com/article//20080827/255/2635 |archive-date=February 12, 2010}}</ref> Teen die 1930's is die buurt egter hard getref deur werkverliese tydens die Groot Depressie. In die vroeë deel van die dekade was 25% van die inwoners werkloos, en werkvooruitsigte het dekades lank sleg gebly. Indiensneming onder swart New Yorkers het gedaal namate sommige tradisioneel swart poste, soos dié vir huiswerkers en sommige soorte handarbeid, deur ander etniese groepe oorgeneem is. Baie nywerhede het New York heeltemal verlaat, veral ná 1950. Verskeie opstande het in dié tyd in Harlem uitgebreek, insluitende dié van 1935 en 1943. [[Beeld:Harlem 135 street buildings.jpg|thumb|200px|'n Woonstelblok in Sentraal-Harlem.]] [[Beeld:Harlem condemned building.jpg|thumb|200px|'n Vervalle gebou in Harlem ná die 1970's.]] Groot veranderings het nà die Tweede Wêreldoorlog plaasgevind. In die laat 1950's en vroeë 1960's was Harlem die terrein van 'n reeks stakings deur huurders teen hoë rente. Die groepe wat die optogte gelei het, wou hê die stad moes woonsteleienaars dwing om die gehalte van huisvesting te verbeter, [[rot]]te en [[kakkerlak]]ke uit te roei, hitte in die winter te voorsien en huur te beperk.<ref>{{harvnb|Killens|1966|p=27}}</ref> Die grootste openbare projekte in dié jare in Harlem was openbare huisvesting, met die meeste wat in Oos-Harlem gebou is.<ref>[http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arch_story/112103.htm "A Landmark Struggle"], Lisa Davis, ''Preservation Online'', November 21, 2003 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080204130305/http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arch_story/112103.htm |date=February 4, 2008}}</ref> Bestaande strukture is afgebreek en met eiendomme vervang wat in die stad ontwerp en bestuur is. In die teorie sou dit 'n veiliger en aangenamer omgewing skep as dié deur privaat eienaars. Vanweë besware uit die gemeenskap is die bou van nuwe projekte stopgesit.<ref name="eastharlem1999">[http://www.east-harlem.com/cb11_197A_history.htm East Harlem's History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904040230/http://www.east-harlem.com/cb11_197A_history.htm |date= 4 September 2019 }}, New Directions: A 197-A Plan for Manhattan Community district 11 (hersien 1999)</ref> Van die middel 20ste eeu af was die gehalte van opvoeding in Harlem 'n bron van kommer. In die 1960's het sowat 75% van leerlinge in Harlem onderpresteer in lees en 80% in wiskunde.<ref>Pinkney & Woock, ''Poverty and Politics in Harlem'' (1970), p. 33.</ref> In 1964 het inwoners twee skoolboikotte begin om aandag op die probleem te vestig. In Sentraal-Harlem het 92% van studente tuis gebly.<ref>{{harvnb|Killens|1966|p=104}}</ref> In die tydperk ná die oorlog was Harlem nie meer die grootste tuiste van die stad se swart mense nie,<ref>"Harlem Losing Ground as Negro Area", ''New York Herald Tribune'', April 6, 1952</ref> maar dit het die kulturele en politieke hoofstad van swart New York, en moontlik swart Amerika, gebly.<ref>Powell, Michael. [https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A30280-2005Mar12?language=printer "Harlem's New Rush: Booming Real Estate"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050410163113/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A30280-2005Mar12?language=printer |date=April 10, 2005}}, ''The Washington Post'', 13 Maart 2005. Besoek op 18 Mei 2007.</ref><ref>Brooks, Charles. [https://web.archive.org/web/20050420171049/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0HST/is_2_4/ai_83553085 "Harlemworld: Doing Race and Class in Contemporary Black America – nonfiction reviews – book review"], ''Black Issues Book Review'', Maart-April 2002. Besoek op 18 Mei 2007.</ref> Teen die 1970's het baie inwoners wat dit kon bekostig uit die buurt getrek op soek na beter skole en huise en veiliger strate. Dié wat agtergebly het, was die armstes en swaks geskooldes, met die minste geleenthede vir sukses. Hoewel die federale regering $100&nbsp;miljoen bestee het om werkopleiding, gesondheidsorg, opvoeding, openbare veiligheid, saniteit, huisvesting en ander omstandighede oor 'n tydperk van 10 jaar te verbeter, het Harlem geen verbetering getoon nie.<ref>"Harlem's Dreams Have Died in Last Decade, Leaders Say", ''The New York Times'', 1 Maart 1978, p. A1.</ref> Die stad het sy talle eiendomme in Harlem in 1985 op veilings begin verkoop. Die doel was om die gemeenskap te verbeter deur eiendomme in die hande te plaas van die mense wat daar woon en dit moes onderhou. In baie gevale sou die regering 'n eiendom heeltemal restoureer en dit dan teen laer as markprys verkoop.<ref>Stern, Fishman & Tilove, ''New York 2000'' (2006), p. 1016</ref> Ná die 1990's het Harlem weer begin groei. Tussen 1990 en 2006 het die inwonertal met 16,9% toegeneem, en die persentasie swart inwoners het van 87,6% tot 69,3% gedaal.<ref name="gothamgazette.com"/> Teen 2010 het dit verder, tot 54,4%, gedaal.<ref name="dailyNews201012"/> Die persentasie wit inwoners het teen 2006 van 1,5% tot 6,6% toegeneem,<ref name="gothamgazette.com"/> en teen 2010 tot "byna 10%".<ref name="dailyNews201012"/> ==Kultuur== [[Beeld:Welcome -2 - Harlem (2115131054).jpg|thumb|220px|Welkombord bo die voormalige Victoria 5-rolprentteater in 125th Street.]] In die 1920's en 1930's was Sentraal- en Wes-Harlem die fokus van die "Harlem-renaissance", 'n skepping van kunswerke sonder presedent in die Amerikaanse swart gemeenskap. Hoewel Harlem se musikante en skrywers veral goed onthou word, was die buurt ook die tuiste van talle akteurs en teatermaatskappye, insluitende die New Heritage Repertory Theater,<ref name="ng1977"/> National Black Theater, Lafayette Players, Harlem Suitcase Theater, The Negro Playwrights, American Negro Theater en Rose McClendon Players.<ref>Jim Williams, "Need for Harlem Theater", in ''Harlem: A Community in Transition'', 1964. p.158</ref> [[Beeld:Apollo Theater, Harlem (November 2006).jpg|200px|left|thumb|Die [[Apollo-teater]] in 125th Street in November 2006.]] Die [[Apollo-teater]] het op 26 Januarie 1934 sy deure in 125th Street geopen, in 'n voormalige burlesketeater. Die Savoy Ballroom, in Lenox Avenue, was 'n bekende venue vir swingdanse en is verewig in 'n bekende liedjie uit die tydperk, "Stompin' At The Savoy". In die 1920's en 1930's was daar meer as 125 vermaakvenues tussen Lenox Avenue en Seventh Avenue in Sentraal-Harlem, insluitende ''speakeasies'' (kroeë wat onwettige drank verkoop het), kafees, braairestaurante en ander eetplekke, tavernes, teaters en dansplekke.<ref>{{cite web |first=Murray L. |last=Pfeffer |title=My Harlem Reverie |url=http://nfo.net/usa/harlem.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331102518/http://nfo.net/usa/harlem.html |archive-date=March 31, 2010 |publisher=The Big Bands Database |access-date=October 2, 2016}}</ref> 133rd Street het bekend geword as "Swing Street" en was die tuiste van kabarette, ''speakeasies'' en die jazztoneel tydens die Drankverbodtydperk. Dit is ook "Jungle Alley" gedoop vanweë die rassevermenging in die strate.<ref name="Freeland2009">{{cite book |last=Freeland |first=David |title=Automats, Taxi Dances, and Vaudeville: Excavating Manhattan's Lost Places of Leisure |url=https://archive.org/details/automatstaxidanc00davi |url-access=registration |year=2009 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-2763-8 |page=[https://archive.org/details/automatstaxidanc00davi/page/155 155]}}</ref><ref name="NNS">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=XX05_owF5js |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026110609/https://www.youtube.com/watch?v=XX05_owF5js |archive-date=2022-10-26 |url-status=bot: unknown |title=Saxman Finds Place For Jazz History |date=December 18, 2008 |publisher=New York City News Service |type=Video |access-date=December 6, 2013 }}</ref> Sommige jazzvenues, insluitende die [[Cotton Club]], waar [[Duke Ellington]] opgetree het, en Connie's Inn, was beperk tot slegs blankes. Ander was gemeng, insluitende die Renaissance en Savoy Ballroom. [[Beeld:Spritual African Drummer .jpg|thumb|150px|Die ''Spiritual African Drummer'' in 135th Street.]] In 1936 het [[Orson Welles]] sy swart ''[[Macbeth]]'' in die [[Lafayette-teater]] in Harlem opgevoer.<ref>"Jam Streets as 'Macbeth' Opens", ''The New York Times'', 15 April 1936</ref> Groot teaters van die laat 19de en vroeë 20ste eeu is intussen afgebreek of as kerke ingerig. Harlem het daarna geen permanente teater gehad nie tot die skepping van die Gatehouse-teater in 2006 in 135th Street.<ref>"Gatehouse Ushers in a Second Act as a Theater", ''The New York Times'', 17 Oktober 2006</ref> Van 1965 tot 2007 was die buurt die tuiste van die Harlemse Seunskoor, 'n toerende koor en opvoedingsprogram vir seuns, van wie die meeste swart was.<ref name="endchoir">{{cite news |last1=Otterman |first1=Sharon |title=A Quiet End for Boys Choir of Harlem |url=https://www.nytimes.com/2009/12/23/nyregion/23choir.html?_r=0 |access-date=February 18, 2015 |work=The New York Times |date=December 22, 2009}}</ref> Die Meisiekoor van Harlem is in 1989 gestig en het saam met die seunskoor gesluit.<ref name="girlschoir">{{cite news |last1=Kennedy |first1=Randy |title=A Girls' Choir Finally Sings In Spotlight |url=https://www.nytimes.com/1997/11/24/nyregion/a-girls-choir-finally-sings-in-spotlight.html |access-date=February 18, 2015 |work=The New York Times |date=November 24, 1997}}</ref> Harlem is ook die tuiste van die grootste ''African American Day Parade'', wat die kultuur van die Afrika-[[diaspora]] in Amerika vier. Dit is in 1969 begin.<ref name="africanamericanday">{{cite web |title=HISTORY OF AFRICAN AMERICAN DAY PARADE, INC. |url=http://www.africanamericandayparade.org/3.html |website=African American Day Parade |access-date=February 18, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218072654/http://www.africanamericandayparade.org/3.html |archive-date=February 18, 2015 }}</ref> In die laat 1960's het Arthur Mitchell, 'n voormalige danser van die New Yorkse Balletgeselskap, die Dansteater van Harlem gestig as 'n skool en geselskap vir ballet- en teateropleiding. Dit toer land- en wêreldwyd. Generasies teaterkunstenaars het al hier 'n geleentheid gekry. Teen die 2010's het nuwe gewilde eetplekke hulle deure om Frederick Douglass Boulevard in Harlem geopen.<ref>{{cite web |url=http://www.nbcnewyork.com/video/#!/shows/newyorklive/Harlems-Restaurant-Row/103478474 |title=Drone Footage Shows Hurricane Lane Flooding in Hawaii |website=NBC New York |access-date=February 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402032823/http://www.nbcnewyork.com/video/#!/shows/newyorklive/Harlems-Restaurant-Row/103478474 |archive-date=April 2, 2015 |url-status=dead }}</ref> Terselfdertyd het sommige inwoners geveg teen die gentrifikasie (opknapping en restourasie) van die woonbuurt. In 2013 het inwoners 'n sitdemonstrasie gehou om beswaar te maak teen 'n boeremark van vyf dae per week wat sou gelei het tot die sluiting van Macombs Place in 150th Street.<ref>{{cite news |url=http://www.dnainfo.com/new-york/20131018/hamilton-heights/harlem-residents-protest-farmers-market-temporary-pedestrian-plaza |title=Harlem Residents Hold Sit-In to Protest Farmers Market Takeover of Plaza |last=Mays |first=Jeff |date=October 18, 2013 |publisher=DNAinfo.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131123224148/http://www.dnainfo.com/new-york/20131018/hamilton-heights/harlem-residents-protest-farmers-market-temporary-pedestrian-plaza |archive-date=November 23, 2013 }}</ref> Uptown Night Market is in 2021 gestig om kos, die gemeenskap en kultuur te vier.<ref>{{Cite web |author=<!--Not stated--> |date=September 30, 2021 |title=Announcing Uptown Night Market From Cupcakes, Catering, Cuzin's And More All Under The Arch In Harlem |url=https://www.harlemworldmagazine.com/announcing-uptown-night-market-from-cupcakes-catering-cuzins-and-more-all-in-harlem/ |access-date=January 29, 2022 |work=Harlem World Magazine |archive-date=26 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126183625/https://www.harlemworldmagazine.com/announcing-uptown-night-market-from-cupcakes-catering-cuzins-and-more-all-in-harlem/ |url-status=dead }}</ref> Dit is een van die grootste nagmarkte in Manhattan. Die hoofattraksies sluit in musiekopvoerings, kunsmarkte en kos.<ref>{{Cite web |author=<!--Not stated--> |date=August 4, 2021 |title=Uptown Night Market Opens Its Doors For A Strong Harlem Week 2021 |url=https://www.harlemworldmagazine.com/uptown-night-market-opens-its-doors-for-a-strong-harlem-week-2021/ |access-date=January 29, 2022 |work=Harlem World Magazine |archive-date=26 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126170452/https://www.harlemworldmagazine.com/uptown-night-market-opens-its-doors-for-a-strong-harlem-week-2021/ |url-status=dead }}</ref> [[Beeld:Black Ivory promo10.jpg|thumb|links|220px|Die Harlemse R&B-groep Black Ivory in 2017 in Harlem.]] ===Musiek=== Baie R&B-/soulgroepe en {{nowrap|-kunstenaars}} was in Harlem bedrywig. The Main Ingredient, Frankie Lymon & The Teenagers, Black Ivory, Cameo, Keith Sweat, Freddie Jackson, Alyson Williams, Johnny Kemp, Teddy Riley en ander se loopbane het in die buurt begin. Manhattan se bydraes tot [[hip-hop]] is grootliks danksy kunstenaars met Harlem-wortels soos Doug E. Fresh, Big L, Kurtis Blow, The Diplomats, Mase en Immortal Technique. Harlem is ook die plek waar gewilde hip-hop-danse soos die Harlem shake, toe wop en Chicken Noodle Soup ontstaan het. Harlem se [[klassieke musiek]] het aanleiding gegee tot organisasies en ensembles soos Roberta Guaspari se Opus 118,<ref>{{cite web |last1=Staff |title=Meryl Streep plays violin in Music of the Heart |url=https://www.thestrad.com/video/meryl-streep-plays-violin-in-music-of-the-heart/3828.article |website=The Strad |language=en |date=September 24, 2015}}</ref> die Harlem Chamber Players<ref>{{cite web |last1=Rabinowitz |first1=Chloe |title=The Apollo Theater, ACO & NBT to Present THE GATHERING: A COLLECTIVE SONIC RING SHOUT |url=https://www.broadwayworld.com/off-broadway/article/The-Apollo-Theater-ACO-NBT-to-Present-THE-GATHERING-A-COLLECTIVE-SONIC-RING-SHOUT-20220420 |website=BroadwayWorld.com |language=en |date=April 20, 2022}}</ref> en Harlem Quartet, en musikante soos die violis [[Edward W. Hardy]].<ref>{{cite web |last1=Jacobs |first1=Jessie |title=He followed his passion for classical music from Harlem to Colorado |url=https://www.cpr.org/2022/02/02/he-followed-his-passion-for-classical-music-from-harlem-to-colorado/ |website=Colorado Public Radio |publisher=CPR Classical |language=en |date=February 2, 2022}}</ref> In die 1920's het Afro-Amerikaanse pianiste in Harlem begin met hulle eie jazzklavierstyl, bekend as [[stride]], wat baie deur [[ragtime]] beïnvloed is. Dié styl het 'n baie belangrike rol gespeel in vroeë jazzklaviermusiek.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=YgALtJ2GKIUC&q=harlem+stride&pg=PA148 |title=New York Modern: The Arts and the City |first1=William B. |last1=Scott |first2=Peter M. |last2=Rutkoff |date=August 14, 2001 |publisher=JHU Press |via=Google Books|isbn=9780801867934 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=eTKvDAAAQBAJ&q=stride+piano+importance+in+jazz&pg=PT3 |title=How to Play Solo Jazz Piano |first=John |last=Valerio |date=August 1, 2016 |publisher=Hal Leonard Corporation |via=Google Books|isbn=9781495073663 }}</ref> ===Taal=== In 1938 het die jazzsanger Cab Calloway die eerste woordeboek deur 'n Afro-Amerikaner gepubliseer: ''Cab Calloway's Cat-ologue: A "Hepster's" Dictionary''. Dit het die amptelike jivetaalverwysingsboek van die New Yorkse openbare biblioteek geword.<ref>{{Cite web|last=Sorene|first=Paul|date=April 26, 2017|title=Cab Calloway's Hepster's Dictionary: A Guide To The Language Of Jive (1938)|url=https://flashbak.com/cab-calloways-hepsters-dictionary-a-guide-to-the-language-of-jive-1938-378657/|website=Flashbak|language=en-US}}</ref><ref name="Calt">{{cite book|last1=Calt|first1=Stephen|title=Barrelhouse Words: A Blues Dialect Dictionary|date=2009|publisher=University of Illinois Press|isbn=9780252076602|page=xxi}}</ref> In 1939 het Calloway 'n meegaande boek die lig laat sien: ''Professor Cab Calloway’s Swingformation Bureau''. Dit het aan lesers vertel hoe om die woorde en frases in die woordeboek aan te wend. Hy het tot in 1944 verskeie weergawes gepubliseer, waarvan die laaste een was ''The New Cab Calloway’s Hepsters Dictionary: Language of Jive''.<ref>{{Cite book|last=Alvarez|first=Luis|url=https://books.google.com/books?id=e6gwDwAAQBAJ&q=cab+calloway+|title=The Power of the Zoot: Youth Culture and Resistance During World War II|publisher=Univ of California Press|year=2009|isbn=978-0-520-26154-9|pages=92–93|language=en}}</ref> Die digter Lemn Sissay het gesê "Cab Calloway het besit van taal geneem vir mense wie se eie tale net 'n paar generasies gelede van hulle weggeneem is."<ref>{{Cite web|last=Blakemore|first=Erin|date=August 1, 2017|title=The 'Hepster Dictionary' Was the First Dictionary Written By an African American|url=https://www.history.com/news/the-hepster-dictionary-was-the-first-dictionary-written-by-an-african-american|website=History|language=en}}</ref> ===Godsdienslewe=== [[Beeld:Andrew Episcopal Harlem jeh.JPG|thumb|220px|Die Episkopaalse Kerk Sint Andreas.]] Die godsdienslewe was nog altyd baie belangrik in swart Harlem. Daar is meer as 400 kerke in die buurt,<ref>"The New Heyday of Harlem", Tessa Souter, ''The Independent'', Sunday, June 8, 1997</ref> en van hulle is amptelike stads- of nasionale landmerke. Christene sluit in Baptiste, Metodiste, [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en lede van die Pinksterkerk. Die Abessiniese Baptistekerk het al lank 'n invloed danksy sy groot gemeente. Die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] het in 2005 in kapel in 128th Street gebou. Baie van die buurt se kerke is "winkelfrontkerke", wat in leë winkels, kelders of huise bedrywig is. Hulle het elk minder as 30-50 lidmate, maar daar is honderde van hulle.<ref>''Fact Not Fiction in Harlem'', John H. Johnson, St. Martin's Church, 1980. p. 69+</ref> Ander is ou, groot landmerke. Veral in die jare voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] het gewilde Christelike charismatiese "kultusleiers" uit Harlem gekom, soos [[Father Divine]].<ref name="HUSAintro">''Harlem U.S.A.'', red. John Henrik Clarke, inleiding tot 1971-uitgawe</ref> Hy het in 1932 na Harlem verhuis, waar hy volgelinge in die swart gemeenskap gehad het. Sy beweging, die Internasionale Vredesending, het verskeie hotelle gekoop wat hulle "hemele" genoem het. Lede het daar gewoon en op 'n goedkoop manier werk gesoek. In 'n stadium was Father Divine en die Vredesending die grootste besitters van eiendom in Harlem.<ref name="pbs.org">{{Cite web |title=This Far by Faith: Father Divine's Peace Mission, Hop for the Impoverished |website=pbs.org |publisher=The Faith Project |date=2003 |access-date=September 14, 2020 |url= https://www.pbs.org/thisfarbyfaith/journey_3/p_10.html }}</ref> Die beweging het ook verskeie goedkoop winkels geopen, waaronder restaurante en klerewinkels, wat hulle ware teen lae pryse kon verkoop deur oorhoofse koste te besnoei. Hulle was baie suksesvol tydens die depressie. Ekonomiese sakeondernemings waar alles kontant betaal moes word, was deel van Father Divine se [[Father Divine#Leerstelling|leerstelling]]. Daar is ook verskeie [[moskee]]s en 'n [[Jood]]se sinagoge in Harlem. Tot in 2008 was daar 'n niehoofstroomsinagoge vir Swart Hebreërs, bekend as Commandment Keepers, in West 123rd Street. ==Demografie== Die demografie van Harlem se gemeenskappe het deur sy geskiedenis baie verander. In 1910 het swart inwoners sowat 10% van Harlem se bevolking uitgemaak, maar teen 1930 het hulle 'n meerderheid van 70% gevorm.<ref name="nytimes.com"/> Die tydperk tussen 1910 en 1930 is gekenmerk deur die Groot Migrasie van Afro-Amerikaners uit die Suide na die noordelike stede, insluitende New York. In Harlem was daar ook 'n instroming van swartes uit die Manhattanse "onderdorp", waar hulle minder welkom gevoel het.<ref name="nytimes.com"/> Die swart bevolking in die buurt het in 1950 'n hoogtepunt bereik met 98%, of 233&nbsp;000 inwoners, wat swart was. Teen 2000 het Sentraal-Harlem se swart inwoners 77% van die totale bevolking uitgemaak; die swart bevolking het egter in onlangse jare afgeneem namate swartes uitgetrek en meer immigrante ingetrek het.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/pub/mnneeds_2012.pdf#mn10 Nyc.gov] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130317001127/http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/pub/mnneeds_2012.pdf |date=March 17, 2013}}</ref> Werkloosheidsyfers in Harlem is gewoonlik twee keer so hoog as in die res van die stad, en die armoedesyfers is ook hoog.<ref>{{cite book | last1=Pinkney | first1=Alphonso | last2=Woock | first2=Roger R. | title=Poverty and Politics in Harlem | publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Incorporated | year=1970 | isbn=978-0-8084-0249-7 | url=https://books.google.com/books?id=7_x_oAEACAAJ | access-date=March 21, 2019 | page=31}}</ref> Die situasie vir mans lyk aansienlik slegter as vir vroue. Inisiatiewe deur die regering en privaat sektor om syfers vir werkloosheid en armoede te verlaag was nie geslaagd nie. Tydens die Groot Depressie was werkloosheid hoër as 20% en mense is uit hulle huise gesit.<ref>{{cite news | last=Taylor | first=Nick | title=Great Depression (1930's) News | newspaper=The New York Times | url=https://nytimes.com/topic/subject/the-great-depression | access-date=March 21, 2019}}</ref> Die federale regering het terselfdertyd die beleid van "''redlining''" ingestel en toegepas waarvolgens buurte soos Sentraal-Harlem beskryf word as onaantreklik soos gebaseer op die ras, etnisiteit en nasionale oorsprong van die inwoners.<ref name="CHP2018">{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/data/2018chp-mn10.pdf|title=Central Harlem|date=2018|website=nyc.gov|publisher=NYC Health|access-date=March 2, 2019|archive-date=21 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321040538/https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/data/2018chp-mn10.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Rp|2, 20}} Sentraal-Harlem is as "gevaarlik" beskou en inwoners is lenings en ander beleggings geweier.<ref name="CHP2018" /> In vergelyking is huislenings en ander beleggings makliker aan wit, ryk inwoners van New Yorkse woonbuurte toegestaan.<ref name="CHP2018" /> Oor die algemeen het die rykes voorkeurbehandeling gekry van stads- en staatsinstellings. In die 1960's kon onopgevoede swartes makliker werk kry as opgevoede swartes, en dit het pogings in die wiele gery om die lewe van die buurt se inwoners deur opvoeding te verbeter.<ref name="CHP2018" /> Grondeienaars het die situasie misbruik en woonstelle teen laer huur aan lede van die laer klasse beskikbaar gestel, maar in swak toestande.<ref>{{cite book | last=Shumsky | first=N.L. | title=Encyclopedia of urban America: the cities and suburbs. A - L | publisher=ABC-ClIO | issue=v. 1 | year=1999 | isbn=978-0-87436-846-8 | url=https://books.google.com/books?id=uodUAAAAMAAJ | access-date=March 21, 2019 | chapter=Harlem}}</ref> ==Misdaad en polisiëring== [[Beeld:Police Area 6 148 St jeh.JPG|thumb|220px|Die NYPD se polisiekantoor in wyk 6, wat Harlem help bedien.]] Sentraal-Harlem word deur twee polisiekantore van die New Yorkse polisie (NYPD) bedien,<ref>{{cite web | title=Find Your Precinct and Sector - NYPD | website=www.nyc.gov | url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/bureaus/patrol/find-your-precinct.page | access-date=March 3, 2019}}</ref> 32nd Precinct in Sentraal-Harlem-Noord<ref name="NYPD 28th Precinct">{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/bureaus/patrol/precincts/28th-precinct.page|title=NYPD – 28th Precinct|website=www.nyc.gov|publisher=New York City Police Department|access-date=October 3, 2016}}</ref> en 28th Precinct in Sentraal-Harlem-Suid.<ref name="NYPD 32nd Precinct">{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/bureaus/patrol/precincts/32nd-precinct.page|title=NYPD – 32nd Precinct|website=www.nyc.gov|publisher=New York City Police Department|access-date=October 3, 2016}}</ref> 28th Precinct het 'n laer misdaadsyfer as in die 1990's, met misdade in alle kategorieë wat tussen 1990 en 2021 met 72,2% afgeneem het. Van die vyf groot geweldsmisdade (moord, verkragting, aanranding, diefstal en roof) het 28th Precinct in 2019 1&nbsp;125 per 100&nbsp;000 inwoners aangemeld, teenoor die stadswye gemiddeld van 572 misdade per 100&nbsp;000 inwoners.<ref name = "crime map"/><ref name = "sevenmajorfelonies">{{cite web | url = https://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/analysis_and_planning/historical-crime-data/seven-major-felony-offenses-2000-2019.pdf | title = Citywide Seven Major Felony Offenses 2000-2019 | publisher = New York Police Department | access-date = March 23, 2020 | website = www.nyc.gov}}</ref><ref name = "sevenmajorfeloniesbyprecinct"/> Ook in 32nd Precinct het misdade sedert die 1990's afgeneem, met alle misdade wat tussen 1990 en 2021 met 71,4% minder geword het. Van die vyf groot geweldsmisdade is in 2019 1&nbsp;042 per 100&nbsp;000 inwoners aangeteken.<ref name = "crime map">{{cite web | url = https://maps.nyc.gov/crime/ | access-date = March 23, 2020 | title = NYC Crime Map | website = www.nyc.gov | publisher = New York City Police Department}}</ref><ref name = "sevenmajorfeloniesbyprecinct">{{cite web | url = https://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/analysis_and_planning/historical-crime-data/seven-major-felony-offenses-by-precinct-2000-2019.pdf | title = Citywide Seven Major Felony Offenses by Precinct 2000-2019 | publisher = New York Police Department | access-date = March 23, 2020 | website = www.nyc.gov}}</ref> ===Misdaadneigings=== In die vroeë 20ste eeu was Harlem 'n bastion van die [[Sisiliaanse Mafia]], ander Italiaanse georganiseerde misdaadgroepe en later die [[Amerikaanse Mafia|Italiaans-Amerikaanse Mafia]]. Namate die etniese samestelling van die woonbuurt verander het, het Afro-Amerikaners soortgelyke organisasies gestig. In plaas daarvan om met ander bendes mee te ding, het hulle egter gekonsentreer op die sogenaamde [[nommerspel]], of ''bolita'' in Oos-Harlem. Dit was 'n dobbelspel soortgelyk aan die lotery wat onwettig van talle plekke in Harlem gespeel kon word. Volgens Francis Ianni was daar teen 1925 sowat "30 swart nommerspelbanke in Harlem, waarvan verskeie groot genoeg was om wedgeld in te samel in 'n gebied van 20 straatblokke en oor drie of vier lane".<ref name="ianni">Francis A.J. Ianni, ''Black Mafia'', 1974</ref> Teen die vroeë 1950's is miljarde dollars verwed en is polisiemanne deur bendebase omgekoop.<ref>"Inside Story of Numbers Racket", ''Amsterdam News'', 21 Augustus 1954</ref> Dié base het geweldig magtig geword en geld voorgeskiet aan mense wat dit nie by tradisionele finansiële instellings geleen kon kry nie. Hulle het ook in wettige ondernemings en eiendomme belê.<ref>Cook, Fred J. [https://www.nytimes.com/1971/04/04/archives/the-black-mafia-moves-into-the-numbers-racket-the-numbers-racket.html "The Black Mafia Moves Into the Numbers Racket"], ''The New York Times'', 4 April 1971. Besoek op 28 Desember 2016.</ref> Die gewildheid van die nommerspele het afgeneem ná die instelling van die Amerikaanse staatslotery, wat wettig is maar kleiner wenbedrae uitbetaal waarop [[belasting]] betaal moet word.<ref>Wilson, Michael. [https://www.nytimes.com/2013/03/23/nyregion/numbers-runner-a-rarity-is-arrested-in-harlem.html "Relics of the Bygone (and the Illegal)"], ''The New York Times'', 22 Maart 2013. Besoek op 28 Desember 2016.</ref> Die nommerspele gaan steeds op 'n kleiner skaal voort. [[Beeld:Harlem riots - 1964.jpg|thumb|links|200px|'n Toneel uit die Harlem-opstand van 1964.]] Volgens statistieke uit 1940 is sowat 100 moorde per jaar in Harlem gepleeg, "maar verkragtings is baie skaars".<ref name="look1940">"244,000 Native Sons", ''Look'', 21 Mei 1940, p.8+</ref> Teen 1950 het baie wit mense Harlem verlaat en teen 1960 ook 'n groot deel van die swart middelklas. Terselfdertyd het beheer oor georganiseerde misdaad verskuif van Italiaanse sindikate na plaaslike swart, Puerto Ricaanse en [[Kuba]]anse groepe wat ietwat minder formeel georganiseerd was.<ref name="ianni"/> Teen die tyd van die Harlem-opstande van 1964 was 10 keer meer mense hier verslaaf aan [[dwelms]] as gemiddeld in New York en 12 keer meer as in Amerika as geheel. Van die 30&nbsp;000 dwelmverslaafdes wat daar toe na raming in New York was, het 15&nbsp;000 tot 20&nbsp;000 in Harlem gewoon. Ses keer soveel moorde het plaasgevind as in New York. Die helfte van die kinders in Harlem het met een ouer of sonder ouers grootgeword en dit het tot jeugmisdade gelei; tussen 1953 en 1962 het die misdaadtempo onder jong mense in die hele New York toegeneem, maar dit was konsekwent sowat 50% hoër in Harlem.<ref>''Poverty and Politics in Harlem'', Alphonso Pinkney & Roger Woock, College & University Press Services, Inc., 1970, p.33</ref> Die inspuit van [[heroïen]] het in die 1950's en 1960's in gewildheid toegeneem in Harlem, maar daarna afgeneem. In die 1980's het die gebruik van [[crack]] wydverspreid geword en dit het tot hoër misdaadsyfers gelei omdat verslaafdes gesteel het om hulle dwelmgewoonte te kan volhou en handelaars geveg het vir die reg om in sekere gebiede te verkoop, of oor transaksies wat skeefgeloop het.<ref>"Harlem Speaks: A Living History of the Harlem Renaissance." Wintz, Cary.</ref> Met die einde van die crack-oorloë in die middel 1990's en beter polisiëring onder die burgemeesters David Dinkins en Rudy Giuliani, het misdade in Harlem geweldig afgeneem. In vergelyking met 1981, toe 6&nbsp;500 rooftogte aangemeld is, is net 4&nbsp;800 in 1990 aangemeld; 1&nbsp;700 in 2000; en 1&nbsp;100 in 2010.<ref>[http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/How%20NY%20cut%20crime.pdf "How New York Cut Crime"], ''Reform Magazine'', Autumn 2002 p.11 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080308165611/http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/How%20NY%20cut%20crime.pdf |date=March 8, 2008}}</ref> Dieselfde neiging het onder ander misdade voorgekom.<ref name="NYPD 28th Precinct"/><ref name="NYPD 32nd Precinct"/> Desnieteenstaande het Harlem steeds die meeste geweldsmisdade in New York.<ref name = "crime map"/> Dit is hoofsaaklik weens groot armoede. Onwettige bedrywighede soos diefstal, roof, dwelmmisbruik en [[prostitusie]] duur voort. Misdaadorganisasies soos straatbendes is verantwoordelik vir baie van die moorde en skietvoorvalle in die buurt. ===Bendes=== Daar is baie bendes in Harlem en talle is in spesifieke woonstelblokke en ander woonprojekte gesentreer. As een bendelid deur 'n ander bende vermoor word, breek wraakgeweld uit wat jare kan duur.<ref name="Buettner2013">{{cite news|last=Buettner|first=Russ|title=63 Gang Members Indicted in East Harlem Shootings|url=https://www.nytimes.com/2013/04/05/nyregion/63-in-e-harlem-gangs-indicted-in-revenge-shootings.html|access-date=June 15, 2013|newspaper=The New York Times|date=April 4, 2013}}</ref> Daarbenewens was die East Harlem Purple Gang van die 1970's, wat in Oos-Harlem en omliggende gebiede bedrywig was, 'n Italiaans-Amerikaanse groep huurmoordenaars en heroïenhandelaars.<ref name="LLC1979">{{cite journal|title=New York Magazine|website = Newyorkmetro.com|url=https://books.google.com/books?id=ctECAAAAMBAJ&pg=PA44|volume=12|issue = 19|date=May 7, 1979|publisher=New York Media, LLC|pages=44–|issn=0028-7369}}</ref> Harlem en sy bendes het 'n sterk verbinding met die [[hip hop]]-, rap- en R&B-kultuur in Amerika, en baie suksesvolle rappers in die musieknywerheid kom uit bendes in Harlem.<ref name="AdjayeAndrews1997">{{cite book|last1=Adjaye|first1=Joseph K.|last2=Andrews|first2=Adrianne R.|title=Language, Rhythm and Sound: Black Popular Cultures Into the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=mGIRAq5w4ngC&pg=PA135|access-date=June 14, 2013|year=1997|publisher=University of Pittsburgh Pre|isbn=978-0-8229-7177-1|page=135}}</ref> Gangster rap, wat in die laat 1980's ontstaan het, het dikwels liriek wat "vrouehaat of geweld aanhits" of wat wapens, dwelms en los vroue in Harlem en New York aanloklik uitbeeld.<ref name="Ray2013">{{cite book|last=Ray|first=Michael|title=Alternative, Country, Hip-Hop, Rap, and More: Music from the 1980s to Today|url=https://books.google.com/books?id=mRDMpGVCkjoC&pg=PA78|access-date=June 14, 2013|year=2013|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-910-8|page=78}}</ref><ref name="AdjayeAndrews1997"/> ==Gesondheid== Teen 2018 was vroeggeboortes en geboortes onder tienermoeders meer algemeen in Sentraal-Harlem as op enige ander plek in die stad. Daar was 103 vroeggeboortes per 1&nbsp;000 geboortes (in vergelyking met 87 per 1&nbsp;000 stadswyd), en 23 geboortes onder tienermoeders per 1&nbsp;000 geboortes (in vergelyking met 19,3 per 1&nbsp;000 stadswyd). Die konsentrasie van [[fynstowwe]], die dodelikste vorm van [[lugbesoedeling]], in Sentraal-Harlem is effens hoër as die stad se gemiddelde.<ref name="CHP2018" />{{Rp|9}} Sowat 10% van die inwoners is [[Rookgewoonte|rokers]], wat minder is as die stadsgemiddelde van 14%.<ref name="CHP2018" />{{Rp|13}} Byna 34% van inwoners is [[Obesiteit|vetsugtig]], 12% het [[diabetes]] en 35% het [[Hipertensie|hoë bloeddruk]], die hoogste syfers in die stad – teenoor die stadsgemiddeldes van onderskeidelik 24%, 11% en 28%.<ref name="CHP2018" />{{Rp|16}} Die naaste groot hospitaal is in Noordsentraal-Harlem.<ref>{{cite web | title=Manhattan Hospital Listings | website=New York Hospitals | url=http://www.allny.com/health/hosp-manhattan.html | access-date=March 20, 2019}}</ref><ref>{{cite web | title=Best Hospitals in New York, N.Y. | website=U.S. News & World Report | date=July 26, 2011 | url=https://health.usnews.com/best-hospitals/area/new-york-ny | access-date=March 20, 2019}}</ref> ===Sosiale faktore=== Die bevolkingsgesondheid van Sentraal-Harlem word nou verbind met invloedryke sosiale faktore van gesondheid, ook bekend as sosiale bepalers van gesondheid, en die uitwerking van strukturele rassisme op die buurt. Die uitwerking van diskriminerende beleide soos ''redlining'' het daartoe bygedra dat inwoners wat gesondheid betref slegter daaraan toe is as in die res van die stad. Dit het betrekking op lewensverwagting, die voorkoms van armoede, woonbuurtgesondheid, huisvestingsgehalte en asmasyfers. Die gesondheid van inwoners van Sentraal-Harlem word ook gekoppel aan hulle belewenis van rassisme.<ref>Hinterland K, Naidoo M, King L, Lewin V, Myerson G, Noumbissi B, Woodward M, Gould LH, Gwynn RC, Barbot O, Bassett MT. Community Health Profiles 2018, Manhattan Community District 10: Central Harlem; 2018;10(59):1-20.</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Paradies|first1=Yin|last2=Ben|first2=Jehonathan|last3=Denson|first3=Nida|last4=Elias|first4=Amanuel|last5=Priest|first5=Naomi|last6=Pieterse|first6=Alex|last7=Gupta|first7=Arpana|last8=Kelaher|first8=Margaret|last9=Gee|first9=Gilbert|date=September 23, 2015|title=Racism as a Determinant of Health: A Systematic Review and Meta-Analysis|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=9|pages=e0138511|doi=10.1371/journal.pone.0138511|issn=1932-6203|pmc=4580597|pmid=26398658|bibcode=2015PLoSO..1038511P|doi-access=free}}</ref> Navorsingstudies het getoon die ervaring van rassisme skep en vererger chroniese [[stres]], wat kan bydra tot groot doodsoorsake, veral onder Afro- en Spaans-Amerikaanse bevolkings in die VSA, soos [[hartbloedvatsiekte]]s.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/healthequity/lcod/men/2016/nonhispanic-black/index.htm|title=From the CDC-Leading Causes of Death-Non-Hispanic Black Males 2016|last=CDC|date=September 27, 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=October 27, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/healthequity/lcod/men/2016/hispanic/index.htm|title=From the CDC-Leading Causes of Death Hispanic Males 2016|last=CDC|date=September 27, 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=October 27, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/women/lcod/2016/nonhispanic-black/index.htm|title=From the CDC-Leading Causes of Death by Age Group, All Females-US|last=CDC|date=September 27, 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=October 27, 2019}}</ref> Sekere gesondheidsongelykhede tussen Sentraal-Harlem en die res van New York kan toegeskryf word aan "vermydelike oorsake", soos substandaardhuisvesting, armoede en geregsgeweld – wat alles deur die Amerikaanse Openbaregesondheidsvereniging beskryf word as sosiale sleutelbepalers van gesondheid.<ref>{{Cite web|url=https://www.apha.org/policies-and-advocacy/public-health-policy-statements/policy-database/2018/01/18/housing-and-homelessness-as-a-public-health-issue|title=Housing and Homelessness as a Public Health Issue|website=www.apha.org|access-date=October 27, 2019}} * {{Cite web|url=https://www.apha.org/policies-and-advocacy/public-health-policy-statements/policy-database/2018/01/18/reducing-income-inequality-to-advance-health|title=Reducing Income Inequality to Advance Health|website=www.apha.org|access-date=October 27, 2019}} * {{Cite web|url=https://www.apha.org/policies-and-advocacy/public-health-policy-statements/policy-database/2019/01/29/law-enforcement-violence|title=Addressing Law Enforcement Violence as a Public Health Issue|website=www.apha.org|access-date=October 27, 2019}}</ref> ==Vervoer== ===Brûe=== {{beeldgroep2|perrow = 2|total_width=450 | align = right | direction = horizontal | background color = | voetskrif = | image1 = HARLEM RIVER-HARLEM ON LEFT. BRONX ON RIGHT - NARA - 548427.jpg | caption1 = Brûe oor die Harlemrivier verbind Harlem (links) en die Bronx. | image2 = MNRR NH-Line-Train 125th-St.jpg | caption2 = Die stasie Harlem-125th Street op die Metro-North Railroad. }} Die Harlemrivier skei [[The Bronx|die Bronx]] en Manhattan, en dit vereis verskeie brûe tussen die twee New Yorkse woonbuurte. Vyf brûe verbind Harlem en die Bronx: die Willis Avenue-brug (net vir noordwaartse verkeer), die Third Avenue-brug (net vir suidwaartse verkeer), die Madison Avenue-brug, 145th Street-brug en Macombsdam-brug. In Oos-Harlem verbind die Wardseilandbrug Manhattan met Wardseiland. Die Triborough-brug is 'n kompleks van drie aparte brûe wat verbindings verskaf tussen Queens, Oos-Harlem en die Bronx.<ref>{{cite web|url=http://web.mta.info/bandt/html/rfk.html|title=Robert F. Kennedy Bridge|date=December 30, 2010|publisher=Mta.info|access-date=February 2, 2013}}</ref> ===Openbare vervoer=== Dienste vir openbare vervoer word verskaf deur die Metropolitan Transportation Authority. Dit sluit in die New York City Subway en MTA Regional Bus Operations. Sommige plaaslike Bronx-roetes bedien ook Manhattan. Metro-North Railroad het 'n stasie by Harlem-125th Street, met treine na die Laer Hudsonvallei en [[Connecticut]].<ref>{{cite web|url=http://web.mta.info/mnr/html/mnrmap.htm|title=Metro-North Railroad Map|date=2017|publisher=Metropolitan Transportation Authority|access-date=May 14, 2017}}</ref> Daar is drie [[moltrein]]lyne in Harlem: * IRT Lenox Avenue * IND Eighth Avenue Line * IND Concourse Line Verskeie busse loop in Harlem. Daar is ook busse wat naby Harlem stilhou, maar nie in die woonbuurt self nie. ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Nog leesstof== {{refbegin|2}} * Bourgois, Philippe. ''In search of respect: Selling crack in El Barrio''. Vol. 10. Cambridge University Press, 2003. * {{cite book|last=Gill|first=Jonathan|url=https://books.google.com/books?id=DaGckQAodGkC|title=Harlem: The Four Hundred Year History from Dutch Village to Capital of Black America|publisher=Grove Press|date=2011|isbn=9780802195944 }} * Ianni, Francis A. J. ''Black Mafia: Ethnic Succession in Organized Crime'', 1974. * {{cite book|last1=Killens|first1=John|last2=Halstead|first2=Fred|title=Harlem Stirs|date=1966}} * King, Shannon. ''Whose Harlem Is This? Community Politics and Grassroots Activism During the New Negro Era''. New York: New York University Press, 2015. * Osofsky, Gilbert. ''Harlem: The Making of a Ghetto: Negro New York, 1890-1930'', 1971. * ''WPA Guide to New York City'', 1939 * ''TIME'', vol. 84, No. 5, 31 Julie 1964. "Harlem: No Place Like Home". * ''Newsweek'', 3 Augustus 1964. "Harlem: Hatred in the Streets". * "Crack's Decline: Some Surprises from U.S. Cities", National Institute of Justice Research in Brief, Julie 1997. * Paterson, David ''"Black, Blind, & In Charge: A Story of Visionary Leadership and Overcoming Adversity."'' Skyhorse Publishing. New York, New York, 2020 {{refend}} ==Skakels== * [http://indianapublicmedia.org/nightlights/portraits-harlem-2/ Portrette van Harlem] * [https://web.archive.org/web/20110829164035/http://acl.arts.usyd.edu.au/harlem/ "Digital Harlem: Everyday Life 1915–1930"] * [http://nycwiki.org/wiki/Harlem Harlem] – NYCwiki {{CommonsKategorie-inlyn|Harlem, Manhattan}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Harlem}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Harlem| ]] 7e3q5vym9tctdeuu38jtklf8prvbxsz 0 394770 2908212 2900878 2026-05-30T21:13:39Z Jcb 223 2908212 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hilary Putnam.jpg|duimnael|Hilary Putnam (2006)]] '''Hilary Whitehall Putnam''' ([[31 Julie]] [[1926]] – [[13 Maart]] [[2016]]) was 'n [[Amerikaanse]] [[filosoof]] wat vanaf die sestigerjare 'n sentrale rol in die [[Westerse filosofie]] gespeel het, veral in die filosofie van die gees, die [[taalfilosofie]] en die [[Wetenskapsfilosofie|wetenskapfilosofie]].<ref name="CR">Casati R., "Hillary Putnam" in ''Enciclopedia Garzanti della Filosofia'', ed. Gianni Vattimo. 2004. Garzanti Editori. Milan. {{ISBN|88-11-50515-1}}</ref> Dit was tipies van Putnam dat hy ook voortgegaan het om sy eie filosofiese denke krities te ontleed, op soek na foute, wat hom die reputasie besorg het dat hy sy gedagtes redelik vinnig verander het. Aangesien hy ook oor baie verskillende onderwerpe geskryf het, is sy sienings soms moeilik om te bepaal. ==Biografie== Putnam se pa, Samuel Putnam, was 'n joernalis en vertaler wat geskryf het vir die ''Daily Worker'', 'n dagblad in [[New York]] wat deur die Amerikaanse Kommunistiese Party uitgegee is. As gevolg van sy vader se gehegtheid aan [[kommunisme]], is Putnam sekulêr grootgemaak, hoewel sy ma, Riva, [[Joods]] was.<ref name="King170">King, P.J., ''One Hundred Philosophers: The Life and Work of the World's Greatest Thinkers''. Barron's 2004, bl. 170.</ref> Die gesin het tot 1934 in [[Frankryk]] gewoon en daarna na die [[Verenigde State]] teruggekeer, waar hulle hulle in [[Philadelphia]] gevestig het.<ref name="King170" /> Putnam studeer [[wiskunde]] en [[filosofie]] aan die Universiteit van Pennsylvania, waar hy sy [[Baccalaureus artium|baccalaureusgraad]] verwerf en lid word van die Philomathean Society, die oudste literêre vereniging van Amerika.<ref name="King170" /><ref name="Hick">Verskyn in die "American Philosophers" uitgawe van die ''Literary Biography'', ed. Bruccoli, Layman and Clarke</ref> Hy studeer verder in filosofie aan Harvard<ref name="King170" /> en ontvang sy PhD in 1951 aan die Universiteit van Kalifornië, Los Angeles, met die proefskrif "''The Meaning of the Concept of Probability in Application to Finite Sequences''." Putnam se toesighouers hier was Hans Reichenbach en [[Rudolf Carnap]]: albei leidende figure in [[logiese positivisme]], die dominante filosofiese skool van die tyd. Een van Putnam se mees konsekwente standpunte sou sy verwerping van logiese positivisme as "selfvernietigend" wees.<ref name="Hick" /> Na 'n kort tydperk van onderrig in Northwestern, [[Princeton-universiteit|Princeton]] en MIT, verhuis hy in 1965 na [[Harvard-universiteit]] saam met sy vrou Ruth Anna Putnam, wat ook 'n leerstoel in filosofie aan MIT aanvaar het.<ref name="Hick" /> Hilary en Ruth Anna is in 1962 getroud.<ref name="Globe">{{Citeer web|author=Linda Wertheimer|title=Finding My Religion|url=http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2006/07/30/finding_my_religion/?page=3|date=30 Julie 2006}}</ref> Ruth Anna is in 1927 in [[München]], [[Duitsland]], gebore, waar haar ouers polities aktief was teen die [[Nazi-Party|Nazi-party]], en soos Putnam is sy [[Ateïsme|ateïs]] grootgemaak.<ref name="Globe" /> Die Putnams het in opstand gekom teen die [[antisemitisme]] wat hulle gedurende hul kinderjare beleef het en besluit om 'n tradisionele Joodse huishouding vir hul kinders te skep.<ref name="Globe" /> Aangesien hulle egter geen ervaring met Joodse rituele gehad het nie, het hulle ''Sederavond'' gevier in die geselskap van ander Joodse gesinne. Om meer kennis op te doen, het hulle begin delf in Joodse rituele en Hebreeus, en hulle het meer belanggestel, betrokke en aktief geword in Judaïsme. In 1994 het Hilary Putnam die bar mitzvah-diens gevier, en sy vrou het vier jaar later hierdie diens ondergaan. <ref name="Globe" /> Putnam was 'n gewilde dosent by Harvard. In die familietradisie het hy in die 1960's en vroeë 1970's polities aktief geword.<ref name="Hick" /> in die Amerikaanse burgerregtebeweging en in opposisie teen die [[Viëtnamoorlog]].<ref name="foley">Foley, M. Confronting the War Machine. North Carolina Press, North Carolina, 1983|. ISBN = 0-8078-2767-3</ref> In 1963 het hy by M.I.T. as een van die eerste 'n fakulteits- en studentekomitee teen die oorlog. Putnam was diep ontsteld deur bewerings dat die Verenigde State die Suid-Viëtnamese mense teen die [[Viëtkong]] "beskerm" het deur hul oeste te vergiftig.<ref name="Hick" /> Nadat hy na Harvard oorgeplaas is, het hy kampusbetogings gehou en klasse oor [[Marxisme]] begin. Hy het 'n amptelike fakulteitsadviseur vir die "Students for a Democratic Society" geword en in 1968 'n lid van die Amerikaanse Progressiewe Werkersparty geword.<ref name="Hick" /> Na 1968 het hy sy politieke aktiwiteite op die Progressiewe Werkersparty gekonsentreer.<ref name="foley" /> Hierdie werk is deur die Harvard-administrasie as ontwrigtend beskou, en hulle het probeer om dit te sensor, maar twee ander werknemers het hierdie optrede gekritiseer.<ref>{{Cite web|title=Crimson artikel oor Putnam en Harvard admin.|url=http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=356092|date=7 Mei 1971|accessdate=2006-08-02|archive-date=10 Oktober 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010052039/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=356092|url-status=dead}}</ref> Putnam het tot 1972 by die werkersparty gebly.<ref >New York Times, 6 Maart 2005, https://www.nytimes.com/2005/03/06/weekinreview/corrections-481688.html?n=Top% 2FReference%2FTimes +Onderwerpe%2FOrganizations%2FH%2FHarvard+University+ Bedoek 2006-08-01</ref> In 1997 by 'n vergadering van voormalige aktiviste het hy sy betrokkenheid by die Progressiewe Werkersparty as 'n misstap beskryf. Hy was beïndruk deur hul verbintenis tot die vorming van alliansies en hul gewilligheid om binne die gewapende magte op te tree.<ref>Foley, M. Confronting the War Machine. North Carolina Press, North Carolina, 1983 {{ISBN|0-8078-2767-3}}</ref> In 1976 is hy verkies tot president van die American Philosophical Association. Die volgende jaar is hy aangewys as Walter Beverly Pearson Professor in Wiskundige Logika, ter erkenning van sy bydrae tot die filosofie van logika en wiskunde.<ref name="Hick" /> Alhoewel hy radikaal met sy verlede gebreek het, het Putnam nooit sy geloof verloor dat die akademie 'n spesifieke sosiale en etiese verantwoordelikheid teenoor die samelewing dra. Hy het progressief in sy politieke visie gebly, soos getuig deur artikels soos "''How Not to Solve Ethical Problems''" (1983) en "''Education for Democracy''" (1993).<ref name="Hick" /> Putnam was 'n genoot van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe en 'n ooreenstemmende genoot van die Britse Akademie. Hy het in Junie 2000 uit onderwyspligte getree en was emeritusprofessor aan die Cogan-universiteit aan Harvard. Sy korpus bevat vyf volumes van sy versamelde werke, sewe boeke en meer as 200 artikels. Putnam se hernieude belangstelling in [[Judaïsme]] het hom geïnspireer om verskeie boeke en opstelle te skryf. Saam met sy vrou het hy ook 'n paar boeke en opstelle oor die laat-19de-eeuse Amerikaanse pragmatiese beweging geskryf.<ref name="Hick" /> Putnam is op 13 Maart 2016 op die ouderdom van 89 oorlede aan die gevolge van pleurale kanker.<ref>http://www.nytimes.com/2016/03/18/arts/hilary-putnam-giant-of-modern-philosophy-dies-at-89.html?rref=collection%2Fsectioncollection%2Fobituaries&_r=0|Hilary Putnam, Giant of Modern Philosophy, Dies at 89. Bruce Weber. 17 Maart 2016, ''[[New York Times]]''</ref> ==Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Putnam, Hilary}} [[Kategorie:Amerikaanse filosowe]] [[Kategorie:Geboortes in 1926]] [[Kategorie:Sterftes in 2016]] dj7e9y73ium020si0ze0oahfy27yy32 2 396481 2908234 2871825 2026-05-31T01:04:03Z Dostojewskij 61970 31 Mei 2026 2908234 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Idioma afrikáans.png|thumb|[[Afrikaans]]]] {| align="center" border="0" cellpadding="5" cellspacing="2" style="border: 1px solid #A4FFA4; background-color: #F3FFF3; border: 5px solid #F3FFF3" |- | * User ID: 61 970 * Registration date: 2014-09-14 |- |} {| class="wikitable" |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- | 14 Januarie 2015 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 |- | 26 Junie 2022 || 32 || 0 || 32 || 29 || 31 |- | 9 Julie 2023 || 39 || 0 || 39 || 34 || 37 |- | 15 Januarie 2024 || 44 || 0 || 44 || 38 || 40 |- | 7 Januarie 2025 || 51 || 0 || 51 || 44 || 46 |- | 27 Januarie 2026 || 67 || 0 || 67 || 58 || 60 |- | 31 Mei 2026 || 77 || 0 || 77 || 67 || 68 |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- |} == Year counts == [[Lêer:Wikipedia-logo-v2-af.svg|thumb|[[Afrikaanse Wikipedia]]]] {| class="wikitable" |- ! Year !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Namespace Main |- | 2014 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2015 || 2 || 0 || 2 || 1 |- | 2016 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2017 || 1 || 0 || 1 || 0 |- | 2018 || 1 || 0 || 1 || 0 |- | 2019 || 4 || 0 || 4 || 4 |-style='background:#DDAA77' | 2020 || 11 || 0 || 11 || 11 |- | 2021 || 7 || 0 || 7 || 7 |- | 2022 || 8 || 0 || 8 || 6 |- | 2023 || 9 || 0 || 9 || 8 |- | 2024 || 7 || 0 || 7 || 6 |-style='background:#FFEE77' | 2025 || '''16''' || 0 || '''16''' || '''14''' |-style='background:#C0C0C0' | 2026<br/><small><small>(31.05.2026)</small></small> || 12 || 0 || 12 || 10 |- |} * [https://xtools.wmflabs.org/ec/af.wikipedia.org/Dostojewskij xtools.wmflabs] * [https://af.wikiscan.org/?menu=userstats&user=Dostojewskij af.wikiscan] <div style="border: 3px solid green; margin: 2px; background-color: white;"><div style="margin: 10px;"> * [[Lêer:Wikidata-logo.svg|20px]] [[wikidata:User:Dostojewskij/Contributions]] * [[Lêer:Commons-logo.svg|20px]] [[commons:User:Dostojewskij/Contributions]] </div></div> [[de:Benutzer:Dostojewskij/Bearbeitungen]] [[ca:Usuari:Dostojewskij/Contribucions]] [[oc:Utilizaire:Dostojewskij/Contribucions]] [[ru:Участник:Dostojewskij/Мои правки]] [[pl:Wikipedysta:Dostojewskij/Wkład]] [[nl:Gebruiker:Dostojewskij/Gebruikersbijdragen]] [[fr:Utilisateur:Dostojewskij/Contributions]] [[scn:Utenti:Dostojewskij/Cuntribbuti]] [[pt:Usuário(a):Dostojewskij/Contribuições]] [[en:User:Dostojewskij/Contributions]] [[es:Usuario:Dostojewskij/Contribuciones]] [[uk:Користувач:Dostojewskij/Внесок]] [[no:Bruker:Dostojewskij/Bidrag]] [[wuu:User:Dostojewskij/我个贡献]] [[sv:Användare:Dostojewskij/Bidrag]] [[zh-min-nan:Iōng-chiá:Dostojewskij/Kòng-hiàn]] [[cs:Wikipedista:Dostojewskij/Příspěvky]] [[ht:Itilizatè:Dostojewskij/Kontribisyon]] [[bg:Потребител:Dostojewskij/Приноси]] [[ro:Utilizator:Dostojewskij/Contribuții]] [[tr:Kullanıcı:Dostojewskij/Katkılarım]] [[lv:Dalībnieks:Dostojewskij/Devums]] [[mai:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[id:Pengguna:Dostojewskij/Kontribusi]] [[ast:Usuariu:Dostojewskij/Collaboraciones]] [[mg:Mpikambana:Dostojewskij/Fandraisan'anjara]] [[da:Bruger:Dostojewskij/Bidrag]] [[ml:ഉപയോക്താവ്:Dostojewskij/സംഭാവനകൾ]] [[bn:ব্যবহারকারী:Dostojewskij/অবদান]] [[lmo:Utent:Dostojewskij/Contribuzzion]] [[szl:Używacz:Dostojewskij/Edycyje]] [[crh:Qullanıcı:Dostojewskij/İsseler]] [[kn:ಸದಸ್ಯ:Dostojewskij/ನನ್ನ ಕಾಣಿಕೆಗಳು]] [[mk:Корисник:Dostojewskij/Придонеси]] [[ky:Колдонуучу:Dostojewskij/Салымдарым]] [[sk:Redaktor:Dostojewskij/Príspevky]] [[ne:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[ko:사용자:Dostojewskij/기여]] [[zh:User:Dostojewskij/贡献]] [[ja:利用者:Dostojewskij/投稿記録]] [[kk:Қатысушы:Dostojewskij/Үлесім]] [[it:Utente:Dostojewskij/Contributi]] [[be:Удзельнік:Dostojewskij/Уклад]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dostojewskij/ਯੋਗਦਾਨ]] [[ceb:Gumagamit:Dostojewskij/Mga tampo]] [[fi:Käyttäjä:Dostojewskij/Muokkaukset]] [[hi:सदस्य:Dostojewskij/योगदान]] [[uz:Foydalanuvchi:Dostojewskij/Hissam]] [[ms:Pengguna:Dostojewskij/Sumbangan]] [[la:Usor:Dostojewskij/Conlationes]] [[sat:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:Dostojewskij/ᱮᱱᱮᱢᱠᱩ]] [[bcl:Paragamit:Dostojewskij/Mga ambag]] [[pam:User:Dostojewskij/Deng ambag]] [[nn:Brukar:Dostojewskij/Bidrag]] [[fa:کاربر:Dostojewskij/مشارکت‌ها]] [[sh:Korisnik:Dostojewskij/Doprinos]] [[bs:Korisnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[mn:Хэрэглэгч:Dostojewskij/Хэрэглэгчийн хувь нэмэр]] [[vi:Thành viên:Dostojewskij/Đóng góp]] [[tg:Корбар:Dostojewskij/Ҳисса]] [[sq:Përdoruesi:Dostojewskij/Kontributet]] [[cv:Хутшăнакан:Dostojewskij/Хывнӑ тӳпе]] [[tl:Tagagamit:Dostojewskij/Mga ambag ko]] [[te:వాడుకరి:Dostojewskij/నా మార్పులు]] [[mr:सदस्य:Dostojewskij/माझे योगदान]] [[simple:User:Dostojewskij/My changes]] [[so:User:Dostojewskij/Ku darsashooyinka]] [[yo:Oníṣe:Dostojewskij/Àwọn àfikún]] [[et:Kasutaja:Dostojewskij/Kaastöö]] [[war:Gumaramit:Dostojewskij/Akon mga ámot]] [[nds:Bruker:Dostojewskij/Mien Arbeid]] [[az:İstifadəçi:Dostojewskij/Töhfələrim]] [[sco:Uiser:Dostojewskij/Contreibutions]] [[sl:Uporabnik:Dostojewskij/Prispevki]] [[se:Geavaheaddji:Dostojewskij/Mu rievdadusat]] [[vec:Utensa:Dostojewskij/Contribusion]] [[eu:Lankide:Dostojewskij/Nire ekarpenak]] [[bar:Nutza:Dostojewskij/Mei Gschriebnas]] [[dty:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[be-tarask:Удзельнік:Dostojewskij/Унёсак]] [[gl:Usuario:Dostojewskij/Contribucións]] [[hr:Suradnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[jv:Naraguna:Dostojewskij/Pasumbang]] [[th:ผู้ใช้:Dostojewskij/ส่วนร่วม]] [[ka:მომხმარებელი:Dostojewskij/წვლილი]] [[sc:Usuàriu:Dostojewskij/Contributos mios]] [[sah:Кыттааччы:Dostojewskij/Суруйуу тиһилигэ]] [[si:පරිශීලක:Dostojewskij/මගේ දායකත්වය]] [[kw:Devnydhyer:Dostojewskij/Kevrohow]] [[ln:Utilisateur:Dostojewskij/Nkásá nakomí]] [[ku:Bikarhêner:Dostojewskij/Beşdariyên min]] [[eo:Uzanto:Dostojewskij/Kontribuoj]] [[kaa:Paydalanıwshı:Dostojewskij/Úlesim]] [[sw:Mtumiaji:Dostojewskij/Michango]] [[ta:பயனர்:Dostojewskij/பங்களிப்புக்கள்]] [[sr:Корисник:Dostojewskij/Доприноси]] [[cy:Defnyddiwr:Dostojewskij/Fy nghyfraniadau]] [[lt:Naudotojas:Dostojewskij/Mano indėlis]] [[ga:Úsáideoir:Dostojewskij/Iarrachtaí]] [[el:Χρήστης:Dostojewskij/Η συνεισφορά μου]] [[hy:Մասնակից:Dostojewskij/Ներդրում]] [[hu:Szerkesztő:Dostojewskij/Közreműködések]] [[li:Gebroeker:Dostojewskij/Mien biedrages]] [[rue:Хоснователь:Dostojewskij/Приспівкы]] [[mhr:Пайдаланыше:Dostojewskij/Мыйын надырем]] [[an:Usuario:Dostojewskij/Contribucions]] [[qu:Ruraq:Dostojewskij/Llamk'apusqaykuna]] [[vep:Kävutai:Dostojewskij/Tehtud rad]] [[lo:ຜູ້ໃຊ້:Dostojewskij/ປະກອບສ່ວນ]] [[olo:Käyttäi:Dostojewskij/Kohendukset]] [[co:Utente:Dostojewskij/E mo cuntribuzioni]] [[gan:用戶:Dostojewskij/貢獻]] [[lb:Benotzer:Dostojewskij/Kontributiounen]] [[bh:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[ha:User:Dostojewskij/Gudummawa]] [[is:Notandi:Dostojewskij/Framlög]] [[io:Uzanto:Dostojewskij/Mea adportado]] [[os:Архайæг:Dostojewskij/Бавæрд]] [[su:Pamaké:Dostojewskij/Kontribusi kuring]] [[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Dostojewskij/ଅବଦାନ]] [[pdc:Yuuser:Dostojewskij/Mei Ardickele]] [[haw:Mea hoʻohana:Dostojewskij/He aha ka'u i lūlū ai]] [[hsb:Wužiwar:Dostojewskij/Přinoški]] nwf5dxn55s4qn68f03n2fr2v1bjp46n 3 410181 2908171 2640488 2026-05-30T19:23:16Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Gebruikerbespreking:D&P]] reggemaak 2908171 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:D&P]] 9xodnqr1o6oi58c947quupmow5ty1hi 0 450878 2908141 2893280 2026-05-30T13:50:34Z IvanScrooge98 78287 /* */ +audio pron 2908141 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Zohran Mamdani | beeld = Zohran Mamdani 05.25.25 (cropped 3x4).jpg | beeldonderskrif = Zohran Mamdani in 2025 | orde = [[Burgemeester]] van [[New York]] | termynaanvang = 1 Januarie 2026 | termyneinde = | vise = | voorganger = Eric Adams | opvolger = | geboortenaam = | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1991 | geboortemaand = 10 | geboortedag = 18 | geboorteplek = [[Kampala]], [[Uganda]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | orde2 = Lid van die New York-staatsvergadering van die 36ste distrik | termynaanvang2 = 1 Januarie 2021 | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = Aravella Simotas | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = Rama Duwaji | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening =Zohran Mamdani Signature.svg | militer = <!-- Indien die persoon militêre diens gedoen het moet in hierdie veld “Militêre Diens” ingevoer word --> | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = |ouers=Mahmood Mamdani</br>Mira Nair}} {{audio|Zohran Mamdani.ogg|'''Zohran Kwame Mamdani'''}} (gebore [[18 Oktober]] [[1991]]) is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[politikus]] en verkose [[burgemeester]] van [[New York]]. Hy was sedert 2021 as 'n lid van die New York State Assembly van die 36ste distrik, gebaseer in Queens, dien. As 'n lid van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] en die Demokratiese Sosialiste van Amerika, was hy die Demokratiese genomineerde vir burgemeester kandidaat vir die New York Stad in die 2025-verkiesing. Mamdani is in [[Kampala]], [[Uganda]], gebore as seun van die akademikus Mahmood Mamdani en die filmmaker Mira Nair. Hy het na New York Stad geëmigreer toe hy sewe jaar oud was en het aan die Bronx High School of Science gegradueer. Nadat hy 'n baccalaureusgraad in Afrika-studies aan Bowdoin College verwerf het, het Mamdani as 'n behuisingsberader en [[Hip-hop-musiek|hip-hop]]-musikant gewerk. Hy het sy politieke loopbaan as 'n veldtogbestuurder vir Khader El-Yateem en Ross Barkan begin. Mamdani is in 2020 vir die eerste keer tot die New York State Assembly verkies en het die viertermyn-ampsbekleër Aravella Simotas in 'n Demokratiese voorverkiesing verslaan. Hy is in 2022 en 2024 sonder opposisie herkies. In Oktober 2024 het Mamdani sy kandidatuur vir burgemeester van New York Stad in die 2025-burgemeestersverkiesing aangekondig. Sy veldtogplatform sluit in steun vir gratis stadsbusse, openbare kinderversorging, stadsbesit kruidenierswinkels, 'n huurbevriesing op huurgestabiliseerde eenhede, bykomende bekostigbare behuisingseenhede, omvattende openbare veiligheidshervorming en 'n minimumloon van $30 teen 2030. Mamdani ondersteun ook belastingverhogings op korporasies en diegene wat jaarliks meer as $1 miljoen verdien. Hy was skerp krities oor die staat [[Israel]] se behandeling van die [[Palestyne|Palestyn]]se volk en het belowe om die [[Internasionale Strafhof]] se lasbriewe vir Israeliese leiers na te kom deur premier [[Benjamin Netanyahu]] te arresteer as hy New York Stad sou besoek. Tydens die Demokratiese voorverkiesings het Mamdani endossemente ontvang van prominente progressiewe politici, insluitend [[Bernie Sanders]] en [[Alexandria Ocasio-Cortez]]. In die Demokratiese burgemeestersverkiesing op 24 Junie 2025 het Mamdani [[Andrew Cuomo]] en nege ander kandidate verslaan om die Demokratiese genomineerde vir burgemeester van New York Stad te word. ==Vroeë lewe en opvoeding== Zohran Kwame Mamdani is op 18 Oktober 1991 in Kampala, Uganda, gebore.<ref name=":0">{{Cite web |last=Kitunzi |first=Yahudu |date=7 Junie 2025 |title=Mamdani's mayoral goal puts Uganda on the map |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mamdani-s-mayoral-goal-puts-uganda-on-the-map-5072356 |website=Monitor |access-date=7 Junie 2025 |archive-date=9 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609023734/https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mamdani-s-mayoral-goal-puts-uganda-on-the-map-5072356 |url-status=live }}</ref> Hy is die enigste kind van die filmmaker Mira Nair en die post-kolonialisme-akademikus Mahmood Mamdani.<ref>{{cite web |last=Marcelo |first=Philip |date=25 Junie 2025 |title=Who is Zohran Mamdani? State lawmaker seeks to become New York City’s first Muslim and Indian American mayor |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/who-is-zohran-mamdani-state-lawmaker-seeks-to-become-new-york-citys-first-muslim-and-indian-american-mayor |access-date=27 Junie 2025 |website=PBS News |publisher=Associated Press}}</ref> Beide sy ouers is van Indiese afkoms; sy moeder is Punjabi en is Hindoe grootgemaak in Bhubaneswar,<ref>{{cite news |title=Mira Nair – part two |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/mira-nair-how-suitable-boy-love-story-transcends-class-culture-n1249924 |newspaper=NBC News |last= Gajjar |first=Saloni |date= 7 Desember 2020|quote=Nair herself comes from a Hindu family, while her husband is Muslim. }}</ref> terwyl sy vader 'n [[Gujarati]]-[[Moslem]] is wat in [[Bombaai]] gebore en in Uganda grootgemaak is.<ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/zohran-mamdani-33-year-democratic-socialist-become-mayor-122548219|title=Can Zohran Mamdani, a 33-year-old democratic socialist, become the next mayor of New York City?|website=ABC News|last=Izaguirre|first=Anthony|date=5 Junie 2025|access-date=7 Junie 2025|archive-date=13 Junie 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613171125/https://abcnews.go.com/US/wireStory/zohran-mamdani-33-year-democratic-socialist-become-mayor-122548219|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/who-is-zohran-mamdani-indian-american-filmmaker-mira-nairs-son-contesting-for-new-york-city-mayor-elections-all-you-need-to-know/articleshow/121798777.cms|title=Who Is Zohran Mamdani? Indian-American filmmaker Mira Nair's son contesting for New York City mayor elections; all you need to know|work=The Times of India|date=14 Junie 2025|access-date=21 Junie 2025|archive-date=15 Junie 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615194523/https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/who-is-zohran-mamdani-indian-american-filmmaker-mira-nairs-son-contesting-for-new-york-city-mayor-elections-all-you-need-to-know/articleshow/121798777.cms|url-status=live}}</ref> Mamdani het sy middelnaam, Kwame, van sy vader gekry ter ere van [[Kwame Nkrumah]], die eerste president van [[Ghana]].<ref name="Jung-2025">{{Cite web |last=Jung |first=E. Alex |date=20 Mei 2025 |title=Zohran Mamdani Crashes the Party |url=https://nymag.com/intelligencer/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-polls-campaign-momentum.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250520095713/https://nymag.com/intelligencer/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-polls-campaign-momentum.html |archive-date=20 Mei 2025 |access-date=5 Junie 2025 |website=Intelligencer |language=en}}</ref><ref name="Little Africa interview">{{cite web|url=https://www.littleafricanews.com/zohran-mamdani-announces-candidacy-for-mayor-of-new-york-city/|title=Ugandan-Born Zohran Mamdani Announces Candidacy for Mayor of New York City|last=Davids|first=Monah|date=26 Oktober 2024|access-date=12 Maart 2025|website=Little Africa News|archive-date=11 Junie 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250611163042/https://www.littleafricanews.com/zohran-mamdani-announces-candidacy-for-mayor-of-new-york-city/|url-status=live}}</ref> Toe hy vyf was, het Mamdani en sy gesin na [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]], verhuis.<ref name=":0" /> Hy het St. George's Grammar School bygewoon terwyl sy pa by die [[ Universiteit van Kaapstad]] gewerk het.<ref name="Little Africa interview"/> Die gesin het na New York Stad verhuis toe Mamdani sewe was en aan die Upper West Side van Manhattan gewoon het. Hy het gegradueer aan die Bank Street School for Children en die Bronx High School of Science, <ref name = Saltonstall>{{Cite web |last=Saltonstall |first=Gus |date=26 Maart 2025 |title=Before Zohran Mamdani Made Waves in NYC's Mayoral Race, He Was A Kid Growing Up On the UWS |url=https://www.westsiderag.com/2025/03/26/before-zohran-mamdani-made-waves-in-nycs-mayoral-race-he-was-a-kid-growing-up-on-the-uws |access-date=29 Maart 2025 |website=West Side Rag |language=en-US}}</ref> waar hy onsuksesvol vir vise-president gestaan het.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2025/06/27/zohran-mamdanis-political-career-started-in-high-school.html|title=Zohran Mamdani ran for VP of his high school and lost—now he's winning the Democratic primary for NYC mayor|first=Megan|last=Sauer|date=27 Junie 2025|website=CNBC}}</ref> Mamdani het Bowdoin College in Maine bygewoon, waar hy mede-stigter was van die skool se tak van ''Students for Justice in Palestine''. Hy het in 2014 gegradueer met 'n baccalaureusgraad in Afrika-studies.<ref name="jac">{{cite web|url=https://jacobin.com/2020/02/zohran-mamdani-new-york-state-assembly-socialist-queens|title=Roti and Roses for All|last=Shoki|first=William|date=9 Februarie 2020|access-date=25 Maart 2025|website=Jacobin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sorkin |first=Emma |date=1 November 2019 |title=Taking a stand: alumni run for office, with Bowdoin in mind |url=https://bowdoinorient.com/2019/11/01/taking-a-stand-alumni-run-for-office-with-bowdoin-in-mind/ |access-date=17 Maart 2025 |website=The Bowdoin Orient |archive-date=11 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611163043/https://bowdoinorient.com/2019/11/01/taking-a-stand-alumni-run-for-office-with-bowdoin-in-mind/ |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Sister project auto}} * [https://nyassembly.gov/mem/Zohran-K-Mamdani Lid van die vergadering Zohran Mamdani] * [https://www.zohranfornyc.com/ Veldtogwebwerf] * {{C-SPAN|144799}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[Eric Adams]]}} {{s-ttl|title=[[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese]] genomineerde vir [[burgemeester van New York Stad]]|years=[[Burgemeesterverkiesing van New York Stad van 2025|2025]]}} {{s-inc|recent}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Eric Adams]]}} {{s-ttl|title=[[burgemeester van New York Stad]]|years=Ampsaanvaarding in 2026<!-- –present -->}} {{s-non|reason=Verkose}}<!-- {{s-inc}} --> {{s-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mamdani, Zohran}} [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:New York]] [[Kategorie:Geboortes in 1991]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Moslems]] axriwqj86la55l04n4a41931bzqpbq6 0 454043 2908152 2886696 2026-05-30T18:00:13Z SpesBona 2720 Skeidsregters en wedstrydbeamptes bygewerk 2908152 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas Krieketwêreldbeker | naam = T20I-vrouewêreldbeker 2026 | beeld = T20I-vrouewêreldbeker 2026.svg | beeldgrote = 150px | onderskrif = Kenteken van die T20I-vrouewêreldbeker 2026 | vanafdatum = 12 Junie | totdatum = 5 Julie | bestuurder = [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) | krieketformaat = [[Twintig20]] (T20I) | toernooiformaat = Eerste rondte en uitklopfase | gashere = {{vlagland|Engeland}} | kampioen = | naaswenner = | getal = | deelnemers = 12 (53 kwalifiseer) | wedstryde gespeel = 33 | bywoning = | speler van die reeks = | meeste lopies = | meeste paaltjies = | vorige jaar = 2024 | vorige toernooi = T20I-vrouewêreldbeker 2024 | volgende jaar = 2028 | volgende toernooi = T20I-vrouewêreldbeker 2028 }} Die '''T20I-vrouewêreldbeker 2026''' ([[Engels]]: ''2026 Women’s T20 World Cup'') word van 12 Junie tot 5 Julie 2026 in [[Engeland]] beslis. Dit is die tiende [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooi in [[Twintig20|T20I]]-[[krieket]] wat deur die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangebied word en ná die [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009-toernooi]] die tweede in Engeland. Daarmee word dit die eerste land wat twee keer as gasvroue optree. Die T20I-vrouewêreldbeker 2026 is die eerste toernooi met twaalf deelnemende nasionale vroue[[krieket]]spanne, teenoor die tien van die vorige ses T20I-vrouewêreldbekertoernooie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/ckkg1kq3qgvo |title=Women's T20 World Cup will expand to 16 teams |publisher=[[BBC]] |date=22 Julie 2024 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> Die twaalf deelnemende nasionale vrouekrieketspanne is: die ses regstreekse kwalifiseerders ([[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]], [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]], [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]], [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]], [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] en [[Wes-Indiese nasionale vrouekrieketspan|Wes-Indië]]), saam met die twee naasbeste spanne op die T20I-vroueranglys soos op 20 Oktober 2024 ([[Pakistanse nasionale vrouekrieketspan|Pakistan]] en [[Sri Lankaanse nasionale vrouekrieketspan|Sri Lanka]]) en die wenners van die T20I-vrouewêreldbekerkwalifisering 2026 ([[Bengaalse nasionale vrouekrieketspan|Bangladesj]], [[Ierse nasionale vrouekrieketspan|Ierland]], [[Nederlandse nasionale vrouekrieketspan|Nederland]] en [[Skotse nasionale vrouekrieketspan|Skotland]]). Nederland het vir die eerste keer vir ’n T20I-vrouewêreldbekertoernooi gekwalifiseer en die altesaam vierde span van Europa geword wat vir dié toernooi kon kwalifiseer. Gevolglik is dit die eerste T20I-vrouewêreldbekertoernooi waaraan vier Europese spanne deelneem en dit is ook die eerste internasionale vrouekriekettoernooi waaraan die vernaamste vier Europese spanne Engeland, Ierland, Nederland en Skotland saam deelneem. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2026 word 33 wedstryde gespeel, waaronder 30 in die eerste rondte en drie in die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die spanne is in twee groepe van ses spanne elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep speel. Die twee beste spanne van elke groep kwalifiseer hierna vir die halfeindrondte, waarvan die wenners mekaar in die eindstryd ontmoet. Elke wedstryd bestaan uit 20 boulbeurte per span. Die vier beste spanne van die T20I-vrouevrouewêreldbeker 2026 kwalifiseer saam met die gasvroue van die 2028-toernooi regstreeks vir die volgende [[T20I-vrouewêreldbeker 2028]] in Pakistan. == Toewysing == Die Internasionale Krieketraad het Engeland in Julie 2022 as gasheer van die T20I-vrouewêreldbeker 2026 aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2691035 |title=Hosts for ICC Women’s global events until 2027 announced |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 Julie 2022 |accessdate=28 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228190055/https://www.icc-cricket.com/media-releases/2691035 |archive-date=28 Februarie 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-host-2025-women-s-odi-world-cup-1326281 |title=India to host 2025 Women's ODI World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=26 Julie 2022 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> Daarmee word dié land die eerste wat twee keer T20I-vrouewêreldbekertoernooie aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |title=England to host 2026 T20 Women's World Cup |publisher=[[Sky News]] |date=26 Julie 2022 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> == Deelnemers == === Kwalifisering === In Julie 2022 het die Internasionale Krieketraad die kwalifiseringsproses vir die T20I-vrouewêreldbeker 2026 bekendgemaak, waarvolgens vir die eerste keer twaalf spanne aan dié toernooi deelneem. Die gasvroue Engeland het saam met die vyf beste spanne van die vorige [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024-toernooi]] regstreeks gekwalifiseer. Die twee oorblywende regstreekse kwalifiseringsplekke is deur die naasbeste spanne, wat nog nie gekwalifiseer het nie, op die T20I-vroueranglys soos op 20 Oktober 2024 bespreek. Die vier oorblywende plekke is tydens die T20I-vrouewêreldbekerkwalifisering 2026, waaraan die wenners van plaaslike kwalifiseringstoernooie deelgeneem het, beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-women-s-t20-world-cup-2026-qualifier-final-four-spots-up-for-grabs-in-nepal |title=ICC Women's T20 World Cup 2026 Qualifier: Final four spots up for grabs in Nepal |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=17 Januarie 2026 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> Die volgende twaalf spanne het vir die T20I-vrouewêreldbeker 2026 gekwalifiseer: Australië, Indië, Nieu-Seeland, Suid-Afrika en Wes-Indië het as die vyf beste spanne van die T20I-vrouewêreldbeker 2024 almal saam met die gasvroue Engeland regstreeks gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/west-indies-seal-semi-final-spot-with-stunning-victory-over-england |title=West Indies seal semi-final spot with stunning victory over England |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=15 Oktober 2024 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> Pakistan en Sri Lanka het as naasbeste spanne op die T20I-vroueranglys soos op 20 Oktober 2024 gekwalifiseer, terwyl Bangladesj, Ierland, Nederland en Skotland tydens die T20I-vrouewêreldbekerkwalifisering 2026 hulle plekke bespreek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/ireland-thump-thailand-to-qualify-for-2026-women-s-t20-world-cup-1521848 |title=Ireland and Scotland qualify for 2026 women's T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=1 Februarie 2026 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> Nederland neem vir die eerste keer aan ’n T20I-vrouewêreldbekertoernooi deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-and-netherlands-qualify-for-2026-women-s-t20-world-cup-1521362 |title=Netherlands, Bangladesh qualify for Women's T20 World Cup 2026 |publisher=ESPNcricinfo |date=28 Januarie 2026 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> Gevolglik neem vir die eerste keer vier Europese spanne aan ’n T20I-vrouewêreldbeker deel en dit is ook die eerste vrouekriekettoernooi waaraan die vier vernaamste Europese vrouekrieketspanne Engeland, Ierland, Nederland en Skotland saam deelneem. === Kwalifiserende spanne === [[Lêer:2026 ICC Women's T20 World Cup Participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die T20I-vrouewêreldbeker 2026-kwalifisering; altesaam 53 lande het deelgeneem. {{sleutel|#000032|Gasvroue}} {{sleutel|#0000ff|Regstreeks gekwalifiseer}} {{sleutel|#01a2ffff|Gekwalifiseer deur die IKR se T20I-vroueranglys}} {{sleutel|#00ab00|Wenner van die kwalifisering}} {{sleutel|#ffaa00|Tydens die wêreldwye kwalifisering uitgeskakel}} {{sleutel|#ffc900|Tydens die plaaslike kwalifisering uitgeskakel}} {{sleutel|#c0c0c0|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie |- |{{Crv-EN}} |'''Gasvroue''' |Tiende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |'''Kampioen''' <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]])</small> |- |{{Crv-AU}} |rowspan="5"|'''Regstreeks''' |Tiende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |'''Kampioen''' <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Crv-IN}} |Tiende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |Naaswenner <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]])</small> |- |{{Crv-NZ}} |Tiende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |'''Kampioen''' <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]])</small> |- |{{Crv-ZA}} |Tiende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |Naaswenner <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]])</small> |- |{{Crv-WI}} |Tiende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |'''Kampioen''' <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]])</small> |- |{{Crv-PK}} |rowspan="2"|T20I-vroueranglys op<br />20 Oktober 2024 |Tiende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |Eerste rondte <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]])</small> |- |{{Crv-LK}} |Tiende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |Eerste rondte <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]])</small> |- |{{Crv-BD}} |rowspan="4"|T20I-vrouewêreldbekerkwalifisering 2026 |Sewende |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |Eerste rondte <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]])</small> |- |{{Crv-IE}} |Vyfde |[[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] |Eerste rondte <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]])</small> |- |{{Crv-NL}} |Eerste | – |Debuut |- |{{Crv-XS}} |Tweede |[[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] |Eerste rondte <small>([[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]])</small> |} == Stadions == In Mei 2025 het die [[Engelse en Walliese Krieketraad]] die stadions vir die T20I-vrouewêreldbeker 2026 bevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ecb.co.uk/news/4256616/seven-venues-for-icc-womens-t20-world-cup-2026-in-england-announced |title=Lord’s to host final of ICC Women’s T20 World Cup 2026 |publisher=[[Engelse en Walliese Krieketraad]] |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> Die eindstryd word op [[Lord’s]] in [[Londen]] beslis, terwyl [[Old Trafford-krieketveld|Old Trafford]], [[Headingley-krieketveld|Headingley]], [[Edgbaston-krieketveld|Edgbaston]], [[Rose Bowl (krieketveld)|Rose Bowl]], [[The Oval (Londen)|The Oval]] en die [[Bristol-krieketveld]] ander wedstryde tydens die toernooi huisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-key-dates-announced-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-in-england |title=Venues, key dates announced for ICC Women’s T20 World Cup 2026 in England |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! [[Birmingham]], [[Wes-Midlands]] ! [[Bristol]], City of Bristol ! [[Leeds]], [[Wes-Yorkshire]] |- | [[Edgbaston-krieketveld|Edgbaston]] | [[Bristol-krieketveld]] | [[Headingley-krieketveld|Headingley]] |- | <small>{{Koördinate|52|27|20.93|N|1|54|08.96|W|type:landmark|aansig=inlyn|name=Edgbaston}}</small> | <small>{{Koördinate|51|28|38.01|N|2|35|02.96|W|type:landmark|aansig=inlyn|name=Bristol-krieketveld}}</small> | <small>{{Koördinate|53|49|3.58|N|1|34|55.12|W|type:landmark|aansig=inlyn|name=Headingley}}</small> |- | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''17&nbsp;500''' | Kapasiteit: '''18&nbsp;350''' |- | [[Lêer:Edgbaston---close-of-play.jpg|200px]] | [[Lêer:Bristol County Ground.jpg|200px]] | [[Lêer:Headingley Cricket Stadium.jpg|200px]] |- ! [[Londen]], [[Groter Londen]] !rowspan=10|{{Location map+|Engeland|width=400|float=center|places= {{Location map~|Engeland|lat=52.455814|long=-1.902489|position=bottom|background=|label=[[Birmingham]]}} {{Location map~|Engeland|lat=51.477174|long=-2.584097|position=bottom|background=|label=[[Bristol]]}} {{Location map~|Engeland|lat=53.817686|long=-1.582070|position=top|background=|label=[[Leeds]]}} {{Location map~|Engeland|lat=53.479251|long=-2.247926|position=bottom|background=|label=[[Manchester]]}} {{Location map~|Engeland|lat=50.924000|long=-1.321900|position=bottom|background=|label=[[Southampton]]}} {{Location map~|Engeland|lat=51.529420|long=-0.172822|position=left|background=|label=[[Lord’s]]}} {{Location map~|Engeland|lat=51.483769|long=-0.114850|position=right|background=|label=[[The Oval (Londen)|The Oval]]}}}} ! Londen, Groter Londen |- | [[Lord’s]] | [[The Oval (Londen)|The Oval]] |- | <small>{{Koördinate|51|31|45.84|N|0|10|21.72|W|type:landmark|aansig=inlyn|name=Lord’s}}</small> | <small>{{Koördinate|51|29|1|N|0|6|54|W|type:landmark|aansig=inlyn|name=The Oval}}</small> |- | Kapasiteit: '''31&nbsp;100''' | Kapasiteit: '''27&nbsp;500''' |- | [[Lêer:Nat West media centre cropped.jpg|200px]] | [[Lêer:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|200px]] |- ! [[Manchester]], [[Groter Manchester]] ! [[Southampton]], [[Hampshire]] |- | [[Old Trafford-krieketveld|Old Trafford]] | [[Rose Bowl (krieketveld)|Rose Bowl]] |- | <small>{{Koördinate|53|27|22.85|N|2|17|12.34|W|type:landmark|aansig=inlyn|name=Old Trafford}}</small> | <small>{{Koördinate|50|55|26.4|N|1|19|18.8|W|type:landmark|aansig=inlyn|name=Rose Bowl}}</small> |- | Kapasiteit: '''26&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''25&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|200px]] | [[Lêer:Pavilion stands.JPG|200px]] |}</center> == Formaat == Die T20I-vrouewêreldbeker 2026 word oor 24 dae tussen twaalf verskillende spanne oor 33 wedstryde beslis. Dit begin op 12 Junie 2026 op Edgbaston in Birmingham met die openingswedstryd tussen die gasvroue Engeland en Sri Lanka. Die toernooi eindig op Lord’s in Londen op 5 Julie met die eindstryd, waartydens die wenner die T20I-vrouewêreldbekertrofee inpalm. === Kalender === Die volgende tabel dui die T20I-vrouewêreldbeker 2026 se daaglikse program aan. ’n Pers blokkie dui op wedstryde tydens die eerste rondte, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Eerste rondte<br />Junie ! scope=col |Vr<br />12 ! scope=col |Sa<br />13 ! scope=col |So<br />14 ! scope=col |Ma<br />15 ! scope=col |Di<br />16 ! scope=col |Wo<br />17 ! scope=col |Do<br />18 ! scope=col |Vr<br />19 ! scope=col |Sa<br />20 ! scope=col |So<br />21 ! scope=col |Ma<br />22 ! scope=col |Di<br />23 ! scope=col |Wo<br />24 ! scope=col |Do<br />25 ! scope=col |Vr<br />26 ! scope=col |Sa<br />27 ! scope=col |So<br />28 |- align=center | align=left|Groep A <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 3 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep B <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 28 -->| |- align=center |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Junie/Julie ! scope=col |Ma<br />29 ! scope=col |Di<br />30 ! scope=col |Wo<br />1 ! scope=col |Do<br />2 ! scope=col |Vr<br />3 ! scope=col |Sa<br />4 ! scope=col |So<br />5 |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#c364f3|Eerste rondte}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] |- | {{Crv-AU}}<br /> {{Crv-BD}}<br /> {{Crv-IN}}<br /> {{Crv-NL}}<br /> {{Crv-PK}}<br /> {{Crv-ZA}} | {{Crv-EN}}<br /> {{Crv-IE}}<br /> {{Crv-NZ}}<br /> {{Crv-XS}}<br /> {{Crv-LK}}<br /> {{Crv-WI}} |} === Eerste rondte === Die T20I-vrouewêreldbeker 2026 word deur twaalf nasionale vrouekrieketspanne beslis. Vir die eerste rondte is die twaalf deelnemende spanne in twee groepe van ses spanne elk verdeel; elke span speel een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep, dus speel elke span vier wedstryde in die eerste rondte. Twee punte word vir ’n oorwinning toegeken, een vir ’n onbesliste wedstryd en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte eindig, word volgens lopietempo, dan boultempo en dan die uitslag van die direkte ontmoeting gerangskik. Die twee beste spanne van elke groep dring na die uitklopfase deur. In die geval van ’n gelykop (d.w.s. as albei spanne die gelyke aantal lopies aan die einde van hul onderskeidelike kolfbeurt aanteken), word die wedstryd deur ’n Superboulbeurt beslis. Dit is van toepassing in alle fases van die toernooi. === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af neem die toernooi ’n uitklopformaat aan wat uit drie wedstryde bestaan: twee halfeindstryde en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe dring na die uitklopfase deur. Die groepwenner van albei groepe speel teen die naaswenner van die ander groep in die halfeindstryde. Elke wedstryd in die uitklopfase moet met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná albei kolfbeurte ’n gelykopuitslag is, word die wenner deur ’n Superboulbeurt bepaal. === 2026-effek op 2028-kwalifisering === Die vier beste spanne van die 2026-toernooi (saam met die 2028-gasvroue Pakistan) kwalifiseer regstreeks vir die volgende T20I-vrouewêreldbeker 2028. == Betrokkenes == === Skeidsregters en wedstrydbeamptes === ’n Paneel van 14 skeidsregters en vier wedstrydbeamptes word vir die toernooi gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/match-officials-revealed-for-women-s-t20-world-cup-2026 |title=Match officials revealed for Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=28 Mei 2026 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> ==== Skeidsregters ==== {| |- style="vertical-align:top" || * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Lauren Agenbag <small>([[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Kim Cotton <small>([[Nieu-Seeland Krieket|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Anna Harris <small>([[Engelse en Walliese Krieketraad|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Bangladesj}} Shathira Jakir <small>([[Bengaalse Krieketraad|Bangladesj]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Kerrin Klaaste <small>([[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Wes-Indië}} Candace La Borde <small>([[Krieket Wes-Indië|Wes-Indië]])</small> * {{vlagikoon|Indië}} Narayanan Janani <small>([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Indië]])</small> || * {{vlagikoon|Sri Lanka}} Nimali Perera <small>([[Sri Lanka Krieket|Sri Lanka]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} Claire Polosak <small>([[Krieket Australië|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Indië}} Vrinda Rathi <small>([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Indië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Sue Redfern <small>([[Engelse en Walliese Krieketraad|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} Eloise Sheridan <small>([[Krieket Australië|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Wes-Indië}} Jacqueline Williams <small>([[Krieket Wes-Indië|Wes-Indië]])</small> * {{vlagikoon|Indië}} Gayathri Venugopalan <small>([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Indië]])</small> |} ==== Wedstrydbeamptes ==== {| |- style="vertical-align:top" || * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Trudy Anderson <small>([[Nieu-Seeland Krieket|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Shandre Fritz <small>([[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]])</small> || * {{vlagikoon|Indië}} G. S. Lakshmi <small>([[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Indië]])</small> * {{vlagikoon|Sri Lanka}} Michell Pereira <small>([[Sri Lanka Krieket|Sri Lanka]])</small> |} === Spanne === Elke land het 15 spelers vir die toernooi gekies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/all-the-squads-at-the-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |title=All the squads at the ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=30 Mei 2026 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase én regstreeks vir die [[T20I-vrouewêreldbeker 2028]]. |- |Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die [[T20I-vrouewêreldbeker 2028]] mis. |} Die wedstryde word in twee fases opgedeel, naamlik die eerste rondte en die uitklopfase. Die groepe is op 15 Junie 2025 bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/2026-womens-t20-world-cup-schedule-india-australia-in-group-1-eng-nz-in-group-2-1490664 |title=Women's T20 World Cup: India and Australia in Group 1, England and NZ in Group 2 |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Junie 2025 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> Op 24 Februarie 2026 is die volledige kalender bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |title=Full fixtures for ICC Women’s T20 World Cup 2026 unveiled |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=24 Februarie 2026 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> === Eerste rondte === Twaalf spanne neem aan die eerste rondte deel. Die twee beste spanne in elke groep dring na die uitklopfase deur en kwalifiseer saam met die gasvroue Pakistan regstreeks vir die volgende T20I-vrouewêreldbeker 2028.<ref name="Explainer">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |title=Women’s T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=17 April 2026 |accessdate=30 Mei 2026}}</ref> ==== Groep A ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} |- bgcolor="#cfc" |style="text-align:left"|{{Crv-AU}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- bgcolor="#cfc" |style="text-align:left"|{{Crv-BD}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- |style="text-align:left"|{{Crv-IN}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- |style="text-align:left"|{{Crv-NL}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- |style="text-align:left"|{{Crv-PK}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- |style="text-align:left"|{{Crv-ZA}} |0||0||0||0||'''0'''||— |} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-AU}} | telling1 = | span2 = {{Crv-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/australia-women-vs-south-africa-women-3rd-match-group-1-1490679/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Old Trafford-krieketveld|Old Trafford]], [[Manchester]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 Junie 2026 | tyd = 11:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-BD}} | telling1 = | span2 = {{Crv-NL}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/bangladesh-women-vs-netherlands-women-5th-match-group-1-1490681/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Edgbaston-krieketveld|Edgbaston]], [[Birmingham]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 14 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-IN}} | telling1 = | span2 = {{Crv-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/india-women-vs-pakistan-women-6th-match-group-1-1490682/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Edgbaston-krieketveld|Edgbaston]], [[Birmingham]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Junie 2026 | tyd = 11:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-AU}} | telling1 = | span2 = {{Crv-BD}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/australia-women-vs-bangladesh-women-9th-match-group-1-1490685/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Headingley-krieketveld|Headingley]], [[Leeds]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-IN}} | telling1 = | span2 = {{Crv-NL}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/netherlands-women-vs-india-women-10th-match-group-1-1490686/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Headingley-krieketveld|Headingley]], [[Leeds]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 17 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-PK}} | telling1 = | span2 = {{Crv-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/south-africa-women-vs-pakistan-women-11th-match-group-1-1490687/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Edgbaston-krieketveld|Edgbaston]], [[Birmingham]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Junie 2026 | tyd = 11:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-AU}} | telling1 = | span2 = {{Crv-NL}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/australia-women-vs-netherlands-women-14th-match-group-1-1490690/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Rose Bowl (krieketveld)|Rose Bowl]], [[Southampton]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-BD}} | telling1 = | span2 = {{Crv-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/bangladesh-women-vs-pakistan-women-15th-match-group-1-1490691/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Rose Bowl (krieketveld)|Rose Bowl]], [[Southampton]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 21 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-IN}} | telling1 = | span2 = {{Crv-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/south-africa-women-vs-india-women-18th-match-group-1-1490694/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Old Trafford-krieketveld|Old Trafford]], [[Manchester]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-AU}} | telling1 = | span2 = {{Crv-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/australia-women-vs-pakistan-women-21st-match-group-1-1490697/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Headingley-krieketveld|Headingley]], [[Leeds]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 25 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-BD}} | telling1 = | span2 = {{Crv-IN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/bangladesh-women-vs-india-women-23rd-match-group-1-1490699/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Old Trafford-krieketveld|Old Trafford]], [[Manchester]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 25 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-NL}} | telling1 = | span2 = {{Crv-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/netherlands-women-vs-south-africa-women-24th-match-group-1-1490700/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Bristol-krieketveld]], [[Bristol]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 Junie 2026 | tyd = 11:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-NL}} | telling1 = | span2 = {{Crv-PK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/netherlands-women-vs-pakistan-women-26th-match-group-1-1490702/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Bristol-krieketveld]], [[Bristol]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 Junie 2026 | tyd = 11:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-BD}} | telling1 = | span2 = {{Crv-ZA}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/bangladesh-women-vs-south-africa-women-29th-match-group-1-1490705/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Lord’s]], [[Londen]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 28 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-AU}} | telling1 = | span2 = {{Crv-IN}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/australia-women-vs-india-women-30th-match-group-1-1490706/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Lord’s]], [[Londen]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} ==== Groep B ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=175|Span !width=20|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|O|Onbeslis}} !width=20|{{Afkorting|P|Punte}} !width=20|{{Afkorting|LT|Lopietempo}} |- bgcolor="#cfc" |style="text-align:left"|{{Crv-EN}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- bgcolor="#cfc" |style="text-align:left"|{{Crv-IE}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- |style="text-align:left"|{{Crv-NZ}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- |style="text-align:left"|{{Crv-XS}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- |style="text-align:left"|{{Crv-LK}} |0||0||0||0||'''0'''||— |- |style="text-align:left"|{{Crv-WI}} |0||0||0||0||'''0'''||— |} {{Krieketwedstryd | datum = 12 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-EN}} | telling1 = | span2 = {{Crv-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/england-women-vs-sri-lanka-women-1st-match-group-2-1490677/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Edgbaston-krieketveld|Edgbaston]], [[Birmingham]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Junie 2026 | tyd = 11:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-IE}} | telling1 = | span2 = {{Crv-XS}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/ireland-women-vs-scotland-women-2nd-match-group-2-1490678/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Old Trafford-krieketveld|Old Trafford]], [[Manchester]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 13 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Crv-WI}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/west-indies-women-vs-new-zealand-women-4th-match-group-2-1490680/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Rose Bowl (krieketveld)|Rose Bowl]], [[Southampton]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Crv-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/new-zealand-women-vs-sri-lanka-women-7th-match-group-2-1490683/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Rose Bowl (krieketveld)|Rose Bowl]], [[Southampton]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 16 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-EN}} | telling1 = | span2 = {{Crv-IE}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/england-women-vs-ireland-women-8th-match-group-2-1490684/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Rose Bowl (krieketveld)|Rose Bowl]], [[Southampton]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 18 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-XS}} | telling1 = | span2 = {{Crv-WI}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/west-indies-women-vs-scotland-women-12th-match-group-2-1490688/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Headingley-krieketveld|Headingley]], [[Leeds]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 19 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-IE}} | telling1 = | span2 = {{Crv-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/ireland-women-vs-new-zealand-women-13th-match-group-2-1490689/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Rose Bowl (krieketveld)|Rose Bowl]], [[Southampton]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 20 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-EN}} | telling1 = | span2 = {{Crv-XS}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/england-women-vs-scotland-women-16th-match-group-2-1490692/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Headingley-krieketveld|Headingley]], [[Leeds]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 21 Junie 2026 | tyd = 11:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-LK}} | telling1 = | span2 = {{Crv-WI}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/west-indies-women-vs-sri-lanka-women-17th-match-group-2-1490693/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Bristol-krieketveld]], [[Bristol]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Junie 2026 | tyd = 11:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-NZ}} | telling1 = | span2 = {{Crv-XS}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/new-zealand-women-vs-scotland-women-19th-match-group-2-1490695/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Bristol-krieketveld]], [[Bristol]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 23 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-IE}} | telling1 = | span2 = {{Crv-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/ireland-women-vs-sri-lanka-women-20th-match-group-2-1490696/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Bristol-krieketveld]], [[Bristol]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 24 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-EN}} | telling1 = | span2 = {{Crv-WI}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/england-women-vs-west-indies-women-22nd-match-group-2-1490698/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Lord’s]], [[Londen]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 26 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-XS}} | telling1 = | span2 = {{Crv-LK}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/scotland-women-vs-sri-lanka-women-25th-match-group-2-1490701/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Old Trafford-krieketveld|Old Trafford]], [[Manchester]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = {{Crv-IE}} | telling1 = | span2 = {{Crv-WI}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/ireland-women-vs-west-indies-women-27th-match-group-2-1490703/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Bristol-krieketveld]], [[Bristol]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 27 Junie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = {{Crv-EN}} | telling1 = | span2 = {{Crv-NZ}} | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/england-women-vs-new-zealand-women-28th-match-group-2-1490704/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[The Oval (Londen)|The Oval]], [[Londen]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} === Uitklopfase === Die uitklopfase bestaan uit twee halfeindstryde, waarvan die twee wenners mekaar in die eindstryd op Lord’s in Londen ontmoet. Albei halfeindstryde en die eindstryd het ’n reserwedag.<ref name="Explainer" /> {{Tabel Beker 4 | RD1 = Halfeindrondte | RD2 = Eindrondte | RD1-hofie01 = 30 Junie – Londen | RD1-span01 = Wenner Groep A | RD1-telling01 = | RD1-span02 = Naaswenner Groep B | RD1-telling02 = | RD1-hofie02 = 2 Julie – Londen | RD1-span03 = Wenner Groep A | RD1-telling03 = | RD1-span04 = Naaswenner Groep B | RD1-telling04 = | RD2-hofie01 = 5 Julie – Londen | RD2-span01 = Wenner Halfeindstryd 1 | RD2-telling01 = | RD2-span02 = Wenner Halfeindstryd 2 | RD2-telling02 = }} ==== Halfeindrondte ==== {{Krieketwedstryd | datum = 30 Junie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = Wenner Groep A | telling1 = | span2 = Naaswenner Groep B | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/tba-vs-tba-1st-semi-final-1490707/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[The Oval (Londen)|The Oval]], [[Londen]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} {{Krieketwedstryd | datum = 2 Julie 2026 | tyd = 19:30 (BST) | dagnag = ja | span1 = Wenner Groep B | telling1 = | span2 = Naaswenner Groep A | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/tba-vs-tba-2nd-semi-final-1490708/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[The Oval (Londen)|The Oval]], [[Londen]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} ==== Eindstryd ==== {{Krieketwedstryd | datum = 5 Julie 2026 | tyd = 15:30 (BST) | dagnag = | span1 = Wenner Halfeindstryd 1 | telling1 = | span2 = Wenner Halfeindstryd 2 | telling2 = | lopies1 = | paaltjies1 = | lopies2 = | paaltjies2 = | uitslag = | verslag = [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/tba-vs-tba-final-1490709/live-cricket-score Telkaart] | plek = [[Lord’s]], [[Londen]] | skeidsregters = | speler van die wedstryd = | rondte = | loot = | reën = | notas = }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !T20I-vrouewêreldkampioen 2026 |- |align=center|'''Eindstrydwenner''' |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[T20I-wêreldbeker 2026]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2026 ICC Women's T20 World Cup|T20I-vrouewêreldbeker 2026}} * {{en}} [https://www.t20worldcup.com/ Amptelike webwerf] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859 T20I-vrouewêreldbeker 2026 op ESPNcricinfo] {{Navigasie T20I-vrouewêreldbeker}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:T20I-vrouewereldbeker 2026}} [[Kategorie:Geskiedenis van Engeland]] [[Kategorie:Krieketkompetisies in Engeland]] [[Kategorie:T20I-vrouewêreldbeker|2026]] [[Kategorie:Sport in 2026]] bug78y80021xfpwb21j4iuyz2t15y5j 0 460898 2908219 2901087 2026-05-30T21:59:57Z Jcb 223 2908219 wikitext text/x-wiki {{Saadjie}} '''Homoseksualiteit in Afrikaanse literatuur''' verwys na die uitbeelding, temas, en bespreking van [[homoseksualiteit]] en [[queer]] identiteite in [[Afrikaanse letterkunde]]. Alhoewel vroeë Afrikaanse letterkunde grotendeels [[heteroseksuele]] norme weerspieël het, het gay en queer stemme sedert 1980's toenemend na vore gekom.<ref name="litnet">{{Cite web|url=https://www.litnet.co.za/tag/queer/|title=}}</ref> == Geskiedenis == '''Vroeë periode: 1900-1970''' In die vroeë 20ste eeu was openlike uitbeeldings van homoseksualiteit skaars weens sosiale taboes en [[sensuur in Suid-Afrika]]. Navorsers soos Gerrit Olivier wys daarop dat homoseksuele subteks wel in sommige werke gevind kan word, maar dit is selde eksplisiet. '''Deurbraak: 1980's''' Die 1980's word algemeen beskou as 'n keerpunt. Die publiekasie van [[Koos Prinsloo]] se kortverhaalbundel "Jongmanskus" (1982) was omstrede en baanbrekerwerk. Prinsloo was een van die eerste Afrikaanse skrywers wat gat seksualiteit eksplisiet uitgebeeld het. Sy werk het gelei tot regsaksies en publieke debat. Ander bekangrike figure uit die tydperk sluit in [[Johann de Lange]], wie se digbundel "Wonderende naak" (1982) openlik [[Homoeroties|homoerotiese]] verse bevat het. '''Post-apartheid: 1994-hede''' Na [[1994]] en dir beskerming van [[LGBT-regte in Suid-Afrika]] se grondwet, het queer literatuur meer sigbaar geword. Skrywers soos [[Eben Venter]] "Ek stamel ek sterwe" (1996), "Wolf, wolf" (2013); [[Hennie Aucamp]]<nowiki/>en [[André Markgraaff|André Carl van de Merwe]] "Moffie" (2006) het gay karakters en temas sentraal gestel. Die gay roman "[[Moffie]]" en die 2019-rolprentverwerking daarvan het internasionale aandag op gay ervarings in die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] en Afriknerkultuur gevestig.<ref name="litnet" /> ==Verwysings== {{Verwysings}} orha155hakseitikgr4cs84b1eq87ui 0 461035 2908251 2907823 2026-05-31T10:48:08Z Suidpunt 13232 /* Hopefield-lyn se klagtes */ 2908251 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die bruggies en grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar omkyk-omkyk deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.<ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] 93jx613ehzysm56y6p4oaeulnohqa55 2908253 2908251 2026-05-31T10:50:01Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908253 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede en politieke kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die bruggies en grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar omkyk-omkyk deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.<ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] miz6idm5g3twtxcf5mvzjiiv9b01by6 2908256 2908253 2026-05-31T10:52:20Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908256 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede tussen Hopefield en Moorreesburg kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die bruggies en grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar omkyk-omkyk deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.<ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] 6q3d49rs1pm1vew4u2bg0m9n8jpbn2b 2908257 2908256 2026-05-31T10:54:23Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908257 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede tussen Hopefield en Moorreesburg kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die bruggies en grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar omkyk-omkyk deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.<ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore, treine en rollende materiaal, steenkool, ens. privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] 0z5ptsplk2f4fg8vxiso9b309adzjby 2908258 2908257 2026-05-31T10:55:26Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908258 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede tussen Hopefield en Moorreesburg kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die bruggies en grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar omkyk-omkyk deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.<ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore, treine en trokke, steenkool, ens. alles privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] dy9f58wbtmtoznd8fvzn0f9seq7fvws 2908259 2908258 2026-05-31T10:56:17Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908259 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] l7gpdi0n38fk68bs88t4lfphpgb8ty9 2908260 2908259 2026-05-31T10:56:34Z Suidpunt 13232 /* Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? */ 2908260 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede tussen Hopefield en Moorreesburg kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die bruggies en grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar omkyk-omkyk deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.<ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore, treine en trokke, steenkool, ens. alles privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] 0646i63v0s5x7mbkx04xm9f9n54jh68 2908261 2908260 2026-05-31T11:01:33Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908261 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede tussen Hopefield en Moorreesburg van die begin af kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die bruggies en grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar omkyk-omkyk deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.<ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore, treine en trokke, steenkool, ens. alles privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] 3hzsyf3hvb3wehz16b96mwcv62znphk 2908262 2908261 2026-05-31T11:40:58Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908262 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede tussen Hopefield en Moorreesburg van die begin af kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die bruggies en grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar omkyk-omkyk deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore, treine en trokke, steenkool, ens. alles privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] 1ytug7cw3gbdt5v1vdewd724sgrn6md 2908263 2908262 2026-05-31T11:43:33Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908263 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede tussen Hopefield en Moorreesburg van die begin af kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die grondwerk het weggespoel, en die eerste treinrit is maar versigtig deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore, treine en trokke, steenkool, ens. alles privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] 59btvpbvgqgy9ced9iw67ebpp96iwka 2908265 2908263 2026-05-31T11:47:02Z Suidpunt 13232 /* Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? */ 2908265 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? En op handelsgebied? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies. Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het die Kiesafdeling Malmesbury twee setels gehad - wat dorpe soos Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar eers op 'n mosie na bespreking gestem, totdat daar later 'n konsepwet opgestel word wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n gekose komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Verder is die Kommissaris die aangewese persoon wat die spelreëls ken, juis omdat hy die wet skryf. Nog voordat 'n enkele petisie geteken is, kon 'n deputasie afgevaardig word om ''vooraf'' die regte prosedure by die wetgewer te kry. In die tweekamerstelsel het die Wetgewende Raad (Hoërhuis) hersieningsbevoegdhede gehad, maar hy kon nie finansiële wetsontwerpe ter tafel lê nie — soos om die nodige staatsfondse vir 'n nuwe spoorlyn te bewillig nie. Slegs die Goewerneur en die lede van die Wetgewende Vergadering (Laerhuis) kon sodanige geldelike maatreëls indien. Omdat die Wetgewende Raad egter wel die reg gehad het om wetgewing te 'hersien', is 'n 'dubbelganger'-petisie dikwels deur die lede van die Wetgewende Raad in die Hoërhuis formeel ingedien om as klinkklare bewys te dien waarom 'n ander wet gewysig of geveto moes word. In baie eenvoudige taal het dit neergekom op: 'Kyk hier, die mense is ontevrede, ons gaan hierdie (ander) wet wysig of veto.'{{voetnota|Quod non est in actis, non est in mundo — "Wat nie in die amptelike stukke (rekords) is nie, bestaan nie in die wêreld nie."}}<ref>Du Plessis, A. 1981. Die Britse Tydperk; Verantwoordelike bestuur. In: Nieuwoudt, C.F., Olivier, G.C. & Hough, N. (reds.). ''Die Politieke Stelsel van Suid-Afrika''. Kaapstad: Academica, pp. 67-68: Die Parlement was dus 'n bikamerale wetgewende liggaam. Hoewel die bevoegdhede van die twee huise identies was, het die Wetgewende Raad as Hoërhuis hersieningsbevoegdhede gehad. Finansiële wetsontwerpe kon egter slegs deur die Goewerneur in die Wetgewende Vergadering ingedien word. Die Wetgewende Raad het egter dikwels teen die indiening en beperking van geldelike maatreëls beswaar aangeteken en het wysigings en finansiële wetsontwerpe aangebring om belasting te verhoog of te verminder.</ref> Hier volg nou Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg onderskeidelik verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringscommissie, alsmede die van Riebeek West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden “Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed.” De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worden.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting kan stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moest gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om ''plaatsen'' af te scheiden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br>Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> [[Lêer:David Christiaan de Waal.jpg|duimnael|David Christiaan de Waal het herhaaldelik petisies by die Laerhuis ingedien om 'n spoorlyn na Piquetberg te kry]] '''5 Mei 1886:''' '''D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in.''' Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''6 Mei 1886:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die dubbelganger van die vorige dag deur Petrus Benjamin van Rhijn (LWR van die Noordwestelike Provinsie) ingedien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Het Parlement: Wetgevende Raad, Donderdag, 6 Mei. Voorloopig. 8 Mei, p. 2: De heer Miller had een petitie van de heeren Mostert van Mowbray, om vergoeding van het uitroeijen van hun wijngaard; '''de heer Van Rhijn een van Zendingstaties in de afdeeling van Piketberg, om een spoorweg, ten einde de lieden aldaar werk te verschaffen''' [...]</ref> '''13 Desember 1888:''' 'n Brief van "een Namaqualander" word geplaas. Die skrywer is dit glad nie met Thomas Louw (LWV) eens dat 'n hardepad vanaf Saldanhabaai na Malmesbury (die huidige treinterminus) aangelê moet word nie. Dit sal hopeloos te duur kos en boonop het Saldanhabaai reeds 'n hawe met skepe wat Kaap toe vaar. As daar dan nou 'n hardepad moet wees, is Moorreesburg veel beter. Dit is nie 'n geval van "as" nie, maar ''wanneer'' die spoorlyn verleng gaan word, sal Moorreesburg die ideale stasie wees wat Saldanhabaaiers wil hê, want dit is nader.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1888. Correspondentie: Weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, 13 Desember, p. 3:Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Een hard pad van Saldanhabaai naar Malmesbury, wat bedoelt de heer Louw daarmede? Zal de Saldanhabaaische boer of visscher zijn produkten naar Malmesbury voeren wanneer de scheepvaart naar de Kaapstad zooveel goedkooper is? Moet ons land weer in tien- of vijftien duizend pond schuld gestoken worden?<br>Maar vraag mij, wat er te doen staat en ik zal het u zeggen. Maak een pad of harden weg van Saldanhabaai naar Moorreesburg, zoodat het binnenland den handel van Saldanhabaai bekomt; want aldaar kunnen duizenden visschers leven, was er maar net een pad.<br>Nog meer, '''wanneer de spoorweg verlengd wordt dan zal die juist de statie zijn welke de Baai wil hebben''', en al de omliggende distrikten zullen er door bevoordeeld zijn; maar niet dit alleen, meer menschen zouden zich aan de Baai vestigen, de boer zou geld krijgen voor zijn produkten, het Gouvernement zou ook geld krijgen, daar er licenties zouden genomen worden en pakhuizen geopend. Het Gouvernement zou ook niet zoo diep in de schuld zijn, want de weg naar Moorreesburg zou de helft minder kosten dan naar Malmesbury.<br>Wordt de Spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg verlengd, dan zal de Malmesbury Spoorweg de helft meer betalen dan tot hiertoe het geval is geweest, wat men zou meer van de produkten van de Westkust krijgen.<br>Mogen de boeren hunne oogen openen vóór de verlenging plaats vindt. Ik geloof dat de heer Basson met mij eens van gevoelen is.<br>Ik ben, enz., enz.,<br>Een Namaqualander,<br>H. W.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> '''28 Julie 1890:''' Thomas Tennant Heatlie, lid van die Wetgewende Raad, het die regering gevra om 'n direkte spoorlyn vanaf Soutrivier deur Koeberg en Malmesbury na Piquetberg te oorweeg om sodoende die "koringskuur van die Kolonie" te ontsluit. Die Wetgewende Raad het die voorstel gunstig ontvang en belowe om die roete spoedig op te meet. Teen November het Heatlie sy kiesers op Piquetberg verseker dat hy hom herverkiesbaar stel en dat die voorbereidende werk vir die spoorlyn flink vorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1890. Het Parlement, Wetgevende Raad, 28 Julij, Petities. 29 Julij, p. 3: Op de eerste vraag van den Ed. heer Heatlie nl. of de Regering, voor de aanstaande zitting, de raadzaamheid zal overwegen om een regtstreeksche Spoorweg lijn te doen leggen van een punt op de Hoofd Spoorweg lijn nabij Zoutrivier, door Koeberg, ''via'' Malmesbury naar Piquetberg Weg Statie, als een middel om grooter vervoer gerieven te geven aan de Boeren van Koeberg en naburige distrikten, de Korenschuur der Kolonie open te zetten, enz., zeide de Ed. heer Innes, Proc Generaal, dat de Regering de zaak in overweging had genomen. Er was echter nog geen opmeting gemaakt, maar dit zou naar alle waarschijnlijkheid gauw gebeuren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. De Edele Heer T. T. Heatlie, L.W.R., te Piquetberg. 20 November, p. 3: 18 November 1890.<br>De Edele heer Thomas Tennant Heatlie, onze oude vertegenwoordiger, arriveerde hier verleden Vrijdag avond en bleef het grootste gedeelte van den Zaterdag. Het deed ons genoegen Z.Ed. in ons midden te hebben, vooral na de vèr verspreide geruchten, dat hij niet voor het Parlement als candidaat zou gaan staan. Z Ed. verzekerde ons dat de rapporten valsch waren, en dat hij den strijd voor onzen Cirkel sal aanvaarden. De heer Heatlie schijnt nog sterk en krachtig en heeft ons nu voor 13 jaren vertegenwoordigd; aan het invoeren van belangrijke zaken heeft hij zijn hand geleend. Onder anderen heeft men de watertoevoer te Piquetberg aan Z.Ed. te danken; hij introduceerde dezen maatregel in 1888. '''Gedurende de laatste Sessie stelde hij voor een opmeting te maken, voor een spoorlijn van Piquetberg door Malmesbury en Koeberg naar Kaapstad, dat ook zeer gunstig werd ontvangen en welk werk hopen we spoedig zal worden uitgevoerd.''' In de namen van onze Vertegenwoordigers zal u een snaaksche overeenkomst vinden: wij hebben namelijk twee "Tennant's" en twee "David's." Dit kan ons weleens geluk aanbrengen. De heer Heatlie keerde terug via Porterville, om daar zijn vrienden en ondersteuners te ontvangen.</ref> '''2 Julie 1891:''' Thomas Tennant Heatlie (LWR van Noordwestelike provinsie) verneem in die Hoërhuis of die regering sedert die laaste sitting al vordering gemaak het met die ondersoek of 'n spoorlyn vanaf Soutrivier, deur Koeberg na Malmesbury, met Piquetbergwegstasie as eindpunt wenslik is. Pieter Hendrik Faure, Minister van Naturellesake (en LWV vir die Paarl), sê daar is nie geld daarvoor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement. Wetgevende Raad. Donderdag, 2 Julij. Spoorwegen. 4 Julij, p. 3: De Ed. heer Heatlie wenschte te vragen of eenige stappen genomen zijn sedert de laatste zitting van het Parlement, om onderzoek te doen naar de raadzaamheid voor het leggen van eenigen spoorweg op de groote spoorlijn op een punt nabij Zoutrivier door Koeberg te loopen naar Malmesbury, en van daar naar Piquetberg Weg Station.<br>De. Ed. heer Faure, Minister van Naturellensaken, zei dat de geldelijke toestand niet van dien aard was, dat men aan de zaak kon denken.</ref> '''18 Julie 1891:''' D.C. de Waal dien weer 'n petisie in. By navraag of die regering van plan is om voorstelle te bespreek rondom die verlenging van die bestaande spoorweglyne in die Westelike distrikte, haal die tesourier sy heuningkwas uit: De Waal se warm hart dryf hom duidelik om iets vir sy kiesers te doen, maar op die oomblik het die regering net te veel hooi op sy vurk. Veral met die groot brugplan kan die tesourier geen beloftes maak selfs by die volgende sitting nie. Intussen sou hy niks liewer wou sien as spoorweguitbreiding in daardie rigting nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Piquetberg. 16 Junij, p.3: Een druk geteekende petitie zal eerstdaags naar het Parlement worden gezonden, voor de verlenging van de Spoorweglijn van Malmesbury naar hier; de lijn is reeds opgemeten. De kiezers verlangen van hun vertegenwoordiger, den heer D.C. De Waal, L.W.V. om zijn uiterste er dit jaar voor te doen.[...]</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Petities, enz. 18 Julij, p. 4: De hr. De Waal had een petitie uit Piketberg om een Spoorweg van Malmesbury daarheen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering, Donderdag, 18 Julij, Vragen, enz. 18 Julij, p. 4: De heer De Waal vroeg of de Regering voornemens is gedurende deze zitting voorstellen te doen tot het verlengen van de bestaande Spoorweg-lijnen in de Westelijke distrikten. Hij deed zijn vraag met het oog op de Piketbergsche petitie. - De Thesaurier zeide dat de heer De Waal door zijn warm hart gedreven werd om iets voor zijn kiezers te doen; maar voor het oogenblik had men te veel hooi op zijn vork, en ook voor de volgende zitting kon hij zich niet verbinden, vooral met het oog op dat groote bruggenplan. Intusschen zou hij niets liever zien dan Spoorweguitbreiding in die rigting.</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ====== Op soek na die Goue Middeweg ====== '''25 Junie 1896:''' Een brief kla bitterlik oor die onenigheid op Porterville oor of die spoorlyn vanaf Malmesbury verleng moet word of nie,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Een spoorweg voor Porterville. 4 Juni, Bijvoegsel: Porterville, 29 Mei, 1896.<br>Aan den Redakteur van den Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Als inwoner en belanghebber alhier ben ik genoodzaakt mijn stem te doen hooren tegen de correspondentie van een verraderlijken Porterviller, die met geweld tracht onze boeren en vastgoed hebbenden in het dorp te benadeelen.<br>Het is zoo spijtig dat er zoo dikwijls bittere en aanstootelijke rapporten uit ons dorp gaan, daar de inwoners inderdaad niet zoo twistziek hier zijn.<br>Nu, mijnheer, zou ik gaarne zien dat er waarheid zonder eenige bitterheid gepubliceerd wordt. De publieke vergadering van den 19den deser, waarover de correspondent zoo verachtelijk schrijft, werd gehouden omdat er zoo veel verschil van gevoelen bestaat omtrent eene spoorlijn door ons distrikt. Zooals reeds vroeger gemeld, wil de een de spoor van Malmesbury verlengd hebben tot in ons distrikt. Een ander vraagt om eene lijn van Piketbergweg-statie, en een derde bidt om van den spoorweg verschoond te blijven. Men dacht dat er iets gedaan moest worden om de gemoederen wat meer vereenigd te krijgen en dan onze belangen bij het parlement in te dienen. Het werd door sommigen goed gedacht de vergadering zoo spoedig mogelijk te houden uit vrees dat het later verweten kan worden dat Porterville te laat geslapen heeft toen de tijd van werken daar was. Een, twee, drie, werden kennisgevingen uitgeschreven door een onzer ingezetenen en op Zondagmorgen bij de kerk aangeplakt (natuurlijk met toestemming van eenige Bondsmannen).<br>Op Dinsdag, den 19den, kwamen vele boeren van buiten het dorp naar de vergadering, en hoewel de kennisgeving veel te wenschen overliet, waardoor eenigen der ingezetenen moesten of wilden aanstoot lijden, toch dacht men het beste te zullen zijn dat men zich stelde en vergadering hield ter wille van de belangstellende boeren.<br>De vergadering werd dan gehouden, en ik moet instemmen met den correspondent dat het geheele publiek niet tegenwoordig was, doch het kan bewezen worden dat er bepaald meer dan 25 stemgerechtigden waren, behalve dat zij die daar waren meestal invloedrijke boeren zijn. Welke besluiten omtrent brandziektewet en spoorweg genomen zijn, is reeds bekend, en acht ik het dus onnoodig er meer over te bazuinen.<br>Nadat de vergadering afgeloopen was, scheen er groote ontevredenheid bij eenigen der inwoners te ontstaan. Het werd spoedig ruchtbaar dat diegenen van plan zijn rechtstreeks tegen de vergadering te gaan werken al zou het ook hunzelve tot het uiterste nadeel strekken.<br>Toen was het mij duidelijk geworden dat men gezegde vergadering liefst liet varen, te meer wijl het schijnt dat wij nog een weinig tijd hebben om een andere en grootere vergadering uit betere autoriteit op te krijgen, daar de ondervinding ons dagelijks leert "Eendracht maakt macht," en tegenstand kan nog al veel kwaad teweeg brengen.<br>Nu de schemering waarin het huis van parlement omtrent de Piketberg spoorlijn tot hiertoe verkeert, zou ik zoo gaarne eens opgehelderd zien.<br>Er wordt veel gesproken over de Malmesbury-Piketberg lijn, doch wie heeft er een gegronde rede omtrent de voordeelen van die lijn uitgesproken? Men is hier niet tegen eene verlenging van de Malmesbury lijn, doch de vraag is, waarom moeten die twee distrikten dezelfde lijn hebben, daar reeds duidelijk genoeg blijkt dat onze graanhandel slechts in de binnenlanden en niet in de Kaapstad is; dus is het toch zoodoodeenvoudig om te verstaan dat het een groote dwaas zijn moet, die zijn graan naar de binnenlandsche markt per spoor vervoert, die van een centraal station hier uit het distrikt voert, eerst met menig een draai tot naar Malmesbury, van daar zoo ver als Durban terug naar Piketberg station en dan eerst voort waar het ook al heen moet. Zooals zaken tegenwoordig zijn, kunnen wij bijna het geheele jaar door ons koren uit het distrikt naar Piketberg station voor slechts 1s. per mud per transportwagen vervoeren, en waar zal Malmesbury Piketberg lijn met haar tarief blijven?<br>Genoeg van graan, en ga ik ook nog onze tuinplaatsen voor de aandacht brengen. Voor groenten en vruchten zijn de binnenlandsche markten ook nog tamelijk open, en de Kaapsche markt is meestal ingestopt van de omliggende distrikten; waar vindt men vruchtbaarder aarde en fraaier waterstroomen dan van Piketberg station al langs den berg tot aan "De Rest." Hier ziet men aan elkaar minstens 40 groote vruchtbare plaatsen met prachtige waterstroomen, en vraagt men waarom zij zoo min bewerkt worden dan is het antwoord, omdat het station zoover af gelegen is, en men geene groenten of vruchten behoorlijk versch op eenige markt brengen kan. Indien de lijn van Malmesbury verlengd wordt en ze zou midden door ons distrikt gebouwd worden, beteekent dat voor ons zoo min, ja minder dan in het geheel geen trein, want dan sluit zij ook alle doortocht uit de noordelijke distrikten, waardoor ons waterrijk gedeelte in handel tamelijk vooruit is.<br>Onmogelijk kan het verwacht worden dat onze tuinboeren groenten of vruchten dien omweg met de Malmesbury lijn verlenging vervoeren kunnen. De noordelijke distrikten aan den anderen kant verliezen er niets bij indien zij hunne produkten, zooals wol en vellen, van Piketberg station naar de Kaapstad per spoor verzenden. Dus wat aangaat het betalen van een trein door ons distrikt, hetzij verlenging van Malmesbury of tak van Piketberg station zal en kan op het oogenblik noch de eene noch de andere, doch indien het gouvernement ons een lijn geeft laat dan toch deze gebouwd worden die ten minste belooft eens te zullen betalen; maar het zou wezenlijk jammer zijn als ons een lijn zou opgedrongen worden die wij niet hebben willen omdat zij voor ons ondienstlijk is, en dan voor altijd van eene bruikbare verstoken te zijn.<br>Voor ditmaal genoeg. Doch ik ben te eeniger tijd gereed om op eene beschaafder wijze de belangen van het publiek te openbaren dan de vorige correspondent, die door zijn schrijven toonde dat hij hoegenaamd geen waar belang in ons dorp heeft, en daardoor het publiek bepaald tegen zich verbittert.<br>Ik noem mij, mijnheer,<br>Uw dienstst. dienaar,<br>R. P. Malan.</ref> terwyl "Een Belangstellende" (vrugteloos) navraag doen oor die spoorwegpetisies en -mosies in die parlement.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1896. Wat doen onze parlements-leden? 23 Juni, Bijvoegsel:Piketberg, 15 Juni, 1896.<br>Aan den Editeur van De Zuid-Afrikaan en Ons Land.<br>Mijnheer,—Zal u mij niet kunnen zeggen wat onze leden van Piketberg in het parlement doen? wij hooren of zien van beide niets. De heer De Waal, een beproefd lid, heeft gevraagd aan het gouvernement wat van zijn voorstel geworden is van verleden jaar omtrent den trein; terwijl de regeering geen beslissend antwoord gegeven heeft, bleef het alles doodstil. Zullen onze leden dan niets meer van zich laten hooren? Ik hoop toch niet dat wij teleurgesteld mogen zijn met ons nieuwe lid, een oprechten Afrikaner, een man die altoos het distrikt van Piketberg op zijn hart gedragen heeft. Wat gaat hij nu doen voor Piketberg? Zal van dit jaar nog niet voorzien worden in onze behoefte, namelijk de verlenging van de lijn? Indien zij denken dat een deputatie hen tot ondersteuning kan wezen, waarom vragen zij niet er om?<br>Ik noem mij,<br>Een Belangstellende.</ref> Nou stel die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' voor die Kiesafdeling Piquetberg moet ''nou'' voorbrand begin maak. Dit is tevergeefs om te verwag die regering sal na die kiesers luister, as die distrik in die eerste plek geen ooreenkoms kan bereik nie. Die een deel wil dolgraag 'n spoorlyn hê, die ander deel is daar bitterlik teen gekant. Dit is nou ''De Zuid-Afrikaan'' wat vra waarom die plaaslike verteenwoordigers (LWV's) van die onderskeie streke, na afloop van die parlementsitting, nie net gou kan vergader en tot 'n vergelyk kan kom nie. Soos reeds bekend, het die regering die kraantjie in 1896 reeds toegedraai - geen nuwe spoorwegaansoeke sal vanjaar aanvaar word om gebou te word nie. Maar dan kom die slotwoorde: "De Piketbergers en Portervillers moeten toezien, anders kunnen zij nog lang zonder een spoorweg blijven."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Piquetbergsche spoorweg. 25 Juni, p. 3: In eene vorige uitgave hebben wij een brief gepubliceerd van een correspondent van Piketberg, die van de plaatselijke vertegenwoordigers wilde weten hoe het met den spoorweg voor dat distrikt staat. Wij voor ons zouden gaarne willen weten hoe het met het distrikt op dit punt staat, d.w.z. of men nooit tot eenparigheid zal komen. Een deel van het distrikt vraagt om een lijn, het ander is er bitter op tegen. Het is noodeloos te verwachten dat de regeering gehoor zal geven aan het geroep, tenzij men in het distrikt tot eene overeenkomst komt. Zal het niet goed wezen na de zitting de plaatselijke vertegenwoordigers te ontmoeten en tot een besluit te komen?</ref> '''10 November 1896:''' Volgens 'n korrespondent van Porterville is die Bondstak van Piquetberg van plan om belanghebbende dorpe te betrek om oor die spoorlyn tot 'n vergelyk te kom. Die korrespondent betwyfel dit egter sterk of so 'n ooreenkoms moontlik is. Moorreesburg, Piquetberg en omliggende plekke sal waarskynlik sterk ten gunste wees van 'n spoorlyn vanaf Malmesbury wat met 'n 'elleboog' weswaarts in die rigting van Hopefield draai voordat dit na Piquetberg loop. Porterville sal egter weier om enige ander roete te steun as die mees onlangse opmeting van Malmesbury na Piquetberg, wat 'n klein taklyn insluit wat grens aan die hooflyn by Piquetbergstasie. Sonder hierdie taklyn kan Porterville nie klaarkom nie, aangesien hul grootste markte in die binneland (die diamant- en goudvelde) lê, en nie in Kaapstad nie. Indien die Hopefield-roete gebou word, sou dit beteken dat Porterville se binnelandse produkte met 'n reuse ompad eers tot by die Kaap moet gaan draai, net om weer noordwaarts te gaan — wat duurder sou wees as die bestaande transportwaens. Hierdie verbinding met die oostelike hooflyn is ook noodsaaklik vir die vervoer van kinders wat na die skole in Wellington, die Paarl en Stellenbosch gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Porterville. 10 November, p. 3: [...] De groote kwestie van den dag, die een ieders gedachte gaande houdt, is hoe de spoorlijn van Piketberg moet gebouwd worden. Volgens een bondsbesluit is Piketberg van plan om de omliggende dorpen die belang hebben bij de lijn opteroepen om te zien overeen te komen. Maar of zulks zal geschieden betwijfelen wij sterk, want waarschijnlijk zullen Moorreesburg, Piketberg en andere plaatsen sterk wezen voor een lijn van Malmesbury met een elleboog in de richting van Hopefield, en dan naar Piketberg, terwijl Porterville geen andere lijn kan en zal ondersteunen dan een lijn volgens de laatste opmeting van Malmesbury naar Piketberg met een kleine taklijn grenzende aan de hoofdlijn te Piketbergstatie waarzonder wij niet kunnen klaar komen, want onze grootste markten zijn in de binnenlanden. En wat zal dus een spoor voor Piketberg beteekenen die met onze produkten bestemd voor het binnenland bij de Kaap moet omgaan, daar het transport veel goedkooper zal wezen als met den trein van hier Kaap om tot weer Piketbergstatie, en zelf ook voor die distrikten verder ten noorden, die niet alleen met de binnenlanden te doen hebben, maar evenveel communicatie met de volgende dorpen liggende aan de hoofdlijn Wellington, Paarl, Stellenbosch, heeft door het gebruik van scholen, enz.[...]</ref> '''5 Desember 1896:''' 'n Kennisgewing verskyn waarin aangekondig word 'n openbare vergadering sal op Vrydag, 15 Januarie 1897, om halftien die oggend gehou word. Die spoorwegverlenging deur Piquetberg na die Noordweste sal bespreek word. Alle belangstellendes word vriendelik versoek om die vergadering by te woon.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Uitnoodiging te Piketberg. 5 December, p. 2: Eene publieke vergadering zal gehouden worden te Piketberg op Vrijdag, 15 Januari, 1897, om half tien uur des voormiddags in zake de Spoorweg-Verlenging door Piketberg naar het Noord Westen. Alle belanghebbenden worden vriendelijk verzocht deze Vergadering bij te wonen, ten einde de zaak eendrachtig en grondig te bespreken.<br>Op last,<br>Johs. Liebenberg,<br>Sec. Afr. Bond.</ref> '''8 Desember 1896:''' 'n Boer uit [[Vanrhynsdorp|Van Rhijnsdorp]] reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp moet ook die vergadering bywoon. Hulle val immers ook in die Noordwestelike Sirkel, net soos al die ander distrikte. Hy merk in die verbygang ook op "van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville", wat frustrerend is om van te verneem as jou eie lewensbestaan op die spel is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1896. Spoorweg naar 't noordwesten. 12 December, Bijvoegsel, p. 3: Van Rhijndorp, 8 December, 1896<br>[...] Dan zie ik in ''Ons Land'' dat eene vergadering te Piketberg belegd is op den 15den Januari over de spoorwegverlenging naar het noord-westen door Piketberg, naar welke vergadering alle belanghebbenden uitgenoodigd worden. Nu, mijnheer, ik wil slechts de ingezetenen van Piketberg te verstaan geven dat onze kiesafdeeling, namelijk Clanwilliam, Calvinia en Van Rhijnsdorp, even veel belang heeft bij eene spoorwegverlenging naar het noord-westen, en misschien de behoefte er aan nog meer gevoelt dan zij, maar verkiest niet ons met hun plaatselijk geschil in te laten, vertrouwende dat onze regeering en wetgeving zich niet ter wille van plaatselijke geschillen van de ingezetenen van Piketberg en Porterville zal laten terughouden om met aanstaande zitting van het parlement een wet te passeeren om de meest gewenschte lijn naar het noord-westen een aanvang te doen nemen, en eenmaal de stiefvaderlijke behandeling aan hare noord-westelijke kinderen te doen ophouden. Wij hebben tot hiertoe als onderdanige kinderen geduldig gewacht, maar ziende dat ons bestaan ons gansch ontnomen wordt door dat wij niet kunnen mededingen met de door spoorweg bevoordeelde deelen van de Kolonie, gaan wij dit jaar onze regeering en wetgeving petitioneeren en voor onze rechtmatige portie smekend pleiten.<br>Uw dw. dienaar,<br>Boer.</ref> '''15 Januarie 1897:''' 'n "Monstervergadering" is in die hofsaal op Piquetberg gehou. Buiten nog vele mense van Piquetberg was daar afgevaardigdes van: :Clanwilliam: S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen :Hopefield: A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser :Moorreesburg: Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard :Darling: Jan A. Basson en W. Basson Asook Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) en D.J. Marais (LWV van Piquetberg). Daar was altesaam ongeveer 130 persone teenwoordig. Drie resoluties is eenparig aangeneem: # Hierdie vergadering is van mening plaaslike spoorwegkomitees moet in elke dorp gestig word sodat die distrikte kan saambesluit hoe die spoorwegverbinding aangepak gaan word. # Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word (Hopefield se resolusie). # Dat uit elke distrik 'n deputatie van twee persone saamgestel sal word om die regering op Dinsdag, 23 Februarie te ontmoet. Hopefield het reeds op 8 Januarie vergader en besluit die spoorweg moet so naby moontlik aan Darling en Groenekloof kom. Die groot soutpanne lê immers tans onbenut daar. Ná Darling en Groenekloof moet die spoorlyn in die rigting van Hopefield, Zanddrift by die Bergrivier en dan na Piquetberg loop. Darling herinner die vergadering aan sy bottermakery, graanbou en die sewe soutpanne wat jaarliks 250 000 sakke sout lewer. Die groot afstand na die naaste trein kortwiek tans die dorp se enorme potensiaal. Darling wil egter nie die regering se hande bind nie, maar stel voor dat die verlenging vanaf Kalabaskraal of Malmesbury in die rigting van Klipfontein (uitspanning) en Vogelstruisfontein, deur Moorreesburg na Piquetberg geskied. Die Moorreesburgers wil hê die spoorlyn moet deur Moorreesburg loop. So het hulle die afgelope Woensdag (13 Januarie 1897) besluit, maar Jan Lochner gun die Darlingers en Hopefielders ook 'n kans. Simson steun die roete vanaf Malmesbury via Oudepost, deur Moorreesburg na Piquetberg. Burnard weier eweneens om die regering se hande te bind, maar steun die verlenging vanaf Malmesbury deur Moorreesburg (die koringskuur van die Kaap) na Piquetberg. Eksteen, van Piquetberg, meen die spoorweg moet deur Moorreesburg en Piquetberg loop, maar so naby aan Porterville as moontlik om daardie gemeenskap ook 'n kans te bied. Clanwilliam verwelkom 'n spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg na die noordweste, maar stippel nie 'n spesifieke roete uit nie; hulle wil net die voorreg geniet om ses uur van 'n stasie af te woon. Verloren Vlei is ook ten gunste van die lyn. Achter-Piquetberg is tevrede met enige roete, mits die lyn aan Zanddrift raak. D.J. Marais (LWV) is bewus van al die probleme en ontberinge in die land. Al is die staatskas tans leeg, moet almal die proses met petisies en deputasies onvermoeid aan die gang hou, en daarmee volhou. Jacobus Abraham van Aarde Lochner maan die afgevaardigdes om versigtig te wees en nie die regering se hande te bind nie. Hierdie lyn moet immers alle omliggende dorpies tevrede stel. 'n Verlenging deur Piquetberg na die noordweste sal 'n alternatiewe afsetgebied skep wat die plaaslike koringboere bevoordeel deur hulle onafhanklik van die Kaapse monopolie te maak. Nadat die afgevaardigdes die resolusies eenparig aangeneem het, besluit die mans om mekaar op Dinsdagoggend, 23 Februarie, net ná die aankoms van die oggendtrein, by die firma De Waal & Co. in Kaapstad te ontmoet vir hul afspraak met die regering. Basson en Visser bedank die voorsitter en sekretaris, waarna die vergadering uiteengaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg en Rifleclub. 16 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 15 JAN. [...] Een monstervergadering voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg werd hier hedenmorgen in de hofzaal gehouden. De zaal was stampvol van invloedrijke inwoners en boeren van het distrikt. Ook waren er afgevaardigden van Clanwilliam, Hopefield, Moorreesburg en Darling, waaronder de heeren Lochner, L.W.R., D. Marais, L.W.V., J. Basson ex L.W.V. De heer Eksteen was voorzitter, en de heer Johannes Liebenberg secretaris. De resoluties werden eenparig aangenomen: "Deze vergadering is van opinie dat het wenschelijk is comités ter bevordering der spoorwegen in de verschillende dorpen aan te stellen met betrekking tot de voorgestelde spoorwegverbinding, dat die gevestigd worden ten einde dat de verschillende distrikten onderling kunnen overeenkomen om deze zaak er door te krijgen. Ten tweede, dat deze vergadering al hare ondersteuning geve voor de verlenging van den Malmesbury spoorweg en waar Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia en Namakwaland in betrokken zijn, dat zij behandeld worden op de billijkste wijze. Een deputatie van twee uit ieder distrikt met het gouvernement te spreken op den morgen van 23 a.s. onder leiding van den heer De Waal, L.W.V., en om alles te doen wat in hun vermogen is om de samenwerking der regeering te krijgen voor de goedkeuring van het parlement in deze sessie van deze lijn. De vergadering vertrouwt op de medewerking van de leden van Namakwaland.<br>Later werd er een vergadering van de rifle-club gehouden. Na discussie werd besloten een private club te beginnen en de volgende heeren werden tot bestuursleden gekozen, Kotze, Dommisse, Liebenberg en Parrott. Deze moeten zien om geweren, ammunitie en schijven te krijgen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Publieke vergadering te Piketberg: Spoorweg. 21 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Een invloedrijke publieke vergadering in zake de spoorweg-verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen werd alhier gehouden op 15 Januari laatstleden. Tegenwoordig waren: Jac. Lochner, L.W.R., en Dan. Marais, L.W.V.; twee afgevaardigden van Darling (J. Basson en W. Basson); drie afgevaardigden van Hopefield (A. J. Stigling, F. Schreuder en M. Visser); vier afgevaardigden van Moorreesburg (Jan Lochner, Ch. Lochner, Simson en Burnard); twee afgevaardigden van Clanwilliam (S. Engelbrecht en G. van der Westhuizen), en dan nog vele leden van Piketberg. Tezamen circa honderd-en-dertig (130) tegenwoordig.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. J. Eksteen en als secretaris de heer J. W. Liebenberg.<br>De voorzitter heette de afgevaardigden en ook het publiek hartelijk welkom. Hij zeide niet zooveel vrienden verwacht te hebben doch de groote opkomst is een bewijs van de noodzakelijkheid van een spoorweg. Hij hoopte dat iedereen de gelegenheid zal krijgen zijn gevoelen uit te spreken, maar tevens zo eenstemmig mogelijk over de verschillende voorstellen besluiten nemen.<br>De heer A. J. Stigling kwam eerst aan het woord. Hij zeide dat op 8 Januari eene publieke vergadering te Hopefield plaats vond waarop een resolutie gepasseerd werd, welke hij later bij de vergadering zal indienen. Hij merkte aan dat wij eendrachtig moeten samewerken anders verkrijgen wij geen spoorweg en hij hoopte dat de regeering de zaak ter hart zal nemen. Hij wijst verder dat de spoorweg zoo dicht mogelijk aan Darling en Groenkloof moet komen, want daar liggen de groote zoutpannen nu zonder voordeel. Vervolgens in de richting van Hopefield, Zanddrift aan de Bergrivier en dan naar Piketberg en zoo aan.<br>De heer Visser was het geheel eens met zijn collega.<br>De heer J. Basson sprak over de botermakerij, graanbouw, enz., van Darling. Ook dat er zeven zoutpannen zijn die jaarlijks 250,000 zakken zout opbrengen. Verder wijst hij op de groote produceerende kracht van het land waardoor de spoorweg behoort te gaan, het grootste deel waarvan nu nog onbebouwd is, van wege den grooten afstand van den trein. Hij wil niet van te voren zeggen hier of daar moet de spoorweg gaan, omdat wij niet de handen van de regeering behooren te binden. De verlenging geschiedde van Kalbaskraal [of] Malmesbury in de richting van Klipfontein (uitspanning), Vogelstruisfontein door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heeren W. Basson en T. Schreuder zijn volkomen eens met hun collega.<br>De heer Jan Lochner zeide dat op eene publieke vergadering te Moorreesburg laatstleden Woensdag gehouden, een resolutie gepasseerd werd voor de verlenging van den spoorweg van Malmesbury door Moorreesburg naar Piketberg, doch zij willen de Darlingers en Hopefielders ook een kans geven.<br>De heer Simson was voor de verlenging van Malmesbury via Oudepost, door Moorreesburg naar Piketberg.<br>De heer Burnard merkte op dat men de handen van de regeering niet behoort te binden. Hij was voor de verlenging van Malmesbury door Moorreesburg (de koornschuur van de Kaap) naar Piketberg.<br>De heer S. Engelbrecht was ten gunste van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Hij stipte de opbrengst van de streken aan. Somtijds tachtig mud koorn van één. Een nieuw goudveld is ook ontdekt en misschien is deze lijn een dag nog net zoo veel waard als die van Johannesburg. (Hoor, hoor).<br>De heer Van der Westhuizen zeide dat op eene publieke vergadering te Clanwilliam, gehouden op 9 Januari, de groote meerderheid voor de resolutie was van de verlenging van Malmesbury door Piketberg naar het noord-westen. Zij willen ook het voorrecht smaken slechts zes uur van een spoorweg te wonen. Hij wou graag inlichting hebben van een lid van 't parlement op de vraag, nl. of de regeering een of andere belofte gedaan had in zake deze verlenging.<br>Waarop de heer D. Marais, L.W.V., een wenschelijk antwoord gaf, namelijk dat ieder weldenkend lid in het huis ten gunste van deze lijn is. De belofte is dat deze nu de eerste lijn is die gebouwd zal worden. Wij moeten den kritieken toestand waarin ons land zich thans bevindt in aanmerking nemen, zooals runderpest, droogte, opstanden onder de k-----s, enz., die enorme sommen gelds uit 's lands kas jagen, niettemin wij moeten de pot aan het koken houden met deputaties en petities.<br>Den heer D. Brink (Achter Piketberg), werd nu de gelegenheid gegeven zijn gevoelens te uiten. Hij was verblijd zoo vele afgevaardigden te ontmoeten en nog meer verblijd over de eendrachtige samenwerking. Hij was tevreden hoe of in welke richting de verlenging geschiedde zoolang het maar Zanddrift raakt.<br>De heer J. van Zijl (Verloren Vlei) zeide dat op een vergadering gehouden een paar dagen geleden al de leden ten gunste waren van de verlenging van Malmesbury door Piketberg.<br>De heer Eksteen zeide dat bij de andere Piketbergers zijne gevoelens bekend zijn. Hij is voor de verlenging van Malmesbury, door Moorreesburg, door Piketberg, zoo nabij Porterville als mogelijk om hen ook een kans te geven.<br>De heer Jac. Lochner, L.W.R., zeide dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury een zeer belangrijke en noodzakelijke is. Van daar was het een zijner eerste punten die hij aangeroerd heeft. Hij raadt voorzichtig te zijn, de handen der regeering niet te binden. Deze lijn moet alle omliggende dorpjes satisfactie geven. Door deze lijn te verlengen door Piketberg naar het noord-westen zal een oppositie markt geopend worden voor onze koren-boeren.<br>De heer G. van der Westhuizen stelt de volgende resolutie voor, gesecondeerd door den heer W. Liebenberg : "Deze vergadering denkt het wenschelijk dat bevordering-spoorweg comités in de verscheidene dorpen opgericht worden, ten einde van tijd tot tijd de verschillende distrikten in staat te stellen onderlinge handelingen te hebben ter bevordering van deze zaak."<br>De volgende resolutie werd door den heer A. J. Stigling ingediend en eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen tot het oprichten van een spoorweg waarin Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Calvinia, Troe-Troe en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld worden."<br>Voorgesteld door den heer Van der Westhuizen en gesecondeerd door den heer D. Marais: "Dat uit ieder distrikt een deputatie van twee leden aangesteld worde om hare opwachting te maken bij de regeering op Dinsdag, 23 Februari." Algemeen aangenomen.<br>Besloten elkander te ontmoeten bij de heeren De Waal en Co. dadelijk na de aankomst van den trein in den morgen.<br>Na een votum van dankbetuiging aan voorzitter en secretaris, voorgesteld door den heer Basson en gesecondeerd door den heer Visser, ging de vergadering uiteen.</ref> '''25 Januarie 1897:''' Op 'n vergadering by Darling doen Jan A. Basson (oud-LWV), en W. Basson verslag oor die vergadering wat onlangs op Piquetberg gehou is. Jan Basson het die vergadering op Hopefield as afgevaardigde bygewoon, en die Hopefielders was dit eens dat die lyn vanaf Malmesbury na Piquetberg so naby moontlik verby Darling moes gaan. By die vergadering op Piquetberg het hy ook vir sy distrik sy stem dik gemaak. J. A. Basson en Martin Duckitt is vir die deputatie na die regering gekies, met C. J. Duckitt en Martin Versfeld as secundi.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Darling: spoorwegverandering. 28 Januari, Bijvoegsel: Eene vergadering werd alhier gehouden op den 25sten Januari, 1897, ten einde 't rapport te hooren van de afgevaardigden, de heeren J. A. Basson, ex-L.W.V., en W. Basson, naar de vergadering onlangs gehouden te Piketberg.<br>Dr. G. Nieuwoudt gekozen als voorzitter verklaarde de vergadering voor open, en verzocht den heer J. A. Basson verslag te doen van de verrichtingen te Piketberg.<br>De heer J. A. Basson zeide onder anderen dat hij als afgevaardigde de Hopefieldsche vergadering bijgewoond had, en dat de menschen daar eendrachtig waren en verlangden dat de lijn van Malmesbury naar Piketberg ook zoo dicht bij Darling mogelijk voorbij moest gaan. Te Piketberg had hij getracht aan te toonen dat 't Darling distrikt belangrijk was, dat het het voornaamste gedeelte van het Malmesbury distrikt was. Hij las toen uit een nieuwsblad wat er te Piketberg gedaan was, en maakte eenige aanmerkingen op wat er door de afgevaardigden van andere distrikten gezegd werd.<br>De twee resoluties genomen te Piketberg en reeds verschenen in de nieuwsbladen werden voorgelezen en door de vergadering goedgekeurd.<br> De heer J. A. Basson zeide dat het werk dat vandaag gedaan moest worden, als 't rapport van de Piketbergsche vergadering aangenomen wordt, was twee heeren als eene deputatie te kiezen om hunne opwachting bij 't gouvernement te maken.<br>De voorzitter verzocht den heer W. Basson om iets te zeggen.<br>Laatstgenoemde heer zeide dat het rapport door den heer J. A. Basson goed gedaan was en dat hij er niets bij kon voegen.<br>Daar er geene aanmerkingen op het rapport waren verklaarde de voorzitter het voor algemeen aangenomen.<br>De voorzitter bedankte toen uit naam der vergadering de heeren J. A. en W. Basson voor hunne moeite en opoffering om de vergadering te Piketberg bij te wonen.<br>Op voorstel van den heer H. Bester, gesecondeerd door den heer W. Versfeld, werden de heeren J. A. Basson en Martin Duckitt als eene deputatie naar het gouvernement gekozen, en als secundi de heeren C. J. Duckitt en Martin Versfeld.</ref> '''28 Januarie 1897:''' ''De Zuid-Afrikaan'' lewer nou eers kommentaar rondom die vergadering van 15 Januarie. Die koerant het 'n probleem daarmee dat daar nog geen duidelike lyn op papier getrek is nie, en boonop is die resolusie "op die billikste wyse behandel sal word" besonder vaag. By sulke aangeleenthede dreig eiebelang baie maklik om sy kop uit te steek. Die afgevaardigdes moet nugter die volgende faktore in ag neem: :(1) hoe kan die distrik op die beste manier vir die mark geopen word? Reken hiertoe by die lengte van die spoor, die topografie, die ligging, die helling, die boukoste, ens. :(2) hoe word die Kaapse mark bereik? :(3) kan die plek optimaal deurgang bied binneland toe? Nou het die regering reeds 'n voorgenome spoorlyn opgetrek wat vanaf Malmesbury, verby Heuningberg, tussen Piquetberg en Porterville deurgaan kus toe, met 'n taklyn vanaf Heuningberg na Piquetbergwegstasie. Met die eerste oogopslag klink dit goed. Van nader gesien gaan daardie taklyntjie na Piquetbergwegstasie 'n brug oor die Kleinbergrivier vra, wat nie min gaan kos nie.{{Voetnota|Die redakteur herinner hom seker aan die jare, absoluut jare, wat dit geduur het om die Vleeschbankbrug van pikdennehout oor die Bergrivier te bou - net om goedkeuring te kry! Die aansoek is aan die parlement gerig 1885, en die brug is eers 1891 voltooi, teen 'n skamele £4 500 later. Dit was nie eens 'n spoorlyn wat ten minste £100 000 vra nie.}} Tog bied hierdie plan steeds deurgang die binneland in. Party dink 'n spoorlyn nader aan Darling en Hopefield na Piquetberg is die aangewese weg. Die vraag is of daar nie probleme vorentoe gaan wag om die lyn oor die nek van die Sandveld te bou nie. Voordat 'n oordeel uitgespreek kan word, moet mens met die distrik en omgewing vertroud wees —en die verslag van die vergadering werp helaas geen lig op hierdie saak nie. 'n Mens moet nie die drie bogenoemde vrae uit die oog verloor nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Piketbergsche spoorweg. 28 Januari, p. 2: Men is aan 't roeren om de Malmesbury-lijn verlengd te krijgen door het Piketbergsche distrikt naar de kust en mogelijk later verder. De regeering heeft te verstaan gegeven dat deze verlenging aan de orde zal komen zoodra er weder van spoorweg-uitbreiding sprake is. Maar zooals het altijd met deze dingen gaat, plaatselijke belangen influenceeren het oordeel der betrokken partijen en terwijl de eene meent dat de lijn hier moet gebouwd worden is een ander er even vast overtuigd van dat ze dáár moet gaan. Op de vergadering te Piketberg over deze kwestie gehouden op den 15den dezer, waren de afgevaardigden het eens dat een verlenging wenschelijk is, doch de richting der lijn werd niet nader bepaald, dan "dat Moorreesburg, Darling, Piketberg, enz., zoo voordeelig mogelijk behandeld zullen worden." In de beslissing van de belangrijke vraag: waar de lijn gebouwd zal worden? vallen drie punten in dit geval dadelijk in het oog: (1) hoe kan het distrikt op de beste manier geopend worden? En hierbij moet natuurlijk in aanmerking genomen worden de lengte, ligging, helling, bouwkosten, enz.; (2) het bereiken van de Kaapstadsche markt; (3) een uitweg naar de binnenlanden. Deze drie punten moeten nauwkeurig overwogen worden alvorens men tot een besluit kan geraken. De regeering heeft reeds laten opmeten de lijn van Malmesbury, voorbij Honingberg, tusschen Piketberg en Porterville door naar de kust, met een taklijn van Honingberg naar Piketberg-statie. Oppervlakkig beschouwd schijnt deze lijn veel in haar voordeel te hebben. Het taklijntje naar Piketberg-weg statie zal over Kleinbergrivier moeten gaan, een brug die een mooi sommetje zal kosten; doch punt drie hierboven aangestipt komt hier degelijk in aanmerking. Sommigen denken misschien aan een lijn nader aan Darling en Hopefield naar Piketberg. De vraag is of er niet moeilijkheid bestaat de lijn over den nek van het Zandveld te brengen. Om deze vraag en vele anderen te kunnen beantwoorden moet men goed met het distrikt bekend zijn, en het rapport der vergadering werpt op dit punt geen licht. Men verlieze de drie hoofdpunten toch niet uit het oog.</ref> '''13 Februarie 1897:''' Op Porterville word 'n openbare vergadering gehou om die spoorwegkwessie te bespreek. Vir die deputasie na die regering word gekies: ds. Mostert, dr. Weber, Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br> By die bespreking van die die spoorrigting was daar twee groepe.<br>Een groep (J. F. Brinkman gesekondeerd deur W.M. Smuts) steun die spoorlyn wat in 1896 opgemeet is, naamlik een wat loop vanaf Malmesbury na Piquetberg met 'n taklyn vanaf Heunigberg na Piquetbergwegstasie.<br>Die ander groep (Julius Rood, gesekondeerd deur Dirk Visser) reken Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp se belange ook by. Daar moet 'n direkte verlenging van Piquetbergstasie na Porterville wees en daarvandaan af reguit na die distrik Clanwilliam.<br> Al is Rood se voorstel met 'n skrale meerderheidstem van vyf stemme goedgekeur, het die samesprekings weens die diep verdeeldheid onder die 85 stemgeregtigdes in die praktyk op 'n dooie punt uitgeloop.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche spoorweg. 18 Februari, p. 2: Het lijdt thans geen twijfel dat de Piketbergers en de inwoners van de noord-westelijke distrikten hun best doen om de aandacht van het publiek bij de spoorweg-verlenging door die distrikten te bepalen. Te Piketberg is een commissie benoemd die tezamen met andere afgevaardigden een onderhoud zal hebben met sir James Sivewright om die lijn gebouwd te krijgen. Te Porterville heeft men ook een vergadering gehad, waarop het gebleken is, dat er twee partijen zijn—de een voor een lijn van Piketbergweg-statie naar de Rust noordwaarts en de andere voor de verlenging van Malmesbury, met een taklijntje van Honingberg naar Piketbergweg-statie. De vergadering besloot met een kleine meerderheid ten gunste van de eerste resolutie, en onze correspondent vraagt: wie zal den Gordiaanschen knoop doorhakken? Waarschijnlijk zal het niet moeilijk zijn een antwoord op deze vraag te krijgen, indien men ook het oog houdt op de andere deelen van het distrikt die belang bij den spoorweg hebben. Naar wij vernemen is er nog een andere partij die de lijn nog meer naar het westen wil hebben dan de Honingberglijn. De regeering zal naar de belangen van de geheele streek moeten zien, en het kan zijn dat zij, die naar een te groot stuk vleesch happen, hun kans verbeuren om een kleiner stuk in bezit te krijgen. In een vorig artikel hebben wij reeds de drie hoofdpunten waarop, onzes inziens, gelet behoort te worden aangegeven: opening van de geheele streek en de aanleg-onkosten; de Kaapstadsche markt, en de markt in de binnenlanden.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville over den spoorweg. 18 Februari, Bijvoegsel: Een [publieke] vergadering van de inwoners van Porterville en de wijk 24 Rivieren, distrikt Piketberg, werd gehouden in het school-locaal te Porterville, heden morgen 13 Februari 1897, om met elkander te bespreken de wenschelijkheid van spoorweg-communicatie van uit dit distrikt en welke de beste lijn zal zijn voor dit distrikt en de noordwestelijke distrikten.<br>De heer G. F. Pienaar werd met eenparige stemmen gekozen als voorzitter, en de heer Brinkman als secretaris. De voorzitter gaf een uitvoerig verslag omtrent de voor de verschillende distrikten belangrijke spoorweg-kwestie, en zeide dat daar van Piketberg en andere distrikten een deputatie hare opwachting zal maken bij den minister van publieke werken op 23 dezer, wij niet anders kunnen doen dan ook onze afgevaardigden zenden op den zelfden dag.<br>De vergadering daarop gelegenheid hebbende hare gevoelens uit te spreken voor de beste lijn, stelde de heer Julius Rood, die nog al tamelijk warm over het onderwerp was, en voor een half-uur sprak, de volgende resolutie voor:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de belangen van Piketberg en het noordwesten in 't algemeen, waaronder vooral begrepen zijn de belangrijke distrikten Clanwilliam, Calvinia en Van Rhynsdorp, door een direkte verlenging van Piketberg statie naar Porterville en van daar in een rechte lijn naar het distrikt Clanwilliam, het best bevorderd en bevoordeeld worden, zijnde zij daardoor in direkte communicatie met de Kaapstad, voor passagiers en produkten-vervoer, en dadelijk verbonden met de groote spoorweglijn naar het noorden en de binnenlanden, de ontwikkeling waarvan met zulke rassche schreden vooruitgaat." Dit voorstel gesecondeerd door den heer Dirk Visser, gaf nog al stof tot vele wrijvingen van opinie, voor en tegen, waarop de heer J. F. Brinkman gesecondeerd door den heer W. M. Smuts het volgende amendement voorstelde:—<br>"Deze vergadering is van gevoelen dat de lijn opgemeten in 1896, loopende van Malmesbury naar Piketberg met een tak-lijn van Honigberg naar Piketberg-weg statie, de doelmatigste lijn is voor Porterville, Piketberg en de distrikten in 't noorden."<br>Over dit voorstel werd nog veel gehaspeld, totdat eindelijk de voorzitter het amendement Brinkman en het voorstel Rood ter stemming bragt, met het gevolg dat Rood's voorstel werd aangenomen met vyf stemmen. Wanneer men nu in aanmerking neemt dat er 85 personen, allen geteld, tegenwoordig waren die stemgerechtigd zijn, dan is de meerderheid zeer klein, zoodat de helft der bevolking voor de lijn van Rood is, en de andere helft voor de lijn als afgemeten in 1896. Wie zal dezen Gordiaanschen knoop doorhakken?<br>Als deputatie werden met algemeene stemmen gekozen Ds. Mostert, dr. Weber, en de heeren Julius Rood en C. H. L. Mouton.<br>Verder werd nog besloten dat die heeren hunne opwachting zullen maken bij den kolonialen secretaris, het doel waarvan is te bespreken de wenschelijkheid en noodzakelijkheid hier te Porterville een resident magistraat te krijgen.<br>Met een bedankje aan den voorzitter ging de vergadering, die zich gekenmerkt had door goed en verstandig oordeel en de stipste orde, uiteen.</ref> '''23 Februarie 1897:''' 'n Gesamentlike deputasie van afgevaardiges uit die noordwestelike distrikte maak hul opwagting by die Kommissaris van Publieke Werke, sir James Sivewright, om die spoorwegverlengingskwessie te bespreek. Die deputasie is deur die Kommissaris ontvang in een van die komiteekamers van die Parlementshuis, omdat die Kommissaris se kantoor te klein was. Die afgevaardigdes uit die Noordwestelike Sirkel by die tafelronde teenwoordig sluit in: :Darling : Jan Basson, oud-LWV, en M. Duckett. :Hopefield : A. Stigling en F. Schröder. :Moorreesburg : G. P. en Jan Lochner. :Piquetberg : A. van Zijl en W. Liebenberg. :Sandveld : D. Brink en M. Melck. :Porterville : J. Rood en J. C. Mouton. :Clanwilliam : G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht. D.C. de Waal stel die deputasie voor en die rede waarom hul hier is. Om 'n spoorweg te bou moes nie alleen die distrikte almal in ag geneem word nie, maar ook wat die beste vir die ganse Kolonie is. Hy glo die Kommissaris is net die aangewese persoon om die deputasie van raad te bedien. Sir James Sivewright stel voor een afgevaardigde uit elke distrik kry 'n spreekbeurt. Een op 'n slag. Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson sê almal weet sir James Sivewright toon groot belangstelling in die ontwikkeling van die land, en Basson wys op Amerika waar daar spoorlyne gebou is nog lank voordat die land verbou is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word." Stigling (Hopefield) vind dit moeilik om met sekerheid te sê watter lyn almal die meeste sou baat en bevredig. Die distrik Hopefield beskik nog oor myle onverboude grond, vlytige boere, uitstekende veeplase, perdetelers en onontginde soutpanne. Laaste maar nie die minste nie: 'n goeie seekus. Al behandel die firma Gebroeders Stephan die inwoners billik, kan mens nie ontken dat hul alleenhandel hier oorheersend is nie. Die onverboude grond in die distrik kan toegeskryf word aan die gebrek aan spoorvervoer. Die boere saai maar net soveel as wat hul bene en ossewaens na die mark kan dra. Hy meen niemand kan dit betwis dat die distrik die rykste in die Kolonie is nie; dit verbaas hom eintlik dat daar nie lankal 'n spoorlyn gebou is nie. Almal praat oor graan wat van elders ingevoer moet word, maar niemand gee die distrikte 'n kans om deur 'n spoorwegverbinding tot volle wasdom te groei nie. Dan sal daar minder graan ingevoer word. Hy glo dat die regering die inwoners se begeerte met alle billikheid sou behandel. Jan Lochner (Moorreesburg) sê Stigling het die saak nou so goed uitgelê dat hy dit onnodig vind om verder uit te wei. Hy beaam alles ten volle wat deur die verteenwoordiger van Hopefield gesê is. D. Brink (Sandveld) is volkome eens met die rigting wat Basson voorgestel het. Die spoorlyn sal 'n baie vrugbare area vir die handel oopmaak. By Achter-Piquetberg en die Sandveld word daar baie tabak gekweek. Die grond was baie vrugbaar. 'n Boer het uit 'n enkele mud (70 kg sak) mieliesaad 'n totale opbrengs van 82 mud (5 740 kg = byna 6 metrieke ton) mielies gewen. Daar kon selfs honderde mud graan meer gewees het... as daar maar net 'n spoorweg was om die kommoditeit na die mark te bring. Die inwoners is te ver van die mark af. Daar is groot soutpanne waar die armes hul brood mee kan verdien wat tans onbewerk lê, bloot omdat daar geen spoorlyn is nie. Sir James Sivewright vra Brink wat die insetkoste is om koring te verbou, en Brink antwoord die boer kan geen bestaan maak as hy koring teen minder as 20 sjielings per mud (90,72 kg) verkoop nie. W. Liebenberg (Piquetberg) sê Voor-Piquetberg kon die graanskuur van Suid-Afrika gewees het, maar lê tans onbewerk en onverbou omdat daar geen spoorlyn is nie. Die kommissaris hoef nie op Liebenberg se woord te gaan nie, as hy meer besonderhede oor die vrugbaarheid van die distrik verlang, hoef hy slegs die Siviele Kommissaris te vra. Liebenberg wil nie die regering bind nie, maar wil hê dat die regering na goeddunke moet handel. A. Rood (Porterville) is gekant teen 'n verlenging vanaf Malmesbury. Driekwart van al die produkte uit die distrik gaan nie Kaap toe nie, maar noorde (die Goudvelde) toe. Waarom moet iemand sy produkte met so 'n ompad deur Malmesbury stuur. Hy stel dus 'n verlenging voor vanaf Piquetberg '''''via''''' Porterville na Het Kruis ('n U-draai?), waardeur mens by Lambertsbaai se hawe sou uitkom, en 'n direkte verbinding met die noorde sou hê. Daardeur sou die spoorwegroete die belange van Porterville en dié van die Kolonie op die hart dra. C. Mouton (Porterville) steun die verlenging van Piquetberg, maar dink die regering behoort die beste roete te kies. Vir Pierce Ryan (LWV van Malmesbury) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie. Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan. Pieter Gerhard Wege (LWV van Clanwilliam) vind dit jammer dat Calvinia nie verteenwoordig is nie. Die distrik kan nog baie ontwikkel word, maar die naaste spoorlyn is 180 myl ver. 'n Spoorlynverlenging sal egter sy distrik tot voordeel wees. D.J. Marais (LWV van Piquetberg) sê dat hulle vir sir James Sivewright tereg "die vader van ons spoorweë" kon noem. Dit was aan Sivewright te danke dat daar nou 'n Kaapse spoorlyn oor die Goudvelde loop. Daarom kan die Noordwestelike distrikte hom met volle vertroue om 'n spoorweg nader. Marais nooi sir James Sivewright hartelik uit om September 'n uitstappie in die distrikte te kom meemaak, sodat hy self kan sien hoe daar gewoel en gewerskaf word. Hy wys hoe die Chartered Company{{voetnota|Cecil John Rhodes se "British South Africa Company" wat Rhodesië tans omdol}} 'n spoorlyn bou om daardie land te ontwikkel, en nie gras onder hulle voete laat groei nie. 'n Mens wag nie vir toestemming om 'n land te ontwikkel nie; 'n mens wag nie tot 'n land eers verbou en ontwikkel is, voordat daar dan eers 'n spoorweg gebou word nie. Die voorgestelde spoorlyn sal ryklik 'n inkomstetjie vir die staatskoffers bied deur die vervoer van vee, wat tans na die mark aangejaag moes word. Duisende skape word uitgevoer na ander distrikte, en dit sal die spoorweg voed. Die Malmesbury-verlenging vind hy die beste. Sir James Sivewright huldig die volgende standpunte (krities bekyk):<br> * Amerika bou spoorweë met private kapitaal op risiko; die Kaapkolonie bou met die belastingbetaler se geld.<br> :Daarom: Geen lyn word goedgekeur sonder dat daar ten minste 'n teoretiese projeksie is dat dit finansieel lewensvatbaar (lonend) sal wees nie. Hy gee egter toe dat 'n lyn nie van "meet af aan" winsgewend hoef te wees as dit langtermyn-produksie stimuleer nie. * Die hoofkriteria vir die roetekeuse is topografiese lewensvatbaarheid en bedryfskoste — nie plaaslike en kleinlike dorpsjaloesie nie.<br> :Hy verwerp die idee van die kortste roete noordwaarts ten gunste van 'n ontwikkelingslyn vanaf Malmesbury. Hy ignoreer Rood se Porterville-afwyking stilswyend en fokus op die groter ekonomiese opbrengs (graan en die soutpanne vir die Kaapstadse mark). Sy logika: Afstand maak nie saak vir passasiers as die produksie-opbrengs die koste regverdig nie. * Daar is tans geen Spoorwegwetsontwerp ter tafel vir die komende parlementsitting nie, maar Caledon geniet tans eerste prioriteit. Sivewright het 'n bindende belofte gemaak dat die Caledonlyn eerste gebou word, en hy weier om daardie hulpbronne opnuut te verdeel. Die opmeting vir Caledon is klaar; dit gaan nou bloot om parlementêre goedkeuring. * Hy kon nie die saak voor 2 April 1897 (die begin van die parlementsitting) te berde bring nie. Hy beloof geen spoorlyn nie, net 'n mosie om 'n opmeting gedurende die komende sitting aan te vra. Hierdie opmeting sal dan eers binne die volgende 12 maande plaasvind. Sy woorde: "Ek kan nie toor nie." Die projek is dus in wese vir 'n volle jaar uitgestel. Hy spoor die boere aan om produksie te verhoog sodat die statistieke sy opmeting kan regverdig. Die regering sou sy bes doen om die land te ontwikkel. Ná die toejuiging en dankbetuiging aan die Kommissaris gaan die deputasie uiteen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorwegverlenging naar het noordwesten. 25 Februari, p. 2: De deputatie die hier l.l. Dinsdag hare opwachting maakte bij den commissaris van publieke werken om met hem te spreken over de spoorwegverlenging naar de noordwestelijke distrikten als Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Porterville, Clanwilliam, enz., mag met recht geluk gewenscht worden over de wijze waarop zij haar goed recht op een spoorweg naar die streken bepleitte, evenals ze ook kan gelukt gewenscht worden over de ontvangst die haar voorstel bij de regeering vond. Duidelijk werd door verschillende sprekers aangetoond dat de aanleg van een nieuwe lijn in die streken veel vruchtbaren grond, die thans onbebouwd daarheen ligt, onder den ploeg zal brengen. Dit op zich zelf is reeds een uitnemend argument voor het gevraagde. Behalve landbouw, zou echter de nieuwe lijn, zoo luidde het pleidooi, veeteelt en andere nijverheden tot voordeel der gansche kolonie bevorderen, en terecht merkte sir James aan hoe het den boer meer tijd zou geven zijn aandacht aan zijn beroep te geven als hij niet zoo te sukkelen had met het vervoer van graan en andere produkten naar de markten. En er is nog heel wat grond, die bewerkt kan worden, zoo maar de gelegenheid geschonken wordt het geproduceerde te vervoeren. Dat punt werd voor zijn distrikt uitnemend besproken door den vertegenwoordiger van Hopefield op de deputatie. Hoewel enkele leden op een bepaalde richting voor de spoorweglijn aandrongen, bleek het dat het meerendeel die zaak aan de regeering wilde overlaten en daarin handelde men in overeenstemming met het besluit onlangs op de vergadering te Piketberg genomen, dat men alle ondersteuning zou verleenen aan een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze zullen behandeld worden. Dat besluit was verstandig, omdat als men elk een bepaalde richting wil voorschrijven, men allicht niet krijgt wat men wenscht. Hoofdzaak is een spoorweg, die aan het groote geheel van voordeel is. Te oordeelen naar het antwoord van den commissaris van publieke werken is er alle kans dat de opmeting van de lijn over niet al te langen tijd plaats zal hebben. Intusschen blijve men op de eendrachtige wijze werken, waarop men tot nog toe te werk gegaan is, en bepleite de zaak op dezelfde verstandige wijze als men tot nu gedaan heeft.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. Deputasie bij sir James Sivewright. 25 Februari, Bijvoegsel: Een gezamenlijke deputatie van afgevaardigden uit de noord-westelijke distrikten maakte Dinsdagmorgen hare opwachting bij den commissaris van publieke werken, sir James Sivewright, met het doel de kwestie van spoorwegverlenging naar de noord-westelijke distrikten aan hem voor te leggen. De deputatie, die sir James ontmoette in een der comité-kamers van het parlementshuis, daar 't kantoor van den commissaris te klein was, bestond uit de volgende afgevaardigden:—<br>Darling : de heeren Jan Basson, ex-L.W.V., en M. Duckett.<br>Hopefield : de heeren A. Stigling en F. Schröder.<br>Moorreesburg : de heeren G. P. en Jan Lochner.<br>Piketberg : de heeren A. van Zijl en W. Liebenberg.<br>Zandveld : de heeren D. Brink en M. Melck.<br>Porterville : de heeren J. Rood en J. C. Mouton.<br>Clanwilliam : De heeren G. van der Westhuizen en S. Engelbrecht.<br>Verder waren er ook op verzoek tegenwoordig de heeren parlementsleden D. C. de Waal, Daniel Marais, Jacobus Lochner, W. Ross, J. T. Molteno, Wege, dr. Smuts en P. Ryan.<br>De deputatie werd aan sir James Sivewright voorgesteld door den heer D. C. de Waal, L.W.V., die zeide dat de deputatie gekomen was om de kwestie van de spoorweg-verlenging te bespreken. Het was niet voor hèm om te zeggen vanwaar of welke verlenging gebouwd moest worden, maar hij wilde erop wijzen dat men bij het bouwen van een lijn in acht moest nemen welke de beste zal zijn niet alleen voor het distrikt maar voor de geheele Kolonie. Men wist dat hij groote belangstelling heeft in de ontwikkeling van het land en heeft altoos op Amerika gewezen als voorbeeld, waar men nog lang voor het land bebouwd is den spoorweg bouwt, waar de spoorweg gebruikt wordt om het land te openen. Hij hoopte dat de commissaris de aanspraken der deputatie recht zou doen gelden. Hij (de commissaris) is toch de rechte man op de rechte plaats, en zou zijn best doen om de wenschen van de deputatie tegemoet te komen. (Hoor, hoor).<br>Sir James Sivewright gaf aan de hand dat één afgevaardigde uit ieder distrikt het gevoelen van zijn distrikt over de zaak zou voorleggen.<br>De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zou worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op den 15den Januari 1897, eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd, waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorweg-verlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben die als het ware een afzonderlijke lijn vormt) òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg, en vandaar naar Piketberg-weg statie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen : "Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Zandveld, Clanwilliam, Troe Troe, Calvinia en Namakwaland op de billijkste wijze behandeld zullen worden."<br>De heer Stigling (Hopefield) zei dat het verlangen van zijn distrikt was om in geval van eenige spoorweg-verlenging ook in aanmerking te mogen worden genomen. Het was moeilijk te zeggen welke lijn allen best zou bevredigen. Hij dacht dat de regeering best zou doen het distrikt op te nemen. Zij zou dan vinden dat er nog mijlen van onbebouwden grond zijn, dat er knappe en ijverige boeren wonen, dat er uitstekende veeplaatsen zijn, dat het distrikt beroemd is voor paarden-fokkerij, en dat er groote zoutpannen zijn die nog onontwikkeld liggen. Dan is er nog laatst maar niet minst een goede zeekust. Thans is de handel in handen van de firma gebroeders Stephan, en hoewel zij de menschen zeer billijk behandelen, kan het niet ontkend worden dat zij het monopolie in handen hebben. Men zou misschien vragen : hoe is het dan dat er nog zoo veel grond onbebouwd ligt in het distrikt. De reden was dat men te ver van den spoorweg is, en niet meer kan vervoeren dan thans geproduceerd wordt. Men zaait thans net zooveel als men kans ziet naar de markt te kunnen vervoeren. Hij geloofde niet dat het betwist kon worden dat het distrikt een der rijkste in de Kolonie is, en het verwonderde hem dat men niet lang reeds een spoorweg had. Er wordt zoo veel gesproken over het feit dat wij van elders graan moeten invoeren, maar hij was zeker dat als die districten spoorweg-verbinding krijgen zou er veel minder worden ingevoerd. Hij geloofde dat de regeering hunne begeerte met alle billijkheid zou behandelen.<br>De heer Jan Lochner (Moorreesburg) zeide dat de heer Stigling de zaak zoo goed had blootgelegd dat hij het onnoodig achtte er verder over uit te wijden. Hij beaamde ten volle wat door den heer Stigling gezegd was.<br>De heer D. Brink (Zandveld) zeide dat hij het volkomen eens was met de richting van de lijn zooals door den heer Basson aangeduid. Hij zei dat de lijn een zeer vruchtbaar stuk lands zou openen. Te achter Piketberg en in het Zandveld wordt veel tabak gekweekt. De grond was zeer vruchtbaar. Een boer had daar 82 mud mielies van een mud gewonnen. Er kunnen nog honderden mudden graan gewonnen worden, maar men is te ver van den spoorweg om het naar de markt te brengen. Dan zijn er de groote zoutpannen waar vele armen een broodwinning kunnen vinden en die thans zoo te zeggen onbewerkt liggen wegens gebrek aan spoorwegs-communicatie.<br>Op een vraag van sir James tegen welken prijs een mud koorn gekweekt kon worden, zei de heer Brink dat een boer niet kon bestaan als hij voor minder dan 20s. het mud moest verkoopen.<br>De heer W. Liebenberg (Piketberg) zei dat de distrikten door de deputatie vertegenwoordigd van de vruchtbaarste in de Kolonie waren. Voor-Piketberg kon de koornschuren van Zuid-Afrika wezen maar men kan den grond thans niet bebouwen daar men te ver van de spoorlijn is. Indien de commissaris verdere bijzonderheden omtrent de vruchtbaarheid van het distrikt verlangde kon hij slechts aan den civielen commissaris vragen. Men wilde de handen der regeering niet binden, maar het aan haar laten de best betalende lijn te bouwen.<br>De heer J. van der Westhuizen (Clanwilliam) wees op de vruchtbaarheid van zijn distrikt. Het distrikt is gedeeltelijk karoo en een goed veedistrikt. Er zijn vele voorname plaatsen langs de Olifantsrivier waar van 60 tot 70 leggers wijn jaarlijks gewonnen worden en de oogst kan zeer vermeerderd worden. Langs de Cederbergen kunnen veel tabak en vruchten gekweekt worden. De grond is rijk en vruchtbaar en het zou goed zijn zulk een distrikt te ontwikkelen. De handen van den boer zijn thans gebonden want hij heeft geen middel om zijne produkten naar de markt te brengen. Wat vruchtbaarheid betrof stond Clanwilliam niet bij Oudtshoorn ten achteren. Is het dan niet wenschelijk zulk een vruchtbaar distrikt te openen? Men verlangde een spoorweg te hebben zoo spoedig mogelijk. Wel is waar heeft het land veel geleden door de runderpest, wat wij zeer betreuren, maar wij zien toch dat dr. Koch thans een geneesmiddel heeft ontdekt, en wij hopen dus dat alles zal recht komen en de regeering in staat zal zijn ons spoedig een spoorweg te geven.<br>Sir James Sivewright : Wat is het gevoelen omtrent de richting die de spoorweg moet nemen?<br>De heer Liebenberg : Wij hebben verschillende vergaderingen gehad die zich allen ten gunste van de Malmesbury-verlenging verklaarden.<br>De heer S. Engelbrecht (Clanwilliam), wijdde uit over de Lambertsbaai kwestie en zeide dat Clanwilliam een groot verlies geleden had doordat de baai in de handen van private personen is overgegaan. Hij noemde eenige grieven in verband met deze zaak en zeide, dat als men den spoorweg verlengen wil men zoo na mogelijk aan Clanwilliam moest komen ten einde hen ook wat te laten krijgen.<br>De heer A. Rood (Porterville), verklaarde zich tegen de verlenging van Malmesbury. Hij zei dat ¾ van al de produkten dier distrikten naar het noorden gaan en niet naar Kaapstad, en men zou nooit zijne produkten met zulk een omweg over Malmesbury zenden. De verlenging van de Malmesbury-lijn kon onmogelijk Clanwilliam van dienst zijn. Te Porterville is men voor een verlenging van Piketberg over Porterville naar het Kruis, waardoor men toch aan Lambertsbaai zou komen, en een direkte verbinding met het noorden zou hebben. Hij vertrouwde dat bij eene opmeting van de route de belangen van Porterville en der Kolonie in het algemeen in aanmerking zouden worden genomen.<br>De heer C. Mouton, L.A.R. (Porterville) was ook voor de verlenging van Piketberg, maar dacht dat men het aan de regeering moest laten de beste route te kiezen.<br>De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een omkeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen, en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorweg verkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken, en achtte de spoorweg de grootste vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg moest men echter één zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van-punt-tot-punt lijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden, die gebouwd werd enkel met het doel om de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven.<br>De heer Molteno, L.W.V., betuigde zijn sympathie met de zaak der deputatie. Hij zag de noodzakelijkheid van de verlenging in, en dacht dat die spoorweg niet alleen in belang van die distrikten was maar in belang der geheele kolonie, want hij zou meer bebouwbaar land openen dan eenig andere spoorweg waarvan hij wist. Hij was ook overtuigd dat het parlement bijna eenparig voor die lijn zou zijn, en gevoelde zeker dat de regeering de belangen van het land zou behartigen door die lijn te bouwen.<br>De heer Lochner, L.W.R., verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury-verlenging, daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen.<br>De heer Wege, L.W.V., gaf zijn spijt te kennen dat Calvinia ook niet vertegenwoordigd was op de deputatie. Het distrikt kan nog veel ontwikkeld worden, maar men is thans 180 mijlen van den spoorweg. Als de verlenging gebracht werd naar de Rest zou zijn distrikt ook daarvan voordeel trekken.<br>De heer Daniel Marais, L.W.V., zei dat wij sir James Sivewright den vader van onze spoorwegen mogen noemen. Dat wij het eerste met onzen spoorweg op de goudvelden waren hebben wij aan hem te danken. Met dit voor oogen dacht hij dat de noordwestelijke distrikten hem met volle vertrouwen konden komen vragen om een spoorweg. Indien sir James in September op een uitstapje naar die distrikten wilde komen zou men hem rondbrengen en dan kon hij zelf zien welke hunne bronnen zijn. Hij wees er op dat de Chartered Compagnie een lijn bouwt om het land te ontwikkelen. Men wacht niet eerst tot het land bebouwd is om dan een spoorweg te bouwen. Hij wees erop dat de voorgestelde lijn een groot inkomen zou hebben door het vervoeren van vee, dat thans naar de markt gejaagd moest worden. Duizenden schapen worden uit die distrikten uitgevoerd, en dit zal de spoorweg voeden. Hij dacht de Malmesbury-verlenging de beste.<br>De heer W. Ross, L.W.R., beloofde die lijn zijne volle ondersteuning te geven wanneer zij voor het parlement komt.<br>De commissaris van publieke werken antwoordende, zei dat daar hij zich niet zoo heel goed in het Hollandsch kon uitdrukken zou hij zich van het Engelsch bedienen. Ten behoeve van de regeering en hemzelven kon hij zeggen dat hij zeer verblijd was de deputatie te ontmoeten, en hij moest hen geluk wenschen met de bekwame wijze waarop zij zulk een belangrijke zaak aan hem hebben voorgedragen. Het gaat echter niet de toestanden hier te lande met Amerika te vergelijken. Daar zijn de spoorwegen door private maatschappijen gebouwd. Daar wij echter hier onze spoorwegen met het geld van den belastingbetaler moeten bouwen, moeten wij, alvorens nieuwe lijnen te bouwen, eerst eenige verzekering hebben dat zulk een lijn eene betalende zal zijn. Men moest echter niet denken dat de regeering geen lijn zou bouwen indien zij niet van meet aan betaalde. Hij was er voor een lijn te bouwen door de distrikten die genoemd werden. Hij zou niet zeggen dat de lijn van begin af zou betalen, maar was overtuigd dat de productie van die distrikten zeer zou vermeerderen. Bij het bouwen van een spoorweg zijn er twee punten waarop vooral dient gelet te worden, waarvan het eerste is moeilijkheden van het terrein waarover de lijn moet gaan, en de kosten van bewerking : en in de tweede plaats moet men zien die lijn te bouwen waardoor het land best ontwikkeld zal worden. De voorgestelde lijn moest hij uitstek een (developing line) lijn wezen om het land te ontwikkelen. Men moest niet er op zien als de lijn een 20 of meer mijlen langer komt, en hij geloofde niet dat passagiers uit de noordwestelijke distrikten er om zouden geven als de lijn wat lang komt. Hij zou dus er voor wezen de lijn van Malmesbury te verlengen. Die lijn zou wel niet het kortste pad naar het noorden wezen, maar zou meer land openen en ontwikkelen. Krijgt men eerst een vermeerderde productie dan heeft men goede gronden om een kortere verbinding met het noorden te vragen ; maar laten wij nu eerst zien de productie te vermeerderen. Hij had dikwijls opgemerkt bij zijn bezoek aan boeren plaatsen dat er veel tijd van den boer opgenomen wordt met het vervoeren van zijne producten waar hij ver van den spoorweg is. Was hij nabij den spoorweg, dan kon hij dien tijd besteden aan het uitbreiden zijner landerijen. Het verblijdde hem te vernemen dat de lijn zou strekken tot ontwikkeling der zoutpannen ; hij dacht er was een goede markt voor zout te Kaapstad. Hij moest echter ronduit zeggen dat hij niet allen kon bevredigen, wat een van de moeilijkste zaken was voor een man in zijn positie. Tracht men allen tevreden te stellen, dan bevredigt men niemand. Er is gelukkig geen politiek gemengd met deze lijn, zij is een zuivere handelszaak. Hij moest zeggen dat er tot nog toe geen spoorwegbill in de maak is om bij de volgende zitting van het parlement voor te leggen, maar hij had beloofd dat de eerste lijn die zou gebouwd worden die zou zijn naar Caledon, en hij was niet van plan zijn belofte te verbreken. Er is eene opmeting van die lijn gedaan en de zaak zou bij de volgende zitting voor het huis komen. Hij kon echter niet tooveren en men kon dus niet verwachten dat hij tusschen heden en 2 April een opmeting van de voorgestelde verlenging moest klaar krijgen om voor het huis te leggen. Hij kon niet meer dan belooven dat hij bij de komende zou vragen om een opmeting van de lijn, en hij geloofde dit te zullen verkrijgen, en dat de opmeting binnen de volgende 12 maanden zal plaats vinden. Hij moest zeggen dat hun aanspraak op een spoorweg gewogen is en niet te licht bevonden (toejuiching). Hij was ook samen met den heer Ryan verheugd over de revolutie van gevoelen op het gebied van spoorweg-uitbreiding. Verder spoorde hij hen aan zich met ijver op den landbouw toe te leggen en zoo veel mogelijk uit den grond te halen. De Lambertsbaai kwestie was ook door een der sprekers aangeroerd. Hij wist dat zij bij velen een brandende kwestie was, en dacht dat de regeering destijds veel verloren had door Lambertsbaai in andere handen te laten vallen. De regeering kon echter geen inbreuk maken op het eigendom van private personen, want dan zou zij al de boeren hunne plaatsen kunnen ontnemen. Zij zou haar best doen om het land te ontwikkelen (toejuiching).<br>Na een dankbetuiging aan den commissaris ging de deputatie heen.</ref> '''27 April 1897:''' De Villiers{{voetnota|Waarskynlik Jacob Isaac de Villiers (LWV van Worcester)}} dien 'n petisie by die Wetgewende Vergadering in, ten gunste van 'n spoorweg na Piquetberg. Tydens die indiening van die mosie vir die opmeting van die spoorlyn op 27 April 1897, het D.C. de Waal en D.J. Marais die ekonomiese lewensvatbaarheid van die Malmesbury-Piquetberg-roete op grond van die volgende distriksdata uiteengesit: * Landbou-opbrengs: Daar is gewys op die streek se massiewe graanproduksie, met spesifieke verwysing na die 1891-statistieke van 186 000 mud koring (±16 874 metrieke ton, teen 90,72 kg per mud koring){{voetnota|Dit klink vandag belaglik min. Veronderstel 'n plaas is vandag 400 ha groot en oes 3 ton per hektaar (konserwatief geskat) per jaar, en die boer kan met sukses 1 200 ton per jaar afoes, is 16 874 metrieke ton vandag 'n rapsie meer as 14 plase van soortgelyke grootte se opbrengs. Maar weer, die vervoer (buiten per ossewa), die kunsmis (buiten kraalmis), fyn waterbestuur, onkruid- en swamdoders, meganisering en fyn ingestelde ploeg- en oesmetodes het nog ontbreek.}} en 173 000 mud hawer (±11 771 metrieke ton, teen 68,04 kg per mud hawer, omdat dit ligter as koring is). Ten spyte van die strawwe droogte van 1896, was die normale opbrengs (soos in 1895) selfs 'n derde hoër as dié in 1891. * Strategiese rangorde: Piquetberg is amptelik as die tweede grootste graanproduserende distrik in die Kaapkolonie (eers Malmesbury, dan Piquetberg, dan Caledon) en die vierde grootste wynproduserende distrik gelys. * Ontwikkelingspotensiaal: Omdat groot dele van die distrik weens die gebrek aan infrastruktuur nog onontwikkeld was, is die spoorlyn as die hoofmeganisme beskou om die volle landboupotensiaal van die streek te ontsluit. * Marktoegang en verbruikersvoordele: Daar is geargumenteer dat die hoë koste om graan per wa na die naaste spoorweg (ses uur ver) te vervoer, plaaslike produksie gestrem het. 'n Direkte spoorverbinding met Kaapstad sou produksiekoste verlaag en sodoende ook die binnelandse prys van brood vir die algemene verbruiker verminder. Dit kos tans 'n boer 17 sjielings om een mud graan te verbou.{{voetnota|Onder meer te wyte aan die hoë koste van padvervoer per ossewa oor lang afstande na die naaste spoorwegstasie. Plus dan nog die vragtariewe op die trein self.}} As daar 'n spoorlyn was, kon boere meer verbou. In Australië word graan wel verkoop teen 2 sjielings per mud, maar dan bring die regering selfs water per trein na die boer se vee. Piquetberg het 'n spoorweg noodig. D.C. de Waal wil die lyn so na as moontlik aan die Sandveld gebou hê,{{voetnota|D.C. de Waal en D.J. Marais het kiesers in die Achter-Zandveld}} maar wil die rigting aan die beslissing van die Kommissaris van Openbare Werke oorlaat. Pierce Ryan (Malmesbury) benadruk nou juis hierdie voorstel van De Waal en stel 'n wysiging voor: om na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" die woorde by te voeg: "in 'n rigting so ver na die weste as moontlik." Ryan meen ook die streek het nie weelderige infrastruktuur nodig nie, maar bloot 'n ekonomiese ontwikkelingslyn. Hy het die vorige regeringsopmeting van 16 jaar gelede gekritiseer as veels te duur, aangesien dit voorsiening gemaak het vir weelderige stasiegeboue van £8 000 elk. Volgens Ryan was stasies van daardie aard onnodig; die hoofdoel van die lyn moes uitsluitlik wees om produkte doeltreffend te vervoer, en hy het na die Indwe-lyn verwys as 'n voorbeeld van so ’n goedkoper, funksionele alternatief. Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) stel egter sy eie amendement voor: Na die woorde "Malmesbury na Piquetberg" moet die woorde ingevoeg word: "vandaar na Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hy was nie ten gunste van die amendement voorgestel deur Ryan nie. Die spoorlyn na die noordweste moet so reguit as moontlik wees. Pieter Gerhard Wege (Clanwilliam) voer aan die distrikte van Vanrhijnsdorp en Calvinia lewer meer op as die meeste ander distrikte. Die wolopbrengs is 1 millioen pond (gewig). In tye van oorvloed kon mens die graan ondertoe verskeep, en tydens droogte kan voedsel weer soontoe gestuur word. Clanwilliam en omgewing het reeds heelwat geld in die staatskas gestort en is geregtig op 'n spoorlyn. Calvinia is 180 myl vanaf die naas spoorwegstasie. Hy ondersteun die mosie van sy mede-streeksverteenwoordiger. J.C. Molteno (Tembuland) het duidelik die vleismark voor oë by die myne in Namaqualand. Daarom steun hy die amendement Ryan. Hy sê hy ken die Piquetbergdistrik en dat die grootste deel van die distrik sandveld is wat nie veel kon oplewer nie. Kaptein Brabant wil graag weet hoekom daar twee spoorweë gevra word vir Piquetberg; een vir Malmesbury en een vir Piquetbergwegstasie. Charles Tennant Jones (Port Elizabeth) sê die lyn na Caledon en die lyn na Langkloof is albei nodig omdat die distrikte baie vrugbaar is. Hy sou dus vir 'n mosie stem, waar 'n opmeting gedoen moet word om te kyk watter lyn die beste sal wees. 'n Mens kon eers 'n lyn Piquetberg toe bou en dan later na die weste verleng. Hy sou voorstel om dit aan die regering oor te laat om die beste spoorlyn op te meet. Die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, het takties geweier om die Piquetberg-mosie as 'n geïsoleerde projek goed te keur. Hy het aangekondig dat die regering eers die finale finansiële verslae sou afwag voordat 'n breë, omvattende spoorwegwetsontwerp ingedien sou word. Al het Sivewright hom ten gunste van die ekonomiese voordele van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, het hy die mosie van mnr. Jones aanvaar om die finale roetekeuse aan 'n regeringsopmeting oor te laat. Hierdeur het die regering daarin geslaag om konstruksieverpligtinge uit te stel, terwyl die spoorwegbehoeftes van mededingende distrikte soos Caledon, Piquetberg en die Langkloof gelyktydig die kiesers gepaai het met 'n vooruitsig op 'n trein (dus: 'n wortel voor die neus). Sivewright is ook gekant teen 'n lyn Calvinia toe; 'n mens moes maar eers tevrede wees met 'n lyn Piquetberg toe. D.C. de Waal het ten slotte gevra dat die verskillende amendemente teruggetrek word, aangesien enigiets beter as niks was en die teenstrydige voorstelle bloot sy oorspronklike mosie sou belemmer. Hy het egter aangedui dat hy mnr. Jones se amendement sou aanvaar. Enigiets was beter as niks. De Waal is van plan om sir James Sivewright in die Piquetbergdistrik rond te neem en hom die vrugbaarheid van die streek te wys. Hy ontken ten sterkste dat Piquetberg onvrugbare sandveld is, en het bygevoeg dat Molteno slegs een keer per jaar eendvoëls daar gaan skiet en homself dan as 'n groot kenner van die distrik voordoen. Die Sandveld was 'n baie vrugbare streek wat groot hoeveelhede rog en ander graansoorte gelewer het. Hy hoop die mosie sal aangeneem word, aangesien die voorstel al sedert 1882 af aankom en herhaaldelik ingedien is. De Waal versoek die Huis om die mosie in belang van die land aan te neem. Die mosie, soos gewysig deur die amendement van Jones, is uiteindelik deur die Wetgewende Vergadering aangeneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering. Dinsdag, 27 April, 1897. Petities & Piketberg Spoorweg. 29 April, Bijvoegsel:[...]Petities[...]en door den heer De Villiers ten gunste van een spoorweg naar Piketberg [...] De heer D. C. de Waal stelde voor [dat het huis] ga in comité op het volgende voorstel: [Een eer-]biedig adres worde aangeboden aan Zijne Excel-[l]entie den gouverneur verzoekende dat voor[z]iening worde gemaakt om uit te voeren eene omstandige opmeting van eene spoorweglijn van Malmesbury naar Piquetberg, en van eene taklijn van Piquetberg naar Piquetberg-weg-station, het rapport van de opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie, en dat dit huis dezelve goed maakt. Hij zeide dat deze motie reeds sedert 1882 voor het huis was; toen een vliegende opmeting werd gemaakt. Sedert was het land in [moeilijke om-]standigheden, en werd de hoofdlijn noordwaarts uitgebreid. Laatste jaar kreeg Caledon een nauwkeurige opmeting en hij vraagt nu hetzelfde voor Piketberg. Hij haalde aan van de deputatie die bij sir James was die de zaak uitlegde en hij beloofde zijne ondersteuning. In 1891 was de opbrengst van het distrikt 186,000 mudden koorn en 173,000 mudden haver. In 1896 was de oogst wegens de droogte zeer laag, doch in 1895 was de oogst minstens ⅓ meer dan in 1891. Piketberg staat tweede op de lijst van graanproduceerende distrikten; eerst Malmesbury, dan Piketberg, dan Caledon. Piketberg staat op de lijst van wijnproduceerende distrikten 4de. [Het] grootste gedeelte van het distrikt is nog onbebouwd, en de beste manier om het distrikt te ontwikkelen is om het een spoorweg te geven. Hij wil de lijn zoo na mogelijk aan het Zandveld hebben, doch wil de richting laten aan de beslissing van den commissaris. [De heer Weeber: gaat de lijn nu niet reeds dicht bij het distrikt?] Piketberg levert meer op dan Beaufort West (gelach) en meer schapen en bokken en beesten gaan door het distrikt dan die van Beaufort [West] komen (gelach). Alle klassen behooren hem te ondersteunen, de Bond zoowel als de league en zij die roepen om goedkoop brood, want de beste weg daartoe is om die produkten te krijgen.<br>De heer D. J. Marais dacht dat de motie on[t-]stond uit een behoefte van die distrikten. Er was werkelijk behoefte aan een spoorweg. Er was een deputatie bij de regeering over de zaak. Piquetberg was 6 uren van den spoorweg. Het kostte een boer 17s. een mud graan thans te produceeren. Als een spoorweg was zou men meer kunnen produceeren. In Australië wordt graan verkocht voor 2s. per mud, maar daar brengt de regeering zelfs per trein water voor het vee van den boer. Piketberg had een spoorweg noodig. Als Piketberg met Kaapstad met een spoorweg verbonden was dan zou men niet te klagen hebben over duur brood. Men vroeg thans niet een spoorweg maar slechts een opmeting. Hij hoopte dat alle leden van het huis de motie zouden ondersteunen.<br>De heer Ryan stelde (als amendement [voor] op het voorstel van den heer D. C. de Waal): N[a] de woorden "Malmesbury naar Piketberg" [in] te voegen de woorden "in eene richting zoo ver naar het westen als doenlijk." Hij wilde slechts de motie aanhelpen en niet tegenstaan. Wat men hebben wil is één ontwikkelingslijn en daartoe wil men slechts een lijn hebben. De opmeting van 16 jaar geleden was eene zeer dure en sprak van stations van £8,000. Men wil niet stations maar een lijn om de produkten te vervoeren. De lijn naar Indwe kost niet veel en hij wil niet een duurder lijn hebben. Het doel van zijn amendement is om in een westelijke richting te gaan.<br>De heer Van Zijl stelde voor (als amendement op het voorstel van den heer D. C. de Waal): Na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen de woorden "van daar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp." Hij zei als men goed wilde doen moest men die lijn maken. Clanwilliam kon niet roemen als Piketberg, maar als zij nader aan den spoorweg was zou er meer graan gekweekt worden. Nergens kan beter graan gegroeid worden dan in Clanwilliam. Dat distrikt is zeer vruchtbaar. Nu moest men voor een lagen prijs in het distrikt verkoopen omdat men niet in aanraking met de markt was. De vruchtbaarheid van de Olifantsrivier is bekend. Als er goede oogsten gemaakt worden kon men het graan niet verkoopen. Met het oog op de tijdelijke droogte en hongersnood was het ook zeer wenschelijk een spoorweg te hebben. Als er twee of drie slechte jaren waren, komen er weder eenige goede jaren wanneer men veel produceert. Men wil niet een lijn naar het dorp Clanwilliam maar zoo nabij mogelijk. Hij was niet voor het amendement Ryan. De lijn naar het noordwesten moet zoo recht uit mogelijk wezen. De commissaris had ook gezegd aan een deputatie dat het een ontwikkelingslijn moest wezen. Maar die lijn zou niet de ver afgelegen distrikten bevorderen. Hij hoopte men zou de meest rechtuit lijn maken en dat de opmeting als door zijn amendement voorgesteld zou worden toegestaan.<br>De heer Wege zeide dat het hem genoegen deed het goede rapport van de spoorwegbestuurders te krijgen, doch het profijt komt niet uit de Kolonie, maar als vervoerder naar de naburige staten. Hij achtte dat niet een gezond beginsel, en wij moeten onze eigene distrikten ontwikkelen. Deze lijn onder bespreking zou veel nut doen daar de vallei der Olifantsrivier bereikt zal worden. De distrikten van Vanrhijnsdorp en Calvinia leveren meer op dan de meeste andere distrikten. De opbrengst van wol is 1 millioen pond. In tijden van overvloed zou men het graan kunnen afbrengen en in tijden van droogte kon voedsel weder opgebracht worden. Die distrikten hebben een groote som in 's lands kast gebracht en hebben recht op een spoorweg. Calvinia is 180 mijl van het naaste spoorwegstation. Hij ondersteunde de motie van harte.<br>De heer J. C. Molteno zie dat hij met de motie in haar geheel kon ondersteunen. Hij kende het distrikt Piketberg en zei dat het grooter deel van het distrikt zandveld was en niet veel kon opbrengen. Hij was voor het amendement Ryan, en dacht dat men de lijn zoo ver mogelijk naar het westen moest maken. Hij dacht dat men meer graan en vleesch naar Namakwaland zou moeten zenden in plaats van die daar vandaan te krijgen. Hij zou het amendement ondersteunen daar zulk een lijn meer van dienst zou zijn voor het distrikt.<br>De heer Tamplin drukte erop dat de bill voor Caledon toch spoedig ingebracht zou worden daar hij daarna iets wil doen voor Peddie.<br>Kaptein Brabant wilde weten waarom twee spoorwegen gevraagd worden voor Piketberg, een van Malmesbury en de andere van Piketberg weg statie.<br>De heer Jones zei dat de lijn voor het huis de lijn naar Caledon en de lijn naar Langkloof allen noodig zijn omdat die distrikten vruchtbaar zijn. Hij zou stemmen voor eene motie voor een opmeting ten einde te zien welke de beste lijn zal zijn. Men kon eerst een [lijn] naar Piketberg maken en dan later naar [het] westen verlengen. Hij zou voorstellen het aan de regeering te laten de beste lijn op te meten.<br>Sir James Sivewright zei dat hij het amendement van den heer Jones zou aannemen. Hij zei dat de regeering van voornemen was een spoorweg maatregel in te dienen. Maar hij dacht eerst te wachten totdat de thesaurier zijn geldelijk verslag heeft ingediend. In de maatregel te worden ingediend zou alleen voorziening gemaakt worden voor het bouwen van de lijn naar Caledon. De aanspraken van Caledon op een spoorweg waren grooter dan van eenig ander distrikt. Hij dacht een vliegende opmeting enkel verspilling van publiek geld. Hij sprak verder ten gunste van de verlenging van de lijn van Malmesbury en dacht dat die zou betalen. De voordeelen van die verlenging zouden zeer aanzienlijk zijn. Deze moest een ontwikkelings-lijn wezen en zoo na mogelijk aan de boeren komen. Hij hoopte dat het amendement van den heer Jones zou worden aangenomen. Hij dacht dat het huis niet kon verlangen om een lijn naar Calvinia te verkrijgen; men moest vooreerst tevreden wezen met een lijn naar Piketberg. Vandaar zou zij later waarschijnlijk verlengd worden.<br>De heer Wiener was voor een lijn door de 24 rivieren door Piketberg vallei, waardoor een vruchtbaar distrikt zou worden ontwikkeld.<br>De heer Innes wilde weten welke lijn men zou laten opmeten, daar dit van belang was daar de commissaris gezegd heeft dat als de lijn eerst opgemeten is, het huis dan eraan gebonden was.<br>De speaker zeide dat de discussie beperkt moest worden tot de motie voor het huis.<br>Sir James zeide dat deputaties uit verschillende deelen naar hem komen om over spoorwegzaken te spreken. De regeering wil ook een opmeting naar Langkloof, en door de Transkei naar Natal.<br>De heer Frost vroeg wat zou worden van vroegere opmetingen daar sir James Sivewright gezegd had dat de opmeting het begin was van een lijn.<br>Sir James Sivewright zei die zaak was in de handen van het huis.<br>De heer J T Molteno was voor een ontwikkelings-[lijn].<br>De heer De Waal hoopte dat de amendementen teruggetrokken zouden worden. Het was beter wat te verkrijgen dan niets. De amendementen [zouden] zijn voorstel belemmeren. Hij kon het [amende-]ment Jones aannemen. Zijn plan was om sir James in het distrikt rond te nemen en hem de vruchtbaarheid te wijzen. Hij ontkende dat Piketberg onvruchtbaar zandveld was. De heer Molteno kwam daar net eens per jaar eendvogels schieten en doet zich voor als een groote kenner van het distrikt. Het Zandveld was zeer vruchtbaar. Er groeit veel rog en ander graan. Hij hoopte de motie zou aangenomen worden, want het was een voorstel reeds in 1882 ingediend, en werd altoos weder voorgebracht. Hij beriep zich op het huis om voor de motie te stemmen in belang van het land.<br>De motie geamendeerd door den heer Jones werd aangenomen.</ref> '''3 Mei 1897:''' 'n Korrespondent van [[Porterville]] berig die inwoners praat almal oor die spoorweg en die gemeenskap soek duidelikheid rondom hoeveel opmetings daar dan nog gemaak moet word (ten minste vier voorlopige opmetings is al gemaak) voordat 'n wetsontwerp uiteindelik by die parlement ingedien gaan word. Die stukkie word eers op 8 Mei gepubliseer.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Porterville. 8 Mei, p. 3: 3 Mei, 1897 [...] Het algemeen gesprek is de spoorweg en men wil gaarne weten hoeveel opmetingen er nog gemaakt moeten worden (vier opmetingen vlugge en anderzins zijn alreeds gemaakt) eer dat een bill desaangaande ingeleverd zal worden.[...]</ref> '''6 Mei 1897:''' D.C. de Waal dien 'n spoorwegpetisie (Malmesbury-Piquetberg) by die Wetgewende Vergadering in.{{voetnota|Onthou, De Villiers van Worcester het 'n petisie ingedien. Nou doen De Waal dit namens die Piquetbergers.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Parlement: Wetgevende Vergadering, Donderdag, 6 Mei, Petities. 8 Mei, Bijvoegsel, p. 1: D.C. de Waal: spoorweg van Malmesbury naar Piketberg.</ref> '''10 Augustus 1897:''' 'n Ongeduldige kieser onder die skuilnaam "Uitziende" eis in ''De Zuid-Afrikaan'' terugvoer van De Waal en Marais. Die parlementsitting is reeds verby, maar die distrik het nog niks gehoor oor die beloofde spoorlyn of taklyn na Piquetbergstasie nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Piketbergsche vertegenwoordigers. 10 Augustus, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Kort nadat het parlement verleden jaar opgebroken was, hebben wij het voorrecht gehad om onze 2 vertegenwoordigers, de heeren De Waal en Marais, op een publieke vergadering, door henzelven belegd, te ontmoeten, bij welke gelegenheid zij ons een verslag hebben geleverd van hun werk in het parlement gedaan.<br>Maar tot nog toe hooren wij in dit jaar van hen niets; of hun werk van dit jaar van zooveel minder belang is als verleden jaar, weten wij niet; zoover wij weten heeft de heer De Waal immers een lijn gevraagd voor Piketberg, en nogal met een taklijn naar Piketbergstatie en dan heeft hij ook hard gewerkt voor de zoo belangrijke Bulawayo-spoorweg-overeenkomst.<br>Anderen zeggen weer, zij achten Porterville te gering en te klein om ons dit jaar weer een bezoek te brengen, maar dit geloof ik niet, want wij hebben hen verleden jaar met ruim 200 kiezers ontmoet, en zoover ik mij kan herinneren op een zeer vriendelijken toon.<br>De uwe<br>UITZIENDE.</ref> '''20 September 1897:''' Die oggend te Piquetberg is 'n vergadering gehou, belê deur D.C. de Waal en D.J. Marais (LWV's), om verslag te doen wat hul sover bereik het. De Waal is aan die woord. Volgens hom is 'n voorlopige opname van die voorgestelde spoorlyn gemaak, maar vandeesweek sal James Sivewright self in Piquetberg kom besoek aflê en met die opmeter die distrik deurkruis, sodat die finale opmeting spoedig afgehandel kan word. Hy glo die spoorlyn sal by die volgende parlementsitting slaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. De Waal en Marais te Piketberg: De Piketberg-Spoorweg. 25 September, Bijvoegsel: L.l. Maandag morgen werd er eene vergadering te Piketber gehouden, belegd door de heeren D.C. de Waal en D. Marais, die een verslag gaven van hun rentmeesterschap. [...] Een tijd geleden was er een vluchtige opmeting gemaakt, maar deze week zou sir James Sivewright zelf naar Piketberg komen en met den opmeter het distrikt doorreizen en spoedig zal de finale opmeting afgedaan zijn. Hij vertrouwde dat de spoorweg bij de aanstaande zou doorgaan.</ref> Die verwelkomingskomitee is nog dieselfde dag saamgestel.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Sir James Sivewright verwacht. 21 September, Bijvoegsel: Piketberg, 20 Sept. Sir James Sivewright wordt op het einde der week hier verwacht. Een invloedrijke vergadering werd hedenmiddag gehouden, om hem een hartelijke ontvangst te geven. De volgende heeren als ontvangst-commissie benoemd: doctor Smuts, Johannes Domisse, Daniel Liebenberg, N. Vlok en P. van Zijl.</ref> Op '''26 September 1897''' het die Kommissaris van Openbare Werke, vergesel deur D.C. de Waal, op Piquetberg aangekom ná 'n tweedaagse reis deur die Sandveld, Kapteinskloof en Moutonsvlei oor die Piquetberge. Hulle is deur D.J. Marais (LWV) ontvang en die aand met 'n burgerlike feesmaal vereer waar verskeie heildronke ingestel is. Tydens die geleentheid is aangekondig dat die wetgewer, ná herhaalde vertoë deur De Waal, toestemming verleen het vir 'n gedetailleerde opmeting vir die voorgestelde spoorlyn tussen Malmesbury en Pickenierskloof. Die Kommissaris, sir James Sivewright, het egter duidelik gemaak dat die opmeting slegs 'n voorlopige stap was en dat die werklike aanlê van die spoorlyn sou moes wag totdat die Kaapkolonie se staatskas die nodige fondse beskikbaar gehad het. Daar is onderneem om die finale roete so te beplan dat dit die meerderheid van die distrik se inwoners sou bevoordeel, sonder om sekere plekke doelbewus te bevoordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Sir James te Piketberg. 28 September: Piketberg, 26 Sept.—De commissaris van publieke werken en de heer David de Waal kwamen hier hedenmiddag aan na een tweedaagsche reis door het Zandveld, Kapteinskloof, Moutonsvlei over de Piketbergsche bergen. Zij werden ontvangen door den heer Marais, L.W.V, en in den avond ontvangen op een feestmaal, door de boeren en stadsbewoners in de hofzaal gegeven. Dit was bereid door de dames van Piketberg en bleek een kompleet succes te zijn en alle schikingen waren zeer smaakvol. Tusschen de 40 en 50 van de voormannen van het distrikt zaten aan, waaronder de heeren Baker, C.C. en R.M., Jacobus Eksteen, afdeelingsraadslid, Daniel Rossouw, Barend Burger, Jan Kotze, Abraham van Zijl, J. Versfeld, N. Vlok, W. Liebenberg, J. Liebenberg, D. Liebenberg, dokter Smuts, Geo. H. Parrott, J. Dommisse, J. Pauw, W. Rowan, J.C. Kotze en anderen. Eerw. Vlok zat voor en na de gewone heildronken op koningin en land stelde hij de gezondheid in van sir James Sivewright. Dit doende zei hij dat hij geen aktief deel nam in de politiek om te voorkomen dat hij de politieke predikant genoemd werd, maar in den persoon van zijn heildronk had men een heer, wiens doel altijd geweest was om Hollandsch sprekenden en Engelschen van Zuid-Afrika te samen te brengen; een man, die ten allen tijde met alle macht er naar gestreefd had om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de Kolonie en de republieken en die door zijn gematigde politiek er beter in geslaagd was dan eenig ander verbonden met de regeering des lands. Het was wel bekend dat het bepaalde doel van het bezoek van den commissaris de zeer benoodigde spoorweg-communicatie was en hij was zeker dat, als sir James met eigen oogen de mogelijkheden gezien had, hij zijn uiterste best zou doen om een werk te bevorderen dat zij allen zoozeer verdienden en dat met recht niet langer aan hen kon onthouden worden.<br>SIR JAMES SIVEWRIGHT<br>zei dat voor hij antwoord gaf op den toast van zijn gezondheid, hij gaarne, hoewel zijn kennis van het Hollandsch zoo onvoldoende was, de boeren, van wie hij zoovele voormannen voor zich zag, wilde bedanken voor de zeer hartelijke verwelkoming die zij hem hadden gegeven. Als het land vooruit zou gaan, mochten de boeren zeker niet achteruitgaan. Nu met betrekking tot wat eerw. Vlok zoo vriendelijk geweest was te zeggen, wilde hij juist opmerken dat als alle predikanten even breede en liberale opvattingen hadden, als die de heer Vlok juist uitgesproken had, dan zouden de politieke moeilijkheden heel wat minder zijn en de taak van publieke personen veel gemakkelijker dan ongelukkig thans het geval was. Sedert zijn (sir James) optreden in het publieke leven, had hij, zooals de voorzitter gezegd had, eerlijk getracht, naar het beste van zijn vermogen, om een goede verstandhouding te bevorderen tusschen de twee groote blanke rassen in dit land, maar in dagen als deze was het buitengewoon moeilijk een rol te spelen van een gematigd man. De uitersten aan beide zijden wekten om redenen, aan henzelven het best bekend, toornige gevoelens onder de menschen en de gematigde man liep gevaar misverstaan te worden en geheel vernietigd te worden tusschen de strijdende partijen. Nogthans had hij hoop omtrent de toekomst en die hoop werd gelukkig versterkt door wat hij gezien en gehoord had gedurende zijn reizen door de distrikten Malmesbury en Piketberg in de week, die nu ten einde liep. '''Wat den spoorweg betrof, hij had het genoegen gehad, wegens de herhaalde, dringende pleidooien bij hem tallooze keeren en binnen en buiten het huis door zijn vriend, hun lid den heer De Waal, gemaakt, de toestemming der wetgeving te vragen voor een gedetailleerde meting van Malmesbury en Piketberg. De toestemming was gegeven met de stilzwijgende verstandhouding dat het de eerste stap was tot het aanleggen van de lijn, als de geldmiddelen des lands zulks toelieten. Het zou natuurlijk onmogelijk zijn ieder te pleizieren met de keuze van de richting, maar nu hij met eigen oogen het land gezien had, geloofde hij dat de opmeting zou gemaakt worden'''<br>VAN DE MALMESBURY LIJN NAAR PIQUENIERSKLOOF<br>'''op zoodanige wijze dat de groote meerderheid der bewoners in de verschillende streken, waardoor de lijn zou heengaan, er mee tevreden zou zijn en dat aan de representaties van hunne leden tegen onbehoorlijke begunstiging van eenige bepaalde plek daarbij tegemoet zou gekomen worden.''' Voordat hij eindigde, sprak sir James over het vinden van nieuwe markten voor koloniale produkten en weersprak summier de misleidende verklaringen, die zoo dikwijls gemaakt werden betreffende de overeenkomst tusschen de regeering en de Bechuanaland spoorwegmaatschappij. Hij ging daarop onder groot applaus zitten, hebbende boeren en dorpelingen met de grootste voldoening naar hem geluisterd.<br>Dr. Smuts stelde daarop de gezondheid in van<br>DE PLAATSELIJKE LEDEN,<br>opmerkende dat het distrikt volkomen tevreden was met zijne vertegenwoordigers en de hoop uitsprekende dat zij nog lang hunne zetels mochten behouden. De toast werd met groote geestdrift gedronken. De heer De Waal dankte het gezelschap voor de hartelijke ontvangst van den heildronk. Hij had nu zijn reis door het distrikt voltooid, en er elk deel van bezocht en vertrok met de verdere overtuiging dat zijn constituenten hun vertrouwen in hem stelden en weigerden de valschheden te gelooven die onder protectie van anonieme brieven en anderszins gepubliceerd werden omtrent hem. Hij voelde zich meer dan opgewassen tegen al zulke bestrijders zoolang hij in staat was de kiezers van Piketberg distrikt te ontmoeten en met hen te spreken, zooals hij gedurende de laatste veertien dagen had gedaan. Voor hij ging zitten wenschte hij de gelegenheid waar te nemen om niet alleen hen, die tegenwoordig waren, te bedanken, maar ook het geheele distrikt voor de hartelijke ontvangst, die overal zoowel publiek als privaat hem ten deel gevallen was. Hij ging zitten onder hartelijke toejuiching van alle aanwezigen.<br>De heer Marais, hen bedankende voor de hartelijke wijze waarop zijn naam ontvangen was, zei dat hij altijd het volste vertrouwen in sir James Sivewright had als een man, die zich aan den vooruitgang des lands wijdde. Gedurende de laatste parlementszitting toen sir James als premier optrad, had deze het respekt en vertrouwen, dat vroeger niet gegeven was, van een groot deel der Afrikaner partij. Hij was verzekerd dat de belangen van Piketberg veilig waren, als ze in de handen van sir James waren.<br>De heildronk op afwezige vrienden werd gegeven door den heer Jacobus Eksteen, die op de dames door den heer Baker, en met groote geestdrift gedronken, beantwoord door den heer Breda. Sir James stelde toen in warme bewoordingen de gezondheid in van den eerwaarden voorzitter. Na diens antwoord eindigde een der meest succesvolle en aangenaamste bijeenkomsten, ooit in Piketberg gehouden.</ref> ====== 9 Desember 1897: Die vonk in die kolewa ====== [[Lêer:SpoorwegkaartHopefieldMoorreesburg.jpg|duimnael|350px|regs|Liggings en spoorlyne van die belangrikste historiese dorpe, asook riviere (in ligblou)]] '''9 Desember 1897:''' Die bom bars in ''De Zuid-Afrikaan'' toe die nuus rugbaar word. Die vorige dag, die '''8ste Desember 1897''', is 'n deputasie na sir James Sivewright toe. Die afgevaardigdes is M. en P. Smuts, dr. Rozenzweig (burgemeester van Malmesbury), Toucher, Werdmuller, E. Rood, Lochner (LWR), Pierce Ryan (LWV) en Thomas Louw (LWV). Die doel is om die Kommissaris van Openbare Werke te oortuig om die lyn vanaf Malmesbury te verleng en nie vanaf Kalabaskraal nie. Geen verslaggewers is toegelaat nie.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> 'n Blitsoorsig: Ná afloop van die parlementêre sessie in April en sir James Sivewright se besoek aan die Sandveld en Piquetberg in September 1897, het die regering besluit om twee ingenieurs aan te stel om van twee kante af noukeurige opmetings te doen. Die opmeting is nie vanaf die dorp Malmesbury gedoen nie, maar wel vanaf Kalabaskraal, 'n stasie omtrent 9 myl vanaf Malmesbury en die Malmesburylyn. Die spoorlyn moet so na as moontlik aan Darling en Hopefield gebou word - 8 myl vanaf Hopefield en Darling geleë.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> ''De Zuid-Afrikaan'' verneem die deputasie het veral Malmesbury se posisie in die streek benadruk. Op hierdie dorp word landboumasjinerie gekoop. Soms op die genoemde dorp alleen. 'n Taklyntjie 9 myl vanaf Malmesbury sou net ongerief en onnodige onkoste veroorsaak. Wil mens regtig 'n spoorlyn oor die sandvlakte mors, of wil jy tot die hart van die streek binnedring? Nee, die Kalabaskraallyn sou geen ontwikkelingslyn hoegenaamd wees nie. Die eintlike vrugbaarste streek lê rondom Moorreesburg, "de pit van 't distrikt". Waarom sou die Moorreesburgers deur die sandvlaktes moet sukkel om hul vrag na die spoorlyn te bring? Kyk na die Kraaifontein—Malmesburylyn: dit lê al vir 20 jaar in wind en weer, en daar het geen ontwikkeling plaasgevind nie. Waarom nou 'n omweg vir 60 myl vanaf Kalabaskraal na Piquetberg aflê, as mens maar 'n loodreguit lyn kan trek vanaf Malmesbury, deur Moorreesburg na Piquetberg, wat waarskynlik slegs 35 myl lank sal wees? Verder is daar ook maar net één plek, één punt, dieselfde punt, waar die trein in ieder geval oor dieselfde Bergrivier moet kom, maar nou moet die spoorlyn met die Kalabaskraallyn óm die Swartberg gaan. Met ander woorde, met die Kalabaskraallyn sal die spoor myle en myle deur sandvlaktes moet ploeter, om in elk geval by dieselfde punt uit te kom. Dit is onnodig.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Dit wou voorkom of die argumente 'n gunstige indruk op sir James Sivewright gemaak het. Die deputasie kon maar huiswaarts keer; die Hoofingenieur van die Kaapse Regeringspoorweë sal opdrag gegee word om 'n deputasie van Malmesbury te ontmoet. Hierdie deputasie kan dan die ingenieur die moontlike roete vanaf Malmesbury aanwys, sodat daar na diepe oordenking gehandel mag word.<ref name="ZA1897.deputasie8des" /> Die koerant wil nie te lank stilstaan by bogenoemde bewoording nie, maar wel by die wysiging van 'n resolusie wat in die parlement gemaak is. In wese is die spoorlyn reeds in die hande van die regering. As daar bewys kan word dat die Kalabaskraallyn beter sou wees as die verlenging vanaf Malmesbury, dan sal die parlement hul waarskynlik nie langer bind aan die oorspronklike opdrag nie. Die subteks van hierdie verandering was polities gelaai: die oomblik toe sir James Sivewright die Sandveld en Darling besoek het, het die spoorwegingenieurs skielik opdrag gekry om die opmeting vanaf Kalabaskraal te begin, wat die belange van daardie kussone bo dié van die binnelandse graanstreek gestel het. As die inwoners in die distrik weet hulle gaan met 'n (tweede) wit olifant sit, moet hulle dadelik werk daarvan maak, voordat die saak weer in die parlement beland, en voordat dit in 'n politieke kwessie kan ontaard. Want dan sal Malmesbury en Piquetberg se hande afgekap wees. Juis daarom het die koerant die deputasie van Malmesbury vir hul optrede geprys, maar wel sonder om uitdruklik kant vir een of ander spoorlyn te kies.<ref name="ZA1897.deputasie8des">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Van Malmesbury naar Piketberg. 9 December, p. 3: Gedurende de afgeloopen parlementaire sessie bracht de heer D. C. DE WAAL L.W.V. voor Piketberg, het volgende voorstel voor het lagerhuis: "Een eerbiedig adres worde aan zijne excellentie den gouverneur aangeboden, verzoekende dat voorziening worde gemaakt voor eene volledige opmeting van een spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, en van een taklijn van Piketberg naar Piketbergweg-station; het rapport van deze opmetingen voor het parlement te worden gelegd in de volgende sessie." Op dit voorstel volgde een amendement van den heer RYAN, L.W.V. voor Malmesbury: na de woorden "Malmesbury naar Piketberg" in te voegen: "in eene richting zoo ver naar 't westen als doenlijk." De heer VAN ZIJL, L.W.V., voor Clanwilliam, had een andere bijvoeging achter de woorden "Malmesbury naar Piketberg" namelijk: "vandaar naar Calvinia via Clanwilliam en Vanrhijnsdorp."<br>Om uit de moeilijkheid van een bepaalde route vast te stellen te komen, kwam de heer JONES met een ander amendement voor den dag, het aan de regeering latende de beste lijn op te meten. Het origineele voorstel, zooals door den heer JONES geamendeerd, werd aangenomen.<br>Naar wij vernemen heeft de regeering stappen genomen om gevolg te geven aan dit besluit en twee ingenieurs zijn van twee kanten bezig eene nauwkeurige opmeting te maken. Men zal zich herinneren, dat sir JAMES SIVEWRIGHT onlangs een bezoek heeft gebracht aan Hopefield, Darling en omstreken. De opmeting wordt gemaakt niet van het dorp Malmesbury, maar wel van Kalabaskraal, een station omtrent 9 mijl van Malmesbury op de Malmesburylijn. Dan wordt gezegd dat de lijn zoo na mogelijk aan Darling en Hopefield gebracht zal worden — 8 mijl van Hopefield of Darling.<br>Gisteren maakte eene deputatie bestaande uit de heeren: M. en P. SMUTS, dr. ROSENZWEIG, TOUCHER, WERDMULLER, E. ROOD, LOCHNER, L.W.R., RYAN, L.W.V. en T. LOUW, L.W.V. hare opwachting bij sir JAMES SIVEWRIGHT met het doel aan te toonen, dat het van 't grootste belang is, dat de lijn van het dorp Malmesbury verlengd zal worden en niet van Kalabaskraal. Geene rapporteurs werden toegelaten; doch naar wij vernemen legde de deputatie nadruk op de belangrijke positie door het dorp Malmesbury ingenomen. Men toonde aan dat vele boeren daar al hun landbouw-machinerie koopen, en dat zij soms op genoemd dorp alleen geholpen kunnen raken. Verder zou men een taklijntje van 9 mijl van Kalabaskraal naar Malmesbury moeten exploiteeren, hetgeen veel ongerief en onnoodige onkosten zou veroorzaken. Bovendien zal de lijn die thans opgemeten wordt voor de grootste gedeelte door zandvlakten moeten gaan, terwijl eene verlenging van Malmesbury het hart van het distrikt zal raken. Dan beweert men ook dat de voorgestelde verlenging van Kalabaskraal eigenlijk geen ontwikkelingslijn zal zijn, daar de vruchtbare streken van Moorreesburg, de pit van 't distrikt, geen dienst van de lijn zal hebben, daar niemand van den kant van Moorreesburg zijne produkten door de zandvlakten naar den spoorweg zal brengen. Terecht wees men er ook op dat de Kraaifontein—Malmesbury-lijn reeds 20 jaar lang in kale vlakten loopt zonder dat er eenige ontwikkeling is geschied. De verlenging van Malmesbury naar Piketberg zal waarschijnlijk slechts 35 mijl lang zijn, terwijl de voorgestelde opmeting van Kalabaskraal de lijn minstens 60 mijl lang zal maken. Ook is er slechts ééne plaats waar de lijn over de Bergrivier naar Piketberg kan gaan, omdat men noodwendig om de punt van den Zwartberg zal moeten komen. Wordt de lijn dus volgens de Kalabaskraal opmeting gebouwd zal ze mijlen en mijlen ver al langs de rivier in het zandveld moeten terugkomen.<br>Deze argumenten schenen een gunstigen indruk op den commissaris van publieke werken gemaakt te hebben, en de deputatie kon huiswaarts keeren met de belofte, dat de hoofd-ingenieur instrukties zal ontvangen eene deputatie van Malmesbury te ontmoeten. Deze deputatie kan dan aan den ingenieur een route van het dorp Malmesbury aanwijzen, en de ingenieur zal dan naar bevind van zaken handelen.<br>Wij hechten in dit geval niet bijzonder veel waarde aan de juiste woorden in de resolutie voor 't parlement gebruikt, doch het blijkt zeer duidelijk, dat het amendement van den heer JONES slechts de route van Malmesbury aan de beslissing der regeering overliet. Wordt het bewezen dat de Kalabaskraal-lijn beter zal zijn dan de verlenging van Malmesbury, daar de verandering geen zaak van beginsel raakt, zal het parlement zich waarschijnlijk niet door de woorden van de origineele opdracht laten binden. Er valt ongetwijfeld veel voor de verlenging van Malmesbury te zeggen, en indien de inwoners van dat distrikt thans gerust blijven zitten en dan later met een tweeden witten olifant opgescheept worden, dan zullen zij het grootendeels aan zichzelven te danken hebben. Nu is het de tijd om te werken. Komt de zaak eerst voor het parlement, dan kan ze, zooals dikwijls reeds is geschied, eene politieke kwestie worden, en dan is het voor Malmesbury en Piketberg te laat om invloed uit te oefenen. Om deze reden juichen wij de handelwijze van de deputatie van Malmesbury toe, en niet omdat wij ons zoo dadelijk, zonder verdere informatie, ten gunste van de eene of andere lijn wenschen uit te spreken.</ref> '''9 Desember 1897:''' Op dieselfde dag toe die inleidingsartikel hierbo geskryf is, skryf "Onpartijdig" die eerste brief. Die handelaars tree nie uit eiebelang op soos party dink nie. Die doel is om die boere en ander mense die voordeel van twee markte te bied: sowel Malmesbury (as die groeiende handelskern of naaf) as Kaapstad. As Kaapstad 'n beter mark kan bied, sal die boere soontoe gaan. So nie, is die afstand korter, en die mark groei in die middel van die distrik, sodat almal daaruit kan voordeel trek. Om Malmesbury te probeer afsluit, is nie alleen onbillik nie, die inwoners skiet net hulself in die voet.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Malmesbury—Piketberg. 11 December, Bijvoegsel: 9 December 1897.<br>Aan den Editeur.<br>Waarde heer,—Wat de kooplui en anderen van Malmesbury begeeren is niet dat aan Darling, Hopefield, of Moorreesburg onrecht zal geschieden — zij willen zelf gaarne de lijn zoo na mogelijk bij die plaatsen hebben — maar zij willen de verbinding van Malmesbury, niet alleen in eigen belang, zooals sommigen denken, maar omdat het den boeren en anderen het voordeel van twee markten geven zal in plaats van een, namelijk de markten van Malmesbury en Kaapstad. Indien de Kaapstad een beter markt aanbiedt voor koopen of verkoopen dan Malmesbury, zullen de boeren natuurlijk daar gaan, maar geven die twee plaatsen gelijke kansen, en zij die de meeste energie aan den dag leggen zullen het winnen. Een omweg te maken en Malmesbury te zoeken af te sluiten is niet billijk.<br>De uwe,<br>Onpartijdig.</ref> '''14 Desember 1897:''' D.J. Brink van Piquetberg se brief word eers op [[Kersdag]] geplaas. Hy verwonder hom aan die lede van Malmesbury - daar is tog in Maart 1897 ooreengekom, terwyl almal saam by sir James Sivewright was, om 'n spoorlyn te kry wat die hele distrik sal bevoordeel. Waarom nou so skielik verander? Is dit om die paar handelaars op Malmesbury te bevoordeel, en 10 of 12 plase by Moorreesburg, wat reeds soveel jare die genot van 'n trein het? Al die groot distrikte soos Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld word van die trein "ontroofd". Tussen 200 en 300 plase sal nou daaronder moet ly. Hy vra hom ook af waarom die deputasie ter elfder ure gewag en gehandel het soos 'n dief in die nag, aangesien nie eens 'n verslaggewer toegelaat is nie. Die argumente is volgens hom betekenisloos. Malmesbury-Moorreesburg-Piquetberg is 35 myl, Kalabaskraal na Piquetberg is 60 myl - waar kom hierdie aanspraak vandaan? Dan nog - die landboumasjinerie kan orals gekoop word, nie slegs op Malmesbury nie. Brink betwyfel dit sterk dat 'n hooggeplaaste soos sir James Sivewright sy belofte aan die eerste deputasie sou verbreek: "Neen, dat is bijkans ongelooflijk." Hy glo sir James Sivewright sal deursien dat die Malmesbury-deputasie bloot uit 'n paar handelaars, 'n dokter en 'n prokureur bestaan het – mense wat uit eiebelang handel en nie omgee vir die verafgeleë distrikte nie. Volgens Brink probeer die twee lede van die Laerhuis (Louw en Ryan) nou bloot 'n guns aan hul kiesers bewys, aangesien hulle reeds 'n mosie van wantroue van die kiesers ontvang het. Hy spreek ook sy spyt uit oor mnr. Lochner (LWR), wat voorheen groot ondersteuning in die Sandveld geniet het, en eis dat Lochner 'n duidelike verklaring moet gee oor waarom hy nou teen hulle belange werk.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg lijn. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel, van den 9den dezer, dat een deputatie van Malmesbury haar opwachting gemaakt heeft bij sir James Sivewright.<br>Haar verzoek was om de spoorlijn, die gebouwd zal worden naar Piketberg, veranderd te krijgen. In plaats van van Kalabaskraal, haar van Malmesbury door Mooreesburg, recht door naar Piketberg te hebben. Indien zoo, dan ben ik recht verwonderd over de leden van Malmesbury; terwijl wij in Maart tezamen bij sir James waren en overeengekomen waren om een lijn te krijgen die het geheele distrikt zal bevoordeelen – en waarom dan zoo spoedig veranderd? Is het misschien ter wille van die paar kooplieden te Malmesbury, en 10 of 12 plaatsen te Mooreesburg, die reeds zoo vele jaren het genot van den trein hebben? Al die groote distrikten zooals Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld, worden dan van den trein ontroofd. Tusschen de 200 en 300 plaatsen zullen er onder moeten lijden.<br>En waarom wacht de deputatie tot ter elfder ure en gaat als een dief in den nacht? Niet eens een rapporteur werd toegelaten. De argumenten door de deputatie opgegeven, zijn van geen beteekenis. Ten eerste, de lijn van Malmesbury door Mooreesburg, naar Piketberg, zal 35 mijlen wezen; en van Kalabaskraal naar Piketberg 60 mijlen – van waar die 25 mijlen? – een groote misrekening. Ten tweede, de boeren moeten al de machines te Malmesbury krijgen, – alweer eene misgissing. Overal rond zijn machines te krijgen.<br>Nu is de vraag, kan of zal zoo een hooggeplaatst persoon als sir James, zijn belofte verbreken, die hij aan onze deputatie gedaan heeft, en ook nadat hij zijn bezoek hier afgelegd heeft? Neen, dat is bijkans ongelooflijk. Sir James zal zeker opgemerkt hebben hoe de Malmesburyische deputatie samengesteld was – een paar kooplieden, een dokter, een procureur – personen die alles doen in hun eigenbelang, en zich er weinig aan storen wat er van de verafgelegen distrikten wordt.<br>De 2 leden voor 't lagerhuis trachten hun kiezers een gunst te bewijzen – want zij hebben bij al hunne kiezers een motie van wantrouwen ontvangen. Het spijt mij van den heer Lochner, die in 't Zandveld groote ondersteuning had. Maar wat nu gedaan? Hij zal een duidelijke verklaring moeten geven, waarom hij tegen ons werkt,<br>Ued. dw. dienaar,<br>D. J. BRINK. Izaaskuil, Piketberg,<br>14 December, 1897.</ref> '''16 Desember 1897:''' Die Bondstak op Moorreesburg gee terugvoer. Die plaaslike tak van die Afrikanerbond het 'n kommissie saamgestel om die voorlopige opmeting na te gaan. Dit was geen maklike taak nie, want die regering se punte was nie orals afgesteek nie; hulle moes maar op die boere se woord gaan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Hoe dit sal loop: die spoor sal 'n hele entjie langs die Bergrivier afgaan tot by Zanddrift. Omdat daar baie klowe afloop na die rivier toe, sal hierdie gedeelte moeilik en duur wees om te bou. Vanaf Zanddrift gaan die lyn na die regeringsuitspanning Kruispad, daarvandaan swaai hy Moorreesburg se kant toe en raak die Malmesbury-Hopefield-hardepad by Karbonaatjeskraal. Daarvandaan swaai hy Darling se kant toe, loop na Klipfontein, en sluit uiteindelik by Kalabaskraal aan.<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> Die bevindings:<ref name="ZABondstakopmeting1897" /> * die afstand is dubbel so lank as 'n direkte lyn vanaf Malmesbury na die Bergrivier toe * die koste om die lyn te bou is dubbel soveel as ditto * die lyn, soos dit tans daar afgesteek is, is geensins 'n ontwikkelingslyn nie. Dit loop op die rand van 'n digbevolkte en hoë-opbrengsgebied verby en is 'n nodelose ompad, veral as mens later verder noordweswaarts wil uitbrei. Die Bondstak is gevolglik van mening dat die spoorwegverlenging vanaf Malmesbury na Piquetberg en die noordweste so direk moontlik gemaak moet word, om sodoende die hele koringdistrik se belange op die beste manier moontlik te bevorder.<ref name="ZABondstakopmeting1897">''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Afrikaander: Moorreesburg-tak. 23 December, p. 2: Vergadering gehouden te Moorreesburg op 16 Dec. 1897.<br>De voorzitter, de heer Jac. Lochner, die bij eene vorige vergadering tot voorzitter voor de volgende twee jaren verkozen werd, opende met gebed. De aftredende secretaris de heer J. F. Burnard, die den tak gediend heeft van zijn ontstaan en die met den heer Walters tot assistent secretaris verkozen is, las de notulen der vorige vergadering.<br>De voorzitter merkte aan dat het aanstellen van eene commissie, om de lijn, zooals door de regeering opgemeten na te gaan, niet genotuleerd was. Nadat de secretaris er aan herinnerd had dat hij de vorige vergadering moest verlaten vóór de sluiting, wegens ongesteldheid, werd op voorstel van den heer G. P. Lochner, gesecondeerd door den heer D. Krijnauw Sr., besloten dat de resolutie gepasseerd bij de laatste vergadering tot het kiezen van eene commissie om de lijn na te gaan, uitgelaten omdat de secretaris onwel was, ingevoegd zal worden in de notulen.<br>'''De voorzitter maakte toen bekend dat het doel der vergadering was, rapport van bovengenoemde commissie te hooren; beschrijvingspunten om bij het distriktsbestuur in te leveren te bespreken; en verslag van den geldelijken staat van den tak te nemen. De heer G. P. Lochner gaf verslag van de bevindingen van de commissie, zeggende dat, daar de lijn niet overal afgestoken was, de commissie veel op de gezegden van de boeren daar moesten afgaan. Zooals aangetoond, zal de lijn een heel eind langs de Bergrivier afgaan tot aan Zanddrift. Daar er vele kloven afloopen naar de rivier zal dit gedeelte moeilijk en kostbaar zijn.'''<br>'''Van Zanddrift gaat de lijn naar het gouvernements uitspanning Kruispad, daarvandaan met een zwaai naar den kant van Moorreesburg en den Malmesbury-Hopefield hardenweg raken de te Karbonaatjeskraal. Daar vandaan met een zwaai naar den kant van Darling, naar Klipfontein en vervolgens naar Kalabaskraal. De commissie is van gevoelen:'''<br>'''dat de distantie van de lijn zooals opgemeten, ruim tweemaal zoo groot is als een direkte lijn van Malmesbury naar de rivier;'''<br>'''dat de kosten meer dan tweemaal zoo groot zullen zijn;'''<br>'''dat de lijn zoo als afgestoken geen ontwikkelingslijn is, daar zij op den rand van de dichtbevolkte en veel produceerende area loopt, en ook een noodelooze omweg zal zijn mocht zij later verder naar het N. W. gebouwd worden.'''<br>De andere leden, de heeren D. Krijnauw en dr. G. Steyn stemden met deze zienswijze in.<br>De heer D. Krijnauw vroeg informatie omtrent de Innes-drankbill. Zoover hij het verstond was zij een goede maatregel, daar men veel te verduren had van dronken werkvolk. De wijnboer zou, zijns inziens, er ook niet onder lijden, daar hij zich nu alleen op kwantiteit en niet op kwaliteit toelegt. Dan zou hij voor 70 leggers krijgen wat hij nu voor 100 krijgt.<br>De voorzitter zeide dat de bill goed was behalve de prohibitie clausule, waarvan de heer Innes niet wou afzien.<br>De heer Siemsen vroeg omtrent de paswet. De voorzitter zei dat men nu liefst niet daarover moest spreken; na de elektie zou er nog tijd genoeg zijn.<br>De heer Izaak Lochner klaagde er over dat bandieten aan private personen verhuurd werden waar zij getrakteerd werden, omdat de personen ze goedkoop kregen en dus het doel der straf verijdeld werd.<br>De heer G. P. Lochner klaagde er over dat de scholen op de zending-staties niet gesloten werden gedurende ploeg en oogsttijd; ook dat werkvolk soms een schuilplaats vond bij de zending-staties.<br>De volgende beschrijvingspunten werden na discussie opgetrokken om bij de distriktsbestuursvergadering ingeleverd te worden.<br>'''Dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg en het noordwesten zoo direkt mogelijk gemaakt worde om dat daar door de belangen van het geheele korendistrikt het best zullen worden bevorderd. Dr. Steyn—Fred. Bester.'''<br>Deze vergadering verklaart zich tegen het verhuren van bandieten aan private personen of compagnies, omdat daardoor het doel der straf verijdeld wordt. J. Lochner—P. Marais.<br>De regeering wordt verzocht een maatregel te passeeren de zendelingen verplichtende om dienstboden uit te leveren die zich bij hen schuilhouden. G. P. Lochner—J. F. Burnard.<br>De heer D. Krijnauw sloot de vergadering met gebed, nadat de secretaris verslag van geldelijken staat gegeven had.<br>M. M. WALTERS,<br>Secretaris</ref> '''18 Desember 1897:''' "Op den keper beschouwd" ruik politieke onraad. In die brief op hierdie datum gepubliseer, word vermeld: daar is op Hopefield ooreengekom dit sal nie saak maak waar die spoorlyn begin nie, solank dit net by Darling en Hopefield om gaan draai. Johannes Abraham van Aarde Lochner ("Oom Koos", Lid van die Wetgewende Raad) word daarvan beskuldig dat hy sy eie plaas wat tussen Malmesbury en Moorreesburg lê wil bevoordeel, maar ook sy broers wat almal rondom Moorreesburg boer. Die briefskrywer waarsku ook: Ryan en Louw (LWV's, en Rhodes-simpatisante) is besig om Lochner aan die neus rond te lei. Hulle weet as hulle Lochner ondersteun om die lyn eksklusief na Moorreesburg te dwing (via 'n "onzinnige" rivieroorgang by Swartberg), die Hopefielders dadelik massas petisies sal gaan indien om hul eie regte op te eis. Dit skep doelbewuste verdeeldheid. Die regering gaan dan bloot sê (net soos met die Caledon-spoorlyn): 'Ons kan nie twee lyne na Darling/Hopefield en Moorreesburg bou nie, so julle kry niks nie.' Dit is presies wat Ryan en Louw in die mou voer — hulle wil die projek laat skipbreuk ly sonder om self die skuld te kry. Hy hoop nie dr. Rozenzweig en mnr. Werdmuller word by hierdie gemors ingesleep nie. Aldus, Op den keeper beschouwd.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury spoorwegverlenging. 18 December, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Ik zie in uw inleidingsartikel dat gij melding maakt van eene deputatie die hare opwachting maakte bij sir James omtrent de richting die gemelde verlenging nemen zou, waaraan onze drie parlementsleden deelnamen.<br>Mooi zoo, maar pas op, Oom Koos, gij raakt gefopt.<br>Herinnert u de opinie van de vergadering te Hopefield ten tijde van den triomftocht van de heeren Ryan en Louw. Daar werd het hun ronduit gezegd dat wij niet zullen gelooven dat zij eenig plan hebben om voor de verlenging te werken.<br>Wat zien wij nu? Zij hebben Oom Koos aan den neus. Wij geven niet om het uitgangspunt, of het van Malmesbury of van Kalabaskraal of van elders is, zoolang de rechte lijn gebouwd wordt, dat is, in de richting van Darling, Groenekloof en eene middenweg nemende tusschen Hopefield en Moorreesburg, zoodat beide dorpen daardoor bevoorrecht worden, en de uitgestrekte en vruchtbare distrikten van Groenekloof en Saldanabaai worden ook dan gediend door die lijn. Maar neen, Oom Koos zijn plaats ligt tusschen Malmesbury en Moorreesburg, en Oom Koos zijn broêrs wonen allen daar rondom Moorreesburg. Als de heeren Ryan en Louw nu eenmaal een lijn in die richting voorstaan met behulp van Oom Koos, dan weten zij goed, komen wij dadelijk met sterke petities, en maken op ons recht aanspraak, en zullen de regeering overtuigen dat de lijn in die richting, hierboven omschreven, de rechte lijn is. En om slechts van eene overgangspunt bij Swartberg over de rivier te spreken is immers te onzinnig, gevolgelijk is er verdeeldheid en de regeering is in een en dezelfde positie als met den Caledonschen spoorweg, en zegt:—"Wij kunnen niet twee lijnen, een voor Darling en Hopefield, en een voor Moorreesburg bouwen," en wij krijgen geen spoorweg. Is dat niet juist wat de heeren Ryan en Louw hebben willen? Ziet Oom Koos het schoone plannetje nog niet?<br>Dat de kooplieden van Malmesbury ons den spoorweg misgunnen, kunnen wij hen vergeven, want zij weten heel wel dat voor een tijd ten minste het hun bezigheid zal affekteeren, doch wij willen hopen dat mannen geëerd als dr. Rosenzweig en de heer Werdmuller, zich niet als speelballen in de handen van onze twee leden zullen gaan geven, om door eene verkeerde verlenging voor te staan, het geheele schema gaan helpen verongelukken, dewijl zij bij eene verlenging van den spoorweg niets verliezen en integendeel er veel bij winnen zullen.<br>Voor ditmaal genoeg.<br>Op den keper beschouwd.</ref> '''19 Desember 1897:''' Dr. Rozenzweig se brief verskyn eers op Kersdag in die koerant. Volgens Rozenzweig het die koerant en die briefskrywers die dam onder die eend uitgeruk. By die deputasie van 8 Desember was die meeste lede net saamgenooi; in sy amp as burgemeester was dit uit pure hoflikheid dat dr. Rozenzweig die deputasie vergesel het. Feitlik niemand, behalwe hy as burgemeester en Pierce Ryan (LWV), het 'n paar woorde gesê nie. Nie Louw nie, ook nie Lochner nie. Die deputasie wil geen dorp benadeel nie. Die deputasie wou bloot die beginpunt ("Kalabaskraal") in die plan met "Malmesbury" vervang het. Verder bly die plan soos hy is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Parlementsleden verdedigd. 25 December, Bijvoegsel:Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Met betrekking tot de brieven in zake van de verlenging van den Malmesbury-Piketberg spoorweg, die onlangs in uw geëerd blad verschenen zijn, schijnt het mij dat er een heel boel misverstand is met betrekking tot de handelwijze in deze zaak van onze vertegenwoordigers in de beide huizen, en ook van het eigenlijk oogmerk van de ingezetenen van Malmesbury en de omliggende streken.<br>Eerst wat onze vertegenwoordigers aangaat. Toen wij hun verzochten de deputatie te vergezellen, werd hun uitdrukkelijk gezegd, dat zij alleen gevraagd werden de deputatie voor te stellen aan sir James Sivewright; dat wij hoegenaamd niet wenschten dat zij zouden spreken, daar wij hun een vrije hand wilden laten, in geval andere deputaties, zegge van Darling, Moorreesburg of Hopefield hunne opwachting zouden maken bij den commissaris; dat verder zulks gedaan werd, als een gewone daad van beleefdheid; en laatstelijk, op dat zij op de hoogte van zaken zouden kunnen blijven, in elk geval wat de Malmesbury deputatie betreft. Aan dit verzoek werd dan ook stiptelijk voldaan, en er werd geen enkel woord door de heeren Louw of Lochner gesproken; de heer Ryan wees in korte woorden alleen op de dringende noodzakelijkheid om de verlenging van Malmesbury zelfs, en niet van Kalabaskraal te maken, de regeering eene vrije hand latende, zoodra de lijn de Darling-vlakte bereikt had, d.i. in aanmerking nemende de voorgestelde lijn van Kalabaskraal.<br>Er was hoegenaamd geen sprake van noch Hopefield, Darling of Moorreesburg af te snijden of te benadeelen. Ik wensch in de verste verte niet op te treden als een verdediger van onze vertegenwoordigers, daar zij in staat zijn zichzelven te verdedigen, maar wat ik gezegd heb is na rijp overleg, daar ik van gevoelen ben, dat in deze zaak onze vertegenwoordigers valsch en onjuist beschuldigd worden van Malmesbury de voorkeur te geven boven en tot nadeel van de andere dorpen. Ik heb de deputatie als burgemeester vergezeld, en daar ik op verzoek het woord voerde, denk ik dit aan hen, onze vertegenwoordigers, verschuldigd te zijn. Wat hun oogmerk is of was, daarmede heb ik op het oogenblik niets te doen, ik zeg alleen wat gebeurd is toen wij den commissaris zagen.<br>En wat de ingezetenen van Malmesbury in deze zaak betreft, wij willen noch Moorreesburg, noch Darling, noch Hopefield in den weg staan, alleenlijk wenschen wij, en dat is natuurlijk, dat de verlenging van Malmesbury, en niet van eenig ander station, zal plaats vinden. Overeenkomstig dan ook met ons gesprek met sir James Sivewright, heeft de deputatie twee wegen geïnspekteerd, die zij aan den ingenieur zullen voorleggen zoodra hij hier aankomt; wegen die wij meenen, geene van de andere dorpen zullen benadeelen.<br>R. H. Rozenweig,<br>Burgemeester.</ref> Op '''24 Desember 1897''' ontmoet die deputasie van Moorreesburg (die driemanskap G.P. Lochner, D. Krynauw en dr. G.H. Steyn) vir die nimlike sir James Sivewright. Na afloop van die bespreking met die Kommissaris van Openbare Werke word besluit: op vyf dorpe, by name Malmesbury, Piquetberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield, moet daar 'n openbare vergadering by elkeen afsonderlik gehou word. By elkeen van hierdie vergaderings moet 'n afgevaardigde benoem word. Al hierdie afgevaardigdes sal dan 'n konferensie bywoon om die rigting van die voorgestelde spoorlyn te bespreek. Ongelukkig maak ''De Zuid-Afrikaan'' toe 'n foutjie (?){{voetnota|Daar is 'n enorme verskil tussen konsensus (waar almal oor iets saamstem) en meerderheidsbesluit. As Piquetberg saam met Moorreesburg en Malmesbury sou staan, was dit outomaties drie teen twee (Hopefield en Darling). Of sou die opvolgbrief, gerig aan dr. Steyn van Moorreesburg (waarom nie direk en onmiddellik aan ''De Zuid-Afrikaan'' nie?) bloot 'n manier wees om die werklikheid te probeer manipuleer wat by die ontmoeting gebeur het? Waarom is daardie brief, van sir James Sivewright gerig aan dr. Steyn, boonop op 7 Januarie 1898 op Hopefield voorgelees, as Moorreesburg nie eens genooi was nie?}} deur te skryf: "Sir James Sivewright het belowe dat hy die besluit van die meerderheid van so 'n konferensie sou aanvaar en dat hy die lyn wat deur die konferensie bepaal is sou laat opmeet."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 25 December, p. 2: Men zal uit de correspondentie in ons blad zien, dat de inwoners van de distrikten Malmesbury en Piketberg aan 't roeren zijn, omtrent de opmeting van den voorgestelden spoorweg. Een deputatie van Malmesbury heeft reeds hare opwachting bij den commissaris van openbare werken gemaakt, en gisteren ontmoette deze een deputatie van Moorreesburg, bestaande uit de heeren G. P. Lochner en D. Krynauw en dr. G. H. Steyn. De deputatie werd vergezeld van en voorgesteld door de heeren parlementsleden Lochner, Louw en Ryan. Nadat de zaak grondig besproken was en de deputatie alle argumenten ten gunste van hare beschouwing had aangevoerd, kwam men tot de volgende verstandhouding: Op de vijf dorpen Malmesbury, Piketberg, Darling, Moorreesburg en Hopefield zal een publieke vergadering gehouden worden met het doel een afgevaardigde te benoemen naar een conferentie van deze afgevaardigden om de richting welke de voorgestelde lijn behoort te nemen te bespreken. Sir James Sivewright beloofde, dat hij de uitspraak der meerderheid eener zoodanige conferentie zal aannemen en dat hij de lijn door de conferentie te worden bepaald zal laten opmeten. De deputatie nam genoegen in deze schikking en zal dadelijk stappen nemen eene conferentie zoo spoedig mogelijk belegd te krijgen.</ref> '''28 Desember 1897:''' "Groenekloover" se brief op hierdie datum gepubliseer dink aan hul hele ekonomie wat in duie gaan stort met die runderpes wat tans in die land woed. Die skrywer vra of sir James Sivewright nie self tydens sy besoek aan die streek die noodsaaklikheid daarvan ingesien het om die inwoners van Hopefield, Vredenburg, "de Baai" (Saldanhabaai) en Darling nader aan 'n spoorlyn te bring nie. Hul groot hoeveelhede graan, hout, kalk en ander produkte moet met ossewaens aangekarwei word Malmesbury toe. Ter wille van die "koopmansstand van Malmesbury" word die inwoners van die genoemde dorpe nou almal uitgesluit.<br> Net soos Brink, trek hy Moorreesburg se status in twyfel deur te vra of dit dan "so 'n groot handelstad" is dat die trein direk soontoe moet loop; hy stel eerder 'n roete voor wat tussen Hopefield en Moorreesburg deurloop om albei te bevoordeel.<br> Verder probeer hy die geologiese besware teen die Weskusroete afbreek: die bewering dat die lyn vanaf Kalabaskraal deur 'n "zandvlakte" moet loop, is volgens hom oordryf, aangesien die bodem eintlik uit gelykliggende gruis en klei bestaan. Hy beweer die spoorlyn na Hopefield toe is selfs beter as die binnelandse roete vanaf Malmesbury, wat gekenmerk word deur hoë heuwels en steil hellings waar die spoorlyn vreeslik sou moes kronkel. Dan kom die oproep tot aksie: "Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Spoorweg van Malmesbury naar Piketberg. 28 December, p. 2:Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Ik zie in uw inleidings-artikel van Zaterdag, 9 December, dat een deputatie zich te Malmesbury heeft gevormd, met onze drie vertegenwoordigers in het parlement, en sir James Sivewright heeft ontmoet om de spoorweg-opmeting van Kalabaskraal naar Piketberg tegen te werken.<br>Was sir James niet zelf hier rond, en heeft hij niet zelf de noodzakelijkheid gezien dat ook wij, de ingezetenen van Hopefield, Vredenburg, de Baai, en Darling nader aan den spoorweg worden gebracht, daar wij een groote hoeveelheid graan, hout, kalk en andere produkten produceeren, die over zware wegen moeten aangebracht worden naar Malmesbury? Dit geschiedt nu meestal met ossen. Wanneer de runderpest deze dieren wegneemt, zal de produktie moeten verminderen. Ter wille van den koopmansstand van Malmesbury moeten wij uitgesloten worden. Waarom moet de trein direkt naar Moorreesburg? Is zij zulk een groote handelsstad? Wanneer de lijn tusschen Hopefield en Moorreesburg doorgaat, zullen beide plaatsen bevoorrecht worden. Zij geven voor dat de lijn van Kalabaskraal door een zandvlakte moet gaan. Het is niet erg zanderig. Langs den geheelen weg is gruis en klei te vinden, en een gelijke vlakte. Integendeel van Malmesbury niets dan hooge heuvelen en steile hellingen, waar de lijn kronkelende zal moeten gaan.<br>Kiezers van bovengenoemde distrikten, let op uwe leden, dat wij hen verder geen steun geven, daar zij voor ons niet willen werken: maar eigenbelang bij hen het zwaarst weegt, doordat zij alleen belang bij den koopmansstand te Malmesbury hebben.<br>Waakt op, medebroeders, houdt vergaderingen, ontmoet den hoofd-ingenieur en den commissaris van publieke werken, met deputaties, om onze belangen bloot te leggen.<br>Door bovenstaande in uw geëerd blad op te nemen, zult gij verplichten,<br>de uwe,<br>Groenekloover</ref> '''6 Januarie 1898:''' "Land en Volk" se brief word 'n dag voor die beplande spoorwegvergadering op Hopefield gepubliseer. Daarin waarsku die skrywer dat die inwoners van Hopefield die komende Vrydag alles in hul vermoë sal probeer doen om die voorgestelde Piquetberglyn te verkry. Hy vind dit egter ironies dat die Weskusbewoners van Saldanhabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en die Sandveld ingespan word om te help "saamskreeu", aangesien hulle in elk geval toegang tot goeie hawens het om hul oeste binne 'n week of twee per skip te verskeep. Volgens hom is dit nie die boere self wat die grootste voorstanders van die spoorlyn Hopefield se kant toe is nie, maar die winkeliers van Hopefield, wat hulle ewe min steur aan die belange van die hinterland. "Land en Volk" maan die lesers tot kalmte en verdedig vir Oom Koos Lochner (LWR). Hy verduidelik dat Lochner die Moorreesburg-deputasie bloot uit hoflikheid vergesel het en nie uit eiebelang handel nie, maar in landsbelang. Hy vra waarom die mense van Vanrhynsdorp, Clanwilliam en Piquetberg vir twee myl se vervoer in plaas van een moet betaal, waarom hul goedere twee dae in plaas van een moet reis, en waarom die land twee pond in plaas van een moet betaal bloot om Hopefield te akkommodeer. As die hooflyn egter in 'n reguit lyn vanaf Malmesbury (die distrik se hoofstad en digsbevolkte deel) loop, kan Darling en Hopefield mettertyd taklyne bykry. So nie, sal almal permanent moet swaardra aan dieselfde duur vragpryse en ongerief as wat tans op die Kraaifontein-lyn verduur word. Laastens waarsku hy die kiesers teen die faksie van "Oubaas" {{Voetnota|Waarskynlik Jan A. Basson}} en maan hulle om vir hul eie mense (Afrikaners soos Lochner) te stem, eerder as om die belange van "jingo's" en Rhodes-manne soos James Douglas Logan te bevorder.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. 6 Januari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Terecht zegt ge dat de Afrikaander-partij het kan winnen, indien zij kleine geschilpunten wil laten varen en eendrachtig wil meewerken. Vrijdag wordt er eene vergadering gehouden te Hopefield, waar men alles zal probeeren om de voorgestelde Piketberg-lijn te verkrijgen zooals die thans wordt opgemeten. De menschen van Saldanabaai, Vredenburg, St. Helenabaai en Zandveld, die geen grooter gebruik van den spoorweg zullen maken, al komt die waar hij thans opgemeten wordt in stede van waar hij behoort te zijn, daar zij in het gezicht van goede havens wonen, vanwaar zij hunne oogsten in een of twee weken kunnen afschepen, zullen moeten helpen schreeuwen. Sir James zal geprezen worden: diens voornemen om de publieke gebouwen aan het einde van het dorp te plaatsen, zal vergeten worden. De vertegenwoordigers zullen gevraagd worden te bedanken. Den heer Lochner zal alle steun ontzegd worden. Dat de winkeliers van Hopefield hun best doen den spoorweg aan hun deur te krijgen, is toe te geven; zij zijn gewoonlijk de lieden die zich niet veel over het land bekommeren.<br>Doch de burgers, de boeren, behooren toch voorzichtig te zijn en niet met "Op den keeper beschouwd" te spreken, van den heer Lochner uit het parlement te willen houden. Want vooraf, de heer Lochner heeft nog maar de Moorreesburg-deputatie vergezeld, iets dat hij welvoegelijkheidshalve niet kon weigeren. Maar gesteld dat hij er voor zou zijn dat de spoorweg direkt gaat van den terminus, de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte van het land, in plaats van van Kalabaskraal met omwegen door een streek waar de bevolking dun is en men vanwege het zand den spoorweg niet zal kunnen bereiken, dan nog werkt hij niet in eigen belang zooals "Op den keeper beschouwd" zegt, maar in 's lands belang. Is het niet in belang van Van Rhijnsdorp, Clan William en Piketberg als de lijn rechtuit loopt, en zij dus voor één in plaats van voor twee mijlen moeten betalen, dat goederen één in plaats van twee dagen moeten reizen. Is het niet in 's lands belang dat één in plaats van twee pond uitgegeven wordt. Maar wat nog meer zegt, is eens een lijn naar het noord westen zoo direkt mogelijk van de hoofdstad van ons distrikt, door het dichtst bevolkte gedeelte des lands dan kunnen Darling en Hopefield nog altijd taklijntjes krijgen: doch is er eens een lijn van Kalabaskraal door het zand met zulke omwegen dan zal men altijd de groote vrachtprijzen moeten betalen, het ongemak moeten uitstaan en dezelfde klachten moeten hooren die nu van de Kraaifontein-lijn opgaan.<br>Maar zooals ik zeide het is natuurlijk dat de Hopefielders hun best doen om den trein zoo na aan hun deur te krijgen als mogelijk is. Zij moeten echter voorzichtig zijn dat zij 's lands vijanden niet in de hand werken. Te Darling bestaat er een partij ten gunste van den heer Logan. Den Rhodes-man, en pas op voor "Oubaas" hij wil u den heer Lochner laten tegenwerken en zegt "liever een advokaat of iemand anders dan onze vertegenwoordigers". Doch zoudt ge den heer Lochner, den Afrikaander, willen verruilen voor den heer Logan, de jingo? Gij zegt neen. Wel bedenk kalm wat in belang van het land is en niet wat voor u het voordeeligst is. Laat staan een klein geschil dat u niet tot nadeel is en in belang van het land is en bevorder de kandidatuur van een Afrikaander in plaats van hem tegen te werken en de kansen van een jingo en Rhodes-man te bevorderen, dan komt gij het best uwen plicht na jegens<br>Land en Volk.</ref> '''8 Januarie 1898:''' 'n Brief van "Een Boer" word gepubliseer waarin hy "komplimente" uitdeel ter verdediging van Oom Koos Lochner (LWR). Aan "Op den keper beschouwd" vra die skrywer deur watter bril hy kyk as hy beweer Lochner word aan die neus rondgelei — dit is volgens hom beslis 'n "sir James-bril". Hy bestempel "Op den keper" as 'n "vreemdeling in Jerusalem" omdat hy ooglopend nie besef Moorreesburg produseer meer as Darling, Hopefield en die Sandveld tesame nie. "Een Boer" vra retories watter sonde Lochner gepleeg het dat hy uit die parlement gehou moet word. Is dit omdat hy in die distrik se "graankas" woon en die trein eerder deur die vrugbare koringvelde van Moorreesburg wil sien loop as deur die "steenbok-rietvelde" van Hopefield? Of is dit omdat Lochner vir sir James Sivewright vasgevat het oor sy geheime, ongewilde planne om die plaaslike magistraatskantoor te verskuif? Die skrywer spot dat "Op den keper" nou naïewelik verwag dat Piquetberg, Clanwilliam en Vanrhynsdorp almal in gelid sy politieke bevele sal uitvoer, en vra sardonies of "Op den keper" dalk self vir die parlementssetel mik, of dalk vir James Logan gaan stem. "Groenkloover" spog met sy verskeidenheid produkte, soos rog, asof dit die edelste graansoort is. Weliswaar vind mens daar 'n bietjie koring, maar inderdaad ook knopbos en jakkalsbos, wat so vir drie sjielings en 'n sikspens per sak verkoop. Daarteenoor verkoop die veragtelike Moorreesburg duisende sakke koring, hawer en gars. Boonop herinner die skrywer vir "Groenekloover" aan Darling se enigste noemenswaardige bate, "hoofdman [Jan A.] Basson"{{voetnota|Die gebruik van die term 'hoofdman' deur 'Een Boer' is 'n doelbewuste retoriese vernedering. In die 19de-eeuse Kaapkolonie was 'hoofdman' (headman) die amptelike koloniale term vir tradisionele leiers wat aan stelsels soos huttebelasting onderworpe was. Deur Groenekloof so te marginaliseer en gering te skat, probeer hy die aanspraak op spoorweginfrastruktuur en parlementêre verteenwoordiging ondermyn.}} se soutpan. "Zandvelder" se eie grond is net vir bokke en beeste geskik; dié probeer Moorreesburg se vermoëns verkleineer deur bloot van "twaalf plase" te praat. Asof "Zandvelder" nie reeds terdeë van oor die honderd plase rondom Moorreesburg bewus is wat tussen 500 tot 2 000 sakke koring en 1 000 tot 3 000 sakke hawer en 'n groot hoeveelheid rog en gars oplewer nie. "Een Boer" sluit af met 'n waarskuwing gerig aan die skrywers om reguit met Lochner te praat wanneer hy hul vergadering besoek, in plaas daarvan om agter skuilname weg te kruip, en vra die deurslaggewende vraag: wie lei sir James Sivewright werklik aan die neus rond?<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Die Piketberg-spoorweg. 8 Januarie, Bijvoegsel: Aan den Editeur.<br>Mijnheer, – Vergun mij deze verdediging van oom Koos in uw geëerd blad. Elke week zie ik een hatelijk stuk in uwe uitgave tegen oom Koos, en wel uit Hopefield, Darling of Zandveld. Uit Hopefield is er een die het "op den keper beschouwt". Hij herinnert oom Koos aan den triomftocht van de heeren Louw en Ryan, en zegt dat zij oom Koos bij den neus gehad hebben. Door welken bril heeft hij dat gezien? Zeker door een "sir James" bril.<br>Dan weer in een tweeden brief veracht hij Moorreesburg als niets beteekenende. Arme keperbeschouwer, zou hij zulk een vreemdeling in Jeruzalem wezen dat hij dat hij niet weet dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld te samen. Nu moet oom Koos, omdat hij in de nabijheid van Moorreesburg woont en de trein door de vruchtbare korenvelden van Moorreesburg eerder kan gebouwd worden dan door de steenbok-riet-velden van Hopefield, uit het parlement, of is het omdat oom Koos ter elfder ure kennis heeft gekregen van de geheime plannen van dienzelfden sir James die op den keper nu zoo hoog roemt, om het magistraatskantoor te verplaatsen, tegen den zin van de ingezetenen en omdat oom Koos sir James zoo na op de hielen zat, dat hij niet tegen den zin van de ingezetenen kon gaan? Met behulp van Piketberg, Clanwilliam en Vanrhijnsdorp moet oom Koos nu uit het parlement gehouden worden alsof die dorpen zoo dadelijk gewillig zullen wezen om "op den keper" te gehoorzamen. Voor wie gaat "op den keper" stemmen? Voor Logan, of streeft hij zelf naar een zetel in het parlement?<br>Dan komt "Groen kloover" met zijn produkten voor den dag, zooals rog, alsof rog de edelste graansoort is. Een beetje koren vindt men en Knobbosch en Jakkalsbosch en zij verkoopen dat voor drie shillings en een sixpence per zak, terwijl andere plekken het voor twee shilling verkoopen. Het verachte Moorreesburg levert duizenden zakken koren, haver en gerst. Oom Koos moet nu uit het parlement, want hij woont nabij Moorreesburg. Wat kan oom Koos het helpen, dat hij in die graankas woont? Maar "Groenkloover" vergeet het harde pad van Kalabaskraal naar Klipfontein.<br>"Zandvelder" met grond voor bokken en beesten alleen geschikt, spreekt van twaalf plaatsen in Moorreesburg alsof hij niet weet dat er over de honderd plaatsen zijn die van 500 tot 2000 zakken koren en 1000 tot 3000 zakken haver en een groote hoeveelheid rog en gerst opleveren. Alweer moet oom Koos uit het parlement, want hij woont te Moorreesburg. "Groen kloover" heeft nog vergeten hoofdman Basson zijn zoutpan.<br>Hopefielders, "Groenkloover" en "Zandvelder", wacht tot oom Koos bij jullie vergadering komt houden. Spreekt dan man tegen man, maar niet met weggestoken namen, want dit toont uwe zwakheid. En spreekt tot geen voordeel van uwe zaak, maar veroordeelt het. Ik wil nu op mijne beurt vragen: wie heeft sir James aan den neus? Darling, Hopefield en Zandveld, pas op.<br>Ik noem mij,<br>Een Boer.</ref> '''8 Januarie 1898:''' In dieselfde uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' reageer "Moorreesburger" heftig op "Op den keper beschouwd" se vroeëre aanvalle. Hy herinner die lesers wie eerste die regering om 'n spoorweg genader het: "Het was Moorreesburg en geen een ander, en daarom Moorreesburg verdient een spoorweg." Die skrywer bestempel sy opponent as gans onkundig en "bekrompe van geest". Al stem hy saam dat sir James Sivewright 'n intelligente man is, waarsku hy dat die Kommissaris van Openbare Werke feilbaar is en dat sy besluite slegs so goed is as die inligting wat hy ontvang. Wanneer mense soos "Op den keeper", wat met oogklappe deur die lewe gaan, vir Sivewright mislei met "schoone woordjes" en vleiery, loop die land die gevaar dat 'n spoorlyn gebou word wat op "gunste en gawes" gebaseer is, in plaas van een wat die meerderheid van die bevolking bevoordeel. Hy voeg by dat die Moorreesburgers geensins "beneveld" of kortsigtig is nie; hulle weet presies wat hul parlementsverteenwoordigers beoog en steun 'n roete wat ekonomies lonend sal wees. Die voorgestelde spoorlyn wat op daardie stadium deur die sandvlakte opgemeet word, kan volgens hom nooit winsgewend wees nie, aangesien dit die streek se vrugbaarste landbougrond uitsluit. Die brief sluit af met 'n uitdaging aan "Op den keeper", om sy wa en perde in te span en self na Moorreesburg se plase te kom kyk. Die reusagtige koring- en strooimiedens wat daar staan, sal die kusstreek se sandhope vinnig laat klein lyk.{{voetnota|Die koring- en strooimiedens in die Swartland was letterlik so groot soos huise gestapel. Al sedert 1719 in Peter Kolbe se dae.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Voor de rechtuit-lijn. 8 Januarie, Bijvoegsel: Mijnheer, – Ik zie in uwe uitgave van 30 December een brief geteekend "Op den keeper beschouwd" omtrent de Malmesbury-spoorweg-verlenging. "Op den keeper beschouwd" valt de Moorreesburgers en oom Koos aan, omdat oom Koos saam was met de deputatie naar sir James. Maar de schrijver moet geheel en al onbekend wezen met de zaken van Moorreesburg, of verkeerd ingelicht zijn. Hij is zeer bekrompen van geest, en doet de vraag: sedert wanneer is Moorreesburg zoo belangrijk geworden? Is het niet [be]ter [v]oor oom Koos het publieke platform [te] [b]eklimmen? Ik vraag "Op den keeper be[s]chouwd" ook eens: Wie was de eerste die de [re]geering [o]m [ee]n spoorweg gevraagd heeft? [Het] [was] Moorreesburg en geen een ander, en [daaro]m Moorreesburg verdient een spoorweg. [Ik] [za]l opgaven noemen en zal uitvoeren hoeveel [hoe]veel [gra]an hier gewonnen worden.<br>Verder zegt hij dat het goed is dat sir James een goed hoofd heeft, anders was hij reeds gek geworden. Ik stem gaarne met den schrijver in dat sir James een goed hoofd heeft, maar het is niet altijd het geval dat iemand met een goed hoofd ook eens recht doet, want een mensch is feilbaar. En dan wordt iemand als sir James verkeerd ingelicht, want zoo iemand als "Op den keeper beschouwd" die niets weet van zaken, aan sir James verkeerde voorstellingen geeft, en schoone woordjes vertelt en uitnoodigt, enz., dan wordt er een lijn gebouwd, niet naar den wensch van de meerderheid der bevolking en geen lijn die betalen zal, maar een naar gunst en gaven.<br>Vanwaar komt het eigenbelang daar u van spreekt? "Op den keeper beschouwd" ziet den splinter in zijn broeders oog, maar vergeet den balk in zijn eigen oog. Zooals de lijn nu opgemeten wordt zal ze niet betalen, want ze zal door de zandvlakte loopen, terwijl de goede [gronden] [b]uiten[sl]uiting blijven. De Moorreesburgers [zijn] [niet] [b]eneveld om het in te zien dat onze [ver]tegenwoordigers met een verlenging willen [werke]n. Maar wij met onze vertegenwoordigers [willen] [ee]n lijn hebben die betalen zal, anders [staan] [w]ij [m]at. Maar "Op den keeper beschouwd" moet eerst een kar inspannen, of als hij geen kar en paarden heeft, zijn buurman erom vragen, en een reisje door Moorreesburg maken. Kijk [en] [oor]deel dan voor u zelf. De grootte dier [ko]ren- en der stroohoopen die wij hier hebben [getui]gen of u daar in het zand ook zulke [din]gen kunt hebben.<br>De uwe,<br>Moorreesburger.</ref> '''10 Januarie 1898:''' "Op de keper beschouwd" antwoord "Land en Volk", "Boer" en "Moorreesburger" almal in een enkele brief vanuit Hopefield. Hy verskaf egter geen nuwe feite om sy eie saak te versterk nie; sy verdediging steun hoofsaaklik op ''tu quoque''-teenaanvalle. Hy deel eers 'n paar klappe uit deur homself as jonk, voortvarend en wêreldwys aan die leser te bied, teenoor die binnelandse "ou oompies" wat die bal volgens hom heeltemal misslaan en deur hul kleingeestigheid glad nie die groot geheelbeeld kan insien nie. Dat hy die spoorwegsake van die begin af reg opgesom het, spreek duidelik uit die grootste politieke vergadering in die distrik wat tot nog toe op 7 Januarie op Hopefield plaasgevind het. Hy het die moeilikheid sien kom, en daar is dit nou. Net soos hy voorspel het.<br> Hy ontken dat sy (en andere) se vroeëre briewe "haatlik" teenoor oom Koos Lochner was; die briewe gaan Lochner bloot "te lijf" omdat hy nie konsekwent optree nie. "Op de keper" vra waarom "Boer" vir Lochner in die bresse moet tree. "Waarom antwoordt hij niet zelf?" Die skrywer merk op "Boer" was duidelik nie self teenwoordig toe die Kommissaris, sir James Sivewright, deur die distrik gereis het nie. "Op de keper" was egter self daar en het gesien hoe Lochner en Ryan destyds by Hamburgshoogte en op Hopefield instem met die presiese roete wat tans opgemeet word. Vir die skrywer is hierdie skielike ommeswaai van die parlementslede verdag. Hy onthou nog hoe hierdie selfde menere verlede jaar nog die deputasie uit Piquetberg, Clanwilliam en Hopefield na sir James Sivewright vergesel het. Die skrywer waarsku dat "Oom Tommy" [Thomas Louw] sekerlik nou kliphard in sy mou sit en lag—"dat men zijn kleintongetje kan zien"—terwyl hy kyk hoe die boere blindelings oor hul eie voete val. Hy voer aan die hele spoorwegskema sal noodwendig verongeluk as die Moorreesburgers so selfsugtig bly en weier om met dieselfde as die Sandvelders tevrede te wees. Hy pleit vir samewerking om die hande van die regering te sterk vir 'n ontwikkelingslyn wat ’n goue middeweg deur die distrik neem, en vra ten slotte waarom "Boer" self onder 'n skuilnaam skryf as hy oor sy anonimiteit kla.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg-spoorweg. 13 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Hopefield, 10 Jan. 1898.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,–Vergun mij zoo kort mogelijk "Land en Volk," "Boer" en "Moorreesburger" eventjes te straffen. Die ou oompies slaan den bal geheel mis. "Op de keper beschouwd" leest met zijn eigen bril, en zoo hem een langen leeftijd vergund wordt, hoort gij meer van hem, en de tijd zal leeren dat recht en gerechtigheid bij hem oneindig meer beteekenen dan eigenbelang. En dat "Op de keper beschouwd" zaken van den beginne af aan recht heeft opgevat, getuigt de grootste politieke vergadering van het distrikt te Hopefield gehouden op 7 Januari 1898.<br>"Boer" spreekt van hatelijke brieven, waar komt de hatelijkheid in? Wij gaan den edelen heer Lochner te lijf, omdat hij zich inkonsequent gedraagt. Maar waarom voor den edelen heer zoo in de bres gesprongen? Waarom antwoordt hij niet zelf? "Boer" was zeker niet tegenwoordig bij de ontmoeting van sir James op Hamburgs hoogte en te Hopefield ten tijde van zijn reis door het distrikt, "Op de keper beschouwd" wel, zoo ook de edele heeren Lochner en Ryan, en het was pleizierig de heeren toen te hooren instemmen met de richting thans onder opmeting, en waren zij dan destijds vreemdelingen en onbekend met hun eigen distrikt? en waren zij niet diezelfde heeren die verleden jaar de deputatie van afgevaardigden uit Piketberg, Clanwilliam en Hopefield bij sir James vergezelden, en wat was toen hun gedrag, en hoe blijkt het nu? Wat zeide de heer Lochner toen, en wat de heer Ryan, en waarom zoo kort omgesprongen? Neen, oom "Boer", ik zie gij neemt de zaken verkeerd op, omdat gij met het rechte der zaak onbekend zijt, en het zal toch al te moeilijk voor sir James wezen om den spoorweg bij de deur van iederen boer te brengen. En oom Tommy lacht, dat men zijn kleintongetje kan zien, als hij ons over dat struikelblok heen en weer ziet tuimelen, dat het geheele schema noodwendig moet verongelukken, indien gij Moorreesburgers, niet met net zooveel als wij tevreden zijt.<br>Wij verlangen niet u geheel en al uitgeworpen te zien, maar waarom zoudt gij zoo zelfzuchtig wezen om de rechten van anderen niet te billijken? En was uwe pen niet huiverig toen gij nederschreef dat Moorreesburg meer produceert dan Darling, Hopefield en Zandveld samen? En dan nog uwe aanmerking over knobbosch, jakhalsbosch en de aanmerking van "Moorreesburger" over "kar en paarden te leenen." Zijn zulke aanmerkingen niet al te ver gezocht en kinderachtig? Gij laat u door uwen gedachtenloop vervoeren, en geraakt in verwarring, een bewijs van kleingeestigheid oompie<br>het is een naarheid,<br>maar de waarheid.<br>Laat ons liever samenspannen en de handen van de regeering sterken, door eene ontwikkelingslijn welke ons plechtiglijk beloofd is, en waarop wij rekenen, gebouwd te krijgen, daardoor zullen wij ons land en distrikt een dienst bewijzen, want het geheele noordwestelijke distrikt zal alsdan oneindig meer produceeren, want het feit kan niet weggeredeneerd worden, dat onze boeren in een goed seizoen meer kunnen produceeren dan wat zij met hun twee of drie span vee kunnen wegrijden. Maar als de trein eenmaal loopt zooals thans opgemeten wordt, dan komt spoorwegvervoer in bereik van bijna ieder deel van ons distrikt. En neemt de kaart, dan zal een ieder zich spoedig overtuigen dat de lijn die opgemeten wordt eenen goeden middenweg door het distrikt neemt.<br>Heer editeur, nog net dit, want ik maak te veel inbreuk op uwe ruimte. "Boer" zegt, ik schrijf naamloos, maar waarom wilt gij mijn naam weten? Overtuigt mij dat ik onwaarheid verkondig.<br>En wat doet hij, hij spaart de waarheid en teekent "Boer," hoe strookt dit? Men zal met mij instemmen, dat tenzij beter argumenten uit Moorreesburg worden vernomen, het de moeite niet betaalt er verder notitie van te nemen. U nogmaals dankende, blijf ik<br>Op de keper beschouwd.</ref> '''15 Januarie 1898:''' Omdat ''De Zuid-Afrikaan'' na afloop van die Hopefieldvergadering (gehou 7 Januarie) op 11 Januarie gevra het vir syfers en opgawes bo retoriek, <ref name="ZA18981101" /> skryf Jan A. Basson die brief op Droogevlei, Groenekloof.{{voetnota|Die ouer naam is Drooge Valley op die topografiese kaart; vandag heet die plaas Droëvlei - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318AD Darling. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker}} Die brief word 22 Januarie geplaas. Basson glo nie die skrywer "Groenkloover" kan 'n Groeneklower wees nie, want 'n Groeneklower in murg en been sal uit respek nooit 'n naamlose brief aan 'n koerant skryf nie. Basson neem homself as voorbeeld: hy het by Hopefield nie sy gevoelens onder stoele en banke weggesteek nie; hy het ronduit oop en eerlik gepraat, en is ook bereid om die klein foutjies van Lochner te vergewe en te vergeet. Hy en sy seun sal steeds vir Lochner in die komende verkiesing stem. Basson het sy redes. Groenekloof het nog nooit Moorreesburg enige leed aangedoen nie, maar "Boer" ag homself die reg toe om Groenekloof te verag, bespot en te beledig, terwyl hy lofliedere sing oor die groot miedens en strooihope wat die Groeneklowers nie het nie. Om nou rog, jakkalsbos en knopbos op te haal is onnodig - wat oorbodig is, is onbenullig. Boer herinner Groenekloover selfs aan "hoofdman Bason en zijn zoutpan" - met daardie eretitel is Basson glad nie gediend nie, aangesien hulle almal in Engels en Hollands kan lees, skryf en redeneer, en hom as hoofman daarom nie nodig het om namens almal te dink nie. Basson erken dit is waar, Groenekloof het nou nie die koringopbrengs wat Moorreesburg noodwendig het nie. Groenekloof het egter nie heeltemal niks nie, te midde van die roes wat die streek geteister het. M. Duckitt, van Alexandersfontein, se opbrengs was 900 mud koring (±81,6 metrieke ton); W. Basson, van Bonteberg, 700 mud koring (±63,5 metrieke ton); J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koring (±59 metrieke ton), sonder om ander graansoorte in te sluit. Dit is maar drie plase, al kan hy 'n dosyn ander opnoem. Anders as "Boer", roem Groenekloof nie slegs op graan nie. Die Groeneklowers se mark is baie meer gediversifiseerd as dit. Groenekloof lewer jaarliks 350 leggers (201 950 ℓ) wyn, sonder om nog die brandewyn in te reken. Groenekloof verkoop jaarliks duisende skape en honderde beeste en bokke. Groenekloof lewer jaarliks op die produktemark in Oktober honderde bale langwol, sonder brandsiekte, tot eer en voorbeeld vir Malmesbury, en maak as't ware die mark oop tot Moorreesburg se voordeel, naamlik vir kortwol.{{voetnota|Dié sin is tweeledig. Hy argumenteer dat Groenekloof se hoë-gehalte langwol (wat baie gesog was, omdat die 19de-eeuse masjinerie slegs hierdie tipe vir fyn klere kon gebruik) die groot wolkopers na die Malmesburymark lok. Omdat Groenekloof se topproduk die mark "oopmaak" en die pryse stimuleer, kry die Moorreesburgse boere byna as 'n guns 'n beter prys vir húl minderwaardige produk as wat hulle normaalweg sou kry.}} Die wolkopers van Malmesbury is sy getuies. Groenekloof lewer jaarliks 'n groot hoeveelheid botter op. Enkele bottermakers sluit in:{{voetnota|Net mooi in 1899, 'n jaar later, het twee Swede, Nils Georg Möller en G. Threnström hulle in Darling gevestig, om 'n romery van hul eie te begin in 1901. In 1906 het die onderneming so groot geword dat dit oorgeneem moes word deur boere wat 'n koöperasie gestig het. Mnr. Martin Versfeld van Slangkop was die eerste voorsitter van die direksie en hy het dit gebly tot in 1926. - ''vide'' Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling, 1953, p. 89}} * M. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Versfeld, Slangkop, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * W. Basson, Bonteberg, maak gemiddeld 200 lbs. (90,72 kg) per week. * M. Duckitt, Alexandersfontein, maak gemiddeld 150 lbs. (68,04 kg) per week. :en nog vele andere. Groenekloof lewer duisende sakke van die allerbeste kalk op. Duisende sakke bas vir looierye. Groenekloof het 7 soutpanne, waarvan een te Droogevlei, wat alleen, volgens noukeurige berekening, 120 000 mud (±12 360 metrieke ton teen 103,00 kg per mud sout) sout per jaar kan lewer. Basson benut dan [[naamsmousery]]: omdat lord Charles Somerset, sir James Sivewright, generaal Goodenough, en menere Middelton, James Sauer, Ross en menig andere gesê het Darling en Groenekloof het potensiaal, daarom moet dit reg wees. Dat jakkals nou sy eie stert moet prys is vir Basson pynlik, maar dit dien as 'n "noodzakelijke verdediging [...] voor ons in een tijd van spoorweg-spanning".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Malmesbury-Piketberg spoorweg. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Droogevlei, Groenkloof,<br>15 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer,—Ik zie in Ons Land van 7 Januari een schrijven uit Moorreesburg, onderteekend "Boer", waarin hij den ed. heer Lochner verdedigt tegen de aanvallen uit Hopefield, Zandveld en Darling.<br>Nu wat Darling aangaat kan ik volmondig verklaren, dat er daar nooit een brief tegen den heer Lochner is geschreven; de brief, onderteekend Groenkloover is niet te Darling geschreven daar ben ik [zeker] van. Want wij Groenkloovers zijn [niet] gewoon anderen in nieuwsbladen naam[loos] aan te vallen, daartoe hebben wij te veel respekt voor anderen en voor ons zelven, en zoo wij schrijven dan onderteekenen wij onze namen, zoo als ik ga doen.<br>Nu wat ik tegen den heer Lochner te zeggen heb, dit heb ik publiek te Hopefield gezegd, niet onder een dekmantel, en verder ben ik heel moedig hem in der minne alles te zeggen en te vergeven. En wat meer is ga ik met mijn zoon nog voor hem stemmen; daartoe heb ik mijn reden.<br>Maar laten wij nu een kijkje doen in de resumé van "Boer" uit Moorreesburg, hoe of hij tegen ons onschuldig te velde trekt, daar wij hem "en geheel Moorreesburg" nooit eenig leed gedaan hebben. "Boer" barst los, veracht Groenkloof, bespot ons, beleedigt ons, waartoe hij in de verste verte geen recht heeft. Laten wij zien wat hij zegt. Groenkloof heeft een beetje rog en jakhalsbosch en knopbosch, en of rog dan zoo 'n edel graansoort is. Zie zijn onnoodig argument. Dan zegt hij de trein loopt door een nuttelooze vlakte, die niets opbrengt en zal niet betalen. Dan weer zegt hij Groenekloover heeft hoofdman Bason en zijn zoutpan ook nog vergeten. (Spottend, niet waar?) Verder wijst hij op de groote mijten en stroohoopen in Moorreesburg die wij niet hebben.<br>Nu wij erkennen dat het waar is, dat er te Moorreesburg groote oogsten gewonnen worden. Nu, "Boer" laat mij toe op mijn beurt toch ook iets van de door u verachte Groenkloof tot opheldering en verdediging te zeggen.<br>Hier wordt niet een weinig rog, jakhalsbosch en knopbosch gekweekt, maar een groote hoeveelheid koorn en andere graansoorten. Ik noem u eenige, ofschoon zwaar door roest geteisterd, nog hebben wij wat gewonnen. M. Duckitt, Alexandersfontein, heeft gewonnen 900 mud koorn, W. Basson, Bonteberg, 700 mud koorn, J. A. Basson, Droogevlei 650 mud koorn, buiten andere granen.<br>En zoo kan ik u nog een dozijn plaatsen opnoemen. Oordeel voor u zelf.<br>Verder "Boer", beroemt zich uitsluitend op graan te Moorreesburg. Laat ons zien of de Groenekloof iets meer voor den dag kan brengen. Wat ik zeg kan ik met cijfers bewijzen.<br>Groenekloof levert jaarlijks 350 leggers wijn op behalve den brandewijn.<br>Groenekloof verkoopt jaarlijks duizenden schapen en honderden beesten en bokken.<br>Groenekloof levert jaarlijks op de produktenmarkt in October honderden balen lang wol, zonder brandziekte, tot eer en voorbeeld voor Malmesbury, en regelt als het ware de Malmesburysche markt tot uw voordeel, voor uwe korte wol. Ik beroep mij op de Malmesburysche wolkoopers.<br>Groenekloof levert jaarlijks een groote hoeveelheid boter op. Ik noem u eenige botermakers: M. Versfeld, Slangkop, maakt gemiddeld per week 200 lbs.<br>W. Versfeld " " " 200 "<br>W. Basson, Bonteberg, " " " 200 "<br>M. Duckitt, Alexandersfont. " " " 150 "<br>en nog meer anderen.<br>Groenekloof levert duizenden zakken allerbeste kalk op. Duizenden zakken bast voor looierijen.<br>Groenekloof heeft 7 zoutpannen, waarvan een te Droogevlei, die alleen, volgens nauwkeurige berekening 120,000 mudden per jaar kan opbrengen.<br>Nu verder in die verachtelijke Groenekloof kunt gij mooi oprecht vee, zooals paarden, beesten, schapen enz. te zien krijgen. Mooi kampen en omheinde plaatsen.<br>Kom "Boer" van Moorreesburg en overtuig uzelven en wordt genezen van uw razernij.<br>Nu veroorlooft mij een vergelijking te maken tusschen u en andere voorname personen.<br>"Boer" van Moorreesburg veracht Groenekloof, ten minste hij laat het zoo verstaan.<br>En lord Charles Somerset een van onze vroegere gouverneurs, heeft voor omtrent 45 jaren voorspeld dat Groenekloof een van de voornaamste deelen van Malmesbury zou uitmaken volgens haar eigenaardige grondsoorten. Nog anderen, zooals generaal Goodenough, ed. heer Middelton, ed. heer James Saur, sir James Sivewright, ed. heer Ross en een menigte andere personen, om niet eens van intelligente boeren te spreken van andere gewesten. Het publiek oordeele dus voor zichzelven.<br>Het is pijnlijk voor mij om ons eigen lof te verkondigen, maar een ieder weldenkend mensch zal wel verstaan dat het een noodzakelijke verdediging is voor ons in een tijd van spoorweg-spanning.<br>Ten slotte schaam ik mij om bestempeld te worden met den naam van hoofdman, want onze menschen kunnen allen goed lezen en redeneeren in 't Hollandsch en Engelsch en ook verstaan wat zij lezen, dus zij hebben geen hoofdman noodig.<br>Dus, vriend van Moorreesburg, breng toch in 't vervolg aan het oude goede spreekwoord: "Als een hond slaapt laat hem met rust" in toepassing op onze zaak.Nu met beste, vriendelijke groete,<br>Geheel de uwe,<br>JAN A. BASSON Ez., L.W.V.<br>P.S. Verder zinspeelt "Boer" op ons aanstaand hardepad van Kalabas. Maar laat mij u zeggen dat de zoutpannen van 36 tot 38 mijlen van Kalabaskraal zijn en bereken het gewicht van zout en de lage prijzen van dit artikel om te competeeren met anderen en gij zult zien hoe noodig een spoorweg is.<br>J. A. B.</ref> '''17 Januarie 1898:''' Op die plaas Drieheuvel{{voetnota|Daar is inderdaad 'n plaas "Drieheuvel" [in die enkelvoud!] op 'n ou topografiese kaart langs die Bergrivier, oos van Moorreesburg. Vandag word die naam "Drie Heuwels" op moderne topografiese kaarte aangegee - met verwysing na Suid-Afrika. Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting. 2010. 3318BB Porterville. Vyfde uitgawe. Skaal 1:50 000. Kaapstad: Staatsdrukker.}} skryf Jacobus Abraham van Aarde Lochner (LWR) op hierdie datum sy repliek. Dit word op die 22ste Januarie gepubliseer en aan "Op de keeper beschouwd" gerig. Lochner wys maar net op sy kennisgewing wat op 15 Januarie 1898 in ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn het, waarvoor hy reeds byna 'n maand tevore op 28 Desember 1897 geteken het om in die koerant geplaas te word.{{voetnota|Die koerant wou waarskynlik nie te vroeg die kennisgewing plaas nie, omdat die datum van die vergaderings tot dan die lesers maklik kon ontgaan.}} Byna 'n week voordat die kennisgewing van die Hopefield-vergadering op 4 Januarie 1898 geplaas is. Hy en die ander Bondskandidate sal 27 Januarie op Darling wees, en 28 Januarie op Hopefield.<ref name="verkiesingsveldtog1898" /> Hy is bereid om vir die kiesers van Hopefield te ontmoet wat hom reeds "gecondemneer" het. Hy hoop dat "Op den keeper beschouwd" dan met sy ware naam vorendag sal kom, sodat vriend en vyand vir hulself kan oordeel.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heer Lochner zal spreken. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 2:Drieheuvel, 17 Januari 1898.<br>Aan den Redakteur.<br>Mijnheer.–Ik zie in uwe uitgave van 13 dezer, dat "Op de keper beschouwd" in zijn antwoord op den brief van "Boer" zeide waarom antwoordt de heer Lochner niet zelf. Ik verwijs "Keper beschouwer" naar uwe uitgave van 15 dezer, waarin hij zal zien eene advertentie eener vergadering die ik onderteekend heb en wel op 28 Dec., ten einde "Keper beschouwer" en de kiezers van Hopefield, die mij zoo gecondemneerd hebben, op het platform te ontmoeten. En ik hoop dat "Op de keper beschouwd" dan met zijn waren naam voor den dag zal komen opdat vriend en vijand voor zichzelven kunnen oordeelen.<br>De uwe,<br>J. A. v. A. Lochner.</ref> ====== Hopefield hou groot vergadering ====== [[Lêer:Sir James Sivewright - May 1902 - Cape Colony.jpg|duimnael|regs|Hopefield se troefkaart:<br>sir James Sivewright<br>Kommissaris van Openbare Werke<br>(17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898)]] '''4 Januarie 1898:''' 'n Kennisgewing word geplaas van 'n vergadering wat gehou sal word op 7 Januarie, in die hofsaal op Hopefield, stiptelik om 10 vm. Rede: "om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen." Die inwoners van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenabaai, die Sandveld, Piquetberg, en die veldkornetskap Zout Rivier is ook genooi. Moorreesburg is duidelik nie genooi nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Kennisgeving: Een Belangrijke Vergadering. 4 Januari, p. 1: Een Belangrijke Vergadering Zal gehouden worden te Hopefield en wel op VRIDAG, den 7den JANUARI 1898, precies om 10 uur v.m. in de Hofzaal alhier, om de gevoelens te vernemen aangaande de Verrichtingen der deputaties die hunne opwachting bij den Commissaris van Kroonlanden hebben gemaakt om de lijn nu onder opmeting, aangaande den Piquetberg Spoorweg veranderd te krijgen. De Ingezetenen van Darling, Groenkloof, Vredenburg, Saldanhabaai, St. Helenbaai, Zandveld, Piketberg, en Veldkornetschap Zout Rivier, worden uitgenoodigd om deze, zeer belangrijke vergadering bij te wonen en niet ten achteren te blijven.<br>Op last der Vergadering<br>gehouden 29/12/97.<br>A.J. Stigling, Sec. Spoorweg Comité.<br>Hopefield,<br>December 30, 1897.</ref> '''7 Januarie 1898:''' 'n Groot vergadering is op Hopefield gehou. Ongeveer 300 van die invloedrykste ingesetenes van Hopefield, Darling, en omstreke was teenwoordig.Uit Darling was daar tussen 20 en 30 besoekers, en baie van ander plekke. Die landdroskantoor kon glad nie almal akkommodeer nie. Die doel van die vergadering was om insette vanaf die publiek te kry hoe hulle oor die voorgestelde spoorwegverlenging voel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J.W. Stigling was voorsitter.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" />Ds. Neethling, die ''pastor loci'', kon weens ongesteldheid nie die vergadering bywoon nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /><br> Stigling hoop die vergadering sal vrymoedig maar ordelik geskied. Graag wil hy ook net 'n regstelling maak. In ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897 staan daar sir James Sivewright het gesê dat alle plekke/plase afgevaardigdes hierheen moet stuur, en op grond van die gevoelens van die meerderheid afgevaardigdes sou hy optree. Dit is onjuis. Stigling het hier 'n brief van sir James Sivewright wat aan dr. Steyn gerig is, wat hy later aan die vergadering sal voorlees. Daarin sit sir James die saak duidelik uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling, die sekretaris, lees die kennisgewing voor, waarin almal van Hopefield en omstreke uitgenodig word om die vergadering by te woon. Die sekretaris sê hy sal ter opheldering voorlees uit ''De Zuid-Afrikaan''. Daarin staan geskryf wat die boere-parlementslede gesê het toe die eerste deputasie die regering gaan spreek het, om uit te wys:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Ryan eerder die spoorwegverlenging wou verongeluk as bevorder, en daarom nie so maklik onskuldig kan pleit nie<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Lochner van standpunt verander het<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> * dat Jan Basson werklik die verlenging wil bevorder.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarna lees Stigling hardop die uittreksels uit die verslag van die deputasie, naamlik:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Vir Pierce Ryan (LWV) is die afvaardiging 'n bewys dat 'n ommekeer, selfs 'n revolusie van sentiment onder die boere plaasgevind het. Jare tevore was die boere sterk gekant teen die spoorweë, omdat die spoorweë geld uit die land neem, en nou kom hulle sélf en pleit vir spoorwegverkeer. Dit is 'n verblydenende teken en hy beskou die spoorweg as die boer se grootste vriend. By gebrek aan bevaarbare riviere is spoorweë die enigste middel om hierdie land behoorlik te ontwikkel. Mens moet net egter in gedagte hou dat die spoorlyn 'n ontwikkelingslyn moet wees, wat die land en distrikte moet ontwikkel. Dit moenie 'n lyn wees soos die Malmesbury-lyn, wat 30 myl ver gaan voordat daar enigiets is om te vervoer nie. Dit moenie 'n punt-tot-punt-lyn wees nie, m.a.w. soos die spoorlyn na die goudveld, wat uitsluitlik gebou is met die doel om die goudvelde te bereik nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Lochner (LWR) het hom ten gunste van die Malmesbury-verlenging uitgespreek, omdat die distrikte daardeur die beste ontwikkel sou word. Hoe dan ook, mense het besluit om die saak in die hande van die regering te laat. Hy dink wel 'n nuwe opmeting is nodig en glo dat die Kommissaris deur 'n besoek aan die distrik vinnig oortuig sal word watter rigting die spoorlyn moet inslaan.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :Jan Basson (oud-LWV) het gevra dat die lede van die deputasie in Hollands moet praat, wat geredelik deur die Kommissaris toegelaat is. Basson het gesê daar was op 15 Januarie 1897 'n openbare vergadering op Piquetberg gehou. Afgevaardigdes uit al die omliggende streke is soontoe genooi om die spoorwegkwessie te bespreek. Die algehele konsensus was dat die die spoorlyn nie by 'n dorp moet aandoen nie. Die doel was om 'n goue middeweg te soek om die distrikte te ontwikkel. Daarvoor sou die verlenging van die Malmesbury-lyn baie geskik wees. Die lyn sou dan verleng kon word óf vanaf Kalabaskraal (wat wel 'n afsonderlike (dooie) lyn Malmesbury toe sou beteken van slegs 9 myl), óf vanaf Malmesbury na 'n punt 6 of 7 myl oos vanaf Hopefield en ongeveer 6 myl wes van Moorreesburg, en daarvandaan reguit deur na Piquetwegstasie. Die vergadering te Piquetberg het die volgende resolusie eenparig aangeneem: "Hierdie vergadering het besluit om alle ondersteuning te verleen aan die bou van 'n spoorweg waarby Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piquetberg, Clanwilliam, die Sandveld, Troe-Troe (Van Rhynsdorp), Calvinia en Namaqualand op die billikste wyse behandel sal word."<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> A.J. Stigling beskou sir James Sivewright as 'n eerlike man, 'n man van gesag wat aan sy beloftes gestand doen. Hy glo ook dit was onbillik van Malmesbury om die voorgestelde verlenging te dwarsboom, omdat Malmesbury niks met die saak uit te waai het nie.{{voetnota|Malmesbury het reeds 'n terminus gehad, terwyl die ander dorpe nog niks gehad het nie. Malmesbury word dus reeds bevoordeel. Verder was hierdie dorp nie verteenwoordig of teenwoordig by die deputasie wat sir James Sivewright op 23 Februarie 1897 ontvang het nie.}}<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Brink (van die Sandveld) voel jammer dat sake so moes uitdraai en die (huidige) deputasie so lank gesloer het om die regering te gaan spreek. Maar wat hom net grief: mense het net so omgeswaai, en toe kom staan hulle en stel 'n ander lyn voor. Hy prys sir James; hy het getoon dat hy 'n man van sy woord is. Die vorige deputasie is 'n skreiende skande vir die inwoners van hierdie streke. Die lede van die Laerhuis is 'n skande; hul uitsluitlike doel was om hul persoonlike belange te bevorder en die koopmanne te bevoordeel. Jy hoef nie meer na die verteenwoordigers op te kyk nie. Dit grief hom soos Lochner so skielik 'n algehele ommeswaai gemaak het en nou teen die belange van sy kiesers opgetree het. Daar word nou baie gepraat van die groot, pragtige Moorreesburg, en Brink wil nou nie die Moorreesburgers beledig nie, maar hy sou tog baie graag wou weet van wanneer af Moorreesburg so 'n groot, manjifieke plek geword het. Na sy beste wete is daar slegs enkele plase wat hierdeur bevoordeel kon word. Na sy mening was die doel van die vorige deputasie nie om 'n beter lyn aan te beveel nie, maar om die spoorweg te verongeluk en om die handelaars (lees: die geldmag) van Malmesbury te bevoordeel. 'n Mens kan jou egter daaraan troos: sir James Sivewright sal tot die bitter einde toe aan sy woord getrou bly.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson is dit eens met Brink. Darling staan bankvas agter Hopefield. Die inwoners van Darling en Groenekloof was heeltemal tevrede met die opgemete lyn soos dit was. Die vorige deputasie het geen reg gehad om dit te doen nie. Dit is nie hoe ooreengekom en ingestem is nie. Malmesbury se gedrag is uiters laakbaar. As Malmesbury dan ontevrede was met die opgemete lyn, dan was dit sy dure plig om die inwoners van die ander plekke/plase te betrek. Maar nee, haastig en agteraf word 'n deputasie gestuur Kaap toe om 'n ander lyn te beding. Sodat slegs 'n paar mense ten koste van die menigte bevoordeel kan word. Die ingenieurs het uitdruklik gesê die lyn vanaf Malmesbury, daardie einste lyn wat die deputasie nou so voorstel, sal baie duurder kos as die huidige opmeting. Moorreesburg het glo baie produkte te bied, maar wat anders het Moorreesburg te bied behalwe graan? Groenekloof/Darling het 'n verskeidenheid produkte soos graan, wol, bas, kalk, sout, wyn ens. Mense wat sê Groenekloof het niks te bied nie, weet feitlik niks van die streek af nie. Verder wys Basson op die hartlike samewerking onder al die belanghebbende partye, en hoop die Sandveld en Piquetberg sal ook ewe hartlik met Hopefield wil saamwerk. As Piquetberg afgesny sal word, wat sal die plek dan beteken? Dit is vir die Piquetbergers se eie beswil om met Hopefield saam te werk.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Tapper (Darling) die volgende resolusie voor, en J. Visser (Klipbank) sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(1)''' Die vergadering is tevrede met 'n spoorlyn wat "het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen", maar ook 'n lyn wat gelyke reg sal laat geskied aan sowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai as die Sandveld.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Brink (Sandveld) voor, en Rijk Melck sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(2)''' Die vergadering spreek sy afkeuring uit m.b.t. die gedrag van Malmesbury en Moorreesburg teenoor Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en die Sandveld; omdat 'n deputasie gestuur is na die Kommissaris van Openbare Werke om die spoorlyn op so 'n manier te probeer wysig wat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld sal benadeel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> J. Basson wil net 'n oomblikkie hierby stilstaan, voordat die resolusie tot stemming oorgaan. Basson keur die gedrag van Lochner ten sterkste af. Almal het gedink hy is 'n voorstander van die spoorwegverlenging. Altans, daardie indruk het hy gewek toe sir James Sivewright kom besoek aflê het; kyk maar na sy toespraak op Piquetberg op 15 Desember. Maar nou nie meer nie. En wat sake vererger, is: Lochner het hom weer as kandidaat vir die Hoërhuis verkiesbaar gestel. Onder hierdie omstandighede is daar nie 'n manier dat iemand vir hom gaan stem nie. Basson wil dit ook nie so ronduit noem nie, maar dit lyk of Lochner 'n Janusgesig het. By die banket van sir James Sivewright het Lochner hoogs voldaan hom geskaar by die voorgestelde spoorlyn, maar nou het hy skielik ontdek daar is 'n beter lyn net om die draai. Basson vind dit vreeslik jammer dat Lochner nie op Hopefield teenwoordig is om sy "vreemdsoortig gedrag" te verklaar nie. In die skare kom die uitroep: "hy is bang!". En wat Ryan aanbetref: Basson kan eerlikwaar sê, op politieke gebied het hy nog nooit Ryan geglo nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word nou algemeen en met toejuiging aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel D.J. Coetzee (Bergrivier) voor, en Chas. Ducket sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(3)''' Die vergadering veroordeel die gedrag van Ryan en Louw (LWV's) en Lochner (LWR) wat bogenoemde deputasie vergesel het, en hul eie persoonlike belange bó die belange van Darling, Hopefield, ens. gestel het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daarop stel Jacob Retief voor en Jan Basson sekondeer:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> :'''(4)''' Die vergadering stel sy volle vertroue in die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright, en die billike wyse waarop hy die rigting van die genoemde spoorweg aangedui het; sou die spoorweg gebou word, sal dit 'n lewende monument wees van sy onpartydigheid en handhawing van gelyke regte, veral aan 'n deeltjie van die distrikt Malmesbury wat die spoorlyn die nodigste het.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1" /><ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jacob Retief wil ook net 'n paar woorde sê oor die voorstel voordat daar tot stemming oorgegaan word. Hy onthou hoe groot die opkoms was en hoe geesdriftig sir James Sivewright 'n rukkie gelede nog ontvang is met sy vorige besoek om die behoeftes van hierdie geweste te ondersoek. Lochner en Ryan was ook teenwoordig. En almal stem toe soos een man saam dat die voorgestelde lyn die enigste moontlike en allerbeste een was. Maar nou het dieselfde parlementslede onmiddellik omgeswaai; daarom kan hul kiesers hulle nie meer vertrou nie. Die parlementslede wou die uitbreiding saboteer, uit eiebelang. Waarom moes die streke hul eie belange opoffer vir 'n paar menere?<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Daar was party uit Malmesbury wat alles by magte sou doen om die verlenging te probeer kelder, omdat hulle Malmesbury as die terminus/eindpunt wil behou, en sodoende die mag wil behou. Maar hoe klop die syfers? Die Malmesbury-lyn is nie lonend nie, en nou moet almal mooi saamwerk en opdok om 'n dooie lyn aan die lewe te hou? Waarom dan, as die voorgestelde verlenging 'n lonende een daarvan kan maak? Retief wil ook benadruk: daar is manne op Malmesbury wat openlik gesê het die Darlingers en Hopefielders se kleinkinders sal al grys wees, dan sal hulle nog nie die verlenging sien nie. Wat beteken sulke praatjies dan anders as om hierdie voorgestelde verlenging te probeer verongeluk? Gelukkig steur sir James Sivewright hom nie aan sulke ongegronde bewerings en selfsugtige argumente nie, maar het rotsvas by sy beginsels gestaan. sir James is 'n versiende man; hy sal nie deur hulle oorreding so 'n flater begaan nie. Sir James sal sonder twyfel hierdie omgewing behulpsaam wees, maar dan moet sy hande versterk word deur eendragtige samewerking.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die voorsitter wil net graag vinnig terugkeer na daardie misverstand in ''De Zuid-Afrikaan'' van 25 Desember 1897. Hy glo nie ''De Zuid-Afrikaan'' sou met kwade bedoelings sulke waninligting versprei het nie, maar die koerant is ongetwyfeld verkeerd ingelig. Stigling lees die brief voor wat sir James Sivewright aan dr. Steyn gerig het:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> {{cquote| Dr. Steyn!<br> Ek lees in die koerante 'n aanhaling m.b.t. die vergadering waar ek met u en die ander lede van die deputasie teenwoordig was. Blykbaar sou ek glo gesê het: "dat ek my sou skaar by die beslissing van die meerderheid van die verteenwoordigers van 'n vergadering wat belê sal word".<br> Ek vind dit gepas om u meteens daaraan te herinner dat sodanige uitlating nooit oor my lippe gekom het nie. Wat meneer Louw egter aanvoer, feitlik veelmaal gedurende die byeenkoms, was: indien die verteenwoordigers van Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg tot 'n vergelyk kon kom, hy daarvan seker sou wees dat hulle 'n spoorlyn sou kon trek waarmee almal tevrede sou wees. Daarop het ek geantwoord dat indien mense hulle by één lyn kon bepaal, waarmee almal tevrede sou wees, daar niemand meer tevrede sou wees as ek nie. En ek stel my bereid om so 'n spoorlyn toe te ken.<br> Ek vind dit gepas om dit meteens aan u te noem om enige misverstand te voorkom.<br> Die uwe, James Sivewright.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> }} Die brief is dawerend toegejuig. Te midde van die briewe in die koerante wat net kwaad stook om die goeie saak te verydel, kan die inwoners van Hopefield en omstreke maar sir James steun, om te kry wat hulle wil hê. Doen hulle dit nie, dan sal hulle niks kry nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Die resolusie word met groot toejuiging en staande applous aangeneem.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Jan Basson bedank die voorsitter en die sekretaris vir hul dienste, waarop dr. Nieuwoudt sekondeer. Jacob Retief bedank die inwoners van Darling, die Sandveld en ander plekke wat die Hopefielders so kragdadig gesteun het en steeds steun, en spreek die hoop uit dat hulle op soortgelyke wyse sal voortgaan. Coetzee sekondeer. Brink beskou dit van die allergrootste belang dat die inwoners van Darling, Hopefield, die Sandveld, Groenekloof, St. Helenabaai en Saldanhabaai hartlik moet saamwerk. Slegs daardeur sal die gewenste doel bereik word.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2" /> Dr. Nieuwoudt stel voor dat die sekretaris die opdrag gegee word om die verrigtinge van die vergadering aan sir James Sivewright te stuur. Brink sekondeer. Daarna gaan die vergadering uiteen.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering2">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 11 Januari, Bijvoegsel:Volgens aankondiging werd alhier heden (Vrijdag 7 Jan.) eene vergadering gehouden, om de voorgestelde spoorwegverlenging te overwegen en te bespreken. De opkomst was zeer groot en invloedrijk; ja het zou goed geweest zijn zoo zij, die dikwijls zich zoo vergeten en met verachting van de boeren spreken, tegenwoordig waren, om te zien met welke klas van menschen men te doen heeft; en dat zij alles behalve verachtelijke boeren zijn. Het magistraatskantoor kon dan ook volstrekt niet allen bevatten, daar zoowat een 300 tegenwoordig waren. Van Darling waren tusschen 20 en 30 overgekomen, en velen van andere plaatsen.<br>Tot voorzitter werd gekozen de heer J. W. Stighling, die in eenige inleidende woorden het doel der vergadering bekend maakte nl. om het gevoelen van het publiek te vernemen over de voorgestelde spoorwegverlenging. Hij hoopte dat de vergadering zich vrij en duidelijk, maar tevens bezadigd en ordelijk zou uitspreken. Voor hij de gelegenheid tot spreken gaf, wenschte hij aan te merken dat hetgeen in Ons Land van 25 December 1897 voorkwam, als zoude sir James Sivewright gezegd hebben, dat alle plaatsen afgevaardigden moesten kiezen, en dat hij dan overeenkomstig het gevoelen van de meerderheid der afgevaardigden zou handelen, niet correct was. Ons Land moet verkeerd ingelicht zijn. Hij had hier een brief van sir James Sivewright aan dr. Steyn hieromtrent, die hij later zou voorlezen, waarin sir James de zaak behoorlijk uiteenzette.<br>Daarop las de secretaris, de heer A. J. Stighling, de kennisgeving, de vergadering oproepende voor, waarin allen zoowel van Hopefield als omstreken uitgenoodigd werden de vergadering bij te wonen. De secretaris zeide dat hij ter opheldering zou voorlezen uit Ons Land, wat de boeren parlementsleden gezegd hebben toen de eerste deputatie over deze zaak de regeering ontmoet heeft, om aan te toonen:<br>dat de heer Ryan niet maar zoo gemakkelijk onschuldig kon gepleit worden in deze zaak, daar zijn streven was de verlenging te verongelukken in plaats van te bevorderen;<br>dat de heer Lochner van front veranderd was, en<br>dat de heer Jan Basson werkelijk de bevordering der verlenging bedoelde.<br>Hij las daarop de volgende uittreksels uit het rapport van de deputatie bij de regeering:<br>AANHALING.<br>"De heer P. Ryan, L.W.V., was zeer verblijd tegenwoordig te zijn. Deze deputatie was hem een bewijs dat er een ommekeer, een revolutie van gevoelen is plaats gevonden bij onze boeren. Jaren geleden waren de boeren sterk tegen spoorwegen en zeiden dat de spoorwegen het geld uit het land nemen, en nu komen zij zelven pleiten voor spoorwegverkeer. Hij dacht dit een verblijdend teeken en achtte de spoorweg den grootsten vriend van den boer te zijn. Bij gebrek aan bevaarbare rivieren zijn spoorwegen het eenige middel om dit land behoorlijk te ontwikkelen. Bij het bouwen van den spoorweg, moest men echter ééne zaak in het oog houden. Het moet een lijn wezen die strekken zal om het land te ontwikkelen. Het moet niet een lijn zijn zooals de Malmesbury-lijn die 30 mijlen ver gaat voor er iets te vervoeren is. Het moet niet een van punt tot puntlijn zijn, zooals bijvoorbeeld de lijn naar de goudvelden die gebouwd werd enkel met het doel de goudvelden te bereiken. De lijn moet enkel gebouwd worden met het oog op de ontwikkeling van de distrikten waardoor zij gaat. Hij dacht dat de regeering, die getoond heeft ten gunste van ontwikkeling des lands door spoorwegen te zijn, de zaak alle billijke consideratie zou geven"…<br>"De heer Lochner verklaarde zich ten gunste van de Malmesbury verlenging daar die distrikten daardoor best zouden worden ontwikkeld. Hoe het zij, men had besloten de zaak in handen van de regeering te laten. Hij dacht eene nieuwe opmeting wenschelijk en meende dat de commissaris door een bezoek aan het distrikt spoedig overtuigd zal zijn welke richting de lijn zal moeten nemen".<br>"De heer Jan Basson, ex-L.W.V., verzocht dat de leden der deputatie toegelaten zouden worden in het Hollandsch te spreken, hetgeen door den commissaris gereedelijk ingewilligd werd. Voortgaande zeide hij dat er op 15 Januari 1897 eene publieke vergadering te Piketberg gehouden werd waarheen afgevaardigden uitgenoodigd waren uit al de omliggende distrikten, en waarop de kwestie van spoorwegverlenging besproken werd. Het gevoelen was dat men niet net moest trachten een spoorweg naar de dorpen te krijgen. Hoofddoel was, zooveel mogelijk de distrikten te ontwikkelen. Voor dat doel, dacht hij, zou eene verlenging van de Malmesbury-lijn best geschikt wezen. De lijn zou dan verlengd kunnen worden òf van Kalabaskraal (waartegen echter het bezwaar was dat men dan een lijn van 9 mijlen zou hebben, die als het ware een afzonderlijke lijn vormt), òf van Malmesbury naar een punt 6 of 7 mijlen van Hopefield en ongeveer 6 mijlen van Moorreesburg en vandaar naar Piketbergwegstatie. De vergadering te Piketberg gehouden had de volgende resolutie eenparig aangenomen: 'Deze vergadering besluit om alle ondersteuning te verleenen aan het bouwen van een spoorweg waarbij Darling, Hopefield, Moorreesburg, Piketberg, Clanwilliam, Zandveld, Troe-Troe, Calvinia en Namakwaland, op de billijkste wijze behandeld zullen worden.'"<br>Verder wees hij er op dat sir James Sivewright als eerlijk man en man van positie zich aan zijne belofte gehouden had. Hij was ook van gevoelen dat het onbillijk was van Malmesbury, de voorgestelde verlenging te dwarsboomen, daar Malmesbury, volgens zijne opinie, niet met de zaak te maken had. (Hoor, hoor.)<br>De heer Brink (Zandveld) drukte zijn leedwezen uit, dat de zaken zulk een loop genomen hadden. Hij betreurde het dat de deputatie zoo lang gesloerd had de regeering te ontmoeten. Maar wat hem het meeste griefde was, dat men nu gelijk de wind omgedraaid was, en een andere lijn ging aanbevelen dan de voorgestelde. Hij prees sir James echter; die had getoond een man van zijn woord te zijn, en heeft zijne positie op waardige wijze opgehouden. (Toejuiching.) Hij noemde de laatste deputatie eene schande voor de ingezetenen van deze streken. (Hoor, hoor!) En de leden van het lagerhuis zijn ook een schande voor ons. (Hoor, hoor!) Hun doel was slechts hunne persoonlijke belangen te behartigen en de kooplieden te bevoordeelen. (Toejuiching.) Hij was van gevoelen dat men van de lagerhuis-leden verder geen notitie kon nemen (hoor, hoor!) Doch wat hem zeer griefde was, dat de heer Lochner zoo plotseling geheel omgesprongen was en nu tegen de belangen van zijne kiezers handelt (hoor, hoor!) Men sprak nu zooveel van het groote prachtige Moorreesburg, en hij wou de Moorreesburgers niet beleedigen, maar toch wenschte hij gaarne te weten sedert wanneer Moorreesburg dan zulk een groote prachtige plaats geworden was. (Hoor! hoor!) Zoover hij wist waren er slechts eenige plaatsen die daardoor bevoordeeld zullen worden. Het doel van de deputatie was volgens zijn gevoelen, niet om eene betere lijn aan te bevelen, maar — om den spoorweg te verongelukken (luide toejuiching), en de kooplieden van Malmesbury te bevoordeelen. (Toejuiching.) Er was echter een troost: men wist dat men in sir James met een eerlijk man te doen heeft, die zijne belofte nog steeds gehouden heeft, en spreker was vast overtuigd dat sir James zich aan zijn woord zal houden tot het einde. (Toejuiching.)<br>De heer J. Basson, ex-L.W.V., ging samen met wat door den heer Brink gezegd was. Hij kon getuigen dat Darling eenparig samengaat met Hopefield. De inwoners van Darling en Groenekloof waren geheel tevreden met de lijn zooals nu opgemeten. Het was zeker dat de deputatie gedaan had waartoe zij geen recht had. Hij keurde het gedrag van Malmesbury ten sterkste af. Als Malmesbury dan ontevreden was met de opgemeten lijn, dan was het haar plicht de inwoners van de belanghebbende plaatsen op te roepen, en het gevoelen te vernemen, maar in stede daarvan werd eene deputatie haastig, in het geheim als het ware, afgevaardigd en naar de Kaap gezonden om te trachten eene andere wending aan de zaak te geven, ten voordeele van een paar lieden en ten koste van de groote menigte. (Hoor! hoor!) En nu, wat was het geval? De ingenieurs getuigen dat de lijn van Malmesbury, zooals door de deputatie aan de hand gegeven, veel kostbaarder zal wezen dan de lijn nu onder opmeting. Men beweerde dat Moorreesburg zoo vele produkten had, maar hij vroeg welke produkten had Moorreesburg behalve graan? Daarentegen heeft men te Groenekloof een menigte produkten zooals graan, wol, bast, kalk, zout, wijn enz. Zij die beweren dat Groenekloof geene produkten ten vervoer heeft, weten eenvoudig niets van die streek. (Hoor! hoor!) Hij wees verder op het groot gewicht van hartelijke samenwerking door al de belanghebbende partijen, en drukte de hoop uit dat Zandveld en Piketberg ook hartelijk met Hopefield zullen samenwerken. Wordt Piketberg afgesneden, wat zal die plaats dan beteekenen? Het was dus van belang voor de Piketbergers met Hopefield saam te werken.<br>Daarop stelde de heer Tapper (Darling) voor, de heer J. Visser (Klipbank) secondeerde en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg-spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen."<br>Daarop werd voorgesteld door den heer Brink (Zandveld), gesecondeerd door den heer Rijk Melck:<br>"Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt, om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br>De heer J. Basson zeide dat hij een paar woorden moest zeggen voor de resolutie tot stemming gebracht werd. Hij drukte zijne sterke afkeuring uit over het gedrag van den heer Lochner. Men heeft gedacht in hem een sterke voorstander van de verlenging te hebben. Immers dat liet hij verstaan uit zijne aanspraken ten tijde van het bezoek van sir James Sivewright. Ten bewijze diene zijn aanspraak gemaakt te Piketberg op 15 ult. Maar nu was hij schielijk omgedraaid. En wat de zaak nog ernstiger maakt is dat de heer Lochner zich nu nog aanbiedt als kandidaat voor het hoogerhuis; maar men had geene vrijmoedigheid onder deze omstandigheden voor hem te stemmen. Hij wilde het niet gaarne zeggen, maar toch schijnt het of de heer Lochner een man van twee aangezichten was, want met het banket aan sir James Sivewright heeft de heer Lochner zich hoogst voldaan verklaard met de voorgestelde lijn, maar nu heeft hij haastig ontdekt dat eene andere lijn beter zal wezen. Spreker betreurde het ten zeerste dat de heer Lochner niet tegenwoordig was om een uitleg van zijn vreemdsoortig gedrag te geven. (Toejuiching en geroep van: hij is bang). Wat de heer Ryan aangaat moet hij ronduit verklaren, dat hij de heer Ryan nooit op politiek gebied geloofd had (hoor, hoor).<br>De resolutie werd nu algemeen en met acclamatie aangenomen.<br>Daarop stelde de heer D. J. Coetzee (Bergrivier) voor, gesecondeerd door den heer Chas. Ducket en algemeen aangenomen:<br>"Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen; deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br>Daarop stelde de heer Jacob Retief voor en de heer J. Basson secondeerde:<br>"Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg, en stelt haar volle vertrouwen in hem; ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg-spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten stelt."<br>De heer Retief zeide dat hij een paar woorden wenschtte te zeggen op het voorstel eer het ter stemming gebracht werd. Hij wenschte er aan te herinneren hoe groot de opkomst was en hoe geestdriftig sir James Sivewright voor eenigen tijd ingehaald werd, toen hij overgekomen was om de behoeften van deze gewesten te onderzoeken. De parlementsleden Lochner en Ryan waren ook tegenwoordig. En allen stemden toen eendrachtig samen dat de voorgestelde lijn de eenige mogelijke en allerbeste was. Maar nu hebben diezelfde parlementsleden dadelijk rechtsomkeer gemaakt en gaan nu tegen de belangen hunner kiezers, en derhalve kunnen hunne kiezers hen niet langer vertrouwen. (Hoor! hoor!) Het doel van de heeren parlementsleden was, de verlenging te verongelukken, daar ze tegen hunne persoonlijke belangen was. Maar moesten de belangen van al deze streken dan aan de persoonlijke belangen van een paar heeren opgeofferd worden? (Hoor! hoor!) Sommigen van Malmesbury deden alles in hun vermogen om de verlenging te verhinderen, omdat zij Malmesbury als terminus willen behouden. Maar was dat recht? De Malmesbury-lijn betaalt niet, en moeten wij nu medewerken voor altijd eene onbetalende lijn aan te houden, daar de lijn eene goed betalende kan gemaakt worden door de verlenging? (Hoor! hoor!) Hij wenschte er nadruk op te leggen dat te Malmesbury mannen waren die openlijk gezegd hebben dat onze kindskinderen zullen grijs wezen, en dan zal men nog niet de verlenging zien. (Hoor! hoor!) Wat beteekende dit anders dan dat zij meenen de verlenging te dwarsboomen? (Hoor! hoor!) Sir James Sivewright stoorde zich echter gelukkig niet aan alle ongegronde beweringen en zelfzuchtige betoogen, maar stond vast bij zijn eens gegeven woord, en zal dit met der daad ook bewijzen. (Hoor! hoor!) Sir James was een ver-ziend man, en zal dus niet zulk een vlater maken, als waartoe men hem brengen wilde. Het is zeker dat sir James deze streken helpen zal, maar dan moeten wij zijne handen sterken door eendrachtige samenwerking. (Toejuiching.)<br>De voorzitter zeide dat hij wenschte een weinig opheldering te geven, want er heerschte eenig misverstand naar aanleiding van hetgeen in het inleidings-artikel van Ons Land van 25 Dec. verschenen was. De houding van sir James werd daarin verkeerd voorgesteld. Hij was overtuigd dat hier geen moedwil in het spel was, maar Ons Land werd ongetwijfeld verkeerd ingelicht. Hij zou nu den brief lezen door sir James aan dr. Steyn hieromtrent gericht. Hij las daarop den volgenden brief:<br>"Dr. Steyn!<br>Ik zie in de nieuwsbladen een aanhaling aangaande de bijeenkomst die ik met u en de andere leden van de deputatie, die u hebben vergezeld, heb gehad. Het wordt daarin gezegd dat ik zoude gezegd hebben, 'dat ik de beslissing van de meerderheid der vertegenwoordigers van een vergadering die belegd zal worden, zal accepteeren.'<br>Ik beschouw het recht u meteen te herinneren dat zoodanige uitlating mijne lippen nooit is ontgaan. Maar wat de heer Louw aanmerkte, en wel verscheidene malen gedurende de samenkomst was, dat indien personen, vertegenwoordigende Malmesbury, Darling, Hopefield en Moorreesburg, elkander zouden ontmoeten, hij verzekerd is, dat zij een lijn zouden kunnen bepalen, waarmede allen zouden tevreden zijn. Mijn antwoord daarop was, dat indien men zich bij één lijn kon bepalen, die allen genoegen kan geven, er niemand meer tevreden zou zijn, dan ik, en ik zal gereed zijn zoodanige lijn toe te kennen.<br>Ik beschouw het recht om dit meteen openlijk voor u te leggen om misverstand te voorkomen.<br>De uwe, JAMES SIVEWRIGHT."<br>De brief werd daverend toegejuichd. Verder betreurde de voorzitter het gedurig en hatelijk schrijven in de nieuwsbladen, daardoor werd slechts kwaadbloed gezet en de goede zaak benadeeld. Als de inwoners van Hopefield en omstreken sir James steunen dan zullen zij verkrijgen wat zij hebben willen, doch doen zij dat niet dan zullen zij niets krijgen (hoor, hoor!)<br>De resolutie werd nu met groote acclamatie en staande aangenomen.<br>Daarop stelde de heer J. Basson eene dankbetuiging aan den voorzitter en den secretaris in voor hunne bekwame en kostelijke diensten. Dr. Nieuwoudt secondeerde, en met geestdrift aangenomen. De heer J. Retief stelde een motie van dank voor aan de inwoners van Darling, Zandveld en andere plaatsen die de Hopefielders zoo krachtdadig gesteund hebben en nog steunen, en de hoop uitdrukkende dat zij zullen voortgaan op deze wijze te helpen. De heer Coetzee secondeerde en met acclamatie aangenomen. De heer Brink drukte ook er op dat het van het allergrootst belang was dat de inwoners van Darling, Hopefield, Zandveld, Groenekloof, St. Helena- en Saldanhabaaien hartelijk zullen samenwerken. Alleen daardoor zal het gewenschte doel bereikt worden.<br>Dr. Nieuwoudt stelde voor en de heer Brink secondeerde den secretaris te gelasten de verrichtingen van de vergadering aan sir James te zenden. Aangenomen. Daarna ging de vergadering uiteen.</ref> Daar is eweneens besluit om hierdie resolusies aan die Kommissaris te stuur.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1">''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De Piketberg-spoorweg. Groote vergadering te Hopefield. 8 Januari, Bijvoegsel: Hopefield, 7 Jan. (''Per telegraaf'') - Heden werd alhier eene groote vergadering gehouden om de spoorweg-kwestie te bespreken. Ongeveer drie honderd invloedrijke ingezetenen van Hopefield, Darling, enz. waren tegenwoordig. De vergadering was zeer geestdriftig, doch ordelijk. De heer J.W. Stigling was voorzitter. Sterke aanspraken werden gemaakt tegen het gedrag van de heeren<br> Louw, Ryan en Lochner,<br> alsook tegen de houding van Malmesbury. De volgende resoluties werden eenparig aangenomen.<br> (1) "Deze vergadering wenscht eenpariglijk hare tevredenheid uit te spreken met de Piketberg spoorweglijn, nu onder opmeting, niet alleen omdat zij een lijn is die het lang verwaarloosde gedeelte van het distrikt Malmesbury zal ontwikkelen, maar ook een lijn, die zoowel Hopefield, Darling, Moorreesburg, Saldanhabaai en Zandveld op gelijke wijze recht zal aandoen.<br> Veroordeeling."<br> (2) "Deze vergadering geeft hiermede eenpariglijk hare afkeuring te kennen over het gedrag van Malmesbury en Moorreesburg tegenover Darling, Hopefield, Saldanhabaai, St. Helenabaai en Zandveld, aangaande de deputatie die hare opwachting bij den commissaris van publieke werken heeft gemaakt om de lijn die thans opgemeten wordt, veranderd te krijgen ten ongerieve van Darling, Hopefield, Saldanhabaai en Zandveld."<br> (3) "Deze vergadering condemneert het gedrag van de heeren Ryan en Louw, die ons in het lagerhuis vertegenwoordigen, alsook het gedrag van den heer Lochner die ons in het hoogerhuis vertegenwoordigt, die de deputaties uit Malmesbury en Moorreesburg naar den commissaris van publieke werken hebben vergezeld, om de lijn, die thans opgemeten wordt naar Piketberg, veranderd te krijgen, deze vergadering beschouwt dat genoemde heeren zulks hebben gedaan om persoonlijke belangen en de belangen van Darling, Hopefield en de baaien volkomen hebben verwaarloosd."<br> Lof<br> (4) "Deze vergadering spreekt hare goedkeuring met algemeene stemmen uit over het gedrag van den commissaris van publieke werken aangaande de lijn van den Piketbergspoorweg en stelt haar volle vertrouwn in hem, ook wenscht deze vergadering hem geluk met de richting, die hij voor genoemden spoorweg heeft aangeduid, een richting, die, indien de Piketberg spoorweg er op wordt gebouwd, voor altoos een herinnering zal blijven aan de onpartijdige wijze waarop hij dat gedeelte van het distrikt Malmesbury, dat de spoorweg zoo hoog noodig heeft, op gelijke rechten met andere distrikten heeft gesteld."<br> Ook werd besloten de resoluties aan sir James Sivewright te zenden.</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf die verslaggewer van ''De Zuid-Afrikaan'': Selde het die koerant so 'n groot vergadering bygewoon waarin soveel belangstelling getoon is, waar so 'n belangrike kwessie op die spel was, waar persone uit soveel verskillende oorde saamgekom het, wat tog so geesdriftig, maar tog ordelik, besadig en eenstemmig was. Dit klaar is 'n pluimpie vir die Hopefielders en hul saak. Diegene wat beweer dat Hopefield maar 'n baie primitiewe en nietige plekkie is, en dat die inwoners ook maar "so-so" is, kan gerus by geleentheid die dorp kom besoek. Die klas boere alhier is van die voorste soort, manne op wie die Afrikaners trots kan wees. Dan 'n paar punte:<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Hopefield is nie so nietig soos mense hulself dit voorstel nie. Die goeie geboue en die handel "strekt tot verbasing".<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Deur spoorwegkommunikasie toon Hopefield die potensiaal om 'n belangrike plek te word, want dit is in 'n baie produktiewe streek geleë, het volop en goeie water en hope geskikte bougrond en, bowenal, beskik oor 'n aantal vooruitstrewende inwoners.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die dorpsgrond beslaan so tussen 4 000 en 5 000 morg - wat ook nie te min is nie.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * ''De Zuid-Afrikaan'' se verslaggewer wil nie graag 'n mening uitspreek oor die spoorlyn self nie. Maar as die voorgestelde lyn gebou word, sal 'n gelyke terrein verkry word (sodat die spoorlyn redelik goedkoop gebou kan word) en deur 'n produktiewe gebied loop. Feitlik al die belanghebbende plekke sal min of meer op gelyke voet behandel word. En elke plek sal 'n stasie kry wat 1½ uur se reis ver is. Dit sal ongetwyfeld die oorgrote meerderheid tevrede stel.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen" /> * Die verslaggewer wens die ywerige spoorwegbevorderingskomitee, by name A. J. Stigling, M. H. Visser, J. A. Stigling en F. H. Schreuder van Hopefield, alle sukses met hul werk toe.<ref name="ZA.1898.Hopefieldvergadering1.Aanmerkingen">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Aanmerkingen. 11 Januari, Bijvoegsel: Het heeft onze aandacht zeer getroffen zulk eene vergadering bij te wonen. Zelden hebben wij zulk eene groote vergadering bijgewoond waar zoo veel belangstelling betoond werd, waar zulk eene belangrijke kwestie op het spel was, waar personen uit zoovele verschillende oorden te zamen kwamen, die toch zoo geestdriftig, maar tevens ordelijk, bezadigd en eenstemmig was. Dit zegt machtig veel voor de zaak der inwoners van Hopefield. Zij die beweren dat Hopefield maar een zeer primitieve en nietige plaatsje is, en dat de inwoners ook maar "zóó zoo" zijn, zouden weldoen die plaats bij zulk eene gelegenheid te bezoeken. De klasse boeren die wij daar gezien hebben zijn over het algemeen van onze voorste boeren, mannen op wie de Afrikaanders trotsch kunnen wezen, mannen van den rechten stempel, die het hart op de rechte plaats dragen en zeer gehecht zijn aan hun dierbaar nationaliteit en taal. Men betreurde het algemeen dat ds. Neethling, de pastor loci, te ongesteld was de vergadering bij te wonen, daar hij een man is die groot belang in deze zaken stelt en inderdaad een raadgever van diegenen zijn onder wie hij arbeid. Het schijnt dan ook of de menschen daar zeer verknocht zijn aan hunnen waardigen leeraar.<br>Wat Hopefield zelve aangaat, dient opgemerkt te worden dat de plaats volstrekt niet zoo nietig is als men wil voorstellen. Wij waren verbaasd zulke goede gebouwen daar te zien, en de handel nu daar gedreven strekt tot verbazing. Met spoorwegcommunicatie belooft Hopefield nog eene belangrijke plaats te worden, want het is gelegen in een zeer produktieve streek, heeft volop en goed water, heeft veel geschikt bouwgrond, en bovenal, bezit het een aantal progressieve inwoners. De dorpsgrond is ook zeer uitgebreid, en beslaat zoowat tusschen 4,000 en 5,000 morgen grond.<br>Over den spoorweg zelve willen wij niet gaarne een gevoelen uitspreken. Maar toch schijnt het ons of de lijn nu onder opmeting, de eenige is die aan het gewenschte doel zal beantwoorden. Immers, wordt de lijn alzoo gemaakt, krijgt men een effen terrein, zoodat de lijn betrekkelijk goedkoop zal wezen en toch door een produktieve streek gaan, en daarbij worden al de belanghebbende plaatsen ongeveer op gelijken voet behandeld, want dan krijgen al de belanghebbende plaatsen een statie van een uur tot een en een half uur verwijderd. En dit zal ongetwijfeld de groote meerderheid tevreden stellen. Wij wenschen het ijverig spoorweg bevorderings-comité, de hh. A. J. Stighling, M. H. Visser, J. A. Stighling en F. H. Schreuder, van Hopefield alle succes toe op zijn werk.</ref> Die redaksie van ''De Zuid-Afrikaan'' self verkies egter om polities onbetrokke te bly. Alles hierbo is die verslaggewer se indrukspunte as sodanig.<br> Die resolusies toon hoe die Kaapkolonie smag na spoorwegverbinding met die groot Koloniale markte, wat steeds voorsien word met ingevoerde produkte in tonnemaat. Dat die distrikte Malmesbury en Piquetberg reeds lank genoeg op 'n spoorweg gewag het, spreek vanself - mag die beste spoorweg spoedig gebou word. Die vergadering op Hopefield was baie geesdriftig en verskillende sprekers het hul saak op welsprekende wyse en moedig verdedig. Die resolusies dui duidelik ook daarop dat die distrik geensins tevrede is met die plaaslike parlementslede nie, omdat hulle enkele deputasies na sir James Sivewright vergesel het. Hier kom egter die groot "maar". Dit is onwenslik om die opmeet van 'n spoorlyn in 'n politieke kwessie te laat ontaard. Daar is reeds te veel "politieke spoorweë" in die Kaapkolonie. Mense staan klaar gereed om die hele saak in die hande van sir James Sivewright oor te laat. Wat die redaksie eerder sou verlang is klipharde syfers, opgawes en gegewens, en minder retoriek aangaande die verskillende roetes. Dit is onmoontlik om 'n onpartydige oordeel te vorm sonder om die rigting, grondsoorte, en dies meer in ag te neem.<ref name="ZA18981101">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Malmesbury-Piketberg spoorweg. 11 Januari, p. 2: De gemoederen in de distrikten Malmesbury en Piketberg zijn gaande over de opmeting van een spoorlijn door genoemde distrikten. De belangstelling toont hoe verlangend men in de Kaapkolonie is naar spoorweg-verbinding met de groote Koloniale markten, die nog steeds voorzien worden met duizenden tonnen ingevoerde produkten. De strijd over de verschillende routen doet ons denken aan Caledon en Villiersdorp, en wij hopen van harte, dat Malmesbury en Piketberg er in mogen slagen spoedig een spoorweg te krijgen. Het benieuwt ons welke lijn ’t eerst gebouwd zal worden.<br>De vergadering te Hopefield, speciaal in een andere kolom gerapporteerd, was zeer geestdriftig en de verschillende sprekers hebben hun zaak op welsprekende wijze en moedig verdedigd. De resoluties die werden aangenomen toonen, dat de inwoners van dat deel van ’t distrikt geenszins tevreden zijn met de plaatselijke parlementsleden, omdat zij eenige deputaties naar sir James Sivewright hebben vergezeld. Intusschen wenschen wij op te merken, dat het zeer onwenschelijk is van het opmeten van een spoorlijn een brandende politieke kwestie te maken. Wij hebben ongelukkig reeds te vele "politieke spoorwegen" in ons land. Sir James Sivewright werd hoog geroemd door de sprekers en men schijnt gereed te zijn de geheele zaak in zijne handen te laten.<br>Hoewel wij het zeer ongaarne zouden zien, dat van deze opmeting een politieke kwestie gemaakt zou worden, juichen wij de uiting van gevoelen over deze en alle andere belangrijke kwesties van harte toe. Het kan slechts goed doen al de argumenten, en vooral al de feiten voor ’t publiek te brengen. Gaarne hadden wij wat meer cijfers en opgaven aangaande de verschillende routen. Het is onmogelijk een onpartijdig oordeel te vormen zonder de werkelijke opgaven, de richting, geaardheid van den grond, enz.<br>Onze rapporteur geeft zijne indrukken omtrent Hopefield en de verschillende routen: doch men neme zijne toelichting als zoodanig en niet als een oordeel door ''Ons Land'' uitgesproken. In deze plaatselijke kwestie houden wij ons neutraal en trachten haar zooveel mogelijk buiten de politiek houden. Dat de distrikten van Malmesbury en Piketberg reeds lang genoeg op een spoorweg hebben gewacht spreekt van zelf. Moge de beste spoorweg spoedig gebouwd worden!<br> Ook te Piketberg werd Zaterdag, l.l. eene vergadering gehouden en een deputatie werd afgevaardigd naar sir James Sivewright. De beste belangen van den spoorweg zullen stellig bevorderd worden door er zoo min mogelijk een persoonlijke en een politieke kwestie te maken.</ref> '''10 Januarie 1898:''' Op Piquetberg is 'n vergadering gehou en 'n deputasie afgevaardig om sir James Sivewright te gaan spreek. Weer waarsku ''De Zuid-Afrikaan'', dit sal in die beste belang van die spoorweg wees om dit so min as moontlik 'n persoonlike en politieke kwessie van te maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg spoorweg. 13 Januarie, p. 3: Notulen van eene vergadering gehouden in de hofzaal te Piketberg ten 7.30 p.m. op den 10den Januari 1898.<br>Ongeveer 30 personen waren tegenwoordig. Op voorstel van den heer A. J. Wiid Sr. werd de heer W. Liebenberg als voorzitter gekozen. Voorgesteld door den heer Lambert Fick, gesecondeerd door den heer J. W. L. Wiid: dat deze vergadering van inwoners en eigenaren van eigendom in het dorp Piketberg, van gevoelen is dat de beste belangen van dit dorp en het publiek van Piketbergvallei gebaat zullen worden door het bouwen van een spoorwegstatie geheel op den dorpsgrond, waardoor niet alleen kosten van onteigening vermeden zullen worden, maar waardoor boeren ook voorzien zullen worden van veeweide. Algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick, gesecondeerd door den heer J. Dommisse: dat eene deputatie afgevaardigd worde naar de spoorweg conferentie, te worden gehouden te Malmesbury, ten einde de wenschen van dit dorp daar voor te dragen, en om vandaar naar sir James Sivewright te gaan.<br>Na eene korte discussie, waarbij sommigen het gevoelen uitdrukten dat twee deputaties behooren gezonden te worden, werd het voorstel algemeen aangenomen.<br>Voorgesteld door den heer M. Fick en gesecondeerd door den heer Jan Wiid: Dat de heer Pieter J. Retief een deputatie zal wezen, en bij zijn terugkomst het resultaat van zijn zending voor eene vergadering zal leggen.<br>Algemeen aangenomen.<br>Met eene bedanking aan den voorzitter ging men uiteen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De Piketberg-spoorweg. Vergadering te Piketberg. 11 Januari, Bijvoegsel: Piketberg, 8 Jan. [...] Eene vergadering inzake de voorgestelde spoorweglijn werd heden namiddag alhier gehouden. Een lange en warme discussie werd gevoerd, en niettegenstaande een protest tegen de rechtsgeldigheid van eene deputatie naar de conferentie te Malmesbury, werden toch als zoodanig gekozen de heeren Willem Liebenberg, Johannes Kotze, en Dirk Brink.<br>Eerstgenoemde zijne opwachting bij sir James Sivewright te maken met macht slechts te besluiten over de route van Malmesbury naar Bergrivier en om samen te werken met Hopefield en Darling, daar ds. Vlok aanmerkte dat het doel van Malmesbury en Moorreesburg was de lijn te verongelukken.</ref><ref name="ZA18981101" /> ====== Verkiesing van die Wetgewende Raad 1898 ====== [[Lêer:Noordwestelike_sirkel_kiesafdeling_1910.jpg|duimnael|regs|Die Noordwestelike Sirkel (1910) met die onderskeie kiesafdelings. Hierdie voorstelling toon hoe kiesafdelings Malmesbury, Piquetberg, Worcester, Namaqualand en Clanwilliam almal gesamentlik vir hul drie verteenwoordigers in die Wetgewende Raad moes stem. Van die ouer kiesafdelings (soos Calvinia en Ceres) het reeds met ander kiesafdelings versmelt.]] '''1898''' was die verkiesingsjaar vir nuwe Lede van die Wetgewende Raad. Omrede hierdie persone gaan bepaal watter wetsontwerpe in die Hoërhuis aangeneem gaan word, al dan nie, moes die publiek deeglik kennis neem wat die kandidate se standpunte is. Veral ook nog met die [[Jameson-inval]] vars in almal se geheue. Aan die progressiewe kant was James Douglas Logan. Cecil John Rhodes se eerste ministerie het in 1893 tot 'n val gekom juis omdat sir James Sivewright, die minister aan die stuur van die Kaapse Regeringspoorweë, in 1892 'n alleenhandel-kontrak vir vyftien jaar aan Logan toegeken het om verversingslokale op treinstasies te bedryf.{{voetnota|Vandag sou dit as tenderbedrog gesien word}}<ref name="SmithElections1980">[https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/17782/thesis_hum_1980_smith_alan_john_charrington.pdf?sequence=1 Smith, A.J.C. 1980. General Elections in the Cape Colony: 1898-1908. Unpublished Master of Arts Dissertation. University of Cape Town.]</ref> Dit was luukse eetplekke lank voordat eetwaens algemeen geword het. Al het Logan en Rhodes nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie, het hy wel gereeld 'n broodjie met die Bondsmanne gebreek om sy kommersiële belange te beveilig. En dalk weet hy net iets van treine af. Dan was daar J.J. Joubert, 'n onafhanklike kandidaat.<ref name="SmithElections1980" /> Dirk de Vos Rabie is wynboer (Kiesafdelings Worcester en Ceres),<ref name="verkiesingskandidate1897" /> Jacobus Abraham van Aarde Lochner koringboer (Kiesafdelings Malmesbury en Piquetberg)<ref name="verkiesingskandidate1897" /> en Petrus Benjamin van Rhijn (Kiesafdelings Clanwilliam en Calvinia)<ref name="verkiesingskandidate1897">De Zuid-Afrikaan. 1897. Publieke vergadering te Achter Piketberg. 11 November, Bijvoegsel, p. 7: [Een] publieke vergadering gehouden te Onder-[plaats] op 28 October bijeengeroepen door den Bondstak Achter-Piketberg waarop de heer Rabie van Worcester uitgenodigd was om zijne politieke gevoelens uit te spreken omtrent de [aanstaande] verkiezing voor het hoogerhuis. Tegenwoordig 24 invloedrijke boeren. De [voorzitter] de vergadering openende, zeide dat het hem speet dat er een misverstand was omtrent de kennisgeving vandaar zoo weinige menschen tegenwoordig. Hij heette den heer Rabie welkom en hoopte dat ieder der tegenwoordigen [zijn] best zou doen den heer Rabie te [ondersteunen]. '''De [heer] Rabie''' het woord nemende zeide dat hij zeer kort zou zijn daar er besloten was door den Bondstak Worcester dat er drie bondskandidaten voor het hoogerhuis genomineerd moeten worden, vertegenwoordigende den noordwestelijken cirkel. Toen werd gekozen '''Lochner''' voor '''Malmesbury en Piketberg''', '''Van Rhijn''' voor '''Clanwilliam en [Calvinia]''' en hij voor '''Worcester en Ceres''', vandaar dat hij zich kandidaat stelde en hij was een boer van jongs af en was het thans nog. Sprekende over [...]</ref> is in 'n sekere sin veeboer, dus het al drie geskakel met die landbou. Al drie is Bondskandidate en al drie behoort dus tot die uitgesproke anti-Rhodes party.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer" /> Op 17 Desember 1897 word hul Bondskandidaatskap bekend gemaak.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Lochner, Van Rhyn en Rabie genomineerd. 18 December, p. 3: Malmesbury, 17 Dec. - Op de vergadering van het distriksbestuur, heden gehouden werden de heeren Lochner, Rabie en Van Rhijn algemeen genomineerd als Bonds-kandidaten voor den wetgevenden raad bij de volgende elektie.</ref> '''15 Januarie 1898:''' In ''De Zuid-Afrikaan'' word die vergaderdatums uitgestip waar Lochner, Van Rhyn en Rabie sal wees: Donderdag, 27 Januarie, by Darling; Vrydag, 28 Januarie op Hopefield; Saterdag, 29 Januarie by Laaiplek, by mnr. Stephan. Ander kandidate is welkom om teenwoordig te wees.<ref name="verkiesingsveldtog1898">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Vergaderingen. 15 Januari, p. 2: Vergaderingen zullen gehouden worden op Donderdag, 27, te Darling; Vrijdag, 28, te Hopefield; Zaterdag, 29 te Ladingsplaats, bij den heer Stephan, door de heeren Lochner, Van Rhyn en Rabie. Andere kandidaten worden ook uitgenoodigd tegenwoordig te zijn.<br>J.A. v. A. Lochner.</ref> '''24 Januarie 1898''' besoek kandidate Rabie, Lochner en Van Rhijn vir Malmesbury as deel van hul verkiesingsveldtog. Wanneer Lochner aan die woord gestel word oor Spoorwegverlenging, sê hy mense het hom in hierdie saak van soveel dinge al beskuldig dat hy homself nou gaan verdedig. Die afgelope jaar is 'n openbare vergadering te Piquetberg gehou, waarop mense besluit het ten gunste van 'n Malmesbury-Piquetbergspoorwegverlenging. Hy het volgens die resolusie gehandel. Mense het hom daarvan beskuldig dat hy die lyn oor sy plaas wou laat loop. Dit was 'n onbeskaamde en valse beskuldiging, omdat juis hý self beswaar gemaak het. Hy wou hê die spoorlyn moes tot voordeel van die land gebou word, en nie slegs vir enkele persone nie. Selfs al word die Moorreesburg-rigting ingeslaan, dan wyk die spoorlyn steeds myle van sy plaas af, en myle van Moorreesburg af, maar dit bly binne 'n baie vrugbare en produktiewe streek. As mens Hopefield se kant toe gaan, dan gaan jy deur 'n hele onvrugbare streek, buite bereik van die groot boere. Dit sou daarom 'n duur lyn wees wat nie lonend is nie. Dit was 'n skande soos Hopefield hom veroordeel het, sonder om sy kant van die saak aan te hoor. Hopefield en Darling gaan te werk soos 'n dief in die nag. Mense praat skoon wyd en syd daarvan hoe sir James Sivewright op Hopefield was en die spoorlyn daarso die geskikste sou vind. Maar dan moes sir James baie skerp oë hê, want toe hy soontoe was, het dit baie gereën. Sir James het agter in die kapkar gesit, met twee mans voor hom, en die hele kar was boonop toegeknoop. As sir James onpartydig wou handel, dan moes hy ook mos Moorreesburg besoek het. Maar hy weier volstrek om so iets te doen. Lochner sê ook, die vyand in die saak is besig om die Afrikanerstem in hierdie Noordwestelike Sirkel te probeer verdeel en dusdoende die Afrikaners in die parlement te verswak. As daar iets of iemand is wat veroordeel moes word, dan is dit Hopefield en Darling. Hulle was dislojaal teenoor hom (Lochner), hulle het agter sy rug gaan staan en konkel, en hy is vas van plan om die manne op Hopefield van aangesig tot aangesig te ontmoet. Onder toejuiging neem hy weer sy plek in.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: te Malmesbury. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Malmesbury, 24 Jan. 1898.[...] Daarop nam de heer Lochner het woord [...] Men had hem in deze zaak zooveel beschuldigd, dat hij een paar woorden ter zijner verdediging moest zeggen. Laatste jaar werd [een] vergadering te Piketberg gehouden, waarop men besloot ten gunste van een Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij had [nog] steeds in overeenstemming met die resolutie gehandeld. Men had hem beschuldigd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben. Deze was eene onbeschaamde en valsche beschuldiging, aangezien hij zelf geobjecteerd had dat de lijn over zijn plaats zou gaan, want hij wou de lijn ten voordele van het land gemaakt hebben en niet ten voor enkele personen. Wordt de Moorreesburg richting genomen dan zou de lijn nog ver van zijn plaats voorbijgaan en ook ver van Moorreesburg, maar door een zeer vruchtbaar en produktieve streek terwijl zoo zij in Hopefield richting gaat, zij door een geheel ontvruchtbare streek zou gaan, uit het bereik van de groote boeren, en derhalve noodwendig onbetaalbaar moest zijn. Het was schandelijk van Hopefield om hem zoo te condemneeren zonder hem eerst gehoord te hebben. Hopefield en Darling gingen in dezen te werk als een dief in den nacht. Men spreekt zooveel er van dat sir James Sivewright te Hopefield was en die lijn de beste bevonden had, maar dan moest sir James zeer scherpe oogen hebben, want toe sir James derwaarts ging, regende het veel. Sir James zat achter in de kar en twee manne voor hem, en de geheele kar was toegeknoopt. Wou sir James onpartijdig handelen, dan moest hij ook Moorreesburg bezocht hebben, maar hij weigerde volstandig zulks te doen. Moest er gecondemneerd worden, dan moest hij zulks aan Darling en Hopefield doen, want zij waren hem ontrouw en gingen achter zijn rug tegen hem werken. Hij ging achter naar Hopefield en zal die heeren dan aldaar van aangezicht tot aangezicht ontmoeten. De spreker naam hier onder toejuiging zijne plaats in.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie. 25 Januari, Bijvoegsel, p. 2: Malmesbury, 24 JAN. [...] De heeren Van Rhijn, Lochner en Rabie spraken heden de kiezers van Malmesbury toe. De vergadering werd goed bijgewoond en was invloedrijk. De heer Walters was voorzitter en de heer Immelman secretaris. De heer Van Rhyn sprak sterk tegen Rhodes en zijne handlangers. Hij was bevreesd dat de redistributie van kieszetels tegen Afrikaanders zou wezen.<br> Hij maande aan tot eendrachtelijke samenwerking der Afrikaanders tegenover de Rhodes-partij. Hij keurde het af dat de gouverneur gezegd had dat hier geen rassenhaat bestond en zei dat de gouverneur mogelijk verkeerd was ingelicht door hem die met den gouverneur gereisd had. Hij kritiseerde heftig de aanspraak van kolonel Saunderson en ontkende dat de Afrikaanders disloyaal waren. Hij ging sir Pieter Faure te lijf over wat hij op het diner aan de Paarl gezegd had in zake het pantserschip en Van Rhyn. De regeering had zijn vertrouwen niet en moest van de kussens.<br>Het ministerie wilde niet aftreden omdat het door Rhodes op de kussens geplaatst werd. Hij was tegen gedwongen onderwijs en wou hebben dat alle predikanten de stem moesten verheffen gelijk prof. De Vos.<br>De naam van prof. De Vos werd met groot gejuich ontvangen door de vergadering.<br>De heer Lochner beaamde alles wat de heer Van Rhijn gezegd had. '''Verder maakte hij zijn positie duidelijk in zake de Malmesbury-Piketberg lijn, en zei dat de vijand in de zaak bezig was de Afrikaander stem te verdeelen in dezen cirkel en aldus de Afrikaanders te verzwakken in het parlement. Hij veroordeelde Hopefield omdat het hem gecondemneerd had zonder hem eerst te hooren.'''<br>Nadat de heer Rabie gesproken had en geene vragen aan de kandidaten gedaan werden, werd een motie van vertrouwen en belofte van ondersteuning op voorstel Jac. Louw—Steph. Steyn unaniem aangenomen.</ref> '''25 Januarie 1898:''' Op Riebeek-Wes word Van Rhijn gevra wat hy voel oor die voorgestelde Malmesbury-Piquetberg spoorwegverlenging, en meer spesifiek watter roete hy sou verkies. Van Rhijn antwoord toe dat hy nie graag nou 'n besliste mening wil uitspreek nie, hy wil eers meer inligting inwin. Maar mense het hom buitendien nou al 20 jaar lank vertrou in sy amp, mense moes hom nou ook hierin vertrou - dat hy die beste sou doen vir sy kiesers. Lochner verander nie van deuntjie nie; hy wou een lyn hê ten voordeel van die land, en "hy wou nie werk vir een of ander persoon nie". Die hele storie het in 'n politieke kwessie ontaard, en word deur sekere mense gebruik om een of ander doel te bereik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Riebeeck-West, 25 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op een vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piquetberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem ook in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen.[...] Lochner [...] Hij was nog altijd van hetzelfde gevoelen in zake de Malmesbury-Piketberg verlenging. Hij wou een lijn hebben ten voordeel van het land. Hij wou niet werken voor een of ander persoon. Neen de geheele zaak was een politieke kwestie door, zekere partij aangewend om zeker doel te bereiken.</ref> '''26 Januarie 1898:''' Die driemanskap spreek op Moorreesburg in die skoollokaal. Van Rhijn herhaal maar net wat hy op Riebeek-Wes gesê het. Lochner gaan nog 'n stappie verder. Hy sê mense het hom van allerhande goed beskuldig, maar die tyd sal leer dat hy slegs gedoen het wat reg was. Hy werk nie vir enkele persone nie, maar vir die land in die algemeen. Jan Basson het so teen Moorreesburg te velde getrek, en gevra wat hierdie klein armsalige Moorreesburg met 'n trein wou maak, en net by die vorige verkiesing was dieselfde meneer Basson hierso en toe sê hy dat hy nooit geweet het dat Moorreesburg so 'n groot vrugbare plek is nie; toe noem hy Moorreesburg selfs die koringkas van Suid-Afrika. Hoe kan jou aand- en môrepraatjies so verskil? Daar is gesê dat hy (Lochner) die spoorlyn oor sy plaas wou hê, maar hy het juis daarteen wal gegooi en gepoog om die lyn wes van Moorreesburg te laat verbygaan, sodat die spoor byna ewe ver van alle plekke sou verbyloop. Mense het gesê dat hy op Hopefield met sir James Sivewright saamgestem het. Dit is absoluut onwaar, hy het nie gepraat en saamgestem nie. Hy het sir James bloot gevra om Moorreesburg ook te besoek en sir James het geweier. Toe het hy vir sir James gewaarsku - hy gaan hom in die parlement hieroor tot verantwoording roep. Hy (Lochner) verteenwoordig nie Darling en Hopefield alleen nie, maar die hele Noordwestelike Sirkel. Hy moet aan almal se belange dink. Hy is nou op pad na Darling en Hopefield toe om met hulle daar te gaan afreken, en veral met Jan Basson, wat soos 'n dief in die nag gekom en agter sy rug gekonkel het. Geen verdere vrae is aan Lochner gestel nie; Rabie is aan die woord gestel. Rabie ondersteun ook ligte spoorweë. Hy is ongelukkig nog nie lank genoeg in die geweste om 'n oordeel te vel nie, maar hy kan sien hierdie streek het 'n spoorlyn nodig om al die vragte graan te vervoer - enige spoorweg sou deug.<ref name="ZA.29.1.Moorreesburg.koornboer">''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie: Moorreesburg, 26 Januari 1898. 29 Januari, Bijvoegsel: [...] Op eene vraag zeide de heer Van Rhyn dat hij niet gaarne eene opinie wou uitspreken over de Malmesbury-Piketberg spoorweg verlenging. Men had hem zoolang vertrouwd, men moest hem in deze vertrouwen dat hij het beste voor zijne kiezers zou doen. [...] Lochner [...] Hij moest nu een paar woorden zeggen aangaande de Malmesbury-Piketbergverlenging. Men had hem beschuldig maar de tijd zal leeren dat hij slechts gedaan had wat recht was. Hij werkt niet voor enkele personen maar voor het land in het algemeen. De heer Jan Basson heeft zoozeer tegen Moorrreesburg uitgegaan en gevraagd wat die kleine armzalige Moorreesburg met een trein wou maken, maar met de vorige elektie was dezelfde heer Basson hier en toe zeide hij, dat hij nooit geweten had dat Moorreesburg zulk eene groote vruchtbare plaats was, toen noemde hij Moorreesburg de koornkast van Zuid-Afrika. Hoe moest men zijne woorden nu overeen brengen? Mens had gezegd dat hij de lijn over zijn plaats wou hebben, dat was niet zoo, integendeel heeft hij geobjecteerd dat de lijn over zijne plaats zou gaan en geijverd de lijn ten westen van Moorreesburg voorbij te krijgen zoodat zij ongeveer even ver van alle plaatsen zou voorbij gaan. Men heeft gezegd dat hij te Hopefield gesproken en met sir James samengestemd had, dat was volstrekt niet waar, hij heeft niet gesproken en samengestemd. Hij had sir James gevraagd Moorreesburg ook te bezoeken en sir James heeft zulks geweigerd. Hij heeft toen aan sir James gezegd dat hij hem in het parlement daarover nog tot verantwoording zou roepen. Hij verteenwoordigde niet Darling en Hopefield alleen maar den ganschen cirkel en kon dus niet in het belang van enkelen werken, maar moest werken voor het belang van het gansche publiek. Hij was nu op weg naar Daarling en Hopefield en zou met hen afrekenen, en vooral met den heer Jan Basson, die als een dief in den nacht was gekomen en achter zijn rug tegen hem te werk ging.<br> Geene vragen werden den heer Lochner gedaan en daarop nam de heer Rabie, die met gejuich ontvangen werd, het woord. Hij was een wijnboer, de heer Lochner een koornboer en de heer Van Rhijn kon in een zekeren zin als een veeboer beschouwd worden, dus had men de 3 schakels [...] was om lichte spoorwegen te ondersteunen. Hij wou niet zeggen welke route in deze geweste de beste was, want hij was nog te onbekend, maar een ding was zeker nl. dat deze streken een spoorweg moesten hebben om het menigte graan te vervoeren, en daarom zou hij eenige spoorweg, ten nutte van deze streken, ondersteunen. [...]</ref> In 'n opmerkingskolom onderaan skryf ''De Zuid-Afrikaan'': Die koerant stem nie noodwendig saam met hul medereisiger wat aanvoer 'n spoorlyn deur Moorreesburg sou genoeg graan inwin om die ganse Suid-Afrika van genoeg graan te voorsien nie; tog is dit wis en seker dat die land dan heelwat minder koring hoef in te voer. Die koerant wil nie kant kies watter roete daar ingeslaan moet word nie, want albei treinroetes het die volste reg om ontwikkel te word. Enkele punte moet egter oorweeg word: * Moorreesburg se grond is vrugbaarder en daar is baie meer "nieuwgrond" (braakland; ongerepte grond waarvan die renosterbos verwyder is vir landboudoeleindes) om te bewerk as in die rigting Hopefield. Die bou van die lyn vanaf Malmesbury sal duurder kos, maar dan weer is die lyn korter en die vrag wat die treine kan dra is groter. * As die lyn vanaf Kalabaskraal gebou word, sal die spoorlyntjie tot by Malmesbury feitlik 'n dooie lyn wees. En die vooruitgang van Darling en Hopefield sal nooit kan opweeg teen die agteruitgang van Malmesbury nie. * Die grond na Hopefield se kant is baie sanderig, wat mens dus heelwat moeite besorg met die begruising van die pad; die grond in Moorreesburg se rigting is egter hard, vas en stewig. * Selfs al word daar 'n lyn wes van Moorreesburg gebou, bring dit Hopefield nie 'n tree nader aan die trein as wat die geval anders sou wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Malmesbury/Riebeek West/Moorreesburg: Aanmerkingen. 29 Januari, Bijvoegsel:Het zou waarlijk goed wezen zoo onze politici meer rond gingen en streken zooals het Zwartland, waarover nu zooveel gesproken en geschreven wordt in verband met de spoorweg verlenging, bezochten, en voor zichzelven zaken in oogenschouw namen, waardoor zij instaat zouden gesteld worden, beter en meer overeenkomstig de wenschen van het algemeen publiek te oordeelen. Maar dan moet men niet slechts van dorp tot dorp gaan, neen, men moet de boeren plaatsen bezoeken om te zien wat op die plaatsen gedaan en gewonnen worden. Wij hadden nu het voorrecht in de omstreken van Malmesbury, Riebeek West en Moorreesburg rond te gaan, en het is inderdaad belangrijk de groote graan-mijten, waarvan men zoo dikwijls hoort dat de mijten groot genoeg zijn om met een wagen en acht paarden er op te draaien, te zien. Die streken bezitten dan ook genoeg progressieve boeren hetgeen duidelijk is als men ziet wat gedaan, en hoort hoevele duizende mudden graan op een enkele plaats gewonnen worden. En toch is er nog een menigte "nieuwe-grond" die nog niet bewerkt is. Maar de boeren kunnen haast niet meer zaaien, daar zij dan mogelijk niet in staat zullen zijn het graan te vervoeren. Krijgen die streken echter een spoorweg, zoodat men niet meer met de moeilijkheden van vervoer te kampen hebben, dan zal het inderdaad eene aardigheid wezen, te zien hoeveel die streken kunnen en zullen opbrengen. Wij vereenigen ons niet met den man die met onze doorreize tot ons zeide, dat zoo een lijn in de richting van Moorreesburg gebouwd wordt, aldaar genoeg graan zou gewonnen worden om gansch Zuid-Afrika te voorzien, maar toch is het zeker dat wij dan heelwat minder koorn zullen behoeven in te voeren.<br> Wij willen ons niet aan aanmatiging schuldig maken door een gevoelen uit te spreken welke richting de beste wezen zal. Beide richtingen hebben hunne aanspraken. De aanspraken van de eene hebben wij reeds in een vorig schrijven aangestipt. De Moorreesburg richting heeft echter ook hare aanspraken. Onder andere wijst men er op dat de grond in die richting veel vruchtbaarder is en dat er veel meer nieuwgrond is om te bewerken dan in de Hopefield richting. Men erkent wel dat het bouwen van de lijn van af Malmesbury voor eene distantie wat kostbaarder zal wezen, maar dan staat daartegenover weer dat de lijn dan korter komt, en dus maar op hetzelfde zal neerkomen wat onkosten aangaat, doch dan veel meer te vervoeren zal hebben. Verder wijst men er op dat, zoo de lijn van Kalabaskraal gebouwd wordt, het gedeelte lijn van daar naar Malmesbury feitelijk een doode lijn zal wezen, en de vooruitgang van Darling en Hopefield nooit zal kunnen opwegen tegen den achteruitgang van Malmesbury. Eene andere zaak waarop men ook pleegt te wijzen is dat de grond naar den kant van Hopefield zeer zanderig is en men dus heelwat moeite met het begruizen van dien weg zal hebben, terwijl de grond hard en vast in de Moorreesburg richting. En wordt de lijn een goed eind ten westen van Moorreesburg gebouwd, zooals de voorstanders van die richting het willen doen, dan komt Hopefield niet veel verder van den trein dan anders het geval zou geweest zijn. Hoofdzaak is en blijft echter, welke lijn de meest betalende en ten voordele van het publiek in het algemeen wezen zal, en om dat uit te vinden behoeft men waarlijk geen scherpe bril op te hebben als men in die streken rondgaat. Wij vreezen echter dat in deze zaak heelwat sentiment gemengd is en er op sommigen onbehoorlijke invloed uitgeoefend wordt door zoekere personen om hun doel te bereiken. Daarvoor moet men op de hoede wezen, en zich niet met onderschikte zaken een rad voor de oogen laat draaien en onder elkander verdeeld worden, waardoor de groote nationale Afrikaanse zaak schade kan lijden. Men is in de voornoemde streken van den noordwestelijken cirkel nu druk in de weer met de naderende elektie, en het is dan ook geen wonder, want in de laatste dagen werden de kiezers door alle vijf kandidaten bezocht. Sommigen gaan rond en houden publieke vergaderingen en trachten alzoo hunne kandidatuur te bevorderen; anderen trachten dat weer te doen door onder de kiezers rond te gaan, en privaat met hen te sprkeen. Het is dan ook bemoedigend de politieke herleving onder de Afrikaander te zien, en wij willen maar hopen dat de kiezers getrouw zullen wezen, en andermaal de Afrikaander zaak zullen doen triomfeeren. Maar de kiezers moeten wakker en waakzaam wezen, want er is stellig gevaar, en vooral behooren zij te waken tegen verdeeldheid in hunne gelederen, waartoe van zekere zijde pogingen aangewend worden.<br> Vooral is het van belang er op te wijzen dat men zich toch niet moet laten overreden voor den een of ander kandidaat te plumpen, maar de stemmen gelijkkelijk onder de drie Bondskandidaten te verdeelen. De drie kandidaten kunnen dan ook geluk gewenscht worden met de vergaderingen die zij gehouden hebben; hun tocht was tot dusver een ware triomftocht, en wij vertrouwen dat dit ook het geval op hunne verdere reize zal wezen.</ref> '''31 Januarie 1898.''' Terugvoer: Daar was geen vergadering op Darling nie, slegs 'n klein vergadering op Hopefield. Lochner het geen toespraak gelewer nie. Die vergaderings sou later gehou word. Daar was wel 'n groot vergadering op Vredenburg.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Van Rhyn, Lochner en Rabie. 1 Februari, Bijvoegsel: Vredenburg, 31 Jan. [...] Er was geen vergadering te Darling, en een kleine vergadering te Hopefield. De heer Lochner leverde geen aanspraak. Vergaderingen zullen later gehouden worden. Te Vredenburg groote vergadering. Motie van vertrouwen gepasseerd.</ref> Op Vredenburg het Van Rhijn weer in dieselfde gees oor die spoorwegkwessie gepraat as by die vorige vergaderings. Lochner sê hierdie maal sir James Sivewright het weer eens getoon watter slim kaartspeler hy is, want hy het die geleentheid aangegryp om hul Afrikanerparty in twee te probeer skeur. Lochner ontken dat hy enigiets kon gedoen het waarvoor die Hopefielders hom kon blameer, en hy daag sy beskuldigers uit om saam met Jan Basson op 'n openbare vergadering hom te ontmoet. Hy sou hulle met die feite konfronteer. Lochner sê ook dat hy nie tevrede sou wees met één trein nie, maar sou probeer om 'n tweede te kry, sodat die distrik behoorlik en voldoende kan ontwikkel word, om sodoende die moeilike vervoer te vergemaklik.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. De heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie te Vredenburg. 5 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Alhier werd een talrijke en invloedrijke vergadering gehouden waarop de heeren Van Rhyn, Lochner en Rabie de kiezers toespraken. Als voorzitter werd gekozen de heer J. H. de Smidt, en tot secretaris A. E. Anderson. Wij zagen o.a. de heeren Andries Bester, Jan Walters, Jacob Laubser (Cloeteskraal), Jan Loubser, P. H. Loubser, F. G. du Toit, P. P. Kotzé, W. Baard, Malan, Jan Pienaar en anderen ter vergadering.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend, en riep daarop den heer P. van Rhyn op het woord te nemen.<br>De heer Van Rhyn sprak in ongeveer denzelfden geest als op de vergaderingen reeds door ons gerapporteerd.<br>Als verschooning tegen de beschuldigingen tegen hem geuit op de Hopefieldsche spoorwegvergadering, meldde de heer Lochner dat hij door de Malmesbury deputatie gevraagd werd haar te vergezellen naar sir James en haar aldaar te introduceeren (eene plicht welke hij als vertegenwoordiger niet kon weigeren). Dit had hij op de gewone formeële manier gedaan, maar dat wilde niet zeggen dat hij met hen eens was. '''Hij zeide in die zaak had sir James weder getoond hoe een bekwame kaartspeler hij is, nemende de gelegenheid te trachten onze partij in tweeën te splitsen. Hij ontkende dus dat hij eenig iets gedaan had dat de Hopefielders hem konden kwalijk nemen, en hij daagde zijne beschuldigers uit samen met den heer Jan Basson, op een volle publieke vergadering hem te ontmoeten, waar hij met feiten hen zou overtuigen van hunne verkeerdheden. Hij zeide ook dat hij niet tevreden zou wezen met één trein, maar zou trachten een tweede te krijgen, zoodat het distrikt behoorlijk en voldoende kon ontwikkeld worden, en het moeilijk vervoer vergemakkelijkt kon worden.'''<br>De heer P. H. Loubser vroeg den heer Lochner omtrent zijne verdediging tegen wat geuit werd te Hopefield aangaande den spoorweg, waarop de heer Lochner weder zijn positie duidelijk maakte.<br>De heer Van Rhyn wilde de vergadering indachtig maken dat kleine zaken niet de hoofdzaak moesten hinderen. [...]</ref> '''5 Februarie 1898:''' P.B. van Rhijn deel sy wedervaringe van hul reis - hulle het twaalf vergaderings bygewoon, wat almal ordelik afgeloop het. Behalwe by Darling; daar was geen vergadering nie. Toe die driemanskap daar aankom, het hulle tussen 4 tot 5 ure lank daar gestaan en wag; slegs drie here het opgedaag: die predikant, die dokter en die hotelier. Ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt was baie vriendelik teenoor die besoekers en so ook was hul ontvangs by die persone aan huis. Die swak opkoms is vir Van Rhijn 'n raaisel. Die vergadering is betyds in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer, en hy het in die stad vir sy vriend, Jan Basson (oud-LWV), vroegtydig daarvan gesê. Laasgenoemde het belowe om dit vir almal bekend te maak, en dat hy op Darling sou wees. Van Rhijn hoop nie Jan Basson het nou in 'n Demas ontaard nie - is hy dan nou hand om die blaas met Logan? In die stad is dié tweetjies saam in 'n huurwa/kapkar ("cab") gesien rondry. Van Rhijn het wel vir Darling 13 jaar in die Hoërhuis gedien en sal dit steeds bly doen as hy herverkies word.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. De heer Van Rhyn over zijn reis. 12 Februari, Bijvoegsel, p. 2: Van Rhijnsdorp, 5 Febr. 1898.<br>Mijnheer,—Na mijn lange en vermoeiende reis ben ik, Gode zij dank, in gezondheid te huis gearriveerd.<br>Ik kan niet nalaten mijne vrienden namens mij en de heeren Lochner en Rabie nogmaals van harte dank te zeggen voor de liefde en vriendelijkheid aan ons op onze reis om bijeenkomsten bij te wonen, bewezen, en de gastvrijheid in ieders huis genoten hetwelk door ons nimmer vergeten zal worden. Wij hebben alle plekken ons intrek genomen bij private vrienden behalve te Hopefield waar wij in het logement van den heer Klaas Stiglingh gelogeerd waren en wij het zeer goed gehad hebben, alles schoon en net, goed eten enz. Ik kan met de volste vrijmoedigheid genoemd hotel aan alle reizigers ten sterkste aanbevelen. Wij hebben twaalf bijeenkomsten bijgewoond en tot ons groot genoegen moet ik zeggen; op allen liep het zeer ordelijk af ter eere van ons en de opgekomen toehoorders. Behalve te Darling, daar hadden wij geen vergadering. '''Wij bleven aldaar tusschen 4 à 5 uren lang en zagen gedurende dien tijd slechts 3 heeren, den predikant, den dokter en den hotelhouder. De hooggeachte leeraar ds. De Villiers en dokter Nieuwoudt waren uitnemend vriendelijk jegens ons en niets in hunne woningen was te goed voor ons reizigers. Dat er geen opkomst was versta ik niet; de dag der bijeenkomst was toch in tijds in ''Ons Land'' gepubliceerd; zelf heb ik mijn vriend, den heer Jan Basson, ex-L.W.V., in de stad van de bijeenkomst gezegd. Zijn ed. heeft mij beloofd het alom bekend te stellen, en ook zelf te Darling tegenwoordig te zijn. Ik geloof toch niet, dat terwijl hij daarna met den heer Logan in een cab in de stad te zamen rondgereden heeft hij een Demas geworden is; want hij was toch altoos een echte Afrikaander. Ik heb mijn plicht gedaan mijn constituenten van Darling die ik ook 13 jaren in het hoogerhuis gediend heb ook toe te spreken over het gevaar dat ons Afrikaanderdom dreigt en wat ons te doen staat zulks te verijdelen, doch zij hebben mij niet als een ouden vertegenwoordiger van hen waardig geacht op te komen; mijne handen zijn dus in onschuld gewasschen.''' Echter, indien ik herkozen wordt zal ik dat affront vergeven en steeds mijn plicht doen.<br>Ik noem mij een dankbaar vriend voor al het genotene op reis van mijne vrienden en de toehoorders der vergaderingen, en voor de achting en respekt ons toe gedragen op alle bijeenkomsten.<br>U dienaar en vriend,<br>P. B. van Rhyn.</ref> '''15 Februarie 1898:''' Jan Basson antwoord. Vergissing is menslik. Hy het baie te doen gehad en het hom vergis met die datum. Basson het mense aangesê om Vrydag op te daag in plaas van Donderdag, en toe sy seun hom die Donderdagaand inlig die vergadering het reeds plaasgevind, was hy bitter spyt. Maar aangesien die politieke tema van daardie edele here reeds so wyd bekend was deur die talle vergaderings wat in ''De Zuid-Afrikaan'' gepubliseer is, was almal reeds vertroud met hul sentimente. Verder, ietwat onnadenkend, het baie gedink: "Ek is vandag te besig; ander sal sekerlik bywoon". En so, tot almal se spyt, het niemand opgedaag nie en was daar geen vergadering nie.<br>Nou, wat betref die rondry in 'n "cab" saam met mnr. Logan, dit is pure onsin. Basson het omstreeks 12 uur by sir James Sivewright se kantoor vir sake aangemeld en mnr. Logan daar ontmoet. Nadat hulle sake gedoen het, het albei in dieselfde rigting vertrek. Basson moes Harcombe Brothers in Adderleystraat spreek, en Logan het saam met Basson na die Kerkplein geloop, daar 'n kar na sy kantoor gehuur en Basson gevra om by hom aan te sluit.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Basson en Van Rhijn. 26 Februari, Bijvoegsel, p.4: Darling, Droogvlei,<br>15 Febr. 1898.<br>Aan den Editeur. <br>Mijnheer.—Uit des heeren Van Rhijns dankbetuigingen voor genoten liefde en gastvrijheid die hij en zijn gezelschap overal genoten hebben bij hunnen omgang, vind ik ook een doorn onder de door hem genoemde rozen. Namelijk te Darling was geen opkomst en z.ed. neemt het als een affront aan en ook Jan Basson ex-L.W.V. vleit hij eerst op zijn eigenaardige manier als echte Afrikaander, maar tegelijkertijd steekt hij hem met den moordpriem, en vergelijkt hem met een Demas. (Echt christelijk niet waar?)<br>Nu heer editeur, laat mij in een paar regelen toe de volle waarheid aan het licht te brengen. De zaak is deze: Onze menschen hier hadden volstrekt geen plan den ed. heer Van Rhijn en zijn collegas te beleedigen, door niet op te komen. Maar daar het politieke thema van die ed. heeren al zoo over en over bekend stond door de vele gehoudene vergaderingen en gepubliceerd in uw geëerd blad, was een ieder al bekend met hun gevoelens. En daarbij een beetje onbedachtzaam dachten velen: Ik heb het te druk vandaag, anderen zullen wel opgaan. En zoo tot een ieders spijt kwam niemand opdagen en er was geen vergadering. Ik geef mijn ed. vriend de verzekering dat dit zoo is.<br>Wat Jan Basson betreft moet ik zeggen het is waar, de ed. heer Van Rhijn heeft hem in de stad verzocht het rond te zeggen om op te komen. Maar Jan Basson heeft veel te doen en maakte ongelukkig een abuis met den datum. Hij zeide zijn menschen aan om op te komen op Vrijdag inplaats van Donderdag, en toen zijn zoon hem Donderdagavond kwam zeggen dat de vergadering plaats had, was het hem een bittere spijt.<br>Ook de ed. heer Lochner heeft hem een brief geschreven. Dus op dit punt betuig ik mijn spijt.<br>Nu, wat betreft het rondrijden in een cab met den heer Logan is louter onzin. De zaak is deze: Ik maakte mijn opwachting bij sir James Sivewrights kantoor voor bezigheid, tegen 12 uur, en ontmoette den heer Logan aldaar. Na de zaken verricht te hebben vertrokken wij beiden in een richting. Ik moest Harcombe Brothers in Adderleystraat zien en de heer Logan wandelde met mij op tot op het Kerkplein en engageerde daar een cab tot aan zijn kantoor en verzocht mij mede in te stappen en zoo reden wij te samen.<br>Ziet u heer editeur, dat beteekend rondrijden in des heeren Van Rhijns oogen. Maar een ieder die de ed. heer Van Rhijn kent zooals ik, kan tusschen zijn regels lezen wat zijn doel er mede is, om zoo te schrijven. Ik was altijd zijn ondersteuner en ben het nog, jammer dat ik van hem zulk een slag in het aangezicht moet krijgen, geheel onschuldig. Ik ben nog diezelfde Afrikaander zooals hij mij noemt. En wat meer is, is het dan een vernedering om met den heer Logan mee te rijden? Als wij als leden in het parlement saam kunnen zitten, dan kunnen wij toch ook samen rijden, al verschillen wij van gevoelen? Het geheele huis was altijd mijne vrienden. Zoo bekrompen ben ik gelukkig niet. Het is erg jammer dat een man als mijn vriend Van Rhijn in zijn positie tot zulke netelige dingen afdaalt, om in publieke nieuwsbladen bekend te stellen met wie men in een cab rijdt, dit wordt niet van een man die zijn electie (?) omhoog houdt verwacht.<br>Weldra zal mijn vriend als ik met een gerespecteerde dame in een cab rijd de wereld het verkondigen.<br>Nu ik hoop mijn oude vriend zal zien dat de zaak heel anders is dan hij denkt, en neme afscheid van het publiek geschrijf.<br>Geheel de uwe,<br>Jan A. Basson.</ref> Om 'n stemgeregtigde te wees in 1898, beteken die kieser moes 'n man wees van 21 jaar of ouer, 'n Kaapse burger van geboorte of deur naturalisasie (ná 12 maande op Kaapse grond) wees, grond of 'n gebou bewoon van £75 werd, óf £50 per jaar verdien. Daar was baie maniere om 'n kat dood te maak: 'n boer kon sy seun £50 per jaar se waarde gee in kos, klere en perdevoer as 'salaris'. Of die seun kon 'n stukkie grond van sy vader bewerk ter waarde van £75. Drie mans kon byvoorbeeld gesamentlik in 'n huis woon van £225+ (want £75 x 3), of twee seuns kon gesamentlik boer op 'n stukkie grond van £150 (want £75 x 2). Verder moes die kieser sy naam, woonadres en nering kon neerskryf. As die kieser egter voor 1892 al stemgeregtig was, en nie by die nuwe kategorieë ingepas het nie, moes die betrokke individu eenvoudig nie roer nie: solank hy in die kiesafdeling gebly woon het waar hy voorheen geregistreer was, het hy sy stemreg onder die ou, laer vereistes (£25-huis of £25-salaris) behou.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Wie kan geregistreerd worden? 20 Mei, p. 2-3: [...]Het antwoord op deze vraag is tweederlei: - <br>1. Alle mannelijke personen die den ouderdom van 21 jaar bereikt hebben, welke de volgende kwalifikasies of bevoegdheden bezitten:-<br> a. Zij moeten burgers der Kolonie zijn. Allen die in de Kolonie geboren zijn, zijn burgers der Kolonie. Zij die met in de Kolonie geboren zijn moeten genaturaliseerd worden. Geen persoon kan genaturaliseerd worden tenzij hij minstens 12 maanden in de Kolonie heeft gewoond met het doel hier te blijven. Hij die genaturaliseerd wil worden moet aanzoek doen bij den koloniale secretaris, die, indien het aanzoek in orde is, hem een certifikaat van naturalisatie zal toezenden. Het gemakkkelijkste is aanzoek te doen bij den magistraat om een officieelen vorm van aanvraag tot naturalisatie, dien vorm in te vullen en dan op te zenden naar den kolonialen secretaris. Burgers van den Vrijstaat of Transvaal, thans woonachtig in de Kolonie (in Bechuanaland zijn velen), behooren op dit punt nauwkeurig acht te geven.<br> b. Zij moeten een gebouw met den grond erbij, afzonderlijk of gezamenlijk, van eene waarde van niet minder dan £75 elk bewonen of occupeeren. Gesteld nu dat A. een huis bewoont ter waarde van £100 dan kan hij natuurlijk, geregistreerd worden. Het huis behoeft niet zijn eigendom te zijn, dus kan een bijwoner, die een huis bewoond dat £75 of meer waard is, geregistreerd worden. Neem weder dit geval. A., B. en C. zijn de bewoners van een gebouw dat £300 waard is. Zij kunnen dan alle drie geregistreerd worden, want driemaal £75 is slechts £225, en de waarde van het huis is £300. Zeg dat in dit geval A. een boer is, en B. en C. zijn twee mondige zonen die het recht hebben bij hem te wonen, dan kunnen zij alle drie geregistreerd worden, want het huis is meer dan £225 waard. Maar neem nog dit geval: - A., een boer bewoont een plaats - het huis waarin hij met zijn twee zoons, B. en C., woont is £100 waard en de geheele plaats is £1,000 waard. Kunnen B. en C. nu ook geregistreerd worden? Het is duidelijk dat A., de boer, bewoner van het huis en de plaats de bevoegdheid bezit, maar hoe omtrent B. en C.? Zij kunnen niet geregistreerd worden als bewoners van het huis, want het huis is slechts £100 waard. Op welke voorwaarden kunnen zij dan geregistreerd worden? Het antwoord is eenvoudig: B. en C. kunnen geregistreerd worden indien zij een stukje van den grond voor eigen rekening, zeg een stuk tuin of stuk land, bewerken, of voor weiveld gebruiken want dan occupeeren zij dit stukje grond. B. moet zulk een stukje grond met het huis daarop, ter waarde van £75, bewonen, en C. ook, of, indien B. en C. samen boeren moet het stukje grond of het gebruik ervan tweemaal £75, of £150, waard wezen. Een andere manier waarop B. en C. stemgerechtigd kunnen worden is indien zij elk £50 per jaar verdienen. Deze som kan betaald worden in kost, kleederen, rijpaard-voeder, zakgeld, enz.<br> Wij vertrouwen dat wij dit punt nu duidelijk gemaakt hebben, en dat geen boerenzoon ongeregistreerd zal blijven omdat hij niet deze kwalificatie bezit.<br> (c.) De derde bevoegdheid die een persoon moet bezitten is deze: hij moet in staat zijn om zijn naam te teekenen en zij adres en nering te schrijven.<br> De kiezers in deze klasse moeten dus deze drie bevoegdheden bezitten [...] doch niet de bevoegdheid der nieuwe wet bezaten, hun stem onder de oude wet, zouden behouden, zoolang zij in de kiesafdeeling, waarin zij geregisteerd waren, zouden blijven wonen. Men ziet dus deze klasse van kiezers op twee manieren hun stemrecht kan verliezen en indien zij niet de bevoegdheid onder de oude wet, d.i. een huis bewonen ter waarde van £25 of een salaris van £25 trekken, bezitten, of (b) indien zij het distrikt verlaten waarin zij woonden toen de wet van 1892 in werking kwam. Op deze twee punten behoort zeer nauwkeurig gelet te worden. [...]</ref> Op die kiesersrol wat in 1897 teen 30 September gefinaliseer was, het die Malmesbury Kiesafdeling 2 500 geregistreerde kiesers gehad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 30 September, p.3: Malmesbury - De kiezerslijst voor deze kiesafdeeling is nu kompleet, met een totaal van 2,500 namen tegen 2,235 op de oude lijst. Er zijn 300 gekleurde kiezers.</ref> 1 481 in die Piquetberg Kiesafdeling.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1897. Gemengd Nieuws. 2 October, p. 3: In de Kiesafdeeling Piketberg zijn nu 1,481 kiezers, waaronder 83 gekleurden geregistreerd. Op de vorige lijst waren slechts 120 namen.</ref> Die kieser kon drie kandidate kies, of kon tot drie kruisies langs 'n enkele verkiesingskandidaat maak.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1897. Hoe moet men stemmen? 10 Juni, p. 2: Indien de kiezer meer dan één stem voor denzelfden kandidaat kan uitbrengen, moet hij ''evenveel kruisjes achter den naam van dien kandidaat plaatsen'', als hij voor hem gewenscht te geven. Wil hij dus, om bij het voorbeeld te blijven, aan Jan Brink twee stemmen geven, dan zet hij twee kruisjes achter zijn naam - zóó XX. Wil hij drie stemmen voor hem geven dan maakt hij drie kruisjes - zóó XXX.</ref> Die stemdag op '''16 Maart 1898''' vir die Lid van die Wetgewende Raad het gekom en gegaan; met die uitslae van sowel die Malmesbury- as die Piquetberg-kiesafdeling:<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Uitslag der Elekties. 24 Maart, Bijvoegsel, p. 2</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" valign="top" |'''NOORDWESTELIKE SIRKEL''' |- | colspan="2" valign="top" |'''Malmesbury Kiesafdeling''' | colspan="2" valign="top" |'''Piquetberg Kiesafdeling''' |- | valign="top" |Lochner | valign="top" |1 462 | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |529 |- | valign="top" |Logan | valign="top" |1 401 | valign="top" |Lochner | valign="top" |479 |- | valign="top" |Van Rhijn | valign="top" |593 | valign="top" |Logan | valign="top" |450 |- | valign="top" |Joubert | valign="top" |520 | valign="top" |Rabie | valign="top" |449 |- | valign="top" |Rabie | valign="top" |385 | valign="top" |Joubert | valign="top" |85 |} Die stemtotaal van die hele Noordwestelike Sirkel, waarvan die Malmesbury- en Piquetberg-kiesafdeling deel uitmaak, sien so daaruit: {| | rowspan="2" valign="top" | '''LWR-Kandidaat''' | colspan="2" valign="top" |'''Stemme''' |- | valign="top" |'''''De Zuid-Afrikaan'''''<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Noordwestelijke Cirkel. 31 Maart, Bijvoegsel</ref> '''(31 Maart 1898)''' | valign="top" |'''Aangepaste<br>syfers'''<ref name="SmithElections1980" /> |- | valign="top" |'''J. D. Logan''' | valign="top" |7 375 | valign="top" |7 378 |- | valign="top" |'''J.A. van A. Lochner''' | valign="top" |3 864 | valign="top" |3 859 |- | valign="top" |'''P. B. van Rhijn''' | valign="top" |3 613 | valign="top" |3 610 |- | valign="top" |D. de V. Rabie | valign="top" |3 112 | valign="top" |3 108 |- | valign="top" |J. J. Joubert | valign="top" |1 620 | valign="top" |1 617 |} ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''3 Mei 1898:''' 'n Kaart is reeds voltooi vir G.S. Owen se Malmesbury-Greyspas-opmeting. [https://ibali.uct.ac.za/files/original/139526e5859d4ac5fb0b206955439845ac752bda.jpg Op die kaart word duidelik aangedui hoe die voorgestelde spoorlyn die goue middeweg probeer vind]: geen dorpe word by aangedoen buiten Kalabaskraal nie. Dit loop vanaf Kalabaskraalstasie, oor die Dieprivier, deur Mollen Berg, Groenrivier, Michel Heyns Kraal, Pendoorn Valley, Langedam, Gemsbok Kuil, Waterschildpad Kuil, Vygekraal, Oliphants Fontein / Cochnara (Kochera; Kochra), Uilen Kraal & Melkbosch Rug, Ganzekraal/Enkelde Valley, Schaf Plaats Fontein, Wolve Dans, Rondekuil (vandag Boplaas), Klipgat, Visscher's Kraal, Bosjesmans Kloof, Middel Kraal, (Aan de) Berg Rivier, Brood Kraal, oor die [[Bergrivier]], na Wittewater, tot by Rietfontein. Met ander woorde, dit is hoogs waarskynlik dat die spoorwegbrug vandag presies sou staan by Moravia, Piketberg, waar dit vandag is. '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tendersage, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> Dirk Jacobus Albertus van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> Francis Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> Jacobus Abraham Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> Daniel Jacobus Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is James Douglas Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraalroete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Petrus Benjamin van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Daniel Petrus van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en nie te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Waarom pak hy al die skuld op Moorreesburg? Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik net 'n wildernis met jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> '''14 Augustus 1901:''' Die aanbouwerk van die Hopefieldlyn begin. Die spoorstawe en vasmaakgoed het die oorsese land van oorsprong reeds op 11 Junie 1901 per skip verlaat, terwyl die lokomotiewe selfs nóg vroeër bestel is. Dwarslêers is op 4 Julie 1901 vanuit oorsee aangevra.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''7 Oktober 1901:''' Die dwarslêers kom in die land aan vir die Hopefieldlyn; nog geen spoorstawe nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''8 November 1901:''' Die skepe met die lokomotiewe vir die Hopefieldlyn vaar Tafelbaai binne. Die spoorstawe sal eers vyf weke na die lokomotiewe (dus, iewers in Desember) aan die Kaapse hawe gelewer word. Buiten die grondwerk, is daar nie veel bouwerk wat dus verrig kan word aan die Hopefieldlyn nie. <ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''Desember 1901:''' Noudat die spoorstawe vir die Hopefieldlyn uiteindelik vyf weke na die lokomotiewe in die Kaap land, sit die ingenieurs met 'n oorvloed materiaal, maar 'n nuwe krisis: daar is geen teken van die materiaal- of boutrokke om die swaar komponente te vervoer nie. Die spoorlegging kon selfs dán nog nie begin nie.<ref name="Moir1963Hopefieldopening">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Railway. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 37-47.</ref> '''24 April 1902:''' Die eerste spoor vanaf Kalabaskraal is gelê.<ref name="Elliotverslag1902" /><ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> Nou waarom juis 'n verteenwoordiger vir Kimberley? Lawrence het 'n sterk nostalgiese band met die dorp Piquetberg gekoester. Tydens 'n besoek op 20 Januarie 1898 — sowat 35 jaar nadat sy ouers daar gewoon het — was hy so beïndruk deur die uitgebreide vooruitgang van die landbou, dat hy gesê het dat die "geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden". Op daardie dag het hy ook die openbare geboue en die vernaamste plekke besoek.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Een bezoeker. 22 Januari, Bijvoegsel, p. 1: Piketberg, 21 Jan. [...] De heer James Lawrence L.W.V. (Kimberley) en gezelschap brachten ons gisteren een bezoek. Zijn ouders woonden hier 35 jaren geleden. Hij was verbaasd over de uitgebreide bebouwde landerijen en zei dat het geroep van de menschen om een spoorweg verdient verhoord te worden. Hij bracht ook een bezoek aan de publieke gebouwen en de voornaamste plekken in het dorp. Hij keerde hedenmorgen terug naar de Kaapstad.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piquetberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref name="Elliotverslag1902">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Waarom nie 'n privaatspoorlyn nie? === Tereg kan gevra word of 'n privaatspoorlyn nie al die onsmaaklikhede tussen Hopefield en Moorreesburg van die begin af kon ontlont het nie. [[Robertson]] kry in April 1887 sy spoorwegopening. Nou juis in die vloedjaar. Van die grondwerk het weggespoel, en die treinrit is maar versigtig deur die krieketspan onderneem.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. Een Cricketspel en een spoorweg. 2 April, p. 2: De Worcesterssche Cricketclub zou, volgens een berigt van een correspondent, Woensdag tegen de Robertsonsche spelen, en sloeg aan den heer Walker, van den Centralen Spoorweg, voor om zekere som te waarborgen als hij een extra trein naar Robertson liet loopen. Dit geschiedde, en schoon men op weg eenig oponthoud had door het passeren van ballast- en werktreinen, welken tijd zich met oefeningen in het vak ten nutte maakte, en een eind ver de trein door de locomotief voortgestuwd in plaats van getrokken moest worden, kwam men te Robertson net op tijd aan. Het resultaat van den strijd was ten gunste van Worcester, met 1 run en 6 wickets. Er waren heel wat dames en heeren op het terrein, zoo als de heeren English, C.C. en R.M., Foster, Dowds, During, Labrant en Eerw. Morris uit Robertson, Eerw. Murray, den heer Harris en anderen uit Worcester; en het spelen werd als zeer goed beschouwd, vooral, aan den Worcesterschen kant, het "fielding." Te vijf ure vertrok men weder naar het station, waar men echter het geduld van den heer Walker zeer op de proef stelde, doordat nu eens deze en dan weder gene, in plaats van allen te gelijk, opdaagden, en ten slotte bleven toch nog een heer en dame achter. Worcester bereikte men te kwart over zevenen, in korter tijd dan men gekomen was, want er was minder oponthoud. Onze correspondent is blijkbaar zeer ingenomen met den togt, en verklaart dat de Centrale Spoorweg tot aan de Nuij even gemakkelijk en prettig is als de Westelijke, maar van daar ondervindt men schuddingen, en zou een Spoorweggeleerde welligt zeggen dat de lijn beter geballast moest zijn. De cricketers uit Worcester waren door hun Robertsonsche vrienden uiterst gastvrij ontvangen, en het speet hun maar dat die van Montagu hun uitnoodinging niet hadden aangenomen om den volgenden dag met hen een spel te hebben. Van de rozijnenmarkt stelt men zich voor dat zij een succes zal zijn, en het weder was prachtig; maar anders ging het te Worcester slapjes, en het eenige wat hoop op betere dagen gaf was dat, na een sluiting der wagenmakerswerkplaatsen voor een losse zes maanden, er weder eenige orders voor wagens gekomen waren.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 16 April, p. 2: Centrale Spoorweg - Tusschen Worcester en Robertson loopt thans dagelijks een goederen- en passagierstrein heen en weerom.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Robertson: Rozijnententoonstelling. 23 April, p. 3: De eerste tentoontstelling van rozijnen te Robertson werd op ll. Woensdag gehouden, op het plein naast de Ned. Geref. Kerk, in een tent voor dat doel zeer net ingerigt. Van Worcester werden bezoekers vervoerd door den trein van de Centrale Maatschappij, die reeds een week lang elken morgen een trein doet loopen van Worcester en een terug des namiddags.</ref> Roodewal ([[Ashton]]) kry sy spoorwegopening in Oktober 1887.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1887. Gemengd Nieuws. 18 October, p. 2: Te Roodewal worden thans, volgens het Worcestersche blad, nu de Spoorweg zoo ver geopend is allerlei gebouwen gesticht, en daar hebben wij niets tegen; maar waarom is die plek thans "Ashton" herdoopt? Die naam roept ons althans niets anders in het geheugen dan een hier vroeger woonachtigen uiters magere Majoor: en gedachtig aan Farao's droom zien wij in al wat mager is iets "moefijo's".</ref> Die Kaapse Sentrale Spoorwegmaatskappy kry sy likwidasiebevel in 1890.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Gemengd Nieuws. 19 April, p. 2: De Heer John Walker blijkt zijn proces tegen de liquidateurs der Centrale Spoorweg-maatschappij verloren te hebben, en kreeg van den Regter er raak van langs.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1890. Hoog Geregtshof. Donderdag, 28 Augustus 1890. Kaapsche Centrale Spoorwegen (in liquidatie). 30 Augustus, p. 2: Adv. Schreiner legde het eerste rapport voor van Sir T. Scanlen, den officieelen liquidateur, en deed een vraag over de hem verschuldigde betaling. Hij had een voorstel dat aan Sir Thomas zoowat £300 zou besorgen; en dit ging er door, moetende het rapport veertien dagen bij den Meester ter tafel liggen. Het rapport was in zoo ver zeer gunstig voor den heer J. Walker, als deze verklaard werd gezorgd te hebben dat de exploitatie der lijn Worcester-Ashton zoo weinig mogelijk kostte.</ref> Om treinspore, treine en trokke, steenkool, ens. alles privaat te besit en te bestuur, kos duur. === Waarom 'n 2 vt.-spoorlyn? === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Charles Tennant Jones (LWV van Port Elizabeth) het reeds op 28 Julie 1891 tydens 'n parlementsitting in die Wetgewende Vergadering gesê dit is onwenslik om 'n spoorwegbreedte van 3 voet 6 duim, wat tot nog toe op al die regeringspoorweë gebruik is, nou te loop staan en "breek" op die lyn vanaf Vrijburg na Mafeking omdat die [[British South Africa Company]] van Rhodes dit so wil doen. Reeds word gewys op die lastigheid van die oorlaai, die noodsaaklikheid om alles te dupliseer (werkswinkels, stasies, ens.). Dwarsoor die land wil mense juis gelykvormigheid hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Het Parlement, Wetgevende Vergadering. Dingsdag, 28 Julij. Vrijburgsche Spoorwegverlenging, 30 Julij, p. 3: De heer Jones stelde voor: Dit Huis is van gevoelen dat het niet wenschelijk is dat de spoorweg-breedte van 3 voet 6 duim tot hiertoe gevolgd op al de Gouvernements spoorweglijnen, worde gebroken op de lijn van Vrijburg naar Mafeking, door de Britsch Zuid-Afrikaansche Maatschappij onder Overeenkomst van 23 Januarij, 1890. [...] Het veranderen van het spoor had veel bezwaar, b.v. de kosten van het overladen, de noodzakelijkheid van nieuwe werkplaatsen, enz. Overal elders had men een strekking om het geheele land door dezelfde breedte van spoor te hebben.</ref> Die Kaapse regering kan dus nie aanvoer hulle het nie geweet nie. Gedurende die 1897-sitting van die Parlement, toe die Caledon-spoorwegwet onder bespreking was, het dit duidelik geword dat 'n groot aantal lede van die Wetgewende Vergadering van mening was dat die tyd nou aangebreek het om die bou van duur lyne, wat £7 000 tot £8 000 per myl bedra, te staak, en dat daar begin moes word met die bou van ligter spoorweë, wat vir die helfte van daardie koste gebou kon word.<ref name="Bodtker1" /> Van die aanloklike redes (eintlik verkoopsargumente) wat aangevoer is, sluit in: * Smaller lyne kan breër (hoof)spoorlyne "voed" (of by inloop)<ref name="Bodtker1" /> * Geen deel van die Kolonie het genoeg bevolking of groot/swaar nywerhede om die uitgawe van £5 000 tot £8 000 per myl te regverdig nie. Dit is ook sterk te betwyfel of so 'n spoorweg die bevolking of nywerheid tot so 'n mate sal vermeerder of verhoog dat so 'n lyn binne 'n paar jaar die bedryfskoste sal verhaal en 'n redelike opbrengs op die insetkoste sal lewer.<ref name="Bodtker1" /> * Bloot omdat dele van die Kolonie nie bevolk genoeg is vir 'n 3 voet 6 duim-spoor nie, beteken nie daardie plekke hoef heeltemal sonder 'n spoorlyn te bly nie. Enige spoorweg is beter as geen spoorweg.<ref name="Bodtker1" /> * Ondertussen is besluit om weg te doen met onnodige duur stasies en allerhande bykomstighede en net te fokus op ontwikkelingslyne.<ref name="Bodtker1" /> * Die lyne is goedkoop (£2 000 per myl), met minimale rente op die skuld wat aangegaan is.<ref name="Bodtker1" /> * Soos 'n sakeman moet mens klein begin, en aanhou win. Dink aan 'n sakeman wat 'n winkel in 'n nuwe land oopmaak: hy sal eers geboue oprig volgens die klandisie wat hy verwag; soos die besigheid uitbrei, sal hy ook sy winkel vergroot. Net so kan mens 'n spoorweg van so 'n grootte en gewig bou dat die verkeer vir die eerste 10 jaar wat daaroor gaan, goedkoop vervoer kan word. Dit sal 'n dividend oplewer op die klein kapitaal wat daarin belê is. Sodra die distrik volle ekonomiese wasdom bereik het, sal die tyd ryp wees om die spoor te vervang met die swaarder spore en rollende materiaal van die hooflyn. Die hooflyn wat dan gelê word, het homself sommer reeds afbetaal! :[[Victoria (Australië)|Victoria]] in Australië word as sprekende voorbeeld opgehaal - 'n kleiner lokomotiefie so beter gepas het by die laer produksie van die betrokke gebied. Hulle het egter breë spoorlyne en groot lokomotiewe gekoop, en kan nou hul hare uit hul kop uittrek.<ref name="Bodtker1" /> * Selfs die armste dele in 'n land kan ontwikkel word, wat altyd opbrengste sal oplewer (nie altyd dadelik nie), maar soos daardie dele ekonomies groei en vooruitgaan, sal daar selfs meer vertakkings bykom. En dit, sonder om die staatskas onnodig te belas.<ref name="Bodtker1" /> * As die 2 vt.-spoorlyn in ander lande kan werk, dink net wat dit vir die Kaap kan beteken. Die Franse begin ook nou oorskakel na smalspoorlyne toe, en ander lande het geen probleem daarmee om spore aan te lê waar daar van breedte verwissel moet word nie.{{voetnota|Die leser sal vinnig in die teks ontdek die Franse is op presies dieselfde tydstip waar die Kapenaars nou is - ook hulle aanlê van smalspore is nog onbeproef.}}<ref name="Bodtker1" /> * Die boer sal maar te bly wees vir enige spoorlyn wat na sy kant toe kom, en met albei hande aangryp. Natuurlik sal dit 'n tydjie duur vir die boere om aan die nuwe omstandighede gewoond te raak, maar die boere sal dan tienvoudige opbrengs kan lewer. Selfs al maak die spoorweë geen direkte wins nie, is daar altyd die indirekte wins tot almal se voordeel.<ref name="Bodtker1">''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine spoorwegen voor de Kaapkolonie. 21 Februarie, p. 3: (Door C. Bodtker, civiele ingenieur.)<br>Gedurende de 1897 zitting van het parlement, toen de Caledon spoorwegwet onder discussie was, werd het duidelijk dat een groot aantal leden van de wetgevende vergadering van opinie waren, dat de tijd thans gekomen was, dat de aanbouw van dure lijnen, die £7,000 tot £8,000 per mijl kosten, moest ophouden, en dat men een begin moest maken met het bouwen van lichtere spoorwegen, die voor de helft dier kosten konden aangelegd worden. De ed. heer John X. Merriman ging zelfs zoover om voor te stellen, dat men de thans bestaande spoorwegbreedte moest opbreken. De commissaris van publieke werken verklaarde zich tegen eenige verandering van de breedte voor den Caledon spoorweg, daar deze het eerste stuk was van een doorgaande lijn naar het oostelijke gedeelte der Kolonie, die den tegenwoordigen afstand per spoorweg tusschen Kaapstad en Port Elizabeth aanzienlijk zou verminderen, en een ieder, die, zooals de commissaris, geloof slaat aan de toekomst der Kolonie, moet toestemmen, dat hij volmaakt gelijk had met zijne objectie, zoolang er waarschijnlijkheid bestond dat de gemelde lijn een hoofdlijn zou worden. Het is wel bekend dat een breken van de spoorwegbreedte op een hoofdlijn extra oponthoud en ongemak veroorzaakt. Sir James Sivewright, de commissaris, was echter ten gunste van lichtere lijnen als “voeders” voor de hoofdlijnen, en nu hij zich in die richting uitgesproken heeft, mag men hopen, dat met het blijkbare gevoelen van het meerendeel der leden van het huis ten gunste van zulke lijnen, de dag niet meer ver af is, dat de Kolonie hare “lichte spoorwegen” zal hebben; namelijk lijnen met een twee voet breedte, of daaromtrent, in plaats van de tegenwoordige breedte van 3 voet 6 duim.<br>Alle autoriteiten op het gebied van spoorwegen komen overeen, dat geen enkel deel der Kolonie genoeg bevolking of groote nijverheidstakken bevat, om de uitgaven van £5,000 à £8,000 per mijl voor onze spoorwegen te rechtvaardigen, vooral niet als zulke spoorwegen slechts voor een zeker distrikt moeten dienen. Ook is het niet waarschijnlijk dat door het bekomen van zulk een spoorweg, de bevolking of nijverheid zoodanig zal toenemen, dat binnen eenige jaren zulk een lijn de kosten van bewerking en een redelijke rente op het besteede kapitaal zal afwerpen. Doch moeten daarom die deelen van de Kolonie geheel zonder spoorweg communicatie blijven? Is het dan niet beter de bestaande breedte te breken? Het is het laatste dat de voornaamste objectie schijnt te zijn tegen spoorwegen met een breedte van zegge 2 voet. De meeste personen zullen erkennen dat een spoorweg met een kleine breedte beter is dan glad geen spoorweg, en dit wordt dan ook bewezen door het feit, dat al deze kleine spoorwegen in al de landen waar zij ingevoerd zijn, zeer veel hebben bijgedragen tot bevordering der welvaart van de distrikten, die zij doorsnijden, en meer dan iets anders hunne snelle ontwikkeling hebben veroorzaakt.<br>Een van de resultaten, waartoe de Kaapsche commissie in 1895 aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg en het werk van smalsporen kwam, is: “Dat over gewonen grond waar weinige natuurlijke bezwaren bestonden, het voordeeliger zou zijn in plaats van smalsporen aantenemen in verband met de bestaan de 3 voet 6 duim breedte, om “lichtere” lijnen aan te leggen op de gewone breedte; dat wil zeggen, een lichte soort van rails en sleepers te gebruiken, steile hellingen en scherpere krommingen aantenemen, en de hoogste snelheid te beperken tot zegge 12 mijl per uur. Stationsgebouwen, goederenloodsen, vee en wagen landingen en andere bijkomende zaken kunnen ook afgeschaft worden. In zulke gevallen zou weinig additioneele locomotieven of rijtuigen worden vereischt, en de koste van aanleg zou dan heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor.<br>Zulk een denkbeeld uittevoeren mag raadzaam wezen onder de voorzegde condities, en in zulk geval zullen de kosten van aanbouw misschien heel weinig meer zijn dan die van een smalspoor. Doch ongelukkiglijk bieden die afdeelingen der Kolonie die thans spoorwegen noodig hebben, heel wat natuurlijke zwarigheden op, en zulke lichte lijnen als door de commissie aanbevolen kunnen hier alleen gebouwd worden tegen het dubbele van wat een 2 voet breede spoorweg zou kosten. En waarom zou men dan niet de goedkoopste der twee spoorwegen aanleggen, zoolang die het vervoer kan dragen, en even goedkoop of zelfs goedkooper kan bewerkt worden? Waar een lijn ten koste van zegge £2,000 per mijl gebouwd, een rente zou opleveren, zou een spoorweg, die tweemaal dat bedrag kost, niet meer dan de kosten van bewerking opleveren. De heer Mackay zegt in zijn boek over “lichte spoorwegen” het volgende:<br>“In zake den aanleg van spoorwegen moeten wij dezelfde beginselen volgen, als een bezigheidsman doet wanneer hij een winkel in een nieuw land opent. Deze zal eerst gebouwen optrekken berekend naar het bedrag der bezigheid die hij verwacht te doen, of met zijn kapitaal kan doen, en naar mate zijne bezigheid zich uitbreidt, in die mate zal hij ook zijn winkel vergrooten. Als een kleine spoorweg in een distrikt wordt gebouwd met zulke grootte en gewicht van spoorstaven (rails) dat het op goedkoope wijze het traffiek kan dragen dat waarschijnlijk in de eerste 10 jaren er over zal gaan, dan zou het een dividend opleveren op het kleine kapitaal er in gestoken, en dit gedurende het meerendeel zoo niet het geheel van dien tijd; en als het distrikt er door behoorlijk was ontwikkeld, dan zou het tijd genoeg zijn om hem te vervangen door de zwaardere rails en rollend materiaal van den hoofdlijn.<br>Het feit zelf dat er een lichte spoorweg door een distrikt loopt, maakt dat de hoofdlijn er later goedkooper kan gelegd worden, dan wanneer men er dadelijk mee begonnen was, en als het werk behoorlijk wordt ingericht behoeft er geen hindernis aan het vervoer te worden gedaan.<br>Door het volgen van dit stelsel van spoorweg aanleg ten einde arme distrikten te ontwikkelen, zou een land spoorwegen bezitten die altijd hun renten op het kapitaal opleveren, en dientengevolge kunnen ook later andere distrikten een spoorweg hebben, en dit zonder dat die een druk uitoefenen óp de financiën van het land.”<br>Het is ongetwijfeld dat deze politiek de rechte is voor deze Kolonie, en hoe spoediger men ze aanneemt, hoe beter voor alle belanghebbenden. Deze lichte spoorwegen zijn bewezen een succes te zijn in andere landen, en moeten dit zijn in een land, dat zooveel hulpbronnen heeft als de Kaapkolonie.<br>De Duitschers zijn over het algemeen zeer voorzichtig voor zij iets nieuws aannemen, doch toen het Pruisische gouvernement in 1892 overtuigd was dat lichte spoorwegen een noodzakelijkheid waren geworden, en in vele gevallen verkieselijker waren boven den aanleg van gewone wegen, die een jaarlijksche uitgave vereischten zonder iets op te leveren, toen zeide de Pruisische minister van publieke werken bij het voorstellen der derde lezing van de wet op lichte spoorwegen het volgende: “In andere streken is de aanbouw en het bewerken van dergelijke lichte spoorwegen een zegen voor het land geweest. Iemand, die door Noord-Italië, België of Holland reist kan zichzelven overtuigen welk een zegen deze lichte spoorwegen geweest zijn. Het is alsof men besproeiingskanalen door de velden heeft gemaakt, en alles groeide en bloeide onder den vruchtbaarmakenden stroom. In Noord-Italië vooral is het nut dat zij gesticht hebben zoo duidelijk, dat zelfs de onopmerkzame reiziger zijne aandacht op hen moet vestigen.”<br>Slechts zes jaren zijn verloopen, sinds deze woorden gesproken waren, en wat was het gevolg? Eenige duizenden van mijlen lichte spoorwegen zijn gebouwd geworden, en allen hebben beantwoord, uit een geldelijk zoowel als uit een ingenieurs oogpunt, zooals eenige door mij aan te halen cijfers zullen bewijzen.<br>Inderdaad zulk een zegen voor Duitschland is dit stelsel van lichte spoorwegen geweest, dat de provinciale en plaatselijke autoriteiten heden overal lichte spoorwegen aanleggen in plaats van wegen, want de laatsten kosten van £25 tot £40 per mijl elk jaar aan onderhoud, terwijl de eersten, indien goed bestuurd, renten en dividenden opleveren.<br>Wanneer men de boeren in deze kolonie vraagt waarom zij zich niet meer toeleggen op landbouw, dan is hun antwoord steeds, omdat zij geene markten in de nabijheid van hunne plaatsen hebben, en het vervoer naar de naaste spoorwegstatie, misschien meer dan honderd mijlen ver, te duur is, en het noodig maakt, dat hunne ossen steeds op pad moeten zijn in plaats van de landen te beploegen. Als een kleine spoorweg door of nabij hunne plaatsen liep, zou zulk een antwoord geen reden van bestaan hebben, en ik ben er van overtuigd dat dan de meeste boeren van den spoorweg zouden gebruik maken, en veel meer land zouden bebouwen. De Zuid-Afrikaansche boer maakt graag geld en als hij de gelegenheid er voor heeft, doet hij alles wat hij kan om zijne inkomsten te vermeerderen. Wij bezitten in de Kolonie vele vruchtbare distrikten, die op het gebied van landbouw geen vooruitgang kunnen maken zonder een spoorweg; en als deze distrikten spoorwegcommunicatie hadden, zouden zij in vele gevallen tienmaal zooveel kunnen produceeren als thans. Doch zulk eene verbetering vindt niet dadelijk na den aanleg van een spoorweg plaats. Een zekere tijd is noodig om de boeren te doen gewoon geraken aan de veranderde omstandigheden en in dien tusschentijd zullen de spoorwegen misschien niet meer dan hunne werkonkosten vergoeden; maar zelfs in zulke gevallen behooren zij gebouwd te worden, wegens het voordeel aan hen verbonden. Het komt er niet op aan of deze spoorwegen al dan niet direkt betalen, want de indirekte winst mag grooter zijn dan het direkte verlies. Dit wordt ook bewezen door den algemeenen bestuurder van spoorwegen in zijn rapport over de bestaande lijnen.<br>Er zijn een aantal distrikten in deze Kolonie die een “kleinen spoorweg” zouden onderhouden kort na den aanleg er van, zoo de kosten van aanbouw geen £2,500 per mijl te boven gaan, en de lijn op spaarzame wijze bewerkt wordt. Maar op het oogenblik is er geen enkel distrikt, dat in staat is een lijn te onderhouden, gebouwd volgens de tegenwoordige breedte, en een berekende aanlegkosten van £7,000 tot £8,000 per mijl. De aanleg van zulke kostbare lijnen zou het land elk jaar een groot verlies veroorzaken. Men behoeft slechts het rapport te lezen van het parlementaire staande comité op spoorwegen, aan wien de wetgevende vergadering van Victoria deze kwestie van smalsporen opdroeg in 1895, en dan zal men uitvinden aan welke vreeselijke gevolgen die Kolonie leed door het ingaan op dure spoorweglijnen, toen de traffiek hun aanleg niet vereischte. Uit de door dit comité aangehaalde cijfers blijkt het, dat het vervoer op de spoorwegen bij verre na niet de grens bereikte die de breedte en wijze van aanleg kan vervoeren, en dat die spoorwegen aangelegd zijn zonder het oog te houden op het vervoer, en tegen kosten die geheel buiten evenredigheid waren met de verwachte inkomsten. “Kleine spoorwegen” van 2 voet breed met een 15 ton lokomotief konden een veel grooter vracht per trein hebben gedragen, dan die spoorweg al die jaren gemiddeld droeg; zij zouden de distrikten die zij moesten dienen voldoening hebben gegeven, en volgens het rapport van het comité slechts ¼ van het kapitaal hebben gekost. Met dezelfde inkomsten, werkkosten en rato van interest, zou het verlies £15,000 tot £20,000 minder zijn geweest, als men “kleine spoorwegen” had gebouwd. Niettegenstaande de tegenwerking van den hoofd ingenieur van de Victoria spoorwegen, die de bestaande breedte niet wilde veranderd hebben, besloot de commissie aan te bevelen dat een of twee proeflijnen in geschikte distrikten zouden worden gebouwd met een breedte van 2 voet.De uitbreiding van het gebruik van 2 voet lijnen in Frankrijk en de Fransche bezittingen, wordt in een artikel in het Engelsche nieuwsblad The Engineer, aldus beschreven.“De ondersteuners van het smalspoor systeem hebben de Kamer er toe gebracht om te beschouwen dat boven een zekere hoogte, de gewone breede spoorwegen onnoodige en onproduktieve uitgaven veroorzaken, en dat met een hoofdsysteem van gewone spoorwegen het geld veel nuttiger gebruikt wordt om twee honderd mijlen ‘voedlijnen’ aanteleggen dan de bestaande lijnen de helft of het kwart van dien afstand te verlengen. De voorstanders van de smalsporen staan er op dat elk Fransch dorp door zijn klein spoorwegje behoorde verbonden te zijn, en zij argumenteeren dat de vermeerdering in transport vergemakkelijking meer zou opbrengen door de aansporing van landbouw en andere nijverheid, dan zij zouden kosten.”In Pruisen bestaan, sinds de “lichte spoorwegen wet,” in 1892 gepasseerd werd, niet minder dan 120 lichte spoorweg lijnen van verschillende breedten, en zijn er 60 in aanbouw.In 1897 in België had men 1,041 mijlen lichte spoorwegen. De gewone breedte is er 3 voet 3{{breuk|3|8}} duim, behalve in spoorwegen die men wil laten aansluiten aan die van Holland, waar de breedte 3 voet 6 duim is, terwijl de vroegere standaard breedte van 4 voet 8½ duim slechts bij uitzondering toegelaten wordt, in geval van korte lijnen die een zwaar traffiek moeten dragen. In de voormelde drie landen zijn verschillende breedten aangenomen; in België gebruikt men er drie, in Pruisen alleen 9 verschillende, en in het geheele Duitscland omtrent 30 breedten. Geen vaste, onveranderlijke regel kan neêrgelegd worden omtrent de aantenemen breedte, daar alles afhangt van het bedrag gelds beschikbaar voor den aanbouw, het waarschijnlijk bedrag van het vervoer, de kosten van het bewerken der lijn, enz. Toen ik sprak van een 2 voet breedte als de meest geschikte voor de Kolonie op het oogenblik, deed ik dit met het oog op zekere lijnen die spoedig hunne werkonkosten zouden opleveren, indien op deze breedte aangelegd; maar ik ben, aan den anderen kant, geheel overtuigd dat er ook distrikten zijn waar een lichte spoorweg van de gewone breedte beter zou beantwoorden. Er schijnt in de Kolonie een sterk gevoel te bestaan tegen het breken van de gewone breedte; “liever glad geen spoorweg als dit”, is eene uitdrukking die dikwijls gehoord is. Doch door te bewijzen dat men in andere landen niets tegen dit breken van de breedte heeft, zoolang dit niet geschiedt op een hoofdlijn, die doorvervoer heeft, doch slechts op “voeders” hoop ik aantetoonen dat de voorgemelde uitdrukking eene verkeerde is.</ref> * Die oorlaaikoste verskil van land tot land. In Indië is dit 1 pennie per ton; in Frankryk 2 pennies per ton; in Sakse (Duitsland) is dit 1 pennie per ton; in Suid-Australië is dit tussen 3 tot 5 pennies per ton. In die Kaapkolonie, waar arbeid goedkoop is, kan dit ongetwyfeld minder wees.<ref name="Bodtker2" /> * Omdat smalspore hul eie treine en trokke het wat alleen staan, kan die rollende materiaal van die hooflyn (die 3 voet 6 duim), sowel as ou waens, ens., nie daarop gebruik word nie. Dit is glo een van die sterkste argumente wat geopper kan word: As die groot trokke van die hooflyn nie eens fisies op dieselfde spore as die klein, stilstaande waentjies op die taklyn kan pas of gly nie, kán hulle mos nooit per ongeluk teen mekaar vasry of bots nie.<ref name="Bodtker2" /> * Dit is nie meer nodig om 'n spesiale werkswinkel te hê nie. Die werktuigkundige kan sommer na die plek self gaan, of die lokomotief kan op 'n abbawa gelaai word, so klein is hy.<ref name="Bodtker2" /> * Spoed is nie so 'n groot faktor of noodsaaklikheid op die taklyne of platteland nie. Die spoorlyne sal daarom langer hou omrede die trein veerlig is; die wrywing en slytasie is ook minder sodra daar gerem word. Die onderhoudskoste is dus minder.<ref name="Bodtker2">''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Kleine spoorwegen. 25 Februari, p. 3:<br>II<br>Het parlementaire comité van Victoria ging flink op de kwestie van breedten in, en de getuigenis van een aantal welbekende spoorwegmannen werd gehoord. In het opsommen van deze getuigenis, zegt het comité:<br>“Terwijl de getuigenis bewijst dat de aanleg van deze smalsporen zich in verscheidene landen uitbreidt en dat zij die praktische ondervinding er van hebben, gunstige opinies omtrent hun nut hebben, wordt het door de ingenieurs van het departement en andere getuigen aangemerkt, dat 2 voet en 2 voet 6 duim lijnen voor gewone spoorwegdoeleinden waardeloos zijn, en dat de voordeelen verkregen door hunne invoering overtroffen zullen worden de nadeelen verbonden aan het afwijken van de gewone breedte in Victoria in gebruik. De zaak is echter niet geheel en al eene van het ingenieursvak, en te veel gewicht moet niet gehecht worden aan de getuigenis van de ambtenaren van het departement.”<br>De heer Mais, hoofdingenieur van Zuid-Australië, waar de breedte op drie plekken gebroken wordt, zegt:— „Waar er een gering vervoer bestaat, geloof ik niet dat dit punt de moeite waard is,” en in een memorandum, door hem aan het comité gezonden, zegt hij:—<br>„Ik ben geen voorstander van eenige bijzondere breedte, maar ik heb een groote objectie tegen het breken van de breedte, indien die een grooten invloed heeft op de voorname hoofdlijnen, omdat de last en onkosten van het overladen vermeerdert met den groei van het vervoer. Maar als de groote kwestie is, dat de kosten van aanleg van zijtakken van den hoofdweg zoo groot zijn, dat zij zulke konstruktie beletten, en er middelen gevonden moeten worden om het land te ontwikkelen, dan zou ik in zulk een geval zijtakken laten bouwen op een kleinere breedte, en mij de ongemakken van het breken der breedte laten welgevallen.”<br>De algemeene bestuurder der spoorwegen in Tasmanië, gaf het volgende als zijne opinie te kennen:—<br>„Een soort van schrikbeeld is gemaakt van de zwarigheden en kosten verbonden aan het overladen, en er is onnoodiglijk te veel hierover gezegd. Als een transportrijder zijn wagen naar de statie brengt, dan moeten de goederen afgeladen worden en weder in de spoorwegwagens worden geladen. Hetzelfde wordt precies gedaan als de hoofdlijn goederen ontvangt van de smallere zijtakken.”<br>De nadeelen die volgens de verschillende getuigen, aan het breken van de breedte verbonden zijn, kunnen opgesomd worden als volgt:—<br>1. Het oponthoud en de schade aan goederen veroorzaakt bij de stations aan de punten van vereeniging, en de kosten van het overladen.<br>2. Het verlies veroorzaakt door de isolatie (alleen staan) van het smalle spoor, die belet dat het rollend materiaal en de oudere wagens er kunnen gebruikt worden.<br>3. De noodzakelijkheid om aparte reparatie-plaatsen te hebben, met een staf van bekwame werklieden bij elk punt van vereeniging.<br>4. De zwaardere werkkosten op de smalsporen, en de mindere kansen voor goedkoop en snel vervoer van passagiers en goederen.<br>5. De kleine draagkracht van lijnen op zulk eene nauwe breedte als 2 voet of 2 voet 6 duim.<br>De kosten van overlading verschillen in de verschillende landen. In Indië is het minder dan 1d. per ton, maar in dat land is arbeid dan ook zeer goedkoop. Volgens een rapport van de commissie aangesteld om onderzoek te doen naar den aanleg, het onderhoud en het werk van smalsporen, welk rapport in 1895 aan het parlement van deze Kolonie werd aangeboden, zijn de kosten van overladen in Frankrijk 2d. per ton. In Saksen (Duitschland) kunnen 10 ton steenkolen uit een wagen van de hoofdlijn op twee wagens van den „kleinen spoorweg” overgeladen worden door twee man in 1½ uur tegen een koste van 1d. per ton. De gemiddelde rato per ton aan de punten van vereeniging in Zuid-Australië wordt gezegd van 3d. tot 5d. per ton te zijn, en in de Kaapkolonie waar arbeid goedkoop is, kan het ongetwijfeld voor minder gedaan worden. De kosten van overlading hebben geen grooten invloed op eenigen spoorweg. Zeg dat wij een taklijn hebben 50 mijlen lang, en wij 20,000 ton per jaar heben overgeladen, dan vertegenwoordigt dit tegen 3d. per ton eene uitgave van £250 per jaar of £5 per mijl.<br>De meest ernstige objectie aangevoerd tegen het afwijken van de gewone breedte, is ontegenzeggelijk het feit dat de smalsporen alleen staan, en het rollend materiaal van de hoofdlijn, even als oude wagens, enz., er niet op kunnen gebruikt worden. Het is uiterst handig voor het departement om rollend materiaal te kunnen zenden naar eenig punt, waar er plotseling eene ophooping van goederen plaats vindt; maar hoe dikwijls wordt het niet vergeten dat de lokomotieven van de zware hoofdlijn niet op de lichtere lijnen (van dezelfde breedte) kunnen gebruikt worden zonder de laatsten veel schade toe te brengen. In de opinie van zekeren ingenieur, is dit een der sterkste argumenten ten gunste van het breken der breedte, anders zou geen aardsche macht personen kunnen beletten om het rollend materiaal van de hoofdlijn op de lichtere lijnen te gebruiken, en deze laatsten te vernielen.<br>Het wordt ook beweerd, dat het noodig zal zijn om afzonderlijke werkplaatsen en werklieden te hebben om het rollend materiaal van de smallere spoorwegen te repareeren. Dit is geheel onnoodig. Als er iets hapert aan een locomotief of wagen, kunnen de reparaties gedaan worden op de plaats zelve, door werklieden van de naastbij zijnde werkplaats, en als het noodzakelijk is, dat de locomotief groote reparaties vereischt, kan die op eene speciale wagen geplaatst worden en over de hoofdlijn naar eene werkplaats worden vervoerd; hiervoor bestaan speciale ingerichte toestellen, die slechts weinige minuten werk vereischen.<br>Als men wil zeggen dat de werk-onkosten van een smalspoor veel hooger zijn dan die van de hoofdlijn, dan mist zulke bewering allen grond. Het is een aan ingenieurs welbekend feit, dat op dezelfde hellingen, een smalspoor locomotief, haar gewicht in aanmerking nemende, een veel zwaardere vracht kan trekken dan de locomotief van de hoofdlijn. Het is duidelijk, dat zoolang de „kleine spoorwegen” het traffiek kunnen baas raken, zij veel goedkooper kunnen bewerkt worden dan de breede lijnen, waar zooveel doodgewicht voor niemand wordt getrokken. Snel vervoer is eene groote noodzakelijkheid op de hoofdlijnen, maar op de taklijnen is dit niet van zooveel belang, en een snelheid van 12 tot 25 mijlen per uur, kan, indien noodig met veiligheid bereikt worden op een smalspoor.<br>De heer Everard R. Calthrop, vroeger assistent locomotief-superintendent, van de groote Indische Peninsular Spoorweg, geeft in een brief aan de „Times” een aantal belangrijke bijzonderheden omtrent het werken der smalsporen in Indië. Hij zegt:—<br>„De feiten door cijfers aangetoond met betrekking tot de drie breedten zijn even belangrijk als onomstootelijk. Vergeleken met de gewone breedte, zijn de gemiddelde kosten van de lijn die een „meter” (3 voet 3 {{breuk|3|8}} d.) breed is, iets minder dan de helft, terwijl de kosten van een 2 voet 6 duim lijn, slechts 1-5 er van bedragen. Deze cijfers sluiten al het rollend materiaal en uitgaven van kapitaal in. Maar zelfs in aanmerking nemende, dat, toen de oude hoofdlijnen gebouwd werden spoorwegstaven en rollend materiaal duurder waren, zoo hebben wij toch het feit, dat met hetzelfde geld men 400 mijlen spoorweg van 2 voet 6 duim kan bouwen en met alles voorzien voor elke 100 mijlen spoorweg van de gewone breedte. In Indië ten minste, lijdt het geen twijfel, of een smalspoor 100 mijlen lang moet, als „voeder” voor de hoofdlijn en drager van Engelsche handelswaren, een veel grooter invloed hebben op de ontwikkeling van een ongeopend distrikt, dan een lijn van de gewone breedte met 75 mijlen weg er aan, waarover de goederen door wagens moeten vervoerd worden. In zulk een geval is het alleen de smalheid en bijgevolglijk de goedkoopte van de breedte, die den invloed doet gevoelen, door goedkooper vervoer te verbinden met een grooter gebied van traffiek. De kosten van overladen bij de punten van vereeniging zijn als niets vergeleken met het besparen van wagenvervoer over een distantie van 75 mijlen.”<br>Hetzelfde argument werd gebruikt in het Kaapsche parlement, door den ed. heer J. X. Merriman, toen de Caledon spoorweg wet in de laatste zitting besproken werd. Hij toonde aan dat een lijn naar Caledon gebouwd tegen minder dan £3,000 per mijl betalen kon, waar een meer kostbare lijn dit nimmer zou doen. Hij zeide ook dat de politiek van de Kaapkolonie moest zijn om elk belangrijk middelpunt met de hoofdlijn te verbinden, een politiek die met een zwaar verlies voor het land zou gepaard gaan, tenzij een smallere breedte dan de tegenwoordige, 3 voet 6 duim, werd aangenomen.<br>De voormelde heer Calthrop zegt verder:<br>„De ondervinding bewijst, dat een 2 voet 6 duim breed spoor door een arm distrikt loopende met een passagiersvervoer van minder dan ¼ van de hoofdlijn en met een goederenvervoer van 1-20 er van, en slechts een gemiddeld inkomen leverende van £5 8sh. per week niet alleen kan bestaan, maar zelfs een grooter percentage van winsten kan opleveren dan een hoofdlijn die door de beste distrikten loopt, en al het voorname vervoer krijgt.<br>De reeds gemelde commissie in 1895 door de Kaapsche regeering aangesteld, kwam verder tot het volgende besluit:—„Dat deze proeflijnen behooren gebouwd te worden op een 2 voet breedte, volgens het Decauville systeem en dat het werk van zodanigen aard behoort te zijn, dat in het geval dat de lijn niet betaald, zij zonder groot verlies kan worden opgegeven en naar eene andere plaats verlegd worden.”<br>Met zooveel getuigenis van deskundigen ten gunste van spoorwegen met een smalle breedte, is het te hopen, dat de Kaapkolonie niet zal weifelen om zonder verder uitstel een begin met den aanleg er van te maken. Men moet echter niet vergeten dat het aanleggen en het bouwen van deze smalle sporen heel wat verschilt van die der hoofdlijnen, en ten einde zulke smalle spoorwegen te doen slagen is het noodig dat de opmeting, zoo-wel als de aanleg en het bewerken van deze kleine spoorwegen gelaten wordt in de handen van mannen die er een speciale studie van gemaakt hebben. Als de „kleine spoorwegen” slechts een copie gaan zijn van de hoofdlijnen op kleiner schaal gebouwd, zal de zaak van het begin af eene mislukking zijn. Om hiertegen te waken, zou het raadzaam voor den commissaris van publieke werken zijn om een bekwaam ingenieur naar Europa te zenden om den aanleg en de bewerking van deze kleine spoorwegen voor geruimen tijd aldaar te bestudeeren, zoodat zulk een ingenieur zijn ondervinding alhier kan te pas brengen wanneer men hier met den aanleg begint. Een feit dat in geen geval uit het oog moet worden verloren is, dat hoe meer de lijn gebouwd is in overeenkomst met het werk dat zij te doen heeft, hoe goedkooper het werk zal gedaan en hoe meer renten zij op het kapitaal zal afwerpen. Gewoonlijk gebruikt men geen transportwagen en een span ossen om werk te doen, dat door een Schotsche kar en twee ossen kan gedaan worden.<br>Het voornaamste doel van een kleine spoorweg is om een distrikt te ontwikkelen, en daarom moet het zoo aangelegd worden, dat het zulk vervoer kan vangen, zelfs als men daartoe verplicht is om heel wat een rechte lijn af te wijken. De ingenieur die dus zulk een lijn moet opmeten heeft dus een veel zwaardere taak te volvoeren, dan hij die slechts twee gegevene punten langs den kortst mogelijken weg moet vereenigen. Hij moet de voortbrengende kracht van elke plaats in het distrikt in aanmerking nemen, vóór hij kan beslissen welke van alle mogelijke wegen het meeste vervoer aan de lijn zal brengen, en dit zonder de jaarlijksche kosten van bewerking op onmatige wijze te verhoogen. De kosten van vervoer hangen voornamelijk af van de richting die de lijn volgt. Als de meest „recht-uit” afstand tusschen twee punten wordt gekozen, met sterke hellingen en scherpe bochten, met het doel om de kosten van aanleg te verminderen, dan zullen de kosten van vervoer verhoogd worden. De ingenieur moet dus beslissen of het raadzamer is de oorspronkelijke kosten van aanleg van de lijn te verminderen door die kort te maken, of de kosten van vervoer te verlagen door een lijn aan te leggen, die gemakkelijker hellingen en minder scherpe bochten heeft. Hij moet niet alleen den besten weg kiezen uit een technisch oogpunt, maar ook door cijfers uitvinden wat het bedrag van het vervoer zal zijn, vóór hij kan besluiten welke soort van kleine spoorweg het beste voor dat bepaalde distrikt zal beantwoorden.<br>Uit wat hierboven gezegd is, valt het gemakkelijk te begrijpen, dat om de meest geschikte lijn aan te leggen tusschen twee bepaalde punten en er tevens van verzekerd te zijn dat die waarlijk de beste onder de omstandigheden is, geen lichte taak uitmaakt, en een groote kennis van theorie vereischt zoowel als van ondervinding. Opmetingen worden gewoonlijk in dit land op een haastige wijze gedaan, tusschen de zittingen van het parlement, en de noodige tijd wordt niet aan ingenieurs vergund om verschillende wegen met elkander te vergelijken. Het zou derhalve een voordeel voor de Kolonie zijn als een vasten staf van opmeters werd aangehouden om degelijk na te gaan wat men van de verschillende lijnen mag verwachten, en wat zij kunnen doen, alvorens een voorgestelde lijn afgepend en gebouwd wordt. De Kolonie kan er dan zeker van zijn, dat werkelijk de beste en goedkoopste lijn gebouwd was geworden, en dat niet herhaald zal worden wat alreeds gebeurd is, namelijk dat, toen men eens besloot om de hellingen op zekere lijn te verminderen, de ingenieur die het opzicht over het werk had, in staat was om hellingen van 1 in 40 te verminderen tot 1 in 80, zonder de lengte of kosten van anleg der lijn veel hooger te maken. Alles hangt af van eene degelijke opmeting, zoowel de kosten van aanleg als het goedkoope bewerken der lijn.</ref> * Malmesbury se skuld vir die terminuslyn is ook as argument ingespan. Teen 1889 moes die Kaapse regering elke jaar £8 700 rente aan die banke in Londen terugbetaal, bloot omdat die swaar Kaapse spoorlyn daar in die Swartland lê. Dit is nog sonder om die kapitaalkoste terug te delg. Nadat al die bedryfskoste afgetrek is, het die lyn die staat net 'n skamele £340 per jaar in die sak gebring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. Het Parlement. Wetgevende Vergadering. 26 Julij, Begrooting. 27 Julij, p.3: [...] De heer Hofmeyr vond het niet mooi van den heer Louw om lawaai te gaan opschoppen, nu een district zonder Spoorweg, als Fraserburg, iets wilde. '''Malmesbury had een Spoorweg waar men £8,700's jaars rente voor betaalde, terwijl de Spoorweg slechts £340's jaars hiervoor opbragt.''' Wat de hr. Van der Walt betreft moest hij opmerken dat er nu reeds een menigte bruggen waren aangenomen, en het zou verkeerd zijn als men een district als Fraserburg, dat door hongersnood veel geleden had, en welks bewoners in de treurigste omstandigheden verkeerd hadden, niet wilde te gemoet komen.[...]</ref> :In 1897, byna 8 jaar later, staan sake so: die landbou-ekonomie het intussen effens verbeter en die totale geld wat by Malmesbury se kaartjieskantore en vragdepots ingesamel word, trek nou by 'n indrukwekkende £460 ''per myl''. C. Bodtker (siviele ingenieur) gebruik hierdie stewige "bruto-omset" as sy groot troefkaart, maar vir die gewone belastingbetaler verswyg hy die fynskrif. Om daardie swaar breedspoortreine deurlopend te laat loop, vreet die daaglikse bedryfsuitgawes — aan steenkool en spoorweglone — 'n reuse-kapitaal op, wat beteken die uiteindelike netto wins op die staat se belegging bly steeds op 'n patetiese 1,2% staan.{{voetnota|„£1 4s. 8d. percent” (wat £1,23 in vandag se desimale geld is), beteken dit dat vir elke £100 wat die staat aan daardie myl spoorlyn bestee het, hulle slegs £1,23 per jaar se skoon wins oorgehou het. Vandaar die 1,2%.}} :Bodtker gebruik hierdie finansiële verknorsing, en verpak die blink verkoopsargument baie eenvoudig: die probleem is nie dat die platteland te min vrag lewer nie, maar dat die bestaande spoorlyn destyds hopeloos te duur gebou is (£5 794 per myl). Was hierdie lyn maar liewer 'n veerligte smalspoor wat teen slegs £2 500 per myl aangelê is, verminder die staat sy jaarlikse Londense rentekoers dadelik met meer as die helfte, wat dieselfde klein plattelandse inkomste skielik op papier in 'n reusagtige 11%-wins sal omtower.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kleine Spoorwegen. 3 Maart, Bijvoegsel:<br>III.<br>De smalspoor lijnen behooren geene steilere hellingen te hebben dan 1 in 40, als de werkonkosten zoo laag mogelijk zullen worden gehouden. Er zijn echter een aantal lijnen met scherpere hellingen gebouwd, die met winst bewerkt worden. Als een voorbeeld noemen wij de Darjeeling Himalaya Railway, die 6600 voeten klimt in 40 mijlen, door middel van steilten van 1 in 23 en 1 in 28, en dat met een twee voet breedte; op zulke steilten kan een 14 ton lokomotief een gewicht van 25½ ton op zeven goederenwagens geladen, trekken. In de Kaapkolonie zou 1 in 30 waarschijnlijk de steilste helling zijn, die op een lijn noodig zou zijn om zwaar werk te vermijden, en deze helling behoort geen verhinderding te zijn voor het bouwen van lichte spoorwegen.<br>Er is tegenwoordig geen distrikt in de Kolonie, die een spoorweg, er doorloopende met een door-traffiek van 30,000 ton, elk jaar kan voorzien, en dit kan, zooals wij later zullen zien, vervoerd worden met een 14 ton lokomotief op de Darjeeling Himalaya spoorweg over een doorloopende gemiddelde helling van 1 in 29 over 16½ mijlen.<br>De twee voet breedte is de meest geschikte voor deze kolonie, daar het de boeren in staat zal stellen hunne plaatsen met de „kleine spoorwegen” te verbinden door middel van draagbare spoorwegstaven, en zij kunnen op die wijze hunne produkten dadelijk van hunne plaatsen of landerijen verzenden zonder die eerst op eene wagen te laden. Het is de boer die de „kleine spoorweg” zal ondersteunen, en men moet derhalve het eerst zijne belangen in het oog houden.<br>Een 2 voet breede spoorweg kan in zeer korten tijd gebouwd worden, en om die reden is deze breedte aangenomen door de militaire autoriteiten op het vasteland. Een regiment soldaten bouwt thans een kleine spoorweg van Swakopmond naar Windhoek, in Duitsch West Afrika, waarvan omtrent 26 mijlen klaar zijn. De spoorwegstaven wegen 19 lbs. per yard en zijn 16½ voet lang, terwijl de lokomotieven slechts 7½ ton wegen en de steilste helling 1 in 18 is.<br>De hoofd-ingenieur van de Kaapsche regeerings-spoorwegen stelde in zijn rapport over lichte spoorwegen voor, dat ingeval de lijnen van 2 voet breedte niet goed beantwoordden, zij zonder een groot verlies opgegeven konden worden, en de lijnen afgebroken en ergens anders konden geprobeerd worden. Op het eerste gezicht zou het meesten van ons toeschijnen, dat om een spoorweg te bouwen en het dan weder af te breken, een te kostbare proefneming is. Toch wordt dit elke keer gedaan door de militaire autoriteiten op het vaste land van Europa.<br>De wijdte der spoordijk voor een 2 voet spoorweg behoeft niet meer te zijn dan tusschen de 6 en 8 voet, of omtrent de helft der breedte van de dijken der tegenwoordige Kaapsche spoorwegen. De „kleine spoorwegen” volgen de formatie van den grond, en als regel is het onnoodig om hooge dijken of doorgravingen te hebben. In de Kaapkolonie moet een spoorweg dikwijls groote kloven kruisen, waar de spoorweg-dijken 30 of 40 voet hoog moeten zijn, zoolang de kleinste bocht toegelaten een radius heeft van 5 kettingen. Met bochten van een radius van 1½ ketting kunnen die kloven beklommen worden. De kosten van de aardewerken van een „kleine spoorweg” behooren in geen geval £300 per mijl te boven te gaan, terwijl de kosten van de aardewerken der spoorwegen die men spoedig van plan is in de Kolonie te bouwen, tusschen £1,000 en £2,000 zullen bedragen. De voornaamste kosten verbonden aan het leggen van een „goedkoope spoorweg” is de permanente weg, en daar het van het hoogste belang is dat de rails sterk genoeg moeten zijn om het rollend materiaal en goederen te dragen die over den spoorweg zullen gaan, behoort het gewicht der rails niet tot op zijn laagste punt te worden gebracht. Zulks te doen zou een noodlottige misstap zijn, daar de permanente weg van het grootste belang is voor het veilig en spaarzaam bewerken van de lijn. Spoorstaven voor lijnen die waarschijnlijk een vast bestaan zullen hebben, behooren niet minder dan 30 lbs. per loopende yard te wegen, en waar er hellingen steiler zijn dan 1 in 40 voor een aanzienlijke lengte, zelfs niet minder dan 40 lbs. per yard met 2,150 stalen sleepers per mijl.<br>Een Duitsche firma, die verschillende lichte spoorwegen in Oost-Pruisen met uitnemende resultaten heeft aangelegd, heeft mij vele kostbare inlichtingen gegeven over het onderwerp van het bouwen van lichte spoorwegen. Die firma berekent dat de kosten van zulk een permanente weg met 40 lbs. rails omtrent £1,000 per mijl zal kosten, afgeleverd in een der havens van de Kolonie. Als wij daarbij £350 per mijl voegen voor het leggen van den weg, en het voorzien er van met ballast krijgen wij een totaal per mijl van £1,350. De derde belangrijke uitgave in de kosten van een „kleine spoorweg” is die voor bruggen en overgangen.<br>De rivieren in deze Kolonie te worden overbrugd, hebben dikwijls zeer hooge wallen, en zijn onderhevig aan sterke overstroomingen, en in zekere tijden rijzen en vallen zij zeer snel. In de gevallen van vele rivieren zou het verstandig zijn om, inplaats van een brug met diepe fondamenten aan te leggen, die nog bovendien vele voeten hooger moet zijn dan de hoogst bekende overstrooming, dwars over de rivier te gaan met een muur van metsel- of concreetwerk. In zulk een geval mag de communicatie een paar dagen lang, nu en dan gestoord worden, maar dit is van minder belang in verband met het feit dat men duizenden van ponden zou sparen, vooral als er niet zeer veel vervoer over de lijn is. Waar het eenigszins kan, behoort zulk een muur zoodanig te worden gebouwd, dat het als een dam kan gebruikt worden, hetzij voor besproeiing of voor het drenken van vee. Dit is reeds in twee of drie gevallen gedaan, b.v. te Grahamstown, waar door de spoordijk een uitmuntende dam gemaakt wordt. Waar bruggen absoluut noodzakelijk zijn, behooren dezelfde soort gebruikt te worden, die thans in zwang zijn bij de militaire werken op het vaste land van Europa, n.l. het Lübbeke systeem, dat gemakkelijk uitelkander te nemen is, en even gemakkelijk weder opgericht kan worden. Deze bruggen werden ook aanbevolen door de ingenieurs die de Duitsch Oost-Afrika centrale spoorweg hebben opgemeten. Hoewel bruggen een zware post zijn in de onkosten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen behooren hunne kosten voor een 2 voet breede spoorweglijn geen £500 per mijl te boven te gaan. Als wij nu hierbij £400 per mijl voegen voor rollend materiaal, staties, gebouwen en andere benoodigdheden, dan komen wij tot het resultaat, dat een mijl van 2 voet breede spoorweg met 40 lbs. rails niet meer behoort te kosten dan £2,550. En dit is een zeer hooge berekening, die alleen onder zeer bijzondere omstandigheden zal behoeven overschreden te worden. Wij hebben op het oogenblik in Zuid-Afrika de Beira-spoorweg, ter breedte van 2 voet, en de Namaqua-spoorweg ter breedte van 2 voet 6 duim, maar hoewel ik de bestuurders van die lijnen heb verzocht om informatie omtrent de kosten van aanleg en bewerking, heb ik daaromtrent geen antwoord ontvangen. Uit de getuigenis afgelegd voor de commissie aangesteld om aan het Koloniale gouvernement rapport te doen aangaande lichte spoorwegen, blijkt het echter dat een lijn als die van Beira voor £2,000 per mijl kan worden gebouwd.<br>De ed. heer J X Merriman zeide gedurende de laatste zitting in het parlement, dat de Namaqualand spoorw. een succes was. De helft er van gaat door zeer zwaar terrein, de andere helft over een gemakkelijke streek. Het werd oorspronkelijk gebouwd tegen £1,400, maar later herlegde men de lijn met zwaardere spoorwegstaven, zoodat de tegenwoordige kosten £2,550 per mijl bedragen. Natuurlijk kan men de kosten van lichte spoorwegen in Europa niet gebruiken als eene maatstaf voor de Kolonie. De reeds te voren gemelde commissie door de Kaapsche regeering aangesteld, schatte de kosten van een „kleinen spoorweg” tegen tusschen £2,000 en £3,000.<br>Wij moeten thans overgaan om een schatting te maken wat de waarschijnlijke verdiensten van eene „kleine spoorweg” in de Kolonie zouden zijn en daartoe is het noodig na te gaan wat de tegenwoordige lijnen verdienen. De grove verdiensten van de Kaapsche regeerings-spoorwegen in 1897, waren volgens verslag van den algemeenen bestuurder, £1,621 per geopende mijl, maar veel van deze som werd verdiend op doorvervoer. Als wij naar de taklijnen zien, '''dan bevinden wij dat de Malmesbury lijn £460 per mijl verdiende''', de Aliwal Noord tak £825, de Graaff-Reinet lijn £453 en de Grahamstown tak £638. De grove verdiensten van de nieuwe Cape Central Railway, die een ontwikkelings-tak is van Worcester naar Ashton bedragen niet minder dan £445 per jaar. '''Al de takken der Kaapsche spoorwegen toonen met uitzondering van de Malmesbury tak, een groote vermeerdering van verdiensten aan.''' Alles in aanmerking genomen, kan er geen twijfel bestaan of de nieuwe aan te leggen lijnen kunnen van het begin af aan op een verdienste van £200 per mijl rekenen, die de tegenwoordige vermeerdering in de verdiensten der bestaande takken in aanmerking nemende, langzaam hooger zal worden en binnen 5 jaar na hun aanleg £300 per mijl zal kunnen bedragen. Allen die zorgvuldig de ontwikkeling van het spoorwegsysteem in de Kolonie hebben nagegaan, zullen moeten erkennen dat dit een zeer gematigde berekening is.<br>De kosten van bewerken hangen van zoo veel dingen af en verschillen zoodanig, dat het onmogelijk is om met eenige nauwkeurigheid te zeggen wat zij voor een „kleinen spoorweg” in de Kolonie zullen bedragen, zonder bekend te zijn met de lengte, de hoeveelheid goederen te worden vervoerd, de bochten en de hellingen. Zij zullen echter heel wat minder zijn dan die der tegenwoordige lijnen. '''In 1897 waren de werkonkosten op de Malmesbury lijn 6s. per treinmijl''', terwijl die op de Graaff-Reinet lijn slechts 3s. 5d. per treinmijl beliepen.<br>De heer Mackay, in zijn boek over „Lichte spoorwegen” zegt, dat de werk-onkosten op lichte lijnen in de Kolonie geen 2s. 6d. per mijl behooren te boven te gaan, met een treindienst van 1,200 treinmijlen per mijl per jaar, en dit meent twee treinen per dag, heen en weer. De Nieuwe Kaapsche Centrale spoorweg heeft een treindienst van omtrent 1,300 mijlen per geopende mijl, en de werkonkosten bedroegen in 1896 3s. 6d. per mijl, en met meer betaalbare vrachten in evenredigheid tot het geheele gewicht der trein, zouden zij waarschijnlijk het bedrag van 2s. 6d. niet te boven gaan. In Europa bedragen de werkonkosten van sommige der kleine spoorwegen slechts 1s. per treinmijl, maar dan hebben zij een drie- of viermaal grooteren treindienst, dan een kleine spoorweg in de Kolonie kan hebben, zonder ledige spoorwagens te laten loopen. Er zijn echter zekere vaste bedragen in rekening te brengen, die steeds dezelfde blijven, of de traffiek veel of min is. Als wij de werkonkosten van kleine spoorwegen met één dagelijksche trein, heen en weer, op 3sh. 6d. per mijl stellen, dan behoeft zulk eene begrooting in de Kolonie zeker niet te buiten worden gegaan, behalve in zeer bijzondere gevallen, en met twee treinen per dag in elke richting behooren zij geen 2s. 6d. te boven te gaan. Dit is £158 per mijl per jaar, en is zeer hoog voor lijnen van 2 voet breedte.<br>Het is een der grootste misslagen die een land kan maken om dure lijnen te bouwen tegen hooge kosten, als de inkomsten van zulke lijnen te worden verkregen, de uitgaven niet rechtvaardigen. De kolonie Nieuw Zuid-Wales heeft 17 taklijnen met een mijllengte van 1,112 mijlen, en al deze lijnen, met uitzondering van twee hebben traffiek genoeg om de werkonkosten te betalen en nog iets voor renten over te houden, maar tengevolge van de zware onkosten van het aanleggen er van, verliest die Kolonie elk jaar omtrent £320,000 op die lijnen. In de Kaapkolonie zijn weinig taklijnen in staat om iets bij te dragen tot de renten op het kapitaal. Volgens het rapport van den algemeenen bestuurder voor 1897, '''verdiende de Malmesbury-lijn slechts £1 4s. 8d. percent'''; de Graaff-Reinet-lijn 6s. 3d. en de Grahamstown-lijn 18s. 5d. percent op het belegde kapitaal. Waren „lichte spoorwegen” in die gevallen gebouwd geweest, dan hadden ze waarschijnlijk niet alleen de volle rente op het kapitaal afgeworpen, maar de regeering in staat gesteld om de tarieven te verlagen ten gunste van de distrikten die zij behooren te ontwikkelen. '''De Malmesbury-lijn werd gebouwd voor £5,794 per mijl, en een „kleine spoorweg” zou gebouwd geweest zijn voor £2,500 per mijl, terwijl het dezelfde diensten zou hebben gedaan, en tegen de helft der kosten zou kunnen bewerkt worden. Terwijl de tegenwoordige lijn een zuivere winst van iets over 1 percent op het belegde kapitaal afwerpt, zou de kleine lijn met dezelfde verdiensten omtrent 11 percent winst hebben kunnen aantoonen, en dit is groot genoeg om de regeering in staat te stellen het tarief aanzienlijk te verminderen.'''</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> [[File:Report (IA reportrail00cape).pdf|duimnael|250px|regs|Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904), in opdrag van die Wetgewende Raad]] Op 19 April 1904 stel Cyril Alexander Owen-Lewis (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) in die Wetgewende Raad voor 'n komitee moet saamgestel word ter ondersoek van die smalspoor vanaf Kalabaskraal na Hopefield. Dit moet die boere die geleentheid bied om hul griewe te lug. Jacobus Arnoldus Combrink Graaff (LWR vir die Noordwestelike Provinsie) steun die voorstel. Hy sê daar heers groot ontevredenheid.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement, Wetgevende Raad, Dinsdag, 19 April, Spoorweg Kalabaskraal-Hopefield. 21 April, p. 3: De heer OWEN-LEWIS stelde voor: Dat een comité worde aangesteld om getuigenis in te winnen, om papieren te vragen en rapport te doen over de algemeene werking van de smalle spoorweg lijn van Kalabaskraal naar Hopefield. Het comité te bestaan uit de heeren Pyott, Smith, Graaff, Kol. Bayley, Ross, Barrable, I. J. van Zijl en den voorsteller.<br>De Voorsteller lichtte zijn motie toe en wilde den boeren in dat distrikt gelegenheid geven hun grieven betreffen-de dien spoorweg kenbaar te maken, vooral waar geklaagd werd over groote verliezen; ten gevolge van het overladen der goederen uit spoorwagens van een breeden spoorweg in die, loopende over dezen smallen spoorweg.<br>De ed. heer GRAAFF ondersteunde 't voorstel. Hij zei, dat er groote ontevredenheid in de zaak bestond.</ref> Op 26 Mei 1904 word die '''Verslag van die Gekose Komitee aangaande die Kalabaskraal-Hopefieldspoorlyn (1904)''', wat in opdrag van die Wetgewende Raad opgestel is, bespreek.<ref name="Owenverslag1904" /> Luidens die verslag is klagtes aangehoor van die verteenwoordigers vir die boere en handelaars van Darling en Hopefield, maar ook die getuienis van spoorwegbeamptes is ingewin. Die komitee doen die volgende voorstelle aan die hand:<ref name="Owenverslag1904" /> :(1) 'n Bevoegde amptenaar moet oor die hele lyn verantwoordelik wees, vir die beheer en bestuur daarvan.<ref name="Owenverslag1904" /> :(2) Die tariewe van die smalspoor moet verminder word, op een lyn met die tariewe wat op die hooflyn gevra word. Tans is die goederetarief dubbeld soveel as wat die hooflyn vra.<ref name="Owenverslag1904" /> :(3) Gedekte trokke, en plat trokke (tans in gebruik) moet met klappe voorsien word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(4) Geskikte oorlaai- en bergplek moet verskaf word. Skure moet gebou word vir die berging van goedere en produkte wat op die lyn vervoer word, asook 'n ruim goedereloods vir die oorlaai by Kalabaskraal.<ref name="Owenverslag1904" /> :(5) Die stasies moet omhein word; vee verniel die produkte wat daar by die stasie lê.<ref name="Owenverslag1904" /> :(6) Alle pogings moet aangewend word om die oorlaai van goedere te bespoedig en te vergemaklik, deur 'n bekwame voorman oor die spoorwegwerkers aan te stel.<ref name="Owenverslag1904" /> :(7) Die treindiens moet passasiers akkommodeer wat te Hopefield die vroeë trein vanaf Kalabaskraal na Kaapstad betyds wil haal. Fasiliteite op die eerste-, tweede- en derdeklaskompartemente behoort ook na behore verskaf te word.<ref name="Owenverslag1904" /> :(8) Elke voorsorgmaatreël moet getref word om bederfbare produkte in 'n ongeskonde toestand te hou by die versending en oorlaai; al hierdie op- en aflaaiwerk moet onder bekwame toesig geskied.<ref name="Owenverslag1904" /> Tydens die debat hoop Graaff (LWR) die regering bou nie gou weer smalspoorlyne nie; dit is duidelik wat 'n mislukking hierdie tipe spoorweë is.<ref name="Owenverslag1904">''De Zuid-Afrikaan''. 1904. Parlement. Wetgevende Raad. 26 Mei. Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. 28 Mei, p. 3:De Ed. heer OWEN-LEWIS leidde het debat in op het rapport van het select comité op den Kalabaskraal-Hopefield Spoorweg. Hij zei, dat het comité in al de klachten tegen de werking van den spoorweg was getreden en lichtte daarop het rapport dat hieronder volgt toe.<br>Uw comité, het getuigenis genomen hebbende van de spoorweg beambten, die verantwoordelijk zijn voor de werking van de lijn, en gehoord hebbende het getuigenis van de vertegenwoordigers van de boeren en handelaars van Darling en Hopefield, wenscht de volgende suggesties te doen, dewelke, het meent, als er op gehandeld wordt, strekken mogen tot een meer bevredigende werking van den spoorweg, dan tot hiertoe is geschied.<br>(1) Dat een bevoegd ambtenaar in vollen last van de geheele lijn moet worden geplaatst en verantwoordelijk moet wezen voor 't beheer en 't bestuur daarvan.<br>(2) Dat de tarieven thans gevraagd op de smalle lijn verminderd moeten worden, opdat ze meer gelijkvormig zullen zijn met de tarieven die op de hoofdlijn gevorderd worden.<br>(3) Dat gedekte trucks moeten worden verschaft, en de platte trucks, welke thans in gebruik zijn met kanten moeten worden voorzien.<br>(4) Dat geschikte accommodatie en "sheds" gebouwd moeten worden voor het bergen van de produkten, die op de lijn vervoerd worden, en dat een ruime loods voor overlading te Kalabaskraal moet worden gebouwd.<br>(5) Dat de staties omheind moeten worden om vee te beletten de produkten die daar liggen, te vernielen.<br>(6) Dat alle pogingen moeten worden aangewend, om de wijze van overlading van goederen te verbeteren, door een zeer geschikt man aan 't hoofd der arbeiders te plaatsen.<br>(7) Dat de treindienst moet worden verbeterd en versneld en alsoo veranderd worden om passagiers van Hopefield in staat te stellen in tijd te zijn voor den vroegen trein van Kalabaskraal naar Kaapstad; en dat er eerste-, tweede- en derde klas compartimenten behooren verschaft te worden.<br>(8) Dat elke voorzorgsmaatregel moet worden genomen om bederfelijke produkten te behouden gedurende hun verzending en overlading, en om te zorgen dat al het op- en afladen dier produkten onder bekwaam toezicht zal geschieden.<br>(9) Ten slotte wenscht uw comité er op te wijzen dat bekwaam bestuur, verbeterde accommodatie voor overlading en berging, en een liberaler behandeling inzake de tarieven hoogst noodzakelijk zijn om de nadeelen te verminderen, die geleden worden door degenen, die gedwongen zijn gebruik te maken van een lijn, die in breedte verschilt van de hoofdlijn, waaraan ze verbonden is.<br>De Ed. heer WILMOT secondeerde de aanneming van het rapport. Spreker vond het met het oog op de Port Elizabeth-Avontuur lijn uitstekend dat men eerst het succes van andere smalspoorwegen zou nagaan. Het Ed. lid wilde weten of de tarieven thans op den smalspoorweg van kracht betalend waren of niet, en in het eerste geval, in hoeverre die konden worden verminderd.<br>De Ed. heer GRAAFF hoopte, dat de regeering niet spoedig weer smalle spoorwegen zou bouwen, nadat het soo duidelijk was gebleken welk een mislukking zoodanige spoorwegen waren.<br>De Ed. heer OWEN-LEWIS wees er op dat de tarieven op de smalspoorweglijnen veel hooger waren dan op den breeden spoorweg. Behalve dat was het nadeel van overlading zoo groot, dat de boeren hun produkten mijlen ver per wagen vervoerden. Als nu de tarieven werden verlaagd zou er zeker meer gebruik van de smalspoor lijnen worden gemaakt voor vervoer van goederen.<br>De Ed. heer MICHAU vroeg wat de tarieven der Kalabas Kraal lijn waren vergeleken met de taklijnen dezer kolonie.<br>De Ed. hr. OWEN-LEWIS antwoordde dat de vrachten op de smalspoor lijnen het dubbele waren van die op breede spoorlijnen van toepassing.<br>Het rapport werd daarop aangenomen.</ref> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Hopefield word gekniehalter === Die stoomtrein het die eerste paar jaar vanaf Kalabaskraal na Hopefield geloop op Maandae, Woensdae en Vrydae, en vanaf Hopefield teruggekeer op Dinsdae, Donderdae en Saterdae. Vanaf 1906 loop 'n nuwe petrolwa (bykomend vir passasiers) ook op Dinsdae, Donderdae en Saterdae vanaf Kalabaskraal na Hopefield, en loop dieselfde dag weer terug.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Dit maak nou sin hoekom sekere vragtreine van buite (met goedere bestem vir Hopefield) by Kalabaskraal tot 24 uur moes wag. Tydens die parlementsitting van 1903 het [[F.S. Malan]] (LWV van Malmesbury) herhaaldelik{{voetnota|30 Junie, 14 Julie, 15 Julie, en 16 Julie 1903}} vir syfers van die Kommissaris van Openbare Werke gevra m.b.t. die hoeveelheid vrag wat vervoer word, asook die opbrengs en uitgawes per myl per maand van die Kalabaskraal—Hopefield-smalspoor, vergeleke met dié van die Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledonlyn.<ref name="Parlement30Junie1903" /> 'n Mens moet in gedagte hou die opening was op 'n Saterdag (28 Februarie 1903), maar die finansiële en operasionele syfers op die boeke het die 2de Maart 1903 begin, die Maandag.<ref name="1903statistiek" /> Onthou egter, die Eendekuilspoor is 15 November 1902 geopen — 3 maande en 13 dae voorsprong. Dit is nog voordat mens die klimaat, oesopbrengs, ens. inreken. Die faktore is legio. Die syfers word vernaamlik toegeskryf aan die oorlaai van die goedere by Kalabaskraal. Meer goedere word in die eerste maand vervoer as in die tweede, en die opbrengs is minder. In hierdie twee eerste maande gesamentlik was die uitgawes meer as die inkomste. Gedurende hierdie eerste twee maande is 1 677 Britse ton vervoer, wat £35 per myl kos. Kortom: die vervoerkoste per 100 Britse ton per maand was £2 1 sjieling 9 pennies.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Kalabaskraal – Hopefieldlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Maart | valign="top" |902 | valign="top" |16 | valign="top" |0 | valign="top" |0 | valign="top" |18 | valign="top" |4 | valign="top" |3 |- | valign="top" |April | valign="top" |775 | valign="top" |17 | valign="top" |8 | valign="top" |6 | valign="top" |16 | valign="top" |16 | valign="top" |7 |} Die eerste 4 maande van die jaar van die Malmesbury-Eendekuillyn lyk so:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Malmesbury – Eendekuillyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |1 655 | valign="top" |23 | valign="top" |2 | valign="top" |3 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |3 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |1 709 | valign="top" |28 | valign="top" |5 | valign="top" |0 | valign="top" |21 | valign="top" |19 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |2 360 | valign="top" |39 | valign="top" |6 | valign="top" |3 | valign="top" |30 | valign="top" |19 | valign="top" |6 |- | valign="top" |April | valign="top" |1 895 | valign="top" |34 | valign="top" |13 | valign="top" |6 | valign="top" |21 | valign="top" |1 | valign="top" |0 |} Hierdie syfers toon 'n merkbare vooruitgang op hierdie lyn. Die hoeveelheid in Maart vervoer is wel hoër as in April, maar April toon steeds 'n vermeerdering vergeleke met Januarie en Februarie. Vergelyk mens nou hierdie syfers met dé van Kalabaskraal, dan het die Eendekuillyn meer as dubbel soveel vervoer as die smalspoorlyn. Die Eendekuillyn se bedryfsuitgawes is minder as sy inkomste. In April was die opbrengs meer as 'n derde hoër as die uitgawe. Duur hierdie verbetering voort, kan die vervoertarief verlaag word.<ref name="1903statistiek" /> Word dieselfde twee maande van Malmesbury-Eendekuil vergelyk met die Kalabaskraal-Hopefieldlyn, naamlik Maart en April, dan is 4 255 Britse ton vervoer, en die vervoerkoste per myl bedra £52. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste slegs £1 4 sjielings vergeleke met die £2 1 sjieling en 9 pennies op de Kalabaskraallyn.<ref name="1903statistiek" /> Die Sir Lowryspas-Caledonlyn lyk selfs beter as die Eendekuillyn. Caledon se spoor is Vrydag, 1 Augustus 1902 geopen. 'n Voorsprong van 3 maande en 2 weke voor Malmesbury-Eendekuillyn, en byna 7 maande voor die Kalabaskraal-Hopefieldlyn. Verder kon die spoorwegdepartement nie daarin slaag om genoeg trokke vir die Moorreesburg en Malmesbury te verskaf om al die hooi en graan te vervoer nie. Die klagtes van Malmesbury was ernstig.<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="8" valign="top" |<center>Sir Lowryspas – Caledonlyn<center> |- | rowspan="2" valign="top" |1903 | rowspan="2" valign="top" |Britse ton vervoer | colspan="3" valign="top" |Opbrengs per myl | colspan="3" valign="top" |Uitgawes per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Januarie | valign="top" |2 739 | valign="top" |54 | valign="top" |2 | valign="top" |8 | valign="top" |44 | valign="top" |8 | valign="top" |6 |- | valign="top" |Februarie | valign="top" |4 585 | valign="top" |66 | valign="top" |13 | valign="top" |1 | valign="top" |44 | valign="top" |2 | valign="top" |8 |- | valign="top" |Maart | valign="top" |4 322 | valign="top" |58 | valign="top" |0 | valign="top" |5 | valign="top" |39 | valign="top" |18 | valign="top" |1 |- | valign="top" |April | valign="top" |3 852 | valign="top" |58 | valign="top" |10 | valign="top" |5 | valign="top" |48 | valign="top" |19 | valign="top" |7 |} Hoe dan ook, dit val op by Caledon hoe die syfers in Februarie hoog is ten opsigte van die vervoer en opbrengs, maar die tonnemaat val soos 'n baksteen in April. Minder ton as in Februarie en Maart word vervoer, maar sy uitgawes skiet op na die hoogste vlak. Dit word toegeskryf aan twee moontlike redes: uitgawes wat in Januarie en Februarie aangegaan is wat verreken word (suiwer boekhoudkundig van aard) en die feit dat Caledon elke dag 'n trein laat loop het, terwyl Hopefield en die Eendekuil tevrede moet wees met 'n trein slegs drie maal per week.<ref name="1903statistiek" /> Word die bedryfskostes ingereken vir Maart en April 1903, het die Caledonlyn 8 174 Britse ton vervoer, teen 'n uitgawe van £88 17 sjielings en 8 pennies. Gereken teen 100 Britse ton per myl was die onkoste £1 1 sjieling en 9 pennies, dus slegs 2 sjielings en 3 pennies minder as op die Eendekuillyn.<ref name="1903statistiek" /> Nou kan al die syfers vir Maart en April 1903 van die drie spoorlyne vergelyk word:<ref name="1903statistiek" /> {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |<center>Onkoste per Britse ton per myl<center><center>(Maart & April 1903)<center> |- | rowspan="2" valign="top" | | colspan="3" valign="top" |per 100 Britse ton per myl |- | valign="top" |'''£''' | valign="top" |s. | valign="top" |d. |- | valign="top" |Kalabaskraal (smal) | valign="top" |2 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |- | valign="top" |Eendekuil | valign="top" |1 | valign="top" |4 | valign="top" |0 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |1 | valign="top" |1 | valign="top" |9 |} Tot dusver toon die bedryfskostes vanaf Kalabaskraal na Hopefield byna die helfte meer as die genoemde Kaapse spoor (3 voet, 6 duim). Maar weer - die Hopefieldlyn het pas geopen, daar is 'n paar goedjies wat nog nie heeltemal funksioneer soos die moet nie. ''De Zuid-Afrikaan'' beskou egter die verskil te groot om weggeredeneer te word. Die verkoopsargument dat die smalspoor se bedryfskoste veel minder sal wees as die Kaapse spoor is nou deur die bovermelde syfers 'n finale nekslag toegedien. Die koerantleser moet ook nie vergeet, aldus die koerant, dat die Kalabaskraallyn oor 'n gelyke terrein loop nie, en dat dit sout van die panne tussen Darling en Hopefield is wat vervoer word nie. {{voetnota|''De Zuid-Afrikaan'' vergeet wel gerieflik Maart en April raak ook koeler op die soutpanne. Die koerant kon ook meer gefokus het op die ligter vrag by Caledon in Aprilmaand, maar hoër opbrengs per myl, wat hoogs waarskynlik Paasnaweekpassasiers kon wees. Skoolkwartale was STRENG volgens die Britse stelsel; dit het selfs die Kaapse seisoene en oestyd regeer.}} Maart en April is volgens die koerant egter geensins die beste maande van die jaar vir 'n graanproduserende distrik nie - hier bedoelende nou die distrikte rondom die Malmesbury-Eendekuillyn. Desember, Januarie en Februarie kan mens in hierdie streke 'n enorme toevloei verwag.<ref name="1903statistiek">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. De Kalabaskraal - Hopefield spoorweg. 1 Augustus, p. 4:In antwoord op een motie van een der leden voor Malmesbury, heeft de commissaris van publieke werken een opgaaf op de tafel van het huis gelegd aantoonende de hoeveelheid vervoerd, de opbrengst en de uitgaaf per mijl per maand van het Kalabaskraal—Hopefield smalspoor, vergeleken met die van Malmesbury—Eendekuil en Sir Lowry Pas—Caledon. Daar deze opgaaf van belang is geven wij de volgende cijfers daaruit: De Kalabaskraal lijn werd slechts geopend op 2 Maart 1903. De opgaaf is:<br>[tabel]<br>Wij veronderstellen dat de onkosten van overpakken te Kalabaskraal in deze opgaaf begrepen zijn. Men ziet het, in de eerste maand werd meer vervoerd dan in de tweede, doch de opbrengst was minder. Voor deze twee eerste maanden was de uitgaaf grooter dan de inkomsten. Gedurende deze twee maanden werden 1677 ton vervoerd, kostende £35 per mijl. Of met andere woorden de vervoer-kosten per 100 ton per maand waren £2 1s. 9d. Wij zullen dit cijfer later vergelijken met dat van Eendekuil en Caledon.<br>Voor de eerste 4 maanden des jaars is de opgaaf voor de Eendekuillijn:<br>[tabel]<br>Deze cijfers toonen dat er een merkbare vooruitgang is op deze lijn. De hoeveelheid die vervoerd werd was wel in Maart hooger dan in April, maar April toont een goede vermeerdering boven Januari en Februari. Als men deze cijfers vergelijkt met die van Kalabaskraal, dan ziet men dat de Eendekuillijn meer dan tweemaal zooveel heeft vervoerd als de smalspoorlijn. Maar dan is er een ander punt van belang, waarop wij wenschen te wijzen, namelijk dat de uitgaaf op deze lijn minder is dan de opbrengst. Met andere woorden deze lijn betaalt meer dan haar werk-onkosten. Neen, nog meer, voor de maand April was de opbrengst meer dan één derde hooger dan de uitgaaf. Als deze verbetering blijft voortduren, en wij zien hoegenaamd geen reden waarom dit niet zal geschieden, dan is de dag niet meer veraf, dat het vervoertarief op deze lijn verlaagd zal kunnen worden tot het gewone op onze gouvernements spoorwegen. Zooals bekend is het tarief thans gelijk aan dat van de Kaapsche Centrale Spoorweg Maatschappij van Worcester naar Riversdal.<br>Laten wij nu zien wat de uitgaaf op de Eendekuillijn per 100 ton per mijl was voor dezelfde twee maanden, als die welke we voor Kalabaskraal hebben, namelijk Maart en April. Men vervoerde 4255 ton en de vervoerkosten per mijl waren £52. Dus gerekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten slechts £1 4s. vergeleken met £2 1s. 9d. op de Kalabaskraallijn. Een merkwaardig resultaat!<br>Wij komen nu tot de opgaaf van de Caledon lijn van Sir Lowry's Pas:<br>[tabel]<br>Men ziet het, de cijfers voor deze lijn zijn nog beter dan die voor Eendekuil. Maar daarbij moet men niet uit het oog verliezen, dat de Caledonlijn veel langer in werking is dan de Eendekuillijn, en dat het spoorwegdepartement niet in staat was om aan Moorreesburg en Malmesbury genoeg trucks te verschaffen voor het vervoeren van al het hooi en graan. Het is te hopen dat het in dit opzicht in de toekomst beter zal gaan. De klachten van Malmesbury waren gegrond en ernstig.<br>Maar wij keeren terug tot de opgaaf voor de Caledonlijn. Men zal zien dat Februari boven aan staat wat betreft de hoeveelheid vervoerd en de opbrengst, maar dat April de hoogste uitgaaf draagt. Het kan zijn dat dit te wijten is aan het feit dat uitgaven die feitelijk reeds in de vorige maanden aangegaan werden eerst in April uitbetaald werden. Hoe het zij, het is niet gemakkelijk altijd precies te zeggen in welke maand een uitgaaf gerekend moet worden, en daarom behoeft men niet te veel van dit feit te maken. Vergeleken met Kalabaskraal werd op deze lijn (Caledon) vijfmaal zooveel vervoerd als eerstgenoemde. Caledon heeft echter dagelijks een trein, terwijl Hopefield zich tevreden moet stellen met een trein slechts driemaal per week, evenals Eendekuil.<br>Met het doel tot een vergelijking te komen, nemen wij de cijfers voor Maart en April ook hier afzonderlijk. Op de Caledonlijn werd vervoerd voor deze twee maanden 8174 ton, tegen een uitgaaf van £88 17s. 8d. Berekend tegen 100 ton per mijl waren de onkosten £1 1s. 9d.; dus slechts 2s. 3d. minder dan op de Eendekuillijn.<br>Als wij nu de onkosten per 100 ton per mijl voor de maanden Maart en April, op de drie hier genoemde lijnen naast elkaar plaatsen, dan vindt men:<br>[tabel]<br>Wat toonen deze cijfers? Dat de werkonkosten van het smalspoor van Kalabaskraal naar Hopefield bijna de helft meer zijn dan op de genoemde breede sporen. Weliswaar is de vergelijking met de twee eerste maanden na de opening van de Kalabaskraal lijn en kan worden ingebracht, dat deze lijn nog niet geheel in werkende orde was, en dat de uitgaaf daarom naar evenredigheid grooter was dan wat ze later zal zijn. Tot op een zekere hoogte is dit argument gegrond, maar het verschil is toch te groot om op die wijze weggeredeneerd te worden.Het grootste voordeel, waarop de voorstanders van het smalspoor gedurig wijzen, is dat de werkonkosten daarvan veel minder zijn dan die van het breedspoor. Dit argument is den bodem in geslagen door de cijfers die wij aangehaald hebben. En dan moet men niet vergeten, dat de Kalabaskraal lijn over een effen terrein loopt, en dat men het zout van de pannen tusschen Darling en Hopefield te vervoeren had. Wat betreft de Malmesbury—Eendekuil lijn moeten wij er op wijzen, dat Maart en April geenszins de beste maanden van het jaar zijn voor een graan produceerend distrikt. In de maanden December, Januari en Februari kan men verwachten dat het vervoer op deze lijn veel meer zal zijn.In de spoorwegbill, die thans voor het select comité is, wordt voorgesteld om verschillende 2 voet spoorlijnen, die nog moeten worden gebouwd, te veranderen in 3½ voet lijnen. De Aliwal Noord—Barkly Oost lijn blijft volgens deze bill echter onveranderd. Wij vertrouwen dat de leden van het select comité en het parlement zelf hun aandacht zullen wijden aan deze zaak en de les van Kalabaskraal niet uit het oog zullen verliezen.</ref> Al was die vragversending ondergemiddeld, was die passasiersgetalle vir daardie tyd groot, gemiddeld 40 passasiers per trein. Vanaf die (boekhoudings)opening in Maart 1903 tot die einde van 1903 het die passasiers (£2 357) eintlik half die wa deur die drif getrek. Amper net soveel as dié wat uit goedere en grondstowwe (£2 425) ingevorder is. Hierdie twee bedrae is verder aangevul deur die versending van pakkies (£345), die vervoer van perde, honde en voertuie (£118), lewende hawe (soos vee) (£121), en die Poswese vir die vervoer van briewe (£358). Die laaste £163 het niks met vervoer te make nie, maar is verkry uit die verhuring van die spoorweggeboue en die gebruik van die telegraaf. Teenoor hierdie totale inkomste van £5 887 het die bedryfsuitgawes egter £6 465 beloop.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Teen 1905 het die Hopefield-lyn se finansiële posisie aansienlik verbeter, met ’n totale inkomste van £7 391 vir die jaar. Voorheen was passasiers die groot melkkoei; nou het goedereverkeer £3 259 (44,1% van die totale inkomste) ingebring, terwyl passasiers £2 539 (34,3%) betaal het. Hierdie goeie vertoning het die Kaapse Parlement oortuig om hul vroeëre beplanning te wysig: die aanvanklike bewilliging van £85 000 vir 'n verlenging slegs tot by Vredenburg is gekanselleer; in 1906 is 'n groter bedrag (£87 000) 'geoormerk' om 'n heelwat langer spoorlyn ''via'' Vredenburg na Hoedjiesbaai (Saldanha) te bou.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> 'n Mens moet egter onthou: Kalabaskraal was nooit, soos Port Elizabeth (waar die Avontuur-smalspoorlyn eindig) 'n '''verbruikersentrum''' of eindhawe nie; dit was gewoon 'n oorlaaistasie waar hoë hanteerkoste en die konstante handearbeid om die vrag oor te pak, die lyn se ekonomiese groei en lewensvatbaarheid permanent aan bande gelê het. Die lyn is ook nie tot die 1970's (Yskor) verder verleng nie. 'n Vernietigende verslag van die Kaapse Regeringspoorweë se Hoofingenieur verduidelik: Klein-Namaqualand is deur diep oos-wes-klowe verskeur. Dit, en die £1,5 miljoen sterling wat so 'n spoorlyn sou kos. Te min landbouprodukte en handel kon so 'n onderneming regverdig en die uitbreidingsplanne is laat vaar. Afgeleë dorpe soos Nieuwe Rust (Nuwerus) en Garies moes maar van hawens soos Doringbaai en Hondeklipbaai gebruik maak.<ref name="Moir1963Hopefieldopening" /> Die beloofde verlenging van die Hopefield-spoorlyn na Saldanhabaai is reeds in 1906 goedgekeur, maar boere moes jare lank wag. Om die oorspronklike infrastruktuur van die Kalabaskraal-Hopefield-lyn in 1910 na 'n breër Kaapse spoor om te skakel (spoorstawe, dwarslêers en brûe inbegrepe) sou £50 000 gekos het. Met daardie klas geld kon liewer met 'n langer 2 vt.-lyn vir eers gewoeker word, is gemeen. Die smalspoorstawe is egter - heel toekomsgerig - by die nuwe verlenging op grondwerke en dwarslêers gelê wat vir die Kaapse spoor bedoel was.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die kostesamestelling lyk so:<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> :Kalabaskraal tot by Hopefield (48 myl): £115 993 :Verlenging Hopefield tot by Hoedjiesbaai (44 myl): £87 640 :Totaal Kalabaskraal tot by Saldanha (92 myl): £203 633 Die omskakeling van die Hopefield-taklyn na 'n breëspoorlyn is weens hierdie hoë kosteberekening eers uitgestel, wat beteken die streek moes voorlopig met aangepaste smalspoorverlengings klaarkom. Al het die Kaapse Regering die smalspoorlyn as 'n ekonomiese sukses vir die koringstreek beskou, was die kapasiteit daarvan uiteindelik ontoereikend vir langtermynontwikkeling.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Augustus 1911 word die verlenging tot by Bergrivier in gebruik geneem. Nog 'n lokomotief word by die oorspronklike drie Moguls gevoeg wat nou al 8 jaar diens doen op die Kalabaskraal-Hopefield-lyn. Ses maande vandat die Bergrivierstasie in gebruik geneem is, het Kalabaskraalstasie 1 800 Britse ton goedere hanteer, asook 120 trokke vol lewende hawe per maand. In Januariemaand 1911 het 852 passasiers hul sitplek ingeneem.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In Januarie 1912 styg die syfers na 3 324 Britse ton goedere, 142 trokke lewende hawe en 1 273 passasiers.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Februarie 1913 is die spoor tot by Hoedjiesbaai voltooi. Die lyn word op 4 Maart 1913 geopen. Voortaan staan die lyn bekend as die Saldanha-taklyn. Saldanhabaai se waterbronne was egter vir treine ongeskik; water moes by Bergrivier volgetap en in spesiale waterwaens saamgeneem word vir 'n retoerrit. Slegs die stasies by Kalabaskraal, Darling, Hopefield, Bergrivier, Langebaanweg, Vredenburg en Saldanha (Hoedjiesbaai) is beman en met telefone toegerus.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> In '''1915''' is dit 'n rekordoesjaar. By Moorreesburg se treinstasie alleen is 14 041 Britse ton graan en 13 114 Britse ton voer weggestuur, vergeleke met 3 874 Britse ton graan en 14 532 Britse ton voer by Malmesbury se stasie. Dit het ook meegebring dat boere met daardie geld plaasimplemente soos ploeë, binders ens. aangekoop het. Ook het die boere nuwe geboue opgerig en heinings gespan - hierdie voorspoed het natuurlik ook tot die Spoorweë se voordeel gestrek wat al hierdie lewensmiddele, implemente en boumateriaal moes vervoer. Die Hopefield-lyn ('''let wel''': nie meer 48 myl nie, maar '''92 myl''') se syfers word egter in die skadu gestel:<ref name="oes1915">[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/02IvAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=moorreesburg&pg=PA58&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railway, Annual Report 1915. 1916. p. 58]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" |Graan<br>(Britse ton) | valign="top" |Voer<br>(Britse ton) |- | valign="top" |Malmesbury-Moorreesburg | valign="top" |26 638 | valign="top" |33 915 |- | valign="top" |Hopefield | valign="top" |6 870 | valign="top" |987 |- | valign="top" |Caledon | valign="top" |23 518 | valign="top" |130 |} Laat Moorreesburg en Kalabaskraal sommer ook met die Overberg vergelyk word. [[Lêer:Overberg_railway_line_map.svg|duimnael|450px|regs|Die Overberg-spoorlyn waarmee Moorreesburg en Kalabaskraal se koring- en hawervrag vergelyk word<br><small>(Erkenning:Htonl)</small>]] Omtrent so 9 maande ná die opening van die Caledonlyn op 1 Augustus 1902, het Bredasdorp op 7 Mei 1903 reeds sy eerste deputasie na die Kommissaris van Openbare Werke gestuur om die spoorlyn te verleng.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Gemengd Nieuws. 7 Mei, p. 4: Een correspondent van Bredasdorp telegrafeerde eergisteren het volgende: heeren: H.H. van Breda, J.D. Albertijn en John Taljaard, vertrok heden morgen van hier ten einde bij den Commissaris van Publieke Werken op den 7den dezer hun opwachting te maken in verband met spoorwegverlenging van Caledon naar Bredasdorp.</ref> Daar het absoluut niks van gekom nie. Eers toe die Wet No. 33 van 1911 bekragtig is ('''ná Uniewording'''), begin dinge werklik vorder: Caledon verleng na Rietpoel (wat 5 Januarie 1914 open). Drie maande later verleng Rietpoel tot by Klipdale; laasgenoemde is 6 April 1914 geopen.<ref name="verslag1919">[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/CMw1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=caledon+rietpoel&pg=PR16&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of the South African Railways and Harbours. 1919. Dates of Opening and Mileages of Lines. Pretoria: Government Printing and Stationary Office, pp. xvi]</ref> Caledon en Bredasdorp het albei ook gretig van die Protemlyn gebruik gemaak,<ref name="oes1915" /> wat op sy beurt weer 30 Junie 1915 geopen het.<ref name="verslag1919" /><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=klipdale&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: Union No. 23 1913, 30th June 1915, Klipdale, Protem</ref> Bredasdorp moes maar eers 'n rukkie wag tot Wet No. 30 van 1922 bekragtig is.<ref> [https://www.google.co.za/books/edition/Papers/oifFtQLvld8C?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp&printsec=frontcover Papers U.G. 1926. Pretoria: Government Printer], p. 159: | Union No. 30 1922 | 19th April 1922 | Klipdale | Bredasdorp</ref> Desember 1922 word begin met die aanbouwerk na Bredasdorp toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_South_African_Museum/whRAAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=bredasdorp+railway+1924&pg=RA4-PA10&printsec=frontcover Report of the Railways and Harbours Board for the Year ended 31st December 1922. 1923. Cape Town: Cape Times Ltd., Government Printers], p.10: ''Klipdale-Bredasdorp Railway.'' - Construction was begun in December. A temporary stores depot has been established at Klipdale and at the end of the year preparations were being made to start culverts and bridge work.</ref> Uiteindelik is die terminus op 19 April 1924 op Bredasdorp geopen, waar dit vandag nog is.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/2EowAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp+railway+1924+opened&dq=bredasdorp+railway+1924+opened&printsec=frontcover Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1922. Cape Town: Government Printers], p. 18: Between October, 1923, and 4th [?] November, 1924, the following lines were opened for the conveyance of public traffic on the dates specified: [...] Klipdale to Bredasdorp 24¾ miles, 19th April, 1924.</ref> Hier kan Moorreesburg, Kalabaskraal en die smalspoor vergelyk word met die vernaamste stasies in die Overberg, Piquetberg, Malmesbury, e.a.:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Grain_Elevators_for_Union_of_South_Afric/5c80AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Moorreesburg&pg=PA64&printsec=frontcover Philip, WM. 1919. Grain Elevators for Union of South Africa. Pretoria: Government Printers, p. 23]</ref> {| class="wikitable" | valign="top" | | valign="top" | | colspan="4" valign="top" |<center>Koring en hawer (Britse ton)<center> |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |<center>'''1916'''<center> | valign="top" |<center>'''1917'''<center> | valign="top" |<center>'''1918'''<center> | valign="top" |'''Nege maande;<br>eindig 30 September 1919''' |- | valign="top" |Klipdale<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |8 885 | valign="top" |11 760 | valign="top" |13 605 | valign="top" |6 838 |- | valign="top" |'''Moorreesburg''' | valign="top" | | valign="top" |10 211 | valign="top" |11 352 | valign="top" |10 464 | valign="top" |4 961 |- | valign="top" |'''Kalabaskraal''' | valign="top" | | valign="top" |696 | valign="top" |863 | valign="top" |1 230 | rowspan="2" valign="top" | 606 |- | valign="top" | | valign="top" |'''Uit die smalspoor''' | valign="top" |6 717 | valign="top" |9 028 | valign="top" |8 925 |- | valign="top" |Malmesbury | valign="top" | | valign="top" |6 796 | valign="top" |5 521 | valign="top" |10 585 | valign="top" |4 110 |- | valign="top" |Caledon<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |7 582 | valign="top" |7 392 | valign="top" |7 030 | valign="top" |5 315 |- | valign="top" |Rietpoel<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |5 209 | valign="top" |5 832 | valign="top" |6 952 | valign="top" |3 588 |- | valign="top" |Protem<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |1 941 | valign="top" |4 245 | valign="top" |7 428 | valign="top" |4 480 |- | valign="top" |Piquetberg | valign="top" | | valign="top" |4 857 | valign="top" |5 098 | valign="top" |6 139 | valign="top" |4 232 |- | valign="top" |Maseru | valign="top" | | valign="top" |2 960 | valign="top" |2 686 | valign="top" |4 477 | valign="top" |9 147 |- | valign="top" |Portervilleweg | valign="top" | | valign="top" |5 582 | valign="top" |3 815 | valign="top" |6 575 | valign="top" |3 064 |- | valign="top" |Krige<br>(''Overberg'') | valign="top" | | valign="top" |2 821 | valign="top" |3 769 | valign="top" |4 970 | valign="top" |2 314 |} [[Lêer:Bredasdorpterminus27032026.jpeg|duimnael|regs|Die Bredasdorpterminus (2026) is maar op 19 April 1924 eers geopen.]] Die feit dat Klipdale maar eers in 1914 geopen is, en reeds Moorreesburg in 1917 verbysteek, (maar ook die feit dat [[Bredasdorp]] eers baie laat in 1924 sy spoorlyn gekry het), laat mens die oorhaastigheid van die spoorlegging by Hopefield as ekonomiese stimulus bevraagteken.{{Voetnota|En om sake werklik tot die absurde te dryf - [[Hermanus]] het nooit 'n treinspoor geken nie.}} Verder is bogenoemde opname gemaak tydens en kort ná die afloop van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Die boere het vertroue in die stelsel gekry, omdat hulle weet daar is 'n mark vir hul goedere; die pryse is hoog en die spekulante kon nie koring vanuit die buiteland invoer nie, want die skepe vanuit oorsee kon nie vaar nie. Hierdie buitengewone tyd van voorspoed het as aansporing gedien. Gedurende die bloeitydperk het die boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling (toe die oorlog verby is) weer tot baie verliese meegebring het.<ref>Smal, J.G.C. Landboukoöperasie in Suid-Afrika tot 1933: Ontstaan, groeie en ekonomiese betekenis. 1958. Ongepubliseerde D. Comm.-proefskrif, Universiteit van Potchefstroom, p. 259: Na 'n tydperk van buitengewone voorspoed gedurende en nog twee jaar na die oorlog, het daar 'n prysdaling gekom wat die boeregemeenskap baie nadelig getref het. Gedurende die bloeitydperk het boere grond, vee, ens. teen baie hoë pryse aangekoop, waarna die daling in pryse baie verliese meegebring het. Die Sekretaris van Landbou sê dan ook: „Wijnboeren, mielieboeren, korenboeren, veeboeren, tabak- en katoenboeren, zij allen voelen de slapte zeer erg." Die uitvoer van landbouprodukte het ook vanaf £32,820,388 in 1919 tot £25,339,475 in 1920 gedaal, en behalwe die daling het die waarde van die landbouprodukte wat in die Unie verbruik is ook gedaal. Die daling in die pryse van landbouprodukte het noodwendig die koöperasies ook ten nouste geraak, maar daar sal later in die Afdeling daarop ingegaan word.</ref> Teen die jaar 1924-1925: Die grootste vrag koring is vanaf Moorreesburg verspoor: 13 735 Britse ton is hiervandaan weggestuur. Bredasdorp beklee die tweede plek met 5 800 ton; Klipdale derde plek met 4 450 ton, terwyl Piquetberg 4 286 ton en Napier 1 465 ton verspoor het. Voorheen moes Bredasdorp en Napier hul koring spesiaal na Klipdale toe gebring het. Teen 1925-1926 is Moorreesburg weer die voorloper: 13 039 Britse ton. Rietpoel is tweede met 6 659 ton, Piquetberg is derde met 6 516 ton en Bredasdorp is vierde met 5 216 ton.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Annual_Report_of_the_General_Manager/3vNRAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=bredasdorp Annual Report of the General Manager of South African Railways and Harbours. 1925 (1926). Pretoria: Government Printers], p. 45: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Moorreesburg, which station railed 13,735 tons. Bredasdorp dealt with 5,800 tons and Klipdale 4,450 tons, while Piquetberg despatched 4,286 tons and Napier 1,465 tons. The traffic at Bredasdorp and Napier was formerly handled at Klipdale." / p. 52: The heaviest tonnage of wheat was despatched from Morreesburg, which station railed 13,039 tons; Rietpoel dealt with 6,659 tons, and Piquetberg 6,516 tons, while Bredasdorp handled 5,216 tons.</ref> Om terug te keer na die Hopefield-lyn:<br> In 1916 is 'n "Lawley"-stoomtrein sowel as 'n Klas B (afkomstig van die Avontuur-smalspoorlyn) toegevoeg. Die Saldanha-taklyn het teen November 1925 sewe lokomotiewe gehad - net voor die omskakeling begin het. Sewe lokomotiewe is nou totaal onversoenbaar met die Kaapse spoorbreedte (3 voet 6 duim).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die Saldanha-taklyn was finansieel nie volhoubaar of winsgewend genoeg nie. In Maart 1923 was die verlies £538, wat teen November 1923 versleg het tot 'n verlies van £1 296. Hierdie verliese was wel tipies vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë se destydse taklyne; uit 46 nasionale taklyne kon slegs 7 'n wins toon (dit het gewissel tussen £33 en £1 382).<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Begin November 1925 het die eerste spanne werkers opgedaag om die spoorwydte na die Kaapse spoorwydte te verbreed.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die ou Hopefield-lyn het ingrypende ingenieurswerk ondergaan. Spoorwalle moes verbreed word, deurgrawings moes oopgekap word, dwarslêers en spoorstawe moes vervang word, en sowel brûe as duikers moes versterk of heeltemal vervang word.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die opgraderingswerk by die Saldanha-verlenging was hier minimaal — die stawe is bloot gelig, verder uit mekaar geskuif en op dieselfde dwarslêers vasgebout.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde" /> Die omskakeling het net 'n rapsie meer as 'n jaar lank geduur. Die smalspoor is amptelik doodverklaar toe die eerste breëspoortrein op '''19 Desember 1926''' om 5 nm. by die Saldanhastasie ingetrek het.<ref name="Moir1963Hopefieldeinde">Moir, S.M. 1963. The Hopefield Line Grows Up. In: ''Twenty-four inches apart : the two-foot gauge railways of the Cape of Good Hope''. Lingfield : The Oakwood Press, pp. 69-76.</ref> Hopefield het eerstehands kennis gemaak met die [[Wet van die remmende voorsprong]]. === Nasleep === [[Lêer:Kalbaskraal_station.jpg|duimnael|350px|regs|Ekonomiese groei het geen plafon nodig nie: Kalbaskraalstasie (2017),waar Moorreesburg en Hopefield by mekaar aansluit.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, om verpakkingsmateriaal te maak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespook in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die personeel enkele kilometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleenthede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lag vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, in twyfel laat trek. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipaliteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipaliteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansier te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie: "Ontevrede inwoners het Vrydag 1 Julie aan ’n protesoptog op Moorreesburg deelgeneem en ’n memorandum van eise aan die burgemeester van Swartland-munisipaliteit (SM), Tijmen van Essen, en die waarnemende munisipale bestuurder, At Botha, oorhandig" [...] "Die eis vir 'n winkelsentrum: SM sê die munisipaliteit is nie ’n ontwikkelaar nie en dat 'n winkelsentrum die inisiatief van ’n privaat ontwikkelaar is wat in die heersende swak ekonomie nog nie kon realiseer nie. Weens SM se begerigheid om ’n winkelsentrum die lig te laat sien, is die ontwikkelaar by talle geleenthede bygestaan in sy pogings om ’n bereidwillige finansierder te bekom. Onlangs het ’n potensiële Chinese beleggingsgroep belangstelling getoon, maar is daar nog nie uitsluitsel verkry nie."</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Moorreesburg]] g4ggflbb9w25691mkaz5bxdm6h5nk14 0 461049 2908131 2908126 2026-05-30T12:33:32Z Sobaka 328 /* Internasionale druk en die Kalahari-insident */ aanpas 2908131 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 4u2ivs11yq66dxlpiguetq894ae4yxz 2908132 2908131 2026-05-30T12:49:38Z Sobaka 328 /* Die militarisering van die program */ opruim 2908132 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] dqd7hbxfq064s54o4cwk5nlmhqf4yk9 2908136 2908132 2026-05-30T13:20:09Z Sobaka 328 /* Kernafskrikking en Huyser se strategie */ opruim 2908136 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[P.W. Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde [[Inligtingskandaal]], waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 8qesid9s92hkk11fi87czryrq6b9tt6 2908137 2908136 2026-05-30T13:29:35Z Sobaka 328 /* Internasionale isolasie en die IAEA */ opruiim 2908137 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[P.W. Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde [[Inligtingskandaal]], waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie toegeneem. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan aktiwiteite van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees tegnologies gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika-lande en lede van die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land nie toegelaat is om die 1979-konferensie by te woon nie en daarna uitgesluit is van daaropvolgende jaarlikse konferensie, het Suid-Afrika formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] oi3jo2noh7ncowpsyggt35z4fmwzq2u 2908138 2908137 2026-05-30T13:34:26Z Sobaka 328 bibliografie 2908138 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[P.W. Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde [[Inligtingskandaal]], waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie toegeneem. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan aktiwiteite van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees tegnologies gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika-lande en lede van die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land nie toegelaat is om die 1979-konferensie by te woon nie en daarna uitgesluit is van daaropvolgende jaarlikse konferensie, het Suid-Afrika formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Bibliografie== * Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika. * Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. 2014. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera. {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 6t14boeocan5d5sy7z1of90vq336751 2908244 2908138 2026-05-31T09:54:32Z Sobaka 328 /* PW Botha en die Witvlei-komitee */ opruim 2908244 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[P.W. Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde [[Inligtingskandaal]], waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie toegeneem. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan aktiwiteite van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees tegnologies gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika-lande en lede van die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land nie toegelaat is om die 1979-konferensie by te woon nie en daarna uitgesluit is van daaropvolgende jaarlikse konferensie, het Suid-Afrika formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is 'n aksiekomitee aangestel om die regering te adviseer oor die moontlike vervaardiging van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir "vreedsame kernontploffings".<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Die liggaam, algemeen bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister P.W. Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik S.P. Botha en vanaf Junie 1979 [[F.W. de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Ander lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AER (aanvanklik dr. Wally Grant en later dr. Wynand de Villiers), terwyl die direkteur-generaal van Buitelandse Sake, dr. [[Brand Fourie]], as sekretaris opgetree het. Die komitee was verantwoordelik vir beleidsbesluite oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en vraagstukke rakende die nie-verspreiding van kernwapens. Reeds in 1978 het dit die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram begin evalueer.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle vir die ontwikkeling van 'n kerntoestel en die nodige infrastruktuur is in Julie 1979 voorgelê.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Daarna het die komitee goedkeuring verleen vir die voortsetting van die kernwapenontwikkelingsprogram met die doel om 'n strategiese afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]] en tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Die gebeurtenis wat deur sommige ontleders verbind is met ’n moontlike geheime kerntoets is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende “dubbele flits” geregistreer het, ’n patroon wat voorheen konsekwent met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name="NSArchive" /> en radionukliedwaarnemings het later bygedra tot die vermoede dat ’n kernontploffing inderdaad plaasgevind het.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> Hoewel daar wyd bespiegel is dat die toets moontlik deur [[Israel]] uitgevoer is, met moontlike logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika, is geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar die land het nog nie oor voldoende hoogverrykte uraan vir ’n eie volskaalse kerntoets beskik nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Bibliografie== * Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika. * Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. 2014. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera. {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] ftix9w9nw80vhddgkb9roj3ume4mkkx 2908245 2908244 2026-05-31T10:01:54Z Sobaka 328 /* Die Vela-insident */ opruim 2908245 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[P.W. Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde [[Inligtingskandaal]], waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie toegeneem. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan aktiwiteite van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees tegnologies gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika-lande en lede van die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land nie toegelaat is om die 1979-konferensie by te woon nie en daarna uitgesluit is van daaropvolgende jaarlikse konferensie, het Suid-Afrika formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is 'n aksiekomitee aangestel om die regering te adviseer oor die moontlike vervaardiging van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir "vreedsame kernontploffings".<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Die liggaam, algemeen bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister P.W. Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik S.P. Botha en vanaf Junie 1979 [[F.W. de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Ander lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AER (aanvanklik dr. Wally Grant en later dr. Wynand de Villiers), terwyl die direkteur-generaal van Buitelandse Sake, dr. [[Brand Fourie]], as sekretaris opgetree het. Die komitee was verantwoordelik vir beleidsbesluite oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en vraagstukke rakende die nie-verspreiding van kernwapens. Reeds in 1978 het dit die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram begin evalueer.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle vir die ontwikkeling van 'n kerntoestel en die nodige infrastruktuur is in Julie 1979 voorgelê.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Daarna het die komitee goedkeuring verleen vir die voortsetting van die kernwapenontwikkelingsprogram met die doel om 'n strategiese afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, in die omgewing van die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]]. Die gebeurtenis is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende "dubbele flits" geregistreer het: ’n seinpatroon wat voorheen herhaaldelik met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> en radionukliedwaarnemings is later as aanduidings aangevoer dat ’n kernontploffing moontlik plaasgevind het. Daar is wyd bespiegel dat die voorval verband kon hou met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]], moontlik met logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika. Geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika is egter ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika reeds oor ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar volgens sommige bronne was die land se voorraad hoogverrykte uraan nog onvoldoende vir ’n eie volskaalse kerntoets.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel === ’n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese oorwegings het die besluitnemingsproses om kernwapens te ontwikkel, beïnvloed. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande “burgerlike” kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoel of strategiese leerstelling nie. Só ’n strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens ontleders was daar in die vroeë fases van die program min aanduiding van sistematiese denke oor die langtermyngevolge of implikasies van ’n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse kernwapenervaring beklemtoon gevolglik verskeie aansporings en beperkings wat ook in ander internasionale gevalle van kernwapenontwikkeling geïdentifiseer is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Bibliografie== * Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika. * Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. 2014. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera. {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] awk3pd6gbm833rkep7g0i1izdtijgo9 2908246 2908245 2026-05-31T10:07:47Z Sobaka 328 /* Aansporings om die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë te ontwikkel */ opruim 2908246 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[P.W. Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde [[Inligtingskandaal]], waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie toegeneem. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan aktiwiteite van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees tegnologies gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika-lande en lede van die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land nie toegelaat is om die 1979-konferensie by te woon nie en daarna uitgesluit is van daaropvolgende jaarlikse konferensie, het Suid-Afrika formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is 'n aksiekomitee aangestel om die regering te adviseer oor die moontlike vervaardiging van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir "vreedsame kernontploffings".<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Die liggaam, algemeen bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister P.W. Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik S.P. Botha en vanaf Junie 1979 [[F.W. de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Ander lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AER (aanvanklik dr. Wally Grant en later dr. Wynand de Villiers), terwyl die direkteur-generaal van Buitelandse Sake, dr. [[Brand Fourie]], as sekretaris opgetree het. Die komitee was verantwoordelik vir beleidsbesluite oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en vraagstukke rakende die nie-verspreiding van kernwapens. Reeds in 1978 het dit die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram begin evalueer.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle vir die ontwikkeling van 'n kerntoestel en die nodige infrastruktuur is in Julie 1979 voorgelê.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Daarna het die komitee goedkeuring verleen vir die voortsetting van die kernwapenontwikkelingsprogram met die doel om 'n strategiese afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, in die omgewing van die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]]. Die gebeurtenis is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende "dubbele flits" geregistreer het: ’n seinpatroon wat voorheen herhaaldelik met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> en radionukliedwaarnemings is later as aanduidings aangevoer dat ’n kernontploffing moontlik plaasgevind het. Daar is wyd bespiegel dat die voorval verband kon hou met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]], moontlik met logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika. Geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika is egter ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika reeds oor ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar volgens sommige bronne was die land se voorraad hoogverrykte uraan nog onvoldoende vir ’n eie volskaalse kerntoets.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings vir die ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë === 'n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese faktore het die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernwapenprogram beïnvloed. Die program het oor verskeie fases ontwikkel, elk met eie doelwitte en prioriteite. 'n Kenmerkende eienskap van die Suid-Afrikaanse kernprogram was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960's was die fokus hoofsaaklik op die vestiging van 'n kerninfrastruktuur. Teen die laat 1960's en vroeë 1970's het die aandag verskuif na die ontwikkeling van 'n "vreedsame" kerntoestel vir moontlike mynboutoepassings. Vanaf die middel van die 1970's het die program geleidelik ontwikkel tot die vestiging van 'n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande burgerlike kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoelwit of kernstrategie nie. 'n Samehangende strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens verskeie ontledings van die program was daar gedurende die vroeë fases min aanduiding van omvattende strategiese beplanning oor die langtermyngevolge van 'n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse ervaring illustreer gevolglik verskeie van die aansporings en beperkings wat ook in ander gevalle van kernwapenontwikkeling waargeneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Bibliografie== * Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika. * Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. 2014. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera. {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] hjd11lyon4xc4qq43m4x3dmcurcthqr 2908247 2908246 2026-05-31T10:08:57Z Sobaka 328 /* Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes */ opruim 2908247 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[P.W. Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde [[Inligtingskandaal]], waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie toegeneem. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan aktiwiteite van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees tegnologies gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika-lande en lede van die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land nie toegelaat is om die 1979-konferensie by te woon nie en daarna uitgesluit is van daaropvolgende jaarlikse konferensie, het Suid-Afrika formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is 'n aksiekomitee aangestel om die regering te adviseer oor die moontlike vervaardiging van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir "vreedsame kernontploffings".<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Die liggaam, algemeen bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister P.W. Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik S.P. Botha en vanaf Junie 1979 [[F.W. de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Ander lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AER (aanvanklik dr. Wally Grant en later dr. Wynand de Villiers), terwyl die direkteur-generaal van Buitelandse Sake, dr. [[Brand Fourie]], as sekretaris opgetree het. Die komitee was verantwoordelik vir beleidsbesluite oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en vraagstukke rakende die nie-verspreiding van kernwapens. Reeds in 1978 het dit die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram begin evalueer.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle vir die ontwikkeling van 'n kerntoestel en die nodige infrastruktuur is in Julie 1979 voorgelê.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Daarna het die komitee goedkeuring verleen vir die voortsetting van die kernwapenontwikkelingsprogram met die doel om 'n strategiese afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, in die omgewing van die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]]. Die gebeurtenis is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende "dubbele flits" geregistreer het: ’n seinpatroon wat voorheen herhaaldelik met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> en radionukliedwaarnemings is later as aanduidings aangevoer dat ’n kernontploffing moontlik plaasgevind het. Daar is wyd bespiegel dat die voorval verband kon hou met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]], moontlik met logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika. Geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika is egter ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika reeds oor ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar volgens sommige bronne was die land se voorraad hoogverrykte uraan nog onvoldoende vir ’n eie volskaalse kerntoets.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die Kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die Missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende Kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings vir die ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë === 'n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese faktore het die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernwapenprogram beïnvloed. Die program het oor verskeie fases ontwikkel, elk met eie doelwitte en prioriteite. 'n Kenmerkende eienskap van die Suid-Afrikaanse kernprogram was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960's was die fokus hoofsaaklik op die vestiging van 'n kerninfrastruktuur. Teen die laat 1960's en vroeë 1970's het die aandag verskuif na die ontwikkeling van 'n "vreedsame" kerntoestel vir moontlike mynboutoepassings. Vanaf die middel van die 1970's het die program geleidelik ontwikkel tot die vestiging van 'n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande burgerlike kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoelwit of kernstrategie nie. 'n Samehangende strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens verskeie ontledings van die program was daar gedurende die vroeë fases min aanduiding van omvattende strategiese beplanning oor die langtermyngevolge van 'n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse ervaring illustreer gevolglik verskeie van die aansporings en beperkings wat ook in ander gevalle van kernwapenontwikkeling waargeneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Bibliografie== * Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika. * Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. 2014. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera. {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 3458e6xzmd1ir33bww64kl02h28t5pl 2908248 2908247 2026-05-31T10:25:13Z Sobaka 328 /* Beëindiging van die missielprogram */ 2908248 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein [[kernwapen]]arsenaal wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogs verrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die [[Atoomenergiekorporasie]] (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde [[Vela-insident]], wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]] in die suidelike [[Indiese Oseaan]]. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat [[nasionale veiligheid]]sdoelwitte deur diplomatieke integrasie en [[Internasionale verhoudinge|internasionale samewerking]] bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in [[Afrika]] deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word. Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf ">Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010304004530/http://www.aec.co.za/strategy.htm |date= 4 Maart 2001 }}., (11 Mei 1999).</ref> [[Lêer:Splyting van kernreaksies.png|duimnael|[[Kernsplyting]], die grondslag van ‘n [[kettingreaksie]] wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n [[kernwapen]].]] Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> [[Lêer:Oak ridge Opleiding 1961.png|links|duimnael|Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (Fotos 8)]] In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit.<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Ontstaan van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== [[Lêer:Uraanverrykingsproses.png|duimnael|Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.]] Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en aanvanklike ondersoeke=== Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B. J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.<ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van [[kernenergie]] in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin.<ref name="Stumpf"/> Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is. ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== [[Lêer:Sirkel Gebou 5000.png|duimnael|Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 5)]] Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram [[Uraan(VI)fluoried|uraanheksafluoried]] (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael|Die Kalahari-insident]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> [[Lêer:Vastrap.png|duimnael|Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Foto 5)]] Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen.n om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou is dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[P.W. Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde [[Inligtingskandaal]], waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEA=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie toegeneem. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan aktiwiteite van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees tegnologies gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika-lande en lede van die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land nie toegelaat is om die 1979-konferensie by te woon nie en daarna uitgesluit is van daaropvolgende jaarlikse konferensie, het Suid-Afrika formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is 'n aksiekomitee aangestel om die regering te adviseer oor die moontlike vervaardiging van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir "vreedsame kernontploffings".<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Die liggaam, algemeen bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister P.W. Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik S.P. Botha en vanaf Junie 1979 [[F.W. de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Ander lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AER (aanvanklik dr. Wally Grant en later dr. Wynand de Villiers), terwyl die direkteur-generaal van Buitelandse Sake, dr. [[Brand Fourie]], as sekretaris opgetree het. Die komitee was verantwoordelik vir beleidsbesluite oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en vraagstukke rakende die nie-verspreiding van kernwapens. Reeds in 1978 het dit die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram begin evalueer.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle vir die ontwikkeling van 'n kerntoestel en die nodige infrastruktuur is in Julie 1979 voorgelê.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Daarna het die komitee goedkeuring verleen vir die voortsetting van die kernwapenontwikkelingsprogram met die doel om 'n strategiese afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (11 Mei 1999)</ref> In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Die Vela-insident=== [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die [[Vela-insident]] verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike [[Indiese Oseaan]] plaasgevind het, in die omgewing van die Suid-Afrikaanse [[Prins Eduard-eilande]]. Die gebeurtenis is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende "dubbele flits" geregistreer het: ’n seinpatroon wat voorheen herhaaldelik met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref> en radionukliedwaarnemings is later as aanduidings aangevoer dat ’n kernontploffing moontlik plaasgevind het. Daar is wyd bespiegel dat die voorval verband kon hou met ’n geheime kerntoets deur [[Israel]], moontlik met logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika. Geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika is egter ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika reeds oor ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar volgens sommige bronne was die land se voorraad hoogverrykte uraan nog onvoldoende vir ’n eie volskaalse kerntoets.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 Desember 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernwapenarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== [[Lêer:Kernwapen kluise by Advena.png|duimnael|Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor.<ref name="Von Wielligh 2014" /> (Fotos 8)]] Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens]] (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, ''Memorandum No. 18 re Project Mantel'', gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in [[Irak]] plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEA-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die Missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== [[Lêer:SmeeWapensinWerktuie.png|duimnael|As [[simbool]] van vrede het oudminister [[Pik Botha]] in April 1994 tydens 'n funksie in [[Wene]] 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van [[Jesaja]] 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.”<ref name="Von Wielligh 2014 " /> (Fotos 16)]] Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. ===Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer=== Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). ===Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994=== Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) ===Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state=== Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> ===Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes=== Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die Kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die Missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende Kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Kernwapenbesluitneming== === Aansporings vir die ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë === 'n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese faktore het die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernwapenprogram beïnvloed. Die program het oor verskeie fases ontwikkel, elk met eie doelwitte en prioriteite. 'n Kenmerkende eienskap van die Suid-Afrikaanse kernprogram was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960's was die fokus hoofsaaklik op die vestiging van 'n kerninfrastruktuur. Teen die laat 1960's en vroeë 1970's het die aandag verskuif na die ontwikkeling van 'n "vreedsame" kerntoestel vir moontlike mynboutoepassings. Vanaf die middel van die 1970's het die program geleidelik ontwikkel tot die vestiging van 'n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande burgerlike kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoelwit of kernstrategie nie. 'n Samehangende strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was. Volgens verskeie ontledings van die program was daar gedurende die vroeë fases min aanduiding van omvattende strategiese beplanning oor die langtermyngevolge van 'n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse ervaring illustreer gevolglik verskeie van die aansporings en beperkings wat ook in ander gevalle van kernwapenontwikkeling waargeneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.219) === Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram === Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens. Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van [[Namibië]] en die onttrekking van Kubaanse magte uit [[Angola]] het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig. Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die [[Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens|Nie-verspreidingsverdrag]] (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou. Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se [[internasionale betrekkinge]] geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl. 198-201) == Nalatenskap en betekenis == Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.219) Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.<ref>{{cite book |last=Liberman |first=Peter |title=The Rise and Fall of the South African Bomb |publisher=International Security |year=2001}}</ref> Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die [[internasionale gemeenskap]] ná [[apartheid]] en het die land se beeld as ’n voorstander van [[multilateralisme]] en nie-verspreiding versterk.<ref>{{cite book |last=von Wielligh |first=N. |title=Die Bom: Suid-Afrika se Kernwapenprogram |publisher=Litera |location=Pretoria |year=2014}}</ref> == Simboliese waarde in globale ontwapening == Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n [[Simbool|simboliese]] keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.<ref>{{cite book |last=Albright |first=David |title=South Africa and the Affordable Bomb |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |year=1994}}</ref> Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die [[Verdrag van Pelindaba]].<ref>{{cite web |title=African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Pelindaba Treaty) |url=https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/nwfz/africa/ |publisher=United Nations}}</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Bibliografie== * Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika. * Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. 2014. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera. {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] [[Kategorie:Skryfwedstrydartikels]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] gslmsdz2czxthwkzr5pf8p151ces4ea 0 462078 2908142 2026-05-30T16:11:48Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908142 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia kalmii | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms =* ''Dortmanna kalmii'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Lobelia falcata'' <small>Raf.</small> * ''Lobelia incurva'' <small>Raf.</small> * ''Lobelia kalmii var. capillaris'' <small>Farw.</small> * ''Lobelia kalmii var. edithae'' <small>E.Wimm.</small> * ''Lobelia kalmii f. leucantha'' <small>Rouleau</small> * ''Lobelia kalmii var. strictiflora'' <small>Rydb.</small> * ''Lobelia strictiflora'' <small>(Rydb.) Lunell</small> * ''Petromarula strictiflora'' <small>(Rydb.) Nieuwl. & Lunell</small> * ''Rapuntium kalmii'' <small>(L.) Chaz.</small> }} '''''Lobelia kalmii''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Connecticut]], [[Idaho]], [[Illinois]], [[Indiana]], [[Iowa]], [[Maine]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Minnesota]], [[Montana]], [[New Hampshire]], [[New Jersey]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Noord-Dakota]], [[Ohio]], [[Pennsilvanië]], [[Suid-Dakota]], [[Vermont]], [[Washington (deelstaat)|Washington]], [[Wes-Virginië]] en [[Wisconsin]] voor. In Kanada kom die spesie in die provinsies [[Alberta]], [Brits-Columbië]], [[Manitoba]], [[Nieu-Brunswyk]], [[Newfoundland]], [[Noordwestelike gebiede]], [[Nova Scotia]], [[Nunavut]], [[Ontario]], [[Quebec]] en [[Saskatchewan]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-11.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-18.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-28.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-08.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-04.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-06.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143437-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|kalmii]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Kanada]] 6qil9r8ae1x7ds6zaglx4oxg9bylit7 2908144 2908142 2026-05-30T16:13:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908144 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia kalmii | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms =* ''Dortmanna kalmii'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Lobelia falcata'' <small>Raf.</small> * ''Lobelia incurva'' <small>Raf.</small> * ''Lobelia kalmii var. capillaris'' <small>Farw.</small> * ''Lobelia kalmii var. edithae'' <small>E.Wimm.</small> * ''Lobelia kalmii f. leucantha'' <small>Rouleau</small> * ''Lobelia kalmii var. strictiflora'' <small>Rydb.</small> * ''Lobelia strictiflora'' <small>(Rydb.) Lunell</small> * ''Petromarula strictiflora'' <small>(Rydb.) Nieuwl. & Lunell</small> * ''Rapuntium kalmii'' <small>(L.) Chaz.</small> }} '''''Lobelia kalmii''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Connecticut]], [[Idaho]], [[Illinois]], [[Indiana]], [[Iowa]], [[Maine]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Minnesota]], [[Montana]], [[New Hampshire]], [[New Jersey]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Noord-Dakota]], [[Ohio]], [[Pennsilvanië]], [[Suid-Dakota]], [[Vermont]], [[Washington (deelstaat)|Washington]], [[Wes-Virginië]] en [[Wisconsin]] voor. In Kanada kom die spesie in die provinsies [[Alberta]], [[Brits-Columbië]], [[Manitoba]], [[Nieu-Brunswyk]], [[Newfoundland]], [[Noordwestelike gebiede]], [[Nova Scotia]], [[Nunavut]], [[Ontario]], [[Quebec]] en [[Saskatchewan]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-11.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-18.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-28.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-08.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-04.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-06.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143437-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|kalmii]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Kanada]] lteo9jernct37prsxbl4rdnuczsay1l 2908145 2908144 2026-05-30T16:14:02Z Oesjaar 7467 Skakel 2908145 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia kalmii | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms =* ''Dortmanna kalmii'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Lobelia falcata'' <small>Raf.</small> * ''Lobelia incurva'' <small>Raf.</small> * ''Lobelia kalmii var. capillaris'' <small>Farw.</small> * ''Lobelia kalmii var. edithae'' <small>E.Wimm.</small> * ''Lobelia kalmii f. leucantha'' <small>Rouleau</small> * ''Lobelia kalmii var. strictiflora'' <small>Rydb.</small> * ''Lobelia strictiflora'' <small>(Rydb.) Lunell</small> * ''Petromarula strictiflora'' <small>(Rydb.) Nieuwl. & Lunell</small> * ''Rapuntium kalmii'' <small>(L.) Chaz.</small> }} '''''Lobelia kalmii''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Connecticut]], [[Idaho]], [[Illinois]], [[Indiana]], [[Iowa]], [[Maine]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Minnesota]], [[Montana]], [[New Hampshire]], [[New Jersey]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Noord-Dakota]], [[Ohio]], [[Pennsilvanië]], [[Suid-Dakota]], [[Vermont]], [[Washington (deelstaat)|Washington]], [[Wes-Virginië]] en [[Wisconsin]] voor. In Kanada kom die spesie in die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies]] [[Alberta]], [[Brits-Columbië]], [[Manitoba]], [[Nieu-Brunswyk]], [[Newfoundland]], [[Noordwestelike gebiede]], [[Nova Scotia]], [[Nunavut]], [[Ontario]], [[Quebec]] en [[Saskatchewan]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-11.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-18.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-28.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-08.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-04.jpg Lobelia kalmii 15-p.bot-lobel.kalmi-06.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143437-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|kalmii]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Kanada]] 2ulsav1ctpfqwr6xig9esk1qs8smtp3 1 462079 2908143 2026-05-30T16:12:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908143 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462080 2908159 2026-05-30T18:23:55Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2908159 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia inflata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms =* ''Dortmanna inflata'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Lobelia inflata f. albiflora'' <small>Moldenke</small> * ''Lobelia inflata var. simplex'' <small>Millsp.</small> * ''Lobelia michauxii'' <small>Nutt.</small> * ''Rapuntium inflatum'' <small>(L.) Mill.</small> * ''Rapuntium michauxii'' <small>(Nutt.) C.Presl</small> }} '''''Lobelia inflata''''' is 'n eenjarige of meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Alabama]], [[Arkansas]], [[Connecticut]], [[Delaware]], [[Georgia]], [[Illinois]], [[Indiana]], [[Iowa]], [[Kansas]], [[Kentucky]], [[Louisiana]], [[Maine]], [[Maryland]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Minnesota]], [[Mississippi,]], [[Missouri]], [[Nebraska]], [[New Hampshire]], [[New Jersey]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Noord-Carolina]], [[Ohio]], [[Oklahoma]], [[Pennsilvanië]], [[Rhode Island]], [[Suid-Carolina]], [[Tennessee]], [[Vermont]], [[Virginië]], [[Wes-Virginië]] en [[Wisconsin]] voor. In Kanada kom die spesie in die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies]] [[Nieu-Brunswyk]], [[Nova Scotia]], [[Ontario]], [[Prins-Edward-eiland]], [[Quebec]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia inflata 001.JPG Lobelia inflata 002.JPG Lobelia inflata 003.JPG Lobelia inflata 15-p.bot-lobel.infla-21.jpg Lobelia inflata 15-p.bot-lobel.infla-10.jpg Lobelia inflata flower (13).jpeg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143415-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|inflata]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Kanada]] o9d74ezdyhlf1mq82b37qt19a8cil6s 2908160 2908159 2026-05-30T18:24:26Z Oesjaar 7467 Ai! 2908160 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia inflata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms =* ''Dortmanna inflata'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Lobelia inflata f. albiflora'' <small>Moldenke</small> * ''Lobelia inflata var. simplex'' <small>Millsp.</small> * ''Lobelia michauxii'' <small>Nutt.</small> * ''Rapuntium inflatum'' <small>(L.) Mill.</small> * ''Rapuntium michauxii'' <small>(Nutt.) C.Presl</small> }} '''''Lobelia inflata''''' is 'n eenjarige of meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Alabama]], [[Arkansas]], [[Connecticut]], [[Delaware]], [[Georgia]], [[Illinois]], [[Indiana]], [[Iowa]], [[Kansas]], [[Kentucky]], [[Louisiana]], [[Maine]], [[Maryland]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Minnesota]], [[Mississippi]], [[Missouri]], [[Nebraska]], [[New Hampshire]], [[New Jersey]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Noord-Carolina]], [[Ohio]], [[Oklahoma]], [[Pennsilvanië]], [[Rhode Island]], [[Suid-Carolina]], [[Tennessee]], [[Vermont]], [[Virginië]], [[Wes-Virginië]] en [[Wisconsin]] voor. In Kanada kom die spesie in die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies]] [[Nieu-Brunswyk]], [[Nova Scotia]], [[Ontario]], [[Prins-Edward-eiland]], [[Quebec]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia inflata 001.JPG Lobelia inflata 002.JPG Lobelia inflata 003.JPG Lobelia inflata 15-p.bot-lobel.infla-21.jpg Lobelia inflata 15-p.bot-lobel.infla-10.jpg Lobelia inflata flower (13).jpeg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143415-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|inflata]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Kanada]] o6ap6pmx7scl7rwden9b8gypsmnq8lh 2908161 2908160 2026-05-30T18:24:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908161 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia inflata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms =* ''Dortmanna inflata'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Lobelia inflata f. albiflora'' <small>Moldenke</small> * ''Lobelia inflata var. simplex'' <small>Millsp.</small> * ''Lobelia michauxii'' <small>Nutt.</small> * ''Rapuntium inflatum'' <small>(L.) Mill.</small> * ''Rapuntium michauxii'' <small>(Nutt.) C.Presl</small> }} '''''Lobelia inflata''''' is 'n eenjarige of meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. In Amerika kom die spesie in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Alabama]], [[Arkansas]], [[Connecticut]], [[Delaware]], [[Georgia]], [[Illinois]], [[Indiana]], [[Iowa]], [[Kansas]], [[Kentucky]], [[Louisiana]], [[Maine]], [[Maryland]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Minnesota]], [[Mississippi]], [[Missouri]], [[Nebraska]], [[New Hampshire]], [[New Jersey]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Noord-Carolina]], [[Ohio]], [[Oklahoma]], [[Pennsilvanië]], [[Rhode Island]], [[Suid-Carolina]], [[Tennessee]], [[Vermont]], [[Virginië]], [[Wes-Virginië]] en [[Wisconsin]] voor. In Kanada kom die spesie in die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies]] [[Nieu-Brunswyk]], [[Nova Scotia]], [[Ontario]], [[Prins-Edward-eiland]] en [[Quebec]] voor. == Galery == <gallery> Lobelia inflata 001.JPG Lobelia inflata 002.JPG Lobelia inflata 003.JPG Lobelia inflata 15-p.bot-lobel.infla-21.jpg Lobelia inflata 15-p.bot-lobel.infla-10.jpg Lobelia inflata flower (13).jpeg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143415-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|inflata]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Kanada]] rn38xpmb6yiqpwslbciku65vzcgypem 1 462081 2908162 2026-05-30T18:28:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908162 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462082 2908163 2026-05-30T18:39:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908163 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia welwitschii | authority = [[Adolf Engler|Engl.]] & Diels, (1898) | synonyms =* ''Lobelia stolzii'' <small>Schltr.</small> * ''Lobelia welwitschii var. albiflora'' <small>Hiern</small> }} '''''Lobelia welwitschii''''' is 'n eenjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Ethiopië]], [[Kameroen]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:144026-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|welwitschii]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] 640utyjd87cxcwnlavnqv6ob5wwcp16 2908167 2908163 2026-05-30T18:46:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908167 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia welwitschii | authority = [[Adolf Engler|Engl.]] & Diels, (1898) | synonyms =* ''Lobelia stolzii'' <small>Schltr.</small> * ''Lobelia welwitschii var. albiflora'' <small>Hiern</small> }} '''''Lobelia welwitschii''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Ethiopië]], [[Kameroen]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:144026-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|welwitschii]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] 11qpirxw6o8i1xii3sj83avg4tlq51i 1 462083 2908164 2026-05-30T18:41:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908164 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462084 2908165 2026-05-30T18:45:01Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2908165 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia xongorolana | authority = E.Wimm., (1935) | synonyms = }} '''''Lobelia xongorolana''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Angola]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:144037-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|xongorolana]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Endemiese plante van Angola]] exyjjssujna1wz1vkz3cxwgjo7npgfc 1 462085 2908166 2026-05-30T18:46:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908166 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 100 462086 2908188 2026-05-30T20:45:43Z SpesBona 2720 + [[Apartheid]] 2908188 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=DurbanSign1989.jpg |groote=250px |byskrif=Kennisgewing op Durbanstrand in Engels, Afrikaans en Zoeloe, wat aandui dat die strand gereserveer is vir gebruik deur die witrassegroep. |teks='''[[Apartheid]]''', soms geëufemiseer tot '''afsonderlike ontwikkeling''', verwys na 'n politieke bestel, ideologie en beleid wat op rasseklassifikasie gegrond is en tussen [[1948]] en [[1994]] as amptelike beleid in [[Suid-Afrika]] gegeld het. Die woord ''apartheid'' dui oorspronklik op 'n toestand van apart of afgesonder wees. Met die implementering van die Nuwe Benadering van [[Pieter Willem Botha|P.W. Botha]] in [[1984]] na afloop van die referendum in [[1983]], is 'n beleid van magsdeling daargestel waarmee tentatiewe stappe gedoen is om ander groepe by die regering te betrek. Dit het egter steeds die swart meerderheid uitgesluit en is deur die meeste mense in Suid-Afrika en in die buiteland verwerp. Onder apartheid is lede van verskillende rasse geskei en is swart mense stemreg binne die sogenaamde "wit" Suid-Afrika ontsê. Die invoer van die beleid veroorsaak oneindige leed aan miljoene Suid-Afrikaners deur gedwonge verskuiwings, beperkings op beweging, indiensneming en gewelddadige onderdrukking van die vryheidstryd. Vele ander wette en reëlings soos die [[Groepsgebiedewet]], [[Ontugwet]] en die [[Wet op Afsonderlike Geriewe]] dra by tot die daaglikse vernedering van swart en gekleurde mense. In 'n manifes van dr [[Daniël François Malan]] (leier van die [[Nasionale Party]] 1948–1954) op die vooraand van die algemene verkiesing in eersgenoemde jaar, word die term ''apartheid'' vir die eerste keer gebruik om die beleid van die Nasionale Party aan te dui. Daarmee wou die Party die voortbestaan van die afsonderlike identiteit van elke ras in Suid-Afrika verseker. Blankes, Indiërs, swartes en bruines sou afsonderlik naas mekaar tot ontwikkeling gebring word. Die negatiewe element van hierdie beleid en die verloop daarvan is hoofsaaklik die diskriminasie teen sogenaamde nie-blankes. Dit het duidelik geword dat die politieke mag sedert 1948 die [[Europa|Europese]] (wit) groepe bevoordeel het, terwyl die ander groepe afgesonder is ten opsigte van politieke deelname, en deelname aan maatskaplike voordele en ekonomiese bedrywighede. Ten opsigte van die swart mense was die verklaarde beleid om die vernaamste etniese groepe te skei in hulle eie gebiede. Hulle moes daar as selfversorgende eenhede ontwikkel. Die gebiede was egter nie geskik vir die vorming van volwaardige state nie en finansiering deur die [[Apartheidsregering]] was onvoldoende om die Groot Apartheid-visie te verwesenlik. Verskeie woordsamestellings het ontstaan om aanduidend te wees van stelsels wat die gevolg van apartheid was: apartheidsregering, met sy apartheidspolitiek en apartheidsbeleid; apartheidspolisie en apartheidsweermag. Die term dra in die algemeen 'n skeldende ondertoon, juis omdat die uitoefening van die apartheidsbeleid tot soveel onreg en lyding binne die onderdrukte groep gelei het. In [[Engeland]] het simpatiseerders met die lot van die onderdrukte groepe in [[1969]] onder leiding van die anti-apartheidsaktivis [[Peter Hain]], 'n bybetekenis geskep: "apart hate" is gebruik om aan te dui dat daar 'n element van haat geheers het om 'n onderdrukte groep in die Suid-Afrikaanse sosiaal-politieke bedeling te vestig. Hierdie verwikkeling het die wêreld soos 'n veldbrand getref en die uitwerking was uiters nadelig vir die Suid-Afrikaanse regering, wat vertrou het op eufemismes, gebore uit 'n beleid van segregasie, om sy politieke ontwerp van swart [[tuisland]]e en [[selfbeskikking]] in afgesonderde state te bevorder. Die fokus op apartheid het wêreldwyd só 'n oorweldigende gevolg gehad, dat die term spoedig opgeneem is as [[leenwoord]] in ander tale, eerder as om nuutskeppings te maak. Die apartheidtydvak kom finaal tot 'n einde met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste nie-rassige algemene verkiesing in Suid-Afrika]] in 1994, wat oortuigend deur die [[ANC]] gewen word. Die verkiesing word gevolg deur die inhuldiging van [[Nelson Mandela]] as Suid-Afrika se eerste swart president en die saamstel van 'n regering van nasionale eenheid waarin die leiers van die vernaamste opposisiepartye, die [[Nasionale Party]] en die [[IVP]], adjunkpresidentsposte en ander kabinetposte beklee. |skakel=Apartheid }} ipzgcbxwg2s5p6wieiecwwbghchnbbq 100 462087 2908189 2026-05-30T20:45:45Z SpesBona 2720 + [[Afrikaans]] 2908189 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=AfrikaanseTaalmonumentObelisks.jpg |groote=250px |byskrif=Die Eerste Taalmonument in Burgersdorp (Oos-Kaap) versinnebeeld die erkenning van Nederlands as amptelike taal in die Kaapkolonie. |teks='''[[Afrikaans]]''' is tipologies beskou 'n [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]], [[Wes-Germaanse tale|Wes-Germaanse]], [[Nederfrankies]]e [[taal]], wat aan die suidpunt van Afrika onder invloed van verskeie ander tale en taalgroepe ontstaan het. Afrikaans is op 8 Mei 1925 as 'n [[amptelike taal]] van [[Suid-Afrika]] erken en is tans die derde jongste Germaanse taal wat amptelike status geniet, naas [[Faroëes]] wat in 1948 grondwetlik erken is en [[Luxemburgs]] wat hierdie status in 1984 verkry het. Afrikaans is een van die twaalf amptelike tale van [[Suid-Afrika]] en daarnaas ook 'n belangrike taal van [[Namibië]]. Volgens die Suid-Afrikaanse sensusopname van 2011, beskou ongeveer 6,9 miljoen sprekers in Suid-Afrika (13,5% van die totale bevolking) dit as hulle moedertaal. Sowat een miljoen van dié sprekers is tweetalige moedertaalsprekers van Afrikaans en [[Engels]]. Buiten die oorspronklike taalgebied, is daar groot groepe Afrikaanssprekendes in lande soos [[Namibië]] (ongeveer 180&nbsp;000; naastenby 9% van alle huishoudings), die [[Verenigde Koninkryk]] (ongeveer 100&nbsp;000), [[Nieu-Seeland]] (21&nbsp;000 in 2006), [[Botswana]] (20&nbsp;000), die [[Verenigde State]] (23&nbsp;010 volgens die ''2009–2013 American Community Survey'' wat deur die Amerikaanse Sensusburo in Oktober 2015 gepubliseer is), [[Australië]] (43&nbsp;741, volgens die sensus van 2016), en [[Kanada]] (8&nbsp;770 volgens die sensus van 2011). Afrikaans het as kontaktaal aan die suidpunt van Afrika ontwikkel uit die kontak tussen 16de- en [[17de eeu]]se [[Nuwe Nederlands|Nieunederlands]] (of Nuwe Nederlands), [[Khoisan-tale|Khoi, San]], [[Maleis]], [[Portugees]], [[Frans]], [[Duits]], [[Engels]] en verskeie [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]- en [[Sotho-taalfamilie|Sothotale]]. |skakel=Afrikaans }} 0u5dzs2ealneye7nf8xvr03nbi42i2g 100 462088 2908190 2026-05-30T20:45:47Z SpesBona 2720 + [[Proteas]] 2908190 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan.svg |groote=250px |byskrif=Kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan. |teks=Die '''[[Proteas]]''' is die nasionale [[krieket]]span wat [[Suid-Afrika]] in [[toetskrieket|toets-]] en kitskrieket verteenwoordig. Dit word beheer en geadministreer deur [[Krieket Suid-Afrika]] (KSA) en is ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) met toets-, [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en [[Twintig20|T20I]]-status. Die Proteas is na die [[koningsprotea]], die nasionale blom van Suid-Afrika, genoem. Krieket is een van Suid-Afrika se nasionale sportsoorte en die Proteas behoort tot dié land se vernaamste nasionale spanne. Die Proteas is tans (Maart 2026) tweede op die IKR-toetsranglys, vyfde op die eendagranglys en vyfde op die Twintig20-wêreldranglys. Suid-Afrika is die derde oudste nasionale span in toetskrieket en het tydens die 1888/89-seisoen sy [[Eersterangse krieket|eersterangse]] en internasionale krieketdebuut gemaak, toe Suid-Afrika ’n toerende [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] gehuisves het. Aan die begin kon die span nóg teen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] nóg teen Engeland meeding, maar nadat hulle beide ervaring en kundigheid verkry het, kon die Proteas aan die begin van die 20ste eeu ’n mededingende span op die veld stuur. Die span het tot in die 1960’s gereeld teen Australië, Engeland en [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] gespeel, maar nadat ’n onverbiddelike weerstand teen Suid-Afrika se [[apartheid]]sbeleid ontstaan het, is ’n internasionale verbanning deur die IKR aangekondig, nadat ander internasionale beheerliggame Suid-Afrika ook uitgesluit het. Vervolgens het Suid-Afrika nie aan die eerste vier [[krieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]], [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] en [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]]) deelgeneem nie. Toe die verbanning ingestel is, het Suid-Afrika oor ’n span met spelers soos [[Eddie Barlow]], [[Graeme Pollock]] en [[Mike Procter]] beskik wat destyds as die beste span ter wêreld beskou is. Die uitsluiting uit internasionale krieket was tot in 1991 in werking en ná hul hertoelating kon Suid-Afrika teen ander toetslande soos [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]], [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] en [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] speel. Die span vertoon sterk sedert hul hertoelating en het by tye die eerste plek op die onderskeidelike internasionale ranglyste beklee, maar het tot dusver minder sukses tydens internasionale toernooie behaal. Al is Suid-Afrika telkens een van die gunstelingspanne om beide die krieketwêreldbeker- en die [[T20I-wêreldbeker]]trofee te verower, het dié eer hulle nog nie te beurt geval nie. Hul beste prestasie tot dusver is die halfeindstryd, wat die Proteas tydens vyf krieketwêreldbekertoernooie gehaal het (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]) en die eindstryd tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]], waar hulle naelskraap teen Indië verloor het. Die Proteas het die IKR se [[Kampioenetrofee]] tydens hul debuut en die goue medalje tydens die [[Statebondspele]] ingepalm (albei in 1998). In 2025 het die Proteas in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025]] Australië met vyf paaltjies verslaan en sodoende hul tweede IKR-titel gewen. Van die noemenswaardige spelers sedert hertoelating is [[Allan Donald]], [[Makhaya Ntini]], [[Shaun Pollock]], [[Jacques Kallis]], [[Graeme Smith]], [[Kagiso Rabada]], [[AB de Villiers]], [[Dale Steyn]], [[Herschelle Gibbs]], [[Faf du Plessis]], [[Morné Morkel]], [[Imran Tahir]], [[David Miller]] en [[Hashim Amla]]. Nege voormalige Suid-Afrikaanse spelers is in die [[Internasionale Krieketraad]] se Heldesaal opgeneem. |skakel=Proteas }} kq667jtbztef2m7wuoyy1mv0xn3zai0 2908192 2908190 2026-05-30T20:50:10Z SpesBona 2720 Beter prent 2908192 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=South African Cricket team 2008.jpg |groote=250px |byskrif=Die Suid-Afrikaanse Proteas op The Oval in Augustus 2008. |teks=Die '''[[Proteas]]''' is die nasionale [[krieket]]span wat [[Suid-Afrika]] in [[toetskrieket|toets-]] en kitskrieket verteenwoordig. Dit word beheer en geadministreer deur [[Krieket Suid-Afrika]] (KSA) en is ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) met toets-, [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en [[Twintig20|T20I]]-status. Die Proteas is na die [[koningsprotea]], die nasionale blom van Suid-Afrika, genoem. Krieket is een van Suid-Afrika se nasionale sportsoorte en die Proteas behoort tot dié land se vernaamste nasionale spanne. Die Proteas is tans (Maart 2026) tweede op die IKR-toetsranglys, vyfde op die eendagranglys en vyfde op die Twintig20-wêreldranglys. Suid-Afrika is die derde oudste nasionale span in toetskrieket en het tydens die 1888/89-seisoen sy [[Eersterangse krieket|eersterangse]] en internasionale krieketdebuut gemaak, toe Suid-Afrika ’n toerende [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] gehuisves het. Aan die begin kon die span nóg teen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] nóg teen Engeland meeding, maar nadat hulle beide ervaring en kundigheid verkry het, kon die Proteas aan die begin van die 20ste eeu ’n mededingende span op die veld stuur. Die span het tot in die 1960’s gereeld teen Australië, Engeland en [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] gespeel, maar nadat ’n onverbiddelike weerstand teen Suid-Afrika se [[apartheid]]sbeleid ontstaan het, is ’n internasionale verbanning deur die IKR aangekondig, nadat ander internasionale beheerliggame Suid-Afrika ook uitgesluit het. Vervolgens het Suid-Afrika nie aan die eerste vier [[krieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]], [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] en [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]]) deelgeneem nie. Toe die verbanning ingestel is, het Suid-Afrika oor ’n span met spelers soos [[Eddie Barlow]], [[Graeme Pollock]] en [[Mike Procter]] beskik wat destyds as die beste span ter wêreld beskou is. Die uitsluiting uit internasionale krieket was tot in 1991 in werking en ná hul hertoelating kon Suid-Afrika teen ander toetslande soos [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]], [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] en [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] speel. Die span vertoon sterk sedert hul hertoelating en het by tye die eerste plek op die onderskeidelike internasionale ranglyste beklee, maar het tot dusver minder sukses tydens internasionale toernooie behaal. Al is Suid-Afrika telkens een van die gunstelingspanne om beide die krieketwêreldbeker- en die [[T20I-wêreldbeker]]trofee te verower, het dié eer hulle nog nie te beurt geval nie. Hul beste prestasie tot dusver is die halfeindstryd, wat die Proteas tydens vyf krieketwêreldbekertoernooie gehaal het (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]) en die eindstryd tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]], waar hulle naelskraap teen Indië verloor het. Die Proteas het die IKR se [[Kampioenetrofee]] tydens hul debuut en die goue medalje tydens die [[Statebondspele]] ingepalm (albei in 1998). In 2025 het die Proteas in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025]] Australië met vyf paaltjies verslaan en sodoende hul tweede IKR-titel gewen. Van die noemenswaardige spelers sedert hertoelating is [[Allan Donald]], [[Makhaya Ntini]], [[Shaun Pollock]], [[Jacques Kallis]], [[Graeme Smith]], [[Kagiso Rabada]], [[AB de Villiers]], [[Dale Steyn]], [[Herschelle Gibbs]], [[Faf du Plessis]], [[Morné Morkel]], [[Imran Tahir]], [[David Miller]] en [[Hashim Amla]]. Nege voormalige Suid-Afrikaanse spelers is in die [[Internasionale Krieketraad]] se Heldesaal opgeneem. |skakel=Proteas }} 1s84oq0xag1wgtmg69gljat2znelpoz 100 462089 2908191 2026-05-30T20:45:51Z SpesBona 2720 + [[Pretoria]] 2908191 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Prétoria-skyline.jpg |groote=250px |byskrif=Pretoria se stadshorison. |teks='''[[Pretoria]]''' ([[Suid-Ndebele]]: ''iPitori'') is (as die administratiewe hoofstad) een van die drie hoofstede van die [[Suid-Afrika|Republiek van Suid-Afrika]] en is geleë in die provinsie [[Gauteng]], ongeveer 50&nbsp;km noord van [[Johannesburg]]. Die stadsgebied word deurkruis deur die [[Magaliesberg]]reeks. Pretoria is op 16 November 1855 deur die [[Voortrekkers]] gestig en het in 1860 die hoofstad van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (ZAR, oftewel [[Transvaal]]) geword en in 1910 ook die nuutgestigte [[Unie van Suid-Afrika]] se uitvoerende hoofstad. [[Kaapstad]] is sedert 1910 die wetgewende hoofstad en [[Bloemfontein]] die geregtelike hoofstad. In vergelyking met die naburige Johannesburg het Pretoria, wat eers in 1931 stadstatus verkry het, teen 'n stadiger tempo gegroei. Eers toe die [[Nasionale Party]] in 1948 aan bewind gekom het, het Pretoria gaandeweg in belangrikheid toegeneem. Die stad dien tans oorwegend as 'n administratiewe sentrum, en die plaaslike dienstesektor verskaf die meeste werkgeleenthede. Nogtans beskik Pretoria oor 'n nywerheidsbasis, wat veral op die yster- en staalbedryf, asook motorvervaardiging steun, en dien daarnaas as 'n spoorwegsentrum. Pretoria se tersiêre opvoedingsinstellings sluit die [[Universiteit van Suid-Afrika]] (gestig in 1873 en tans een van die vernaamste instellings ter wêreld vir afstandsonderwys), die [[Universiteit van Pretoria]] (gestig in 1908) en die [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]] in. Sedert 2000 vorm Pretoria deel van die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]]. Op 7 Maart 2005 het die Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit onder gesag van die ANC in 'n vergadering besluit om die Stad Tshwane formeel as 'n geografiese pleknaam te registreer op die databasis van die [[Suid-Afrikaanse Geografiese Nameraad]] (SAGNR) in terme van die SAGNR Wet 118 van 1998. Sedertdien was die vorige Tshwane metroraad in 'n omstrede [[Pretoria-Tshwanenaamverandering|proses betrokke om Tshwane]] as die amptelike en enigste naam van die stad te vestig. In Augustus 2007 het die [[Suid-Afrikaanse Geografiese Nameraad]] egter bevestig dat Pretoria se naam nie verander sal word nie. Tot in 2024 is die stad se amptelike naam nie verander nie en dit blyk nou al meer onwaarskynlik dat dit hoegenaamd nog sal gebeur. |skakel=Pretoria }} 4o9yuat8j0kr0g18plsvw4vrjce66du 100 462090 2908193 2026-05-30T20:50:25Z SpesBona 2720 + [[Durban]] 2908193 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=2011-06-22 12-01-28 South Africa - Morningside.jpg |groote=250px |byskrif='n Uitsig oor Durban se binnestad, soos gesien vanaf die Moses Mabhidastadion. |teks='''[[Durban]]''' ([[Engels]]: [ˈdœːbən]; [[Zoeloe]]: ''eThekwini'', [ˈɛːʔtʰɛˌkwinĭ], afgelei van ''itheku'', letterlik: "baai/lagoon"; vroeër ''Port Natal'') is 'n hawestad in [[KwaZulu-Natal]], [[Suid-Afrika]], langs die [[Indiese Oseaan]] met tussen 3,4 en 3,8 miljoen inwoners uit 'n diverse groep kulture. Dit is 'n gewilde vakansiebestemming weens sy goeie weer en die warm [[Agulhasstroom]]. Suid-Afrika se besigste hawe, [[Durban-hawe]], is by Durban wat een van die wêreld se diepste natuurlike hawens is. Durban beskik ook oor Suid-Afrika se derde besigste lughawe, die [[Koning Shaka Internasionale Lughawe]], ná die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] in [[Johannesburg]] en die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]]. Die [[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit]] is een van Suid-Afrika se agt metropolitaanse munisipaliteite en volgens die sensus van 2011 die derde grootste metropolitaanse munisipaliteit van Suid-Afrika ná die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]] en die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]]. Durban is een van [[Afrika]] se grootste stede aan die Indiese Oseaan en Suid-Afrika se tweede belangrikste nywerheidsentrum ná Johannesburg. In 2000 het Durban saam met [[Umlazi]] en ander gebiede in die omgewing deel geword van die [[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit]] met 'n geskatte bevolking van 3&nbsp;442&nbsp;361 in 2011. Sedert 2019 dien [[Mxolisi Kaunda]] van die [[African National Congress]] (ANC) as uitvoerende [[burgemeester]] van Durban. Dit het die hoogste getal van dollarmiljoenêrs van enige Suid-Afrikaanse stad; die getal het tussen 2000 en 2014 met 200 persent gestyg. In Mei 2015 is Durban amptelik erken as een van die New7Wonders-stede, saam met [[Vigan]], [[Doha]], [[La Paz]], [[Havana]], [[Beiroet]] en [[Kuala Lumpur]]. Volgens 'n 2018-studie deur Mercer oor die lewenskwaliteit in 231 stede regoor die wêreld het Durban die 89ste plek verwerf, die tweede beste in Afrika net na [[Mauritius]] se [[Port Louis]]. |skakel=Durban }} h5oq60vbul7n0hnugahu7gnys9b168d 100 462091 2908194 2026-05-30T20:50:32Z SpesBona 2720 + [[Gqeberha]] 2908194 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=City Hall Port Elizabeth-003.jpg |groote=250px |byskrif=Stadsaal en Markplein |teks='''[[Gqeberha]]''' ([[Xhosa]]: [ᶢǃʱɛ̀ɓéːxà]; tot 2021 '''Port Elizabeth'''; Xhosa: ''iBhayi''; [[Zoeloe]]: ''Bhayi''), wat in die volksmond in [[Afrikaans]] dikwels "Die Baai" of net "PE" genoem word, is 'n hawestad geleë aan [[Algoabaai]], in die [[Oos-Kaap]]provinsie, [[Suid-Afrika]], 763&nbsp;km oos van [[Kaapstad]]. Met 'n bevolking van 312&nbsp;390 (2011) is Gqeberha die grootste stedelike nedersetting in die Oos-Kaapprovinsie. Met die [[Nelson Mandela-universiteit]] (voorheen Universiteit van Port Elizabeth) het die stad dekades lank oor die enigste tweetalige universiteit in die land beskik. Gqeberha, wat van 'n klein militêre buitepos tot die vyfde grootste stad en die derde belangrikste seehawe in Suid-Afrika gegroei het, strek oor sestien kilometer langs die kus van die [[Indiese Oseaan]]. Die warm subtropiese klimaat, 'n polsende naglewe en lang wit strande soos King's Beach, Humewood, Hobie en Pollock, waarvan sommige in die binnestad lê, maak van die stad 'n gewilde toeristebestemming. Humewoodstrand is as 'n [[blouvlagstrand]] gesertifiseer. In 2001 het Port Elizabeth saam met [[Uitenhage]], [[Despatch]] en ander gebiede in die omgewing deel geword van die [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] met 'n geskatte bevolking van 1&nbsp;152&nbsp;915 in 2011. Sedert 26 Mei 2023 dien Gary van Niekerk van die [[Nasionale Alliansie]] (NA) as uitvoerende [[burgemeester]] van Gqeberha en omstreke. |skakel=Gqeberha }} ptu61k40vrpl6dpd01x2os3xbx9ekxw 100 462092 2908195 2026-05-30T20:50:38Z SpesBona 2720 + [[Bloemfontein]] 2908195 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Bloemfontein-Sentraal Desember 2025.jpg |groote=250px |byskrif='n Uitsig op Bloemfontein vanaf Naval Hill |teks='''[[Bloemfontein]]''' is die [[hoofstad]] van die [[Suid-Afrika]]anse [[Vrystaat]]provinsie en die land se [[Lys van nedersettings in Suid-Afrika|sesde grootste stad]]. Dit is sedert 1910 (as die geregtelike hoofstad) een van die drie hoofstede van die [[Suid-Afrika|Republiek van Suid-Afrika]]. Die ander twee hoofstede is [[Kaapstad]] (die wetgewende hoofstad) en [[Pretoria]] (die uitvoerende hoofstad). Suid-Afrika se hoogste hof, die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]], is egter sedert 1994 in [[Johannesburg]] gesetel. Bloemfontein staan informeel as '''Bloem''' bekend en word in [[Suid-Sotho]] '''Mangaung''' ("plek van die [[jagluiperd]]e") genoem en deur die [[Griekwas (stam)|Griekwas]] '''ǀʼAuxa ǃXās'''. Die stad beslaan 'n oppervlakte van 236 [[vierkante kilometer]] en het in 2021 'n bevolking van sowat 528&nbsp;000. Die [[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit]], waarvan dit deel is, het 'n bevolking van 747&nbsp;431. Bloemfontein lê op 'n hoogte van 1&nbsp;395&nbsp;m bo seevlak.Sedert 2023 dien [[Gregory Nthatisi]] van die [[African National Congress]] (ANC) as uitvoerende [[burgemeester]] van Bloemfontein en omstreke. Bloemfontein lê in die hart van die Vrystaat se sentrale plato en is een van die min stede met 'n wildtuin in sy sentrum, bo-op [[Naval Hill]]. Bloemfontein staan nog steeds vir sy blommeprag en die voormalige Rosefees bekend en het die bynaam '''Rosestad'''. Die stad is geleë in die middel van die land, waarvolgens dit ook "Sentraal-Suid-Afrika" genoem word. Die stad het sy oorsprong in 'n Britse fort en nedersetting wat in 1846 deur majoor Henry Douglas Warden in die destydse Transoranje-streek gevestig is. Dit het vervolgens as administratiewe setel van die Britse kolonie [[Oranjerivier-soewereiniteit]] (1848–1854) en die onafhanklike [[Boererepubliek]] [[Oranje-Vrystaat]] gedien wat in 1854 gestig is. Tussen Mei en Junie 1899 is die historiese [[Bloemfontein-konferensie]] hier gehou as 'n laaste vergeefse poging om 'n militêre konflik tussen die destydse Boererepublieke en die [[Britse Ryk]] te vermy. In die 20ste eeu het Bloemfontein tot die geografiese spilpunt van Suid-Afrika se spoorwegnetwerk ontwikkel. Sowat 160&nbsp;km noordoos van Bloemfontein het 'n groot ekonomiese opswaai van 1948 af met die ontginning van die [[Vrystaatse Goudveld]] begin. Later, van 1962 af, het die gebied sentraal gestaan in die verwesenliking van die [[Oranjerivierprojek]] met sy waterkragsentrales en besproeiingskemas. Vandag is Bloemfontein 'n moderne stad met [[wolkekrabber]]s, [[winkelsentrum]]s en [[restaurant]]e; en die [[Sand du Plessis-teaterkompleks|Sand du Plessis-teater]] as een van sy kenmerkendste argitektoniese besienswaardighede. Tegelykertyd het Bloemfontein sy kulturele erfenis bewaar en die stad spog met pragtige historiese geboue soos die [[Stadhuis van Bloemfontein|Raadsaal]], een van die mooistes in Suid-Afrika. In die stad is die [[Hoogste Hof van Appèl, Suid-Afrika|Hoogste Hof van Appèl]], Franklin-wildreservaat, [[Naval Hill]], [[Maselspoort]]-ontspanningsoord en die [[Sand du Plessis-teaterkompleks]] geleë. Die stad beskik ook oor 'n aantal museums, waaronder die [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]], die [[Nasionale Vrouemonument]], die [[Anglo-Boereoorlogmuseum]], die [[Nasionale Museum]] en die [[Oliewenhuis|Oliewenhuis Kunsmuseum]]. Bloemfontein spog ook met die eerste digitale [[planetarium]] in die [[Suidelike Halfrond]], die [[Lamont-Hussey-sterrewag|Lamont-Hussey-]] en die [[Boydensterrewag]]. |skakel=Bloemfontein }} p60nzpupcmx8lrdcmyf6sxpl0ptvucy 100 462093 2908196 2026-05-30T20:55:27Z SpesBona 2720 + [[Bredasdorp]] 2908196 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Bredasdorpuitsig.JPG |groote=250px |byskrif='n Uitsig oor Bredasdorp |teks='''[[Bredasdorp]]''' ([[Internasionale Fonetiese Alfabet|IFA]]: brə'dɑ:sdɔrp) is ’n dorp in die suidelike [[Overberg]]streek van die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]], en vorm die ekonomiese hart van dié gebied. Dit is aan die noordelike kant van die [[Agulhasvlakte]] geleë, sowat 160&nbsp;km suidoos van [[Kaapstad]] en 35 kilometer noord van [[Kaap Agulhas]], die mees suidelike punt van [[Afrika]]. Jaarliks is die dorp gasheer vir die Voet van Afrika-marathon en die Agri Megaweek. |skakel=Bredasdorp }} 94scaih24vf304yhegwfc41542fw3rh 100 462094 2908197 2026-05-30T21:00:03Z SpesBona 2720 + [[Krieketwêreldbeker 2003]] 2908197 wikitext text/x-wiki {{Portaal:Suid-Afrika/Gekose artikel/Uitleg |beeld_naam=Krieketwêreldbeker 2003.svg |groote=250px |byskrif=Kenteken van die Krieketwêreldbeker 2003 |teks=Die '''Krieketwêreldbeker 2003''' ([[Engels]]: ''2003 Cricket World Cup''; [[Swahili]]: ''Kombe la Dunia la Kriketi wa 2003'') is van 9 Februarie tot 23 Maart 2003 in [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]] en [[Kenia]] beslis. Dit was die agtste [[krieketwêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse krieketwêreldkampioenskap in [[Internasionale eendagwedstryd|internasionale eendagkrieket]] (EDI) wat deur die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangebied word en die eerste in [[Afrika]]. Ná die [[Rugbywêreldbeker 1995]] was dit die tweede [[wêreldbeker]]toernooi in een van Suid-Afrika se gewildste sportsoorte; later het dié land ook die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] aangebied. Beide Kenia en Zimbabwe het vir die eerste keer ’n wêreldbekertoernooi aangebied. Suid-Afrika sou vier jaar later ook die [[T20I-wêreldbeker 2007]] en daarna die [[Kampioenetrofee 2009]] aanbied, waarmee dit as die eerste land al drie vername kriekettoernooie gehuisves het. 14 nasionale [[krieket]]spanne het aan die Krieketwêreldbeker 2003 deelgeneem: Die destydse tien [[toetskrieket]]lande ([[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]], [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]], [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]], [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]], [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]], [[Proteas|Suid-Afrika]], [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]]), saam met die vier beste spanne van die IKK-trofee 2001 ([[Kanadese nasionale krieketspan|Kanada]], [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]], [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] en [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]]). Namibië het vir die eerste keer vir ’n krieketwêreldbekertoernooi gekwalifiseer, waardeur vir die eerste keer vier Afrikaspanne aan ’n internationale kriekettoernooi deelgeneem het. Tydens die Krieketwêreldbeker 2003 is 54 wedstryde gespeel, waaronder 42 tydens die groepfase, nege in die Super Ses, en drie in die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die spanne is in twee groepe van sewe elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep gespeel het. Die drie beste spanne van elke groep het hierna vir die Super Ses gekwalifiseer, waarvandaan die vier beste spanne vir die halfeindrondte gekwalifiseer en die wenners mekaar in die eindstryd ontmoet het. Elke wedstryd het uit 50 boulbeurte per span bestaan. Die toernooi het talle ontwrigtings ondervind, soos die uitskakeling van Suid-Afrika, Pakistan, Wes-Indië en Engeland in die groepfase (Suid-Afrika het met slegs een lopie verloor nadat hulle die [[Duckworth-Lewis-Stern-metode|Duckworth-Lewis-metode]] misgelees het). Engeland het die wedstryd teen Zimbabwe weens die politieke onrus in dié land verbeur, waardeur Zimbabwe eindelik vir die Super Ses gekwalifiseer het. Net só het Nieu-Seeland sy wedstryd teen Kenia om sekuriteitsredes verbeur, waardeur Kenia as die eerste assosiaatlid in dié tyd die halfeindrondte gehaal het. Nog ’n skokgolf het twee dae ná die toernooi se begin gevolg, toe [[Shane Warne]], destyds een van die spel se voorste draaiers, in skande huis toe gestuur is ná ’n positiewe toets vir ’n verbode middel. Tydens die eerste wedstryd teen Namibië het beide die Zimbabwiese speler [[Andy Flower]] en die snelbouler [[Henry Olonga]] swart armbande in “rou oor die dood van demokrasie” in Zimbabwe gedra. Albei spelers is onmiddellik uit die span geskors en het oorsee om politieke asiel gevra. Hierdie openbare politieke protes het ’n aansienlike verleentheid met die medegashere veroorsaak en ook die spanharmonie ontwrig. Australië, Indië, Kenia en Sri Lanka het vir die halfeindrondte gekwalifiseer. Australië het Sri Lanka geklop en Indië vir Kenia, voordat die verdedigende kampioen Australië die eindstryd op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] teen Indië met 125 lopies gewen en sodoende sy derde titel ingepalm het, die eerste land wat daarin kon slaag. Hulle het tydens die toernooi al hul elf wedstryde gewen. Die Pakistanse speler [[Shoaib Akhtar]] het tydens die toernooi ’n wêreldrekord opgestel en die vinnigste bouler in die krieketgeskiedenis geword, toe hy in ’n groepwedstryd teen Engeland ’n aflewering met 161,3&nbsp;km/h gestuur het. [[Rudie van Vuuren]], wat vir Namibië gespeel het, het later met [[Namibiese nasionale rugbyspan|dié land se nasionale rugbyspan]] ook aan die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië deelgeneem, waardeur hy die eerste sportlui geword het wat in dieselfde jaar in twee verskillende sportkodes aan wêreldbekertoernooie deelgeneem het. |skakel=Krieketwêreldbeker 2003 }} fhxyl7d0o186s4sfrtvr00mc9qr76mh 3 462095 2908240 2026-05-31T07:34:51Z OutoModerator 183924 Kennisgewing van outomatiese terugrol op [[Scott Wolf]] 2908240 wikitext text/x-wiki == Mei 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol == Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/2908239|onlangse wysigings]] teruggestel na [[Scott Wolf]]. * Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit&section=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=2908238&preloadparams%5B%5D=Scott_Wolf|rapporteer dit asseblief hier]]. * [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware. [[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 07:34, 31 Mei 2026 (UTC) l0fbkk859cdrhthgj7e96dhu2keuzln 0 462096 2908242 2026-05-31T08:34:10Z ElCet 109795 Nuwe bladsy geskep met '{| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Prudnik'''<br /> [[Lêer:Rynek i ratusz w Prudniku (2020) 02.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-le...' 2908242 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Prudnik'''<br /> [[Lêer:Rynek i ratusz w Prudniku (2020) 02.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:POL Prudnik map.svg|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:POL Prudnik COA.svg|50px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:POL Prudnik flag.svg|60px|border|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlag|Pole}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Woiwodskap]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:POL województwo opolskie flag.svg|20px|border]] [[Woiwodskap Opole|Opole]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|50|19|19|N|17|34|48|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1255 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1279 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 20,51 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 265 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2024) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 18&nbsp;974 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 925/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | MET ([[UTC]] +1) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | MEST ([[UTC]] +2) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Kontinentaal-gematig |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | - |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | - |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | - mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Grzegorz Zawiślak |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.prudnik.pl ''prudnik.pl''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Prudnik''' ([[Duits]]: ''Neustadt in Oberschlesien'', [[Tsjeggies]]: ''Prudník'') is 'n [[Pole|Poolse]] stad van die [[woiwodskap Opole]] met 18&nbsp;974 inwoners en 'n oppervlak van 20,51 vierkante kilometers. == Bekende persone == * [[Joanna Helbin]], Poolse boogskutter == Susterstede == * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Northeim]] (Duitsland), sedert 1990 * {{vlagikoon|Tsjeggiese Republiek}} [[Bohumín]] (Tsjeggië), sedert 2000 * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Nadvirna]] (Oekraïne), sedert 2000 * {{vlagikoon|Tsjeggiese Republiek}} [[Krnov]] (Tsjeggië), sedert 2002 * {{vlagikoon|Italië}} [[San Giustino]] (Italië), sedert 2002 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.prudnik.pl/ Prudnik se amptelike Webwerf] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Pole]] 3gerl2x4bqabvh1av6w529c3rv6i9t7 0 462097 2908252 2026-05-31T10:49:12Z Sobaka 328 Nuwe artikel, nog besig 2908252 wikitext text/x-wiki '''Ina Paarman''' is 'n [[Suid-Afrikaanse]] kookboekskrywer, kosdeskundige, [[entrepreneur]] en voormalige dosent in huishoudkunde. Sy is die stigter van '''Ina Paarman's Kitchen''', 'n voedselvervaardigingsmaatskappy wat [[Spesery|speserye]], [[Sous|souse]], bakmengsels en ander voedselprodukte vervaardig en internasionaal versprei. Haar naam het oor dekades heen sterk met Suid-Afrikaanse huiskos, kookonderrig en voedselpublikasies geassosieer geraak.<ref>https://paarman.co.za/pages/about |title=About Us ,''The Story of Ina Paarman's Kitchen'', Ina Paarman's Kitchen, besoek 30 Mei 2026</ref> == Loopbaan == Paarman het as onderwyser en dosent in huishoudkunde opgelei. Volgens haar maatskappyprofiel het sy reeds op 21-jarige ouderdom as huishoudkundedosent gekwalifiseer en later vir verskeie jare aan die destydse Kaapse Technikon klas gegee.<ref>https://paarman.co.za/blogs/news/trust-ina-paarmans-recipes ''Why can I trust Ina Paarman's recipes''? Ina Paarman's Kitchen, 16 April 2025, besoek 30 Mei 2026</ref> Benewens haar akademiese loopbaan was sy voedselredakteur van ''[[Die Burger]]'' en later van die tydskrif ''Femina''. Sy het ook as aanbieder van kookprogramme op Suid-Afrikaanse televisie opgetree.<ref>https://paarman.co.za/blogs/news/trust-ina-paarmans-recipes ''Why can I trust Ina Paarman's recipes?'' Ina Paarman's Kitchen, 16 April 2025, 30 Mei 2026</ref> In 1982 het Paarman 'n kookskool vanuit 'n omgeboude motorhuis by haar woning in [[Kaapstad]] begin. Die onderneming het geleidelik gegroei en teen die laat 1980's 'n gevestigde kookopleidingsentrum geword.<ref>https://paarman.co.za/pages/about About Us, The Story of Ina Paarman's Kitchen, Ina Paarman's Kitchen 30 Mei 2026</ref> == Ina Paarman's Kitchen == Teen 1990 het die kookskool ontwikkel tot 'n voedselvervaardigingsonderneming. Paarman se seun, Graham Paarman, het by die onderneming aangesluit en 'n belangrike rol in die uitbreiding van die besigheid gespeel.<ref>https://paarman.co.za/pages/about, About Us, The Story of Ina Paarman's Kitchen, Ina Paarman's Kitchen, 30 Mei 2026</ref> Die maatskappy vervaardig 'n verskeidenheid voedselprodukte, insluitend speserymengsels, slaaisouse, [[pesto]]'s, voorraadkonsentrate, pastasouse en bakmengsels. Volgens die onderneming word sy produkte na meer as 30 lande uitgevoer.<ref>https://paarman.co.za/pages/about About Us, The Story of Ina Paarman's Kitchen, Ina Paarman's Kitchen, besoek 30 Mei 2026</ref> Paarman het bekendheid verwerf vir haar fokus op tuisstyl-kookkuns, kookonderrig en die ontwikkeling van produkte wat gerig is op huishoudelike gebruik.<ref>https://smesouthafrica.co.za/everything-need-know-ina-paarmans-kitchen-empire-built/ Ina Paarman's: Spice, Bakery and Condiments Empire, SME South Africa 20 November 2017, besoek 30 Mei 2026</ref> == Publikasies == Paarman het verskeie kookboeke gepubliseer. Haar eerste boek, ''Cook with Ina Paarman'', het in die 1980's verskyn en is later deur verdere publikasies opgevolg.<ref>https://www.matiemedia.org/ina-paarman-on-food-fuelled-by-passion/ Ina Paarman on food fuelled by passion, MatieMedia, 21 Julie 2022, 30 Mei 2026</ref> == Invloed == Ina Paarman word algemeen beskou as een van die bekendste figure in die Suid-Afrikaanse voedselbedryf. Haar onderneming het vanuit 'n klein kookskool ontwikkel tot een van die bekendste plaaslike voedselhandelsmerke, met verspreiding binne Suid-Afrika en internasionaal.<ref>https://www.bizcommunity.com.na/article/a-legacy-of-passion-leadership-and-perseverance-735292a A legacy of passion, leadership and perseverance Bizcommunity, 19 Augustus 2025, 30 Mei 2026</ref><ref>https://www.theherald.co.za/lifestyle/leisure/2024-07-06-a-true-south-african-icon-who-lives-in-peoples-pantries-visits-knysna/ |''A true South African icon, who lives in people's pantries, visits Knysna'', ''[[The Herald]]'' , 6 Julie 2024, besoek 30 Mei 2026</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *{{Amptelike webwerf|https://paarman.co.za}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Paarman, Ina}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Kookboekskrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] l4749g4gk4f8gbdg3l4ssoadjvi25hx 2908255 2908252 2026-05-31T10:50:46Z Sobaka 328 opruim 2908255 wikitext text/x-wiki '''Ina Paarman''' is 'n [[Suid-Afrikaanse]] kookboekskrywer, kosdeskundige, [[entrepreneur]] en voormalige dosent in huishoudkunde. Sy is die stigter van Ina Paarman's Kitchen, 'n voedselvervaardigingsmaatskappy wat [[Spesery|speserye]], [[Sous|souse]], bakmengsels en ander voedselprodukte vervaardig en internasionaal versprei. Haar naam het oor dekades heen sterk met Suid-Afrikaanse huiskos, kookonderrig en voedselpublikasies geassosieer geraak.<ref>https://paarman.co.za/pages/about |title=About Us ,''The Story of Ina Paarman's Kitchen'', Ina Paarman's Kitchen, besoek 30 Mei 2026</ref> == Loopbaan == Paarman het as onderwyser en dosent in huishoudkunde opgelei. Volgens haar maatskappyprofiel het sy reeds op 21-jarige ouderdom as huishoudkundedosent gekwalifiseer en later vir verskeie jare aan die destydse Kaapse Technikon klas gegee.<ref>https://paarman.co.za/blogs/news/trust-ina-paarmans-recipes ''Why can I trust Ina Paarman's recipes''? Ina Paarman's Kitchen, 16 April 2025, besoek 30 Mei 2026</ref> Benewens haar akademiese loopbaan was sy voedselredakteur van ''[[Die Burger]]'' en later van die tydskrif ''Femina''. Sy het ook as aanbieder van kookprogramme op Suid-Afrikaanse televisie opgetree.<ref>https://paarman.co.za/blogs/news/trust-ina-paarmans-recipes ''Why can I trust Ina Paarman's recipes?'' Ina Paarman's Kitchen, 16 April 2025, 30 Mei 2026</ref> In 1982 het Paarman 'n kookskool vanuit 'n omgeboude motorhuis by haar woning in [[Kaapstad]] begin. Die onderneming het geleidelik gegroei en teen die laat 1980's 'n gevestigde kookopleidingsentrum geword.<ref>https://paarman.co.za/pages/about About Us, The Story of Ina Paarman's Kitchen, Ina Paarman's Kitchen 30 Mei 2026</ref> == Ina Paarman's Kitchen == Teen 1990 het die kookskool ontwikkel tot 'n voedselvervaardigingsonderneming. Paarman se seun, Graham Paarman, het by die onderneming aangesluit en 'n belangrike rol in die uitbreiding van die besigheid gespeel.<ref>https://paarman.co.za/pages/about, About Us, The Story of Ina Paarman's Kitchen, Ina Paarman's Kitchen, 30 Mei 2026</ref> Die maatskappy vervaardig 'n verskeidenheid voedselprodukte, insluitend speserymengsels, slaaisouse, [[pesto]]'s, voorraadkonsentrate, pastasouse en bakmengsels. Volgens die onderneming word sy produkte na meer as 30 lande uitgevoer.<ref>https://paarman.co.za/pages/about About Us, The Story of Ina Paarman's Kitchen, Ina Paarman's Kitchen, besoek 30 Mei 2026</ref> Paarman het bekendheid verwerf vir haar fokus op tuisstyl-kookkuns, kookonderrig en die ontwikkeling van produkte wat gerig is op huishoudelike gebruik.<ref>https://smesouthafrica.co.za/everything-need-know-ina-paarmans-kitchen-empire-built/ Ina Paarman's: Spice, Bakery and Condiments Empire, SME South Africa 20 November 2017, besoek 30 Mei 2026</ref> == Publikasies == Paarman het verskeie kookboeke gepubliseer. Haar eerste boek, ''Cook with Ina Paarman'', het in die 1980's verskyn en is later deur verdere publikasies opgevolg.<ref>https://www.matiemedia.org/ina-paarman-on-food-fuelled-by-passion/ Ina Paarman on food fuelled by passion, MatieMedia, 21 Julie 2022, 30 Mei 2026</ref> == Invloed == Ina Paarman word algemeen beskou as een van die bekendste figure in die Suid-Afrikaanse voedselbedryf. Haar onderneming het vanuit 'n klein kookskool ontwikkel tot een van die bekendste plaaslike voedselhandelsmerke, met verspreiding binne Suid-Afrika en internasionaal.<ref>https://www.bizcommunity.com.na/article/a-legacy-of-passion-leadership-and-perseverance-735292a A legacy of passion, leadership and perseverance Bizcommunity, 19 Augustus 2025, 30 Mei 2026</ref><ref>https://www.theherald.co.za/lifestyle/leisure/2024-07-06-a-true-south-african-icon-who-lives-in-peoples-pantries-visits-knysna/ |''A true South African icon, who lives in people's pantries, visits Knysna'', ''[[The Herald]]'' , 6 Julie 2024, besoek 30 Mei 2026</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *{{Amptelike webwerf|https://paarman.co.za}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Paarman, Ina}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Kookboekskrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] kn0vngn5yubnmbb3emk5bhpcqmfzsh6 1 462098 2908254 2026-05-31T10:50:02Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2908254 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 462099 2908266 2026-05-31T11:52:38Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2908266 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lobelia humistrata | authority = F.Muell. ex Benth., (1868) | synonyms =* ''Lobelia humistrata var. kingiana'' <small>E.Wimm.</small> }} '''''Lobelia humistrata''''' is 'n eenjarige of meerjarige [[plant]] wat deel van die Campanulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in [[Queensland]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:143392-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lobelia|humistrata]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] izveiqhl7zgryx7esvn6vj1aa93cjvr 1 462100 2908267 2026-05-31T11:53:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2908267 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv